रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः २ रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्
किष्किन्धाकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ४ →


श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥४-३॥

वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतात् ऋष्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥४-३-१॥

कपि रूपम् परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः ।
भिक्षु रूपम् ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥४-३-२॥

ततः च हनुमान् वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।
विनीतवत् उपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥४-३-३॥
अबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च ।

संपूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः ॥४-३-४॥
उवाच कामतो वाक्यम् मृदु सत्य पराक्रमौ ।

राजर्षि देव प्रतिमौ तापसौ संशित व्रतौ ॥४-३-५॥
देशम् कथम् इमम् प्राप्तौ भवन्तौ वर वर्णिनौ ।
त्रासयन्तौ मृग गणान् अन्याम् च वन चारिणः ॥४-३-६॥

पम्पा तीर रुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समंततः ।
इमाम् नदीम् शुभ जलाम् शोभयन्तौ तरस्विनौ ॥४-३-७॥
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवाम् चीर वाससौ ।
निःश्वसन्तौ वर भुजौ पीडयन्तौ इमाः प्रजाः ॥४-३-८॥

सिंह विप्रेक्षितौ वीरौ महाबल पराक्रमौ ।
शक्र चाप निभे चापे गृहीत्वा शत्रु नाशनौ ॥४-३-९॥
श्रीमन्तौ रूप संपन्नौ वृषभ श्रेष्ठ विक्रमौ ।
हस्ति हस्त उपम भुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥४-३-१०॥

प्रभया पर्वत इन्द्रः असौ युवयोः अवभासितः ।
राज्य अर्हौ अमर प्रख्यौ कथम् देशम् इह आगतौ ॥४-३-११॥

पद्म पत्र ईक्षणौ वीरौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अन्योन्य सदृशौ वीरौ देव लोकात् इह आगतौ ॥४-३-१२॥
यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्र सूर्यौ वसुंधराम् ।
विशाल वक्षसौ वीरौ मानुषौ देव रूपिणौ ॥४-३-१३॥
सिंह स्कन्धौ महा उत्साहौ समदौ इव गोवृषौ ।

आयताः च सुवृत्ताः च बाहवः परिघोपमाः ॥४-३-१४॥
सर्व भूषण भूषार्हाः किम् अर्थम् न विभूषिताः ।

उभौ योग्यौ अहम् मन्ये रक्षितुम् पृथिवीम् इमाम् ॥४-३-१५॥
स सागर वनाम् कृत्स्नाम् विन्ध्य मेरु विभूषिताम् ।

इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्र अनुलेपने ॥४-३-१६॥
प्रकाशेते यथा इन्द्रस्य वज्रे हेम विभूषिते ।

संपूर्णाः च शितैः बाणैः तूणाः च शुभ दर्शनाः ॥४-३-१७॥
जीवित अन्तकरैः घोरैः ज्वलद्भिः इव पन्नगैः ।

महा प्रमाणौ विपुलौ तप्त हाटक भूषणौ ॥४-३-१८॥
खड्गौ एतौ विराजेते निर्मुक्त भुजगौ इव ।

एवम् माम् परिभाषन्तम् कस्माद् वै न अभि भाषतः ॥४-३-१९॥
सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चित् वानर पुंगवः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगत् भ्रमति दुःखितः ॥४-३-२०॥

प्राप्तः अहम् प्रेषितः तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानर मुख्यानाम् हनुमान् नाम वानरः ॥४-३-२१॥

युवाभ्याम् स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यम् इच्छति ।
तस्य माम् सचिवम् वित्तम् वानरम् पवनात्मजम् ॥४-३-२२॥
भिक्षु रूप प्रति च्छन्नम् सुग्रीव प्रिय कारणात् ।
ऋश्यमूकात् इह प्राप्तम् कामगम् कामचारिणम् ॥४-३-२३॥

एवम् उक्त्वा तु हनुमाम् तौ वीरौ राम लक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञो वाक्य कुशलः पुनः न उवाच किंचन ॥४-३-२४॥

एतत् श्रुत्वा वचः तस्य रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।
प्रहृष्ट वदनः श्रीमान् भ्रातरम् पार्श्वतः स्थितम् ॥४-३-२५॥

सचिवो अयम् कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तम् एव काङ्क्षमाणस्य मम अन्तिकम् इह आगतः ॥४-३-२६॥

तम् अभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीव सचिवम् कपिम् ।
वाक्यज्ञम् मधुरैः वाक्यैः स्नेह युक्तम् अरिन्दम ॥४-३-२७॥

न अन् ऋग्वेद विनीतस्य न अ\-\-यजुर्वेद धारिणः ।
न अ\-\-साम वेद विदुषः शक्यम् एवम् विभाषितुम् ॥४-३-२८॥

नूनम् व्यकरणम् कृत्स्नम् अनेन बहुधा श्रुतम् ।
बहु व्याहरता अनेन न किंचित् अप शब्दितम् ॥४-३-२९॥

न मुखे नेत्रयोः च अपि ललाटे च भ्रुवोः तथा ।
अन्येषु अपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित् ॥४-३-३०॥

अविस्तरम् असंदिग्धम् अविलम्बितम् अव्यथम् ।
उरःस्थम् कण्ठगम् वाक्यम् वर्तते मध्यमे स्वरम् ॥४-३-३१॥

संस्कार क्रम संपन्नाम् अद्भुताम् अविलम्बिताम् ।
उच्चारयति कल्याणीम् वाचम् हृदय हर्षिणीम् ॥४-३-३२॥

अनया चित्रया वाचा त्रिस्थान व्यंजनस्थयाः ।
कस्य न आराध्यते चित्तम् उद्यत् असे अरेः अपि ॥४-३-३३॥

एवम् विधो यस्य दूतो न भवेत् पार्थिवस्य तु ।
सिद्ध्यन्ति हि कथम् तस्य कार्याणाम् गतयोऽनघ ॥४-३-३४॥

एवम् गुण गणैर् युक्ता यस्य स्युः कार्य साधकाः ।
तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूत वाक्य प्रचोदिताः ॥४-३-३५॥

एवम् उक्तः तु सोउमित्रिः सुग्रीव सचिवम् कपिम् ।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञम् पवनात्मजम् ॥४-३-३६॥

विदिता नौ गुणा विद्वन् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तम् एव च अवाम् मार्गावः सुग्रीवम् प्लवगेश्वरम् ॥४-३-३७॥

यथा ब्रवीषि हनुमान् सुग्रीव वचनाद् इह ।
तत् तथा हि करिष्यावो वचनात् तव सत्तम ॥४-३-३८॥

तत् तस्य वाक्यम् निपुणम् निशम्य
प्रहृष्ट रूपः पवनात्मजः कपिः ।
मनः समाधाय जय उपपत्तौ
सख्यम् तदा कर्तुम् इयेष ताभ्याम् ॥४-३-३९॥


इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥४-३॥