अग्निपुराणम्/अध्यायः २७

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
अग्निपुराणम्
















दीक्षाविघिकथनम् ।

नारद उवाच
वक्ष्ये दीक्षां सर्वदाञ्च मण्डलोब्जे हरिं यजेत्।
दशम्यामुपसंहृत्य यागद्रव्यं समस्तकम् ।। १ ।।

विन्यस्य नारसिंहेन सम्मन्त्र्य शतवारकम्।
सर्षपांस्तु फडन्तेन रक्षोध्नान् सर्व्वतः क्षिपेत् ।। २ ।।

शक्तिं सर्वात्मिकां तत्र न्यसेत् प्रासादरूपिणीम्।
सर्व्वौषधि समाहृत्य विकिरानभिमन्त्रयेत् ।। ३ ।।

शतवारं शुभे पात्रे वासुदेवेन साधकः।
संसाध्य पञ्च गव्यन्तु पञ्चभिर्मूलमूर्तिभिः ।। ४ ।।

नारायणान्तैः सम्प्रोक्ष्य कुशाग्रैस्तेन तां भुवम् ।
विकिरान्वासुदेवेन क्षितेदुत्तानपाणिना ।। ५ ।।

त्रिधा पूर्वमुखस्तिष्ठन् ध्यायेत् विष्णुं तथा हृदि।
वर्द्धन्या सहिते कुम्भे साङ्गं साङ्गं विष्णुं प्रपूजयेत् ।। ६ ।।

शतवारं मन्त्रयित्वा त्वस्त्रेणैव च वर्द्धनीम्।
अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ईशानान्तं नयेच्च तम् ।। ७ ।।

कलसं पृष्ठतो नीत्वा स्थापयेद्विकिरोपरि।
संहृत्य विकिरान् दर्ब्भैः कुम्भेशं कर्क्वरीं यजेत् ।। ८ ।।

सवस्त्रं पञ्चरत्नाढ्यं स्थण्डिले पूजयेद्धरिम्।
अग्नावपि समभ्यर्च्च्य मन्त्रान् सञ्जप्य पूर्ववत् ।। ९ ।।

प्रक्षाल्य पुण्डरीकेण विलिप्यान्तः सुगन्धिना।
उखामाज्येन सम्पूर्य्य गोक्षीरेण तु साधकः ।। १० ।।

आलोक्य वासुदेवेन ततः सङ्कर्षणेन च।
तण्डुलानाज्यसंसृष्टान् क्षिपेत् क्षीरे सुसंस्कृते ।। ११ ।।

प्रद्युम्नेन समालोड्य दर्व्या सङ्घट्टयेच्छनैः।
पक्कमुत्तारयेत् पञ्चादनिरुद्धेन देशिकः ।। १२ ।।

प्रक्ष्याल्यालिप्य तत् कुर्य्यादूद्‌र्ध्वपुण्ड्रंतु भस्मना।
नारायणेन पार्श्वेष् चरुमेवं सुसंस्कृतम् ।। १३ ।।

भागमेकं तु देवाय कलशाय द्वितीयकम्।
तृतीयेन तु भागेन प्रदद्यादाहुतित्रयम् ।। १४ ।।

शिष्यैः सह चतुर्थं तु गुरुरद्याद्विशुद्धये ।
नारायणेन सम्मन्त्र्य सप्तधा क्षीरवृक्षजम् ।। १५ ।।

दन्तकाष्ठं भक्षयित्वा त्यक्त्वा ज्ञात्वा स्वपातकम्।
ऐन्द्राग्न्युत्तरकेशानीमुखं पतितमुत्तमम् ।। १६ ।।

शुभं सिंहशतं हुत्वा आच्म्याथ प्रविश्य च।
पूजागारं न्यसेन्मन्त्री प्राच्यां विष्णुं प्रदक्षिणम् ।। १७ ।।

संसारार्णवमग्नानां पशूनां पाशमुक्तये।
त्वमेव शरणं देव सदा त्वं भक्तवत्सल ।।१८।।

देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः।
पाशितान्मोचयिष्यामि त्वत्‌प्रसादात् पशूनिमान् ।। १९ ।।

इति विज्ञाप्य देवेशं सम्प्रविश्य पशूंस्ततः।
धारणाभिस्तु संशोध्य पूर्व्ववज्ज्वलनादिना ।। २० ।।

