रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ३०

विकिस्रोतः तः
नेविगेशन पर जाएँ खोज पर जाएँ
← सर्गः २९ रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्
किष्किन्धाकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ३१ →
त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥४-३०॥

गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ००१
वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ००१
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ००२
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ००२
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ००३
बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ००३
स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान् पुनः ००४
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ००४
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ००५
शारदं गगनं दृष्ट्व जगाम मनसा प्रियाम् ००५
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् ००६
सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ००६
सारसारवसंनादैः सारसारवनादिनी ००७
याश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ००७
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ००८
कथं स रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ००८
या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी ००९
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे बुध्यते कथम् ००९
निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् ०१०
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ०१०
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ०११
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ०११
अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम् ०१२
न दूरं पीडयेत्कामः शरद्गुणनिरन्तरः ०१२
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ०१३
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ०१३
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ०१४
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवांल्लक्ष्मणोऽग्रजम् ०१४
तं चिन्तया दुःसहया परीतं॑ विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी ०१५
भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः॑ समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ०१५
किमार्य कामस्य वशंगतेन॑ किमात्मपौरुष्यपराभवेन ०१६
अयं सदा संहृइयते समाधिः॑ किमत्र योगेन निवर्तितेन ०१६
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं॑ समाधियोगानुगतं च कालम् ०१७
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्व॑ स्वकर्महेतुं च कुरुष्व हेतुम् ०१७
न जानकी मानववंशनाथ॑ त्वया सनाथा सुलभा परेण ०१८
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य॑ न दह्यते वीरवरार्ह कश्चित् ०१८
सलक्ष्मणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं॑ स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ०१९
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं॑ ससामधर्मार्थसमाहितं च ०१९
निःसंशयं कार्यमवेक्षितव्यं॑ क्रियाविशेषो ह्यनुवर्तितव्यः ०२०
ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य॑ कुमारकार्यस्य फलं न चिन्त्यम् ०२०
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ०२१
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ०२१
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् ०२२
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ०२२
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः ०२३
विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ०२३
नीलोत्पलदलश्यामः श्यामीकृत्वा दिशो दश ०२४
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ०२४
जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः ०२५
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ०२५
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ०२६
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ०२६
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ०२७
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ०२७
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ०२८
नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ०२८
प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुररीभिर्विनादिताः ०२९
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ०२९
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ०३०
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ०३०
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज ०३१
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ०३१
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ०३२
मम शोकाभितप्तस्य सौम्य सीतामपश्यतः ०३२
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ०३३
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ०३३
अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः ०३४
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ०३४
इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ०३५
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतप ०३५
स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे ०३६
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ०३६
त्वं प्रविश्य च किष्किन्धां ब्रूहि वानरपुंगवम् ०३७
मूर्खं ग्राम्य सुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ०३७
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ०३८
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ०३८
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ०३९
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ०३९
कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ०४०
तान्मृतानपि क्रव्यादः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ०४०
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ०४१
द्रष्टुमिच्छन्ति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ०४१
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ०४२
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छति ०४२
काममेवं गतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ०४३
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ०४३
यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय ०४४
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ०४४
वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ०४५
व्यतीतांश्चतुरो मासान् विहरन्नावबुध्यते ०४५
सामात्यपरिषत्क्रीडन् पानमेवोपसेवते ०४६
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ०४६
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल ०४७
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ०४७
न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ०४८
समये तिष्ठ सुग्रीवमा वालिपथमन्वगाः ०४८
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ०४९
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ०४९
तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ०५०
तत्तद्ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ०५०
कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर॑ प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ०५१
मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं॑ त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैः शरैः ०५१
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं॑ लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ०५२
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा॑ हरीश्वरमानववंशनाथः ०५२

गुहाम् प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्ष रात्रे स्थितो रामः काम शोक अभिपीडितः ॥४-३०-१॥
पाण्डुरम् गगनम् दृष्ट्वा विमलम् चन्द्र मण्डलम् ।
शारदीम् रजनीम् चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्न अनुलेपनाम् ॥४-३०-२॥
काम वृत्तम् च सुग्रीवम् नष्टाम् च जनक आत्मजाम् ।
दृष्ट्वा कालम् अतीतम् च मुमोह परम आतुरः ॥४-३०-३॥

स तु संज्ञाम् उपागम्य मुहूर्तात् मतिमान् नृपः ।
मनः स्थाम् अपि वैदेहीम् चिंतयामास राघवः ॥४-३०-४॥

दृष्ट्वा च विमलम् व्योम गत विद्युत् बलाहकम् ।
सारस आरव संघुष्टम् विललाप आर्तया गिरा ॥४-३०-५॥

आसीनः पर्वतस्य अग्रे हेम धातु विभूषिते ।
शारदम् गगनम् दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥४-३०-६॥

सारस आरव संनादैः सारस आरव नादिनी ।
या आश्रमे रमते बाला सा अद्य मे रमते कथम् ॥४-३०-७॥

पुष्पिताम् च आसनान् दृष्ट्वा कांचनान् इव निर्मलान् ।
कथम् सा रमते बाला पश्यंती माम् अपश्यती ॥४-३०-८॥

या पुरा कलहंसानाम् स्वरेण कल भाषिणी ।
बुध्यते चारु सर्वांगी सा अद्य मे रमते कथम् ॥४-३०-९॥

निःस्वनम् चक्रवाकानाम् निशम्य सहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथम् एषा भविष्यति ॥४-३०-१०॥

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
ताम् विना मृगशावाक्षीम् चरन् न अद्य सुखम् