रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ५०

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ४९ रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्
किष्किन्धाकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ५१ →


श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥४-५०॥

सह तारा अंगदाभ्याम् तु संगम्य हनुमान् कपिः ।
विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाः च गहनानि च ॥४-५०-१॥

सिंह शार्दूल जुष्टाः च गुहाः च परितः तथा ।
विषमेषु नग इन्द्रस्य महा प्रस्रवणेषु च ॥४-५०-२॥

आसेदुः तस्य शैलस्य कोटिम् दक्षिण पस्चिमाम् ।
तेषाम् तत्र एव वसताम् स कालो व्यत्यवर्तत ॥४-५०-३॥

स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहा गहनवान् महान् ।
तत्र वायु सुतः सर्वम् विचिनोति स्म पर्वतम् ॥४-५०-४॥

परस्परेण रहिता अन्योन्यस्य अविदूरतः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥४-५०-५॥
मैन्दः च द्विविदः चैव हनुमान् जांबवान् अपि ।
अंगदो युव राजः च तारः च वनगोचरः ॥४-५०-६॥
गिरि जाल आवृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणाम् दिशम् ।
विचिन्वन्तः ततः तत्र ददृशुः विवृतम् बिलम् ॥४-५०-७॥
दुर्गम् ऋक्ष बिलम् नाम दानवेन अभिरक्षितम् ।

क्षुत् पिपासा परीताः तु श्रान्ताः तु सलिल अर्थिनः ॥४-५०-८॥
अवकीर्णम् लता वृक्षैः ददृशुः ते महा बिलम् ।

तत्र क्रौन्चाः च हंसाः च सारसाः च अपि निष्क्रमन् ॥४-५०-९॥
जल आर्द्राः चक्रवाकाः च रक्त अंगाः पद्म रेणुभिः ।

ततः तत् बिलम् आसाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥४-५०-१०॥
विस्मय व्यग्र मनसो बभूवुः वानरर्षभाः ।

संजात परिशंकाः ते तत् बिलम् प्लवग उत्तमाः ॥४-५०-११॥
अभ्यपद्यन्त संहृष्टाः तेजोवन्तो महाबलाः ।

नाना सत्त्व समाकीर्णाम् दैत्य इन्द्र निलय उपमम् ॥४-५०-१२॥
दुर्दर्शम् इव घोरम् च दुर्विगाह्यम् च सर्वशः ।

ततः पर्वत कूट आभो हनुमान् मारुत आत्मजः ॥४-५०-१३॥
अब्रवीत् वानरान् घोरान् कान्तार वन कोविदः ।

गिरि जाल आवृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणाम् दिशम् ॥४-५०-१४॥
वयम् सर्वे परिश्रांता न च पश्याम मैथिलीम् ।

अस्मात् च अपि बिलात् हंसाः क्रौन्चाः च सह सारसैः ॥४-५०-१५॥
जल आर्द्राः चक्रवाकाः च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ।
नूनम् सलिलवान् अत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥४-५०-१६॥
तथा च इमे बिल द्वारे स्निग्धाः तिष्ठन्ति पादपाः ।

इति उक्ताः तत् बिलम् सर्वे विविशुः तिमिर आवृतम् ॥४-५०-१७॥
अचन्द्र सूर्यम् हरयो ददृशू रोम हर्षणम् ।

निशम्य तस्मात् सिंहाः च तान् तान् च मृग पक्षिणः ॥४-५०-१८॥
प्रविष्टा हरि शार्दूला बिलम् तिमिर आवृतम् ।

न तेषाम् सज्जते दृष्टिः न तेजः न पराक्रमः ॥४-५०-१९॥
वायोः इव गतिः तेषाम् दृष्टिः तम् अपि वर्तते ।

ते प्रविष्टाः तु वेगेन तत् बिलम् कपि कुंजराः ॥४-५०-२०॥
प्रकाशम् च अभिरामम् च ददृशुः देशम् उत्तमम् ।