संस्कृत्य मूर्त्त्या संयोज्य नेत्रे बद्धवा प्रदर्शयेत्।
पुष्पपूर्णाञ्चलींस्तत्र क्षिपेत्तन्नाम योजयेत् ।। २१ ।।

अमन्त्रमर्च्चनं तत्र पूर्व्ववत् कारयेत् क्रमात्।
यस्यां मूर्त्तौ पतेत् पुष्पं तस्य तन्नाम निर्द्दिशेत् ।। २२ ।।

शिखान्तसम्मितं सूत्रं पादाङ्‌गुष्ठादि षड्‌गुणम्।
कन्यासु कर्त्तितं रक्तं पुनस्तत्त्रिगुणीकृतम् ।। २३ ।।

यस्यां संलीयते विश्वं यतो विश्वं प्रसूयते।
प्रकृतिं प्रक्रियाभेदैः संस्थितां तत्र चिन्तयेत् ।। २४ ।।

तेन प्राकृतिकान् पाशान् ग्रथित्वा तत्त्वसह्ख्यया ।
कृत्वा शशवे तत् सूत्रं कुण्डपार्श्वे निधाय तु ।। २५ ।।

ततस्तत्त्वानि सर्वाणि ध्यात्वा शिष्यतनौ न्यसेत्।
सृष्टिक्रमात् प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तानि देशिकः ।। २६ ।।

तत्रैकधा पञ्चधा स्याद्दशद्वाद्दशधापि वा ।
ज्ञातव्यः सर्व्वभेदेन ग्रथितस्तत्त्वचिन्तकैः ।। २७ ।।

अह्गैः पञ्चभिरध्वानं निखिलं विकृतिक्रमात्।
तन्मात्रात्मनि संहृत्य मायासूत्रे पशोस्तनै ।। २८ ।।

प्रकृतिर्लिङ्गशक्तिश्च कर्त्ता बुद्धिस्तथा मनः।
पञतम्नात्रबुद्ध्याख्यं कर्म्मख्यं भूतपञ्चकम् ।। २९ ।।

ध्यायेच्च द्वादशात्मानं सूत्रे देहे तथेच्छया।
हुत्वा सम्पातविधिना सृष्टेः सृष्टिक्रमेण तु ।। ३० ।।

एकैकं शतहोभेन दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः।
शरावे सम्पुटीकृत्य कुम्भेशाय निवेदयेत् ।। ३१ ।।

अधिवास्य यथान्यायं भक्तं शिष्यं तु दीक्षयेत्।
करणीं कर्त्तरीं वापि रजांसि खटिकामपि ।। ३२ ।।

अन्यदप्युपयोगि स्यात् सर्वं तद्वायुगोचरे।
संस्थाप्य मूलमन्त्रेण परामृष्याधिवासयेत् ।। ३३ ।।

नमो भूतेभ्यश्च बलिः कुशे शेते स्मरन् हरीम्।
मण्डपं भूषयित्वाथ वितानघटलड्डूकैः।। ३४ ।।

मण्डलेथ यजेद्विष्णुं ततः सन्तर्प्य पावकम्।
आहूय दीक्षयेच्छिष्यान् बद्धपद्मासनस्थितान् ।। ३५ ।।

सम्प्रोक्ष्य विष्णुं हस्तेन मूर्द्धानंस्पृस्य वै क्रमात्।
प्रकृत्यादिविकृत्यन्तां साधिभूताधिदैवताम् ।। ३६ ।।

सृष्टिमाध्यात्मिकीं कृत्वा हृदि तां संह रेत् क्रमात।
तन्मात्रभूतां सकलां जीवेन समातां गताम् ।। ३७ ।।

ततः स्म्प्रार्थ्य कुम्भेशं सूत्रं सहृत्य देशिकः।
अग्नेः समीपमागत्य पार्श्वे तं सन्निवेश्य तु ।। ३८ ।।

मूलमन्त्रेण सृष्टीशमाहुतीनां शतेन तम्।
उदासीनमथासाद्य पूर्णाहुत्या च देशिकः ।। ३९ ।।

शुक्लं रजः समादाय मूलेन शतमन्त्रितम्।
सन्ताड्य हृदयन्तेन हुंफट्‌कारान्तसंयुतैः ।। ४० ।।

वियोगपदसंयुक्तैर्वीजैः पादादिभिः क्रमात्।
पृथिव्यादीनि तत्त्वानि विश्लष्य जुहुयात्ततः ।। ४१ ।।

वह्नावखिलतत्त्वानामालये व्याहृते हरौ।
नीयमानं क्रमात्सर्वं तत्राध्वानं स्मरेद् बुधः ।। ४२ ।।

ताडनेन वियोज्यैवम् आदायापाद्य शाम्यताम्।
प्रकृत्याहृत्य जुहुयाद्यथोक्ते जातवेतसि ।। ४३ ।।

गर्भाधानं जातकर्म भोगञ्चैव लयन्तथा।
हुत्वाष्टौ तत्र तत्रैव ततः शुद्धिन्तु होमयेत् ।। ४४ ।।

शुद्धं तत्त्वं समुद्धृत्य पूर्णाहुत्या तु देशिकः।
सन्नयेद्‌द्विपरे तत्वे यावदव्याहृतं क्रमात् ।। ४५ ।।

तत् परं ज्ञानयोगेन विलाप्य परमात्मनि।
विमुक्तबन्धनं जीवं परस्मिन्नव्यये पदे ।। ४६ ।।

निवृत्तं परमानन्दे शुद्धे बुद्धे स्मरेद्‌बुधः।
दद्यात् पूर्णाहुतिं पञ्चादेवं दीक्षा समाप्यते ।। ४७ ।।

प्रयोगमन्त्रान् वक्ष्यामि यैर्द्दीक्षा होमसंलयः।
ओं यं भूतानि विशुद्धं फट्।।
अनेन ताडनं कुर्याद्वियोजनमिह द्वयम् ।। ४८ ।।

ओं यं भूतान्यापातयेहं।
आदानं कृत्वा चानेन प्रकृत्या योजनं श्रृणु।
ओं यं भूतानि पुंश्चाहो।
होममन्त्रं प्रवक्ष्यामि ततः पूर्णाहुतेर्मनुम् ।। ४९ ।।

ओं भूतानि संहर स्वाहा।
ओं अं ओं नमो भगवते वासुदेवाय वौषट्।
पूर्णाहुत्यनन्तरे तु तद्वै शिष्यन्तु साधयेत् ।
एवं तत्त्वानि सर्वाणि क्रमात्संशोधयेद् बुधः ।। ५० ।।

नमोन्तेन खवीजेन ताडनादिपुरः सरम्।
ओं वां कर्म्मेन्द्रियाणि।
ओं दें बुद्धीन्द्रियाणि।
यं वीजेन समानन्तु ताडनादिप्रयोगकम् ।। ५१ ।।

ओं सुं गन्धतन्मात्रे वियुङ्क्ष्व हुंफट।
ओं सम्पाहिं हा ओं खं खं क्ष प्रकृत्या ।।
ओं सुं हुं गन्धतन्मात्रे संहर स्वारा।
ततः पूर्णाहुतिश्चैवमुत्तरेषु प्रयुज्यते।
ओं रां रसतन्मात्रे। ओं भेंरूपतन्मात्रे।
ओं रंस्पर्शतन्मात्रे। ओं एं शब्दतन्मात्रे ।
ओं भं नमः। ओं सों अहङ्कारः।
ओं नं बुद्धे। ओं ओं प्रकृते।
एकमूर्त्तावयं प्रोक्तो दीक्षायोगः समासतः।
एवमेव प्रयोगस्तु नवव्यूहादिके स्मृतः ।। ५२ ।।

दग्धापरस्मिन् सन्दध्यान्निर्वाणे प्रकृतिन्नरः।
अविकारे समादध्यादीश्वरे प्रकृतिन्नरः ।। ५३ ।।

शोधयित्वाथ भूतानि कर्म्माङ्गानि विशोधयेत्।
बुद्ध्याख्यान्यथ तन्मात्रमनोज्ञानमहङ्कृतिम् ।। ५४ ।।

लिङ्गात्मानं विशोध्यान्ते प्रकृतिं शोधयेत् पुनः।
पुरुषं प्राकृतं शुद्धमीश्वरे धाम्नि संस्थितम् ।। ५५ ।।

स्वगोचरीकृताशेषभोगमुक्तौ कृतास्पदम्।
ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्याद्दीक्षेयं त्वधिकारिणी ।। ५६ ।।

