महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-161

विकिस्रोतः तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्
← आरण्यकपर्व-160 महाभारतम्
तृतीयपर्व
महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-161
वेदव्यासः
आरण्यकपर्व-162 →
  1. 001
  2. 002
  3. 003
  4. 004
  5. 005
  6. 006
  7. 007
  8. 008
  9. 009
  10. 010
  11. 011
  12. 012
  13. 013
  14. 014
  15. 015
  16. 016
  17. 017
  18. 018
  19. 019
  20. 020
  21. 021
  22. 022
  23. 023
  24. 024
  25. 025
  26. 026
  27. 027
  28. 028
  29. 029
  30. 030
  31. 031
  32. 032
  33. 033
  34. 034
  35. 035
  36. 036
  37. 037
  38. 038
  39. 039
  40. 040
  41. 041
  42. 042
  43. 043
  44. 044
  45. 045
  46. 046
  47. 047
  48. 048
  49. 049
  50. 050
  51. 051
  52. 052
  53. 053
  54. 054
  55. 055
  56. 056
  57. 057
  58. 058
  59. 059
  60. 060
  61. 061
  62. 062
  63. 063
  64. 064
  65. 065
  66. 066
  67. 067
  68. 068
  69. 069
  70. 070
  71. 071
  72. 072
  73. 073
  74. 074
  75. 075
  76. 076
  77. 077
  78. 078
  79. 079
  80. 080
  81. 081
  82. 082
  83. 083
  84. 084
  85. 085
  86. 086
  87. 087
  88. 088
  89. 089
  90. 090
  91. 091
  92. 092
  93. 093
  94. 094
  95. 095
  96. 096
  97. 097
  98. 098
  99. 099
  100. 100
  101. 101
  102. 102
  103. 103
  104. 104
  105. 105
  106. 106
  107. 107
  108. 108
  109. 109
  110. 110
  111. 111
  112. 112
  113. 113
  114. 114
  115. 115
  116. 116
  117. 117
  118. 118
  119. 119
  120. 120
  121. 121
  122. 122
  123. 123
  124. 124
  125. 125
  126. 126
  127. 127
  128. 128
  129. 129
  130. 130
  131. 131
  132. 132
  133. 133
  134. 134
  135. 135
  136. 136
  137. 137
  138. 138
  139. 139
  140. 140
  141. 141
  142. 142
  143. 143
  144. 144
  145. 145
  146. 146
  147. 147
  148. 148
  149. 149
  150. 150
  151. 151
  152. 152
  153. 153
  154. 154
  155. 155
  156. 156
  157. 157
  158. 158
  159. 159
  160. 160
  161. 161
  162. 162
  163. 163
  164. 164
  165. 165
  166. 166
  167. 167
  168. 168
  169. 169
  170. 170
  171. 171
  172. 172
  173. 173
  174. 174
  175. 175
  176. 176
  177. 177
  178. 178
  179. 179
  180. 180
  181. 181
  182. 182
  183. 183
  184. 184
  185. 185
  186. 186
  187. 187
  188. 188
  189. 189
  190. 190
  191. 191
  192. 192
  193. 193
  194. 194
  195. 195
  196. 196
  197. 197
  198. 198
  199. 199
  200. 200
  201. 201
  202. 202
  203. 203
  204. 204
  205. 205
  206. 206
  207. 207
  208. 208
  209. 209
  210. 210
  211. 211
  212. 212
  213. 213
  214. 214
  215. 215
  216. 216
  217. 217
  218. 218
  219. 219
  220. 220
  221. 221
  222. 222
  223. 223
  224. 224
  225. 225
  226. 226
  227. 227
  228. 228
  229. 229
  230. 230
  231. 231
  232. 232
  233. 233
  234. 234
  235. 235
  236. 236
  237. 237
  238. 238
  239. 239
  240. 240
  241. 241
  242. 242
  243. 243
  244. 244
  245. 245
  246. 246
  247. 247
  248. 248
  249. 249
  250. 250
  251. 251
  252. 252
  253. 253
  254. 254
  255. 255
  256. 256
  257. 257
  258. 258
  259. 259
  260. 260
  261. 261
  262. 262
  263. 263
  264. 264
  265. 265
  266. 266
  267. 267
  268. 268
  269. 269
  270. 270
  271. 271
  272. 272
  273. 273
  274. 274
  275. 275
  276. 276
  277. 277
  278. 278
  279. 279
  280. 280
  281. 281
  282. 282
  283. 283
  284. 284
  285. 285
  286. 286
  287. 287
  288. 288
  289. 289
  290. 290
  291. 291
  292. 292
  293. 293
  294. 294
  295. 295
  296. 296
  297. 297
  298. 298
  299. 299
  300. 300
  301. 301
  302. 302
  303. 303
  304. 304
  305. 305
  306. 306
  307. 307
  308. 308
  309. 309
  310. 310
  311. 311
  312. 312
  313. 313
  314. 314
  315. 315


कदाचन गरुडपक्षवातानीताद्भुताम्बुजदर्शिन्या द्रौपद्या तादृशबहुपुष्पानयनं तथा दुष्टयक्षराक्षसक्षपणं च प्रार्थितेन भीमेन तदर्थं गन्धमादनशिखरारोहणम् ।। 1 ।। तथा स्वीयशङ्खध्वनिश्रवणेनाभिद्रुतवतां मणिमदादीनां युद्धे हननम् ।। 2 ।।

जनमेजय उवाच। 3-161-1x
आर्ष्टिषेणाश्रमे तस्मिन्मम पूर्वपितामहाः।
पाण्डोः पुत्रा महात्मान सर्वे दिव्यपराक्रमाः ।।
3-161-1a
3-161-1b
कियन्तं कालमवसन्पर्वते गन्धमादने।
किंच चक्रुर्महावीर्याः सर्वेऽतिबलपौरुषाः ।।
3-161-2a
3-161-2b
कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम्।
वसतां लोकवीराणामासंस्तद्ब्रूहि सत्तम ।।
3-161-3a
3-161-3b
विस्तरेण च मे शंस भीमसेनपराक्रमम्।
यद्यच्चक्रे महाबाहुस्तस्मिन्हैमवते गिरौ ।।
3-161-4a
3-161-4b
न खल्वासीत्पुनर्युद्धं तस् यक्षैर्द्विजोत्तम।
`धनदाध्युषिते नित्यं वसतस्तत्र पर्वते' ।।
3-161-5a
3-161-5b
कच्चित्समागमस्तेषामासीद्वैश्रवणस्य च।
तत्र ह्यायाति धनद आर्ष्टिषेणो यथाऽब्रवीत् ।।
3-161-6a
3-161-6b
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं रविस्तरेण तपोधन।
न हि मे शृण्वतस्तृप्तिरस्ति तेषां विचेष्टितम् ।।
3-161-7a
3-161-7b
वैशंपायन उवाच। 3-161-8x
एतदात्महितं श्रुत्वा तस्याप्रतिमतेजसः।
शासनं सततं चक्रुस्तथैव भरतर्षभाः ।।
3-161-8a
3-161-8b
भुञ्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च।
शुद्धबाणहतानां च मृगाणां पिशितान्यपि ।।
3-161-9a
3-161-9b
मेध्यानि हिमवत्पृष्ठे मधूनि विविधानि च।
एवं ते न्यवसंस्तत्र पाण्डवा भरतर्षभाः ।।
3-161-10a
3-161-10b
तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षमभ्यगात्।
शृण्वतां लोमशोक्तानि वाक्यानि विविधान्युत ।।
3-161-11a
3-161-11b
कृत्यकाल उपस्तास्य इति चोक्त्वा घटोत्कचः।
राक्षसैः सह सर्वैश्च पूर्वमेव गतः प्रभो ।।
3-161-12a
3-161-12b
आर्ष्टिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम्।
अगच्छन्बहवो मासाः पश्यतां महदद्भुतम् ।।
3-161-13a
3-161-13b
तैस्तत्रविहरद्भिश्च रममाणैश्च पाण्डवैः।
प्रीतिमन्तो महाभागा मुनयश्चारणास्तथा ।।
3-161-14a
3-161-14b
आजग्मुः पाण्डवान्द्रष्टुं शुद्धात्मानो यतव्रताः।
ते तैः सह कथां चक्रुर्द्रिव्यां भरतसत्तमाः ।।
3-161-15a
3-161-15b
ततः कतिपयाहस्सु महाह्रदनिवासिनम्।
ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाऽहरत् ।।
3-161-16a
3-161-16b
प्राकम्पत महाशैलः प्रामृद्यन्त महाद्रुमाः।
ददृशुः सर्वभूतानि पाणअडवाश्च तदद्भुतम् ।।
3-161-17a
3-161-17b
ततः शैलोत्तमस्याग्रात्पाण्डवान्प्रति मारुतः।
अवहत्सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च ।।
3-161-18a
3-161-18b
तत्रपुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्भिः सह पाण्डवाः।
ददृशुः पञ्चवर्णानि द्रौपदी च यशस्विनी ।।
3-161-19a
3-161-19b
भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनमब्रवीत्।
विविक्ते पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम् ।।
3-161-20a
3-161-20b
सुपर्णानिलवेगेन श्वसनेन महाबलात्।
पञ्चवर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ ।।
3-161-21a
3-161-21b
`दिव्यावर्णानि दिव्यानि दिव्यगन्धवहानि च।
मदयन्तीव गन्धेन मनो मे भरतर्षभ ।।
3-161-22a
3-161-22b
येषां तु दर्शनात्स्पर्शान्सौरभ्याच्च तथैव च।
नश्यतीव मनोदुःखं ममेदं शत्रुतापन ।।
3-161-23a
3-161-23b
ईदृशैः कुसुमैर्दिव्यैर्दिव्यगन्धवहैः शुभैः।
देवतान्यर्चयित्वाऽहमिच्छेयं सङ्गमं त्वया ।।
3-161-24a
3-161-24b
इदं तु पुरुषव्याघ्र विशेषेणाम्बुजं शुभम्।
गन्धसंस्थानसंपन्नं मम मानसवर्धनम्' ।।
3-161-25a
3-161-25b
प्रत्यक्षं सर्वलोकस् नह्यदृश्यत मां प्रति ।। 3-161-26a
`वासुदेवसहायेन वासुदेवप्रियेण च'।
खाण्डवे सत्यसन्धेन भ्रात्रा तव महात्मना ।।
3-161-27a
3-161-27b
गन्धर्वोरगरक्षांसि वासवश्च पराजितः।
हता मायाविनश्चोग्रा धनुः प्राप्तं च गाण्डिवं ।।
3-161-28a
3-161-28b
तवापि सुमहत्तेजो महद्बाहुबलं च ते।
अविषह्यमनाधृष्यं शक्रतुल्यपराक्रम ।।
3-161-29a
3-161-29b
त्वद्बाहुबलवेगेन त्रासिताः सर्वराक्षसाः।
हित्वा शैलं प्रपद्यन्तां भीमसेन दिशो दश ।।
3-161-30a
3-161-30b
ततः शैलोत्तमस्याग्रं चित्रमाल्यधरं शिवम्।
व्यपेतभयसंमोहाः पश्यन्तु सुहृदस्तव ।।
3-161-31a
3-161-31b
एवं प्रणिहितं भीम चिरात्प्रभृतिमे मनः।
द्रष्टुमिच्छामि शैलाग्रं त्वद्बाहुबलमाश्रिता ।।
3-161-32a
3-161-32b
`इच्छामि च नरव्याघ्र पुष्पं प्रत्यक्षमीदृशम्।
आनीयमानं क्षिप्रं वै त्वया भरतसत्तम' ।।
3-161-33a
3-161-33b
ततः क्षिप्तमिवात्मानं द्रौपद्या स परंतपः।
नामृष्यत महाबाहुः प्रहारमिवसद्गजः ।।
3-161-34a
3-161-34b
सिंहर्षभगतिः श्रीमानुदारः कनकप्रभः।
मनस्वी बलवान्दृष्टो मानी भूरश्च पाण्डवः ।।
3-161-35a
3-161-35b
लोहिताक्षः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः।
सिंहदंष्ट्रो वृषस्कन्धः सालपोत इवोद्गतः ।।
3-161-36a
3-161-36b
महात्मा चारुसर्वाङ्ग कम्बुग्रीवो महाहनुः।
रुक्मपृष्ठं धनुः खङ्गं तूणांश्चापि परामृशन् ।।
3-161-37a
3-161-37b
सकेसरीव चोत्सिक्तः प्रभिन्न इव वारणः।
व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतद्बली ।।
3-161-38a
3-161-38b
तं मृगेन्द्रमिवायान्तं प्रभिन्नमिव वारणम्।
ददृशुः सर्वभूतानि पार्थं खङ्गधनुर्धरम् ।।
3-161-39a
3-161-39b
द्रौपद्या वर्धयन्हर्षं गदामादाय पाण्डवः।
व्यपेतभयसंमोहः शैलराजं समाविशत् ।।
3-161-40a
3-161-40b
न ग्लानिर्न च कातर्यं न वैक्लव्यं न मत्सरः।
कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः ।।
3-161-41a
3-161-41b
तदेकायनमासाद्य विषमं भीमदर्शनम्।
बहुतालोच्छ्रयं शृङ्गमारुरोह महाबलः ।।
3-161-42a
3-161-42b
स किन्नरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान्।
हर्षयन्पर्वतस्याग्रमारुरोह महाबलः ।।
3-161-43a
3-161-43b
ततो वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभः।
काञ्चनैः स्फाटिकैश्चैव वेश्मभिः समलंकृतम् ।।
3-161-44a
3-161-44b
[प्राकारेण परिक्षिप्तं सौवर्णेन समन्ततः।
सर्वरत्नद्युतिमता सर्वोद्यानवता तथा ।।
3-161-45a
3-161-45b
शैलादभ्युच्छ्रयवता चयाट्टालकशोभिना।
द्वारतोरणनिर्व्यूहध्वजसंवाहशोभिना ।।
3-161-46a
3-161-46b
विलासिनीभिरत्यर्थं नृत्यन्तीभिः समन्ततः।
वायुना धूयमानाभिः पताकाभिरलंकृतम् ।।
3-161-47a
3-161-47b
धनुष्कोटिमवष्टभ्य वक्रभावेन बाहुना।
पश्यमानः सखेदेन द्रविणाधिपतेः पुरम् ।।]
3-161-48a
3-161-48b
मोदयनसर्वभूतानि गन्धमादनसंभवः।
सर्वगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ।।
3-161-49a
3-161-49b
चित्रा विविधवर्णाभाश्चित्रमञ्जरिधारिणः।
अचिन्त्या विविधास्तत्र द्रुमाः परमशोभिनः ।।
3-161-50a
3-161-50b
रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यविभूषितम्।
राक्षसाधिपतेः स्थानं ददृशे भरतर्षभः ।।
3-161-51a
3-161-51b
गदाखङ्गधनुष्पाणिः समभित्यक्तजीवितः।
भीमसेनो महाबाहुस्तस्थौ गिरिवाचलः ।।
3-161-52a
3-161-52b
ततः शङ्खमुपाध्माय द्विषतां रोमहर्षणम्।
ज्याघोषं तलशब्दं च कृत्वा भूतान्यमोहयत् ।।
3-161-53a
3-161-53b
ततः प्रहृष्टरोमाणस्तं शब्दमभिदुद्रुवुः।
यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ।।
3-161-54a
3-161-54b
गदापरिघनिस्त्रिंशशूलशक्तिपरश्वथाः।
प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ।।
3-161-55a
3-161-55b
ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत ।। 3-161-56a
तैः प्रयुक्तान्महामायैः शूलशक्तिपरश्वथान्।
भल्लैर्भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस्ततः ।।
3-161-57a
3-161-57b
अन्तरिक्षगतानां च भूमिष्ठानां च गर्जताम्।
शरैर्विव्याध गात्राणइ राक्षसानां महाबलः ।।
3-161-58a
3-161-58b
`शोणितस्य ततः पेतुर्घनानामिव भारत।'
गात्रेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः'।
स लोहितमहावष्टिमभ्यवर्षन्महाबलः ।।
3-161-59a
3-161-59b
3-161-59c
गदापरिघपाणीनां रक्षसां कायसंभवा।
कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः ।।
3-161-60a
3-161-60b
भीमबाहुबलोत्सृष्टैरायुधैर्यक्षरक्षसाम्।
विनिकृत्तानि दृश्यन्ते शरीराणि शिरांसि च ।।
3-161-61a
3-161-61b
प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम्।
ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यमभ्रगणैरिव ।।
3-161-62a
3-161-62b
स रश्मिभिरिवादित्यः शरैररिनिपातिभिः।
सर्वानार्च्छन्महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः ।।
3-161-63a
3-161-63b
अभितर्जयमानाश्च रुवन्तश् महारवान्।
सन्नाहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ।।
3-161-64a
3-161-64b
ते हि विक्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः।
भीममार्तस्वरं चक्रुर्विप्रकीर्णमहायुधाः ।।
3-161-65a
3-161-65b
उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वथान्।
दक्षिणां दिशमाजग्मुस्त्रासिता दृढधन्वना ।।
3-161-66a
3-161-66b
तत्र शूलगदापाणिर्व्यूढोरस्को महाभुजः।
सखा वैश्रवणस्यासीन्मणिमान्नाम राक्षसः ।।
3-161-67a
3-161-67b
दर्शयन्स प्रतीकारं पौरुषं च महाबलः।
स तान्दृष्ट्वा परावृत्तान्स्मयमान इवाब्रवीत् ।।
3-161-68a
3-161-68b
एकेन बहवः सङ्ख्ये मानुषेण पराजिताः।
प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथ धनेश्वरम् ।।
3-161-69a
3-161-69b
एवमाभाष् तान्सर्वानभ्यवर्तत राक्षसः।
शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावत्स पाण्डवम् ।।
3-161-70a
3-161-70b
तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्।
वत्सदन्तैस्त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समार्दयत् ।।
3-161-71a
3-161-71b
मणिमानपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम्।
प्राहिणोद्भीमसेनाय परिगृह्य महाबलः ।।
3-161-72a
3-161-72b
विद्युद्रूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम्।
शरैर्बहुभिरानर्छद्भीमसेनः शिलाशितैः ।।
3-161-73a
3-161-73b
प्रत्यहन्यन्त ते सर्वेगदामासाद्य सायकाः।
न वेगं धारयामासुर्गदावेगस्य वेगिताः ।।
3-161-74a
3-161-74b
गदायुद्धसमाचारं बुध्यमानः स वीर्यवान्।
व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः ।।
3-161-75a
3-161-75b
ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम्।
तस्मिन्नेवान्तरे धीमान्प्रचिक्षेप स राक्षसः ।।
3-161-76a
3-161-76b
सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्त्वाभीमस् दक्षिणम्।
साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि ।।
3-161-77a
3-161-77b
सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्याऽमितपराक्रमः।
गदां जग्राह कौन्तेयो गदायुद्धविशारदः ।।
3-161-78a
3-161-78b
प्राहिणोद्भीमसेनाय वेगेन महता नदन् ।। 3-161-80b
भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविभागवित्।
अभिदुद्राव तं तूर्णं गरुत्मानिव पन्नगम् ।।
3-161-81a
3-161-81b
सोऽन्तरिक्षमवप्लुत्य विधूय सहसा गदाम्।
प्रचिक्षेप महाबाहुर्विनद्य रणमूर्धनि ।।
3-161-82a
3-161-82b
सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा वातरहसा।
हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह ।।
3-161-83a
3-161-83b
तं राक्षसं बीमबलं भीमसेनबलाहतम्।
ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवांपतिम् ।।
3-161-84a
3-161-84b
तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः।
भीममार्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राचजीं दिशं प्रति ।।
3-161-85a
3-161-85b
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
यक्षयुद्धपर्वणि एकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

[सम्पाद्यताम्]

3-161-34 सद्गव इति झ. पाठः ।। 3-161-36 पृथू विशिष्टौ अंसौ यस्यस पृथुव्यंसः ।। 3-161-41 ग्लानिः श्रमः. कातर्यं भयम्। वैक्लव्यमनुत्साहः। मत्सरः परोत्कर्षासहिष्णुत्वम् ।। 3-161-42 एकायनं वामदक्षिणसंचारशून्यम् ।। 3-161-45 परिक्षिप्तं परित आवृतम् ।। 3-161-46 चयाट्टालकशोभिना। चयः प्रकारस्य मूलबन्धः। अट्टालकः उपरिगृहम्। तोरणं वहिर्द्वारम्। निर्व्यूहः नागदन्ताख्यं गृहान्निर्गतं दारु ।। 3-161-48 वक्रभावेन वक्रेण बाहुना उपलक्षितः। खेदेन तद्दर्शनात्खसंपात्स्मरणं तेन. द्रविणाधिपतेः धनाधिपतेः ।। 3-161-51 ददृशे ददर्श ।। 3-161-64 न मोहं भीमसेनस्येति झ. पाठः ।। 3-161-68 अदर्शयदाधीकारमिति झ. पाठः ।। 3-161-69 सङ्ख्ये संग्रामे ।। 3-161-74 प्रत्यहन्यन्त प्रतिहताः। वेगिताः वेगवन्तोपि। गदावेगस्य गदायां वेगोऽत्यभ्यासो यस्य तस्य ।। 3-161-75 सः भीमः। व्यंसयामास व्यर्थीचकार ।। 3-161-76 अयस्मयी अयोमयीम् ।। 3-161-79 शैक्यां शीकयति शत्रुन्पराभवतीति शैक्या। शीकयतेर्ऋहलोर्ण्यदिति ण्यत्। ततः स्वार्थिकोण् ।।

आरण्यकपर्व-160 पुटाग्रे अल्लिखितम्। आरण्यकपर्व-162