ततः तस्मिन् बिले भीमे नाना पादप संकुले ॥४-५०-२१॥
अन्योन्यम् संपरिष्वज्य जग्मुर् योजनम् अंतरम् ।

ते नष्ट संज्ञाः तृषिताः संभ्रांताः सलिल अर्थिनः ॥४-५०-२२॥
परिपेतुर् बिले तस्मिन् कंचित् कालम् अतन्द्रिताः ।

ते कृशा दीन वदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः ॥४-५०-२३॥
आलोकम् ददृशुः वीरा निराशा जीविते यदा ।

ततः तम् देशम् आगम्य सौम्याः वितिमिरम् वनम् ॥४-५०-२४॥
ददृशुः कान्चनान् वृक्षान् दीप्त वैश्वानर प्रभान् ।
सालान् तालान् तमालान् च पुन्नागान् वंजुलान् धवान् ॥४-५०-२५॥
चंपकान् नाग वृक्षान् च कर्णिकारान् च पुष्पितान् ।
स्तबकैः कांचनैः चित्रैः रक्तैः किसलयैः तथा ॥४-५०-२६॥
आपीडैः च लताभिः च हेम आभरण भूषितैः ।
तरुण आदित्य संकाशान् वैदूर्यमय वेदिकान् ॥४-५०-२७॥
विभ्राजमानान् वपुषा पादपान् च हिरण्मयान् ।
नील वैदूर्य वर्णाः च पद्मिनीः पतगैः आवृताः ॥४-५०-२८॥
महद्भिः कांचनैः वृक्षैः वृता बाल अर्क संनिभैः ।

जातरूपमयैः मत्स्यैः महद्भिः च अथ पन्कजैः ॥४-५०-२९॥
नलिनीः तत्र ददृशुः प्रसन्न सलिल आयुताः ।

कांचनानि विमानानि राजतानि तथा एव च ॥४-५०-३०॥
तपनीय गवाक्षाणि मुक्ता जाल आवृतानि च ।
हैम राजत भौमानि वैदूर्य मणिमन्ति च ॥४-५०-३१॥
ददृशुः तत्र हरयो गृह मुख्यानि सर्वशः ।

पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवाल मणि संनिभान् ॥४-५०-३२॥
कांचन भ्रमरान् चैव मधूनि च समन्ततः ।

मणि कांचन चित्राणि शयनानि आसनानि च ॥४-५०-३३॥
विविधानि विशालानि ददृशुः ते समन्ततः ।
हेम रजत कांस्यानाम् भाजनानाम् च राशयः ॥४-५०-३४॥

अगुरूणाम् च दिव्यानाम् चंदनानाम् च संचयम् ।
शुचीनि अभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ॥४-५०-३५॥

महा अर्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानाम् अम्बराणाम् च महा अर्हाणाम् च संचयान् ॥४-५०-३६॥
कंबलानाम् च चित्राणाम् अजिनानाम् च संचयान् ।

तत्र तत्र विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानर प्रभान् ॥४-५०-३७॥
ददृशुः वानराः शुभ्रान् जातरूपस्य संचयान् ।

तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महा प्रभाः ॥४-५०-३८॥
ददृशुः वानराः शूराः स्त्रियम् कांचित् अदूरतः ।

ताम् च ते ददृशुः तत्र चीर कृष्ण अजिन अम्बराम् ॥४-५०-३९॥
तापसीम् नियत आहाराम् ज्वलंतीम् इव तेजसा ।

विस्मिता हरयः तत्र व्यवतिष्टन्त सर्वशः ।
प्रपच्छ हनुमान् तत्र का असि त्वम् कस्य वा बिलम् ॥४-५०-४०॥

ततो हनूमान् गिरि सन्निकाशः
कृत अंजलिः ताम् अभिवाद्य वृद्धाम् ।
पप्रच्छ का त्वम् भवनम् बिलम् च
रत्नानि च इमानि वदस्व कस्य ॥४-५०-४१॥


इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥४-५०॥