अङ्गैराराध्य मन्त्रस्य नीत्वा तत्त्वगणं समम्।
क्रमादेवं विशोध्यान्ते सर्वसिद्धिसमन्वितम् ।। ५७ ।।

ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्याद्दीक्षेयं साधके स्मृता।
द्रव्यस्य वा न सम्पत्तिरशक्तिर्वात्मनो यदि ।। ५८ ।।

इष्ट्वा देवं यथा पूर्वं सर्वोपकरणान्वितम्।
सद्योधिवास्य द्वादश्यां दीक्षयेद्देशिकोत्तमः ।। ५९ ।।

भक्तो विनीतः शारीरैर्गुणैः सर्वैः समन्वितः।
शिष्यो नातिधनी यस्तु स्थण्डिलेभ्यर्च्च्य दीक्षयेत् ।। ६० ।।

अध्वानं निखिलं दैवं भौतं वाद्यात्मिकीकृतम्।
सृष्टिक्रमेण शिष्यस्य देहे ध्यात्वा तु देशिकः ।। ६१ ।।

अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्वं क्रमात् सन्तर्प्य सृष्टिमान।
स्वमन्त्रैर्वासुदेवादीन् जननादीन् विसर्जयेत् ।। ६२ ।।

होमेन शोधयेत् पश्चात्संहारक्रमयोगतः।
योनिसूत्राणि बद्धानि सुक्त्वा कर्माणि देशिकः ।। ६३ ।।

शिष्यदेहात्समाहृत्य क्रमात्तत्त्वानि शोध्येत्।
अग्नौ प्राकृतिके विष्णौ लयं नीत्वाधिदैविके ।। ६४ ।।

शुद्धं तत्त्वामशुद्धेन पूर्णाहुत्या तु साधयेत्
शिष्ये प्रकृतिमापन्नेदग्ध्वा प्राकृतिकान् गुणान् ।। ६५ ।।

मोचयेदधिकारे वा नियुञ्ज्याद्देशिकः शिशून् ।
अथान्यां शक्तिदीक्षां वा कुर्य्यात् भावे स्थितो गुरः ।। ६६ ।।

भक्त्या सम्प्रतिपन्नानां यतीनां निर्द्धनस्य च।
सम्पूज्य स्थण्डिले विष्णुं पार्श्वस्थं स्थाप्य पुत्रकम् ।। ६७ ।।

देवताभिमुखः शिष्यस्तिर्यगास्यः स्वयं स्थितः।
अध्वानं निखिलं ध्यात्वा पर्वभिः स्वैर्विकल्पितम् ।। ६८ ।।

शष्यदेहे तता देवम धिदैविकयाचनम्।
ध्यानयोगेन सञ्चिन्त्य पूर्ववत्ताडनादिना ।। ६९ ।।

क्रमात्तत्त्वानि सर्वाणि शोधयेत् स्थण्डिले हरौ।
ताडनेन वियोज्याथ गृहीत्वात्मनि तत्‌परः ।। ७० ।।

देवे संयोज्य संशोध्य गृहीत्वा तत् स्वभावतः।
आनीय शुद्धभावेन सन्धयित्वा क्रमेण तु ।। ७१ ।।

शोधयेद्ध्यानयोगेन सर्वतो ज्ञानमुद्रया।
शुद्धेषु सर्वतत्त्वेषु प्रधाने चेश्वरे स्थिते ।। ७२ ।।

दग्ध्वा निर्वापयेच्छिष्यान् पदे चैशे नियोजयेत्।
निनयेत् सिद्धिमार्गे वा साधकं देशिकोत्तमः ।। ७३ ।।

एवमेवाधिकारस्थो गृही कर्म्मण्यतन्द्रितः।
आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्यधिकारन्तु संयमी ।। ७४ ।।

क्षीणरागमथात्मानं ज्ञात्वा संशुद्धकिल्विषः।
आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्यधिकारन्तु संयमी ।। ७५ ।।

दग्ध्वा मायामयं पाशं प्रव्रज्य स्वात्मनि स्थितः।
शरीरपातमाकाङ्‌क्षन्नासीताव्यक्तलिङ्गवान् ।। ७६ ।।

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये सर्वदीक्षाकथनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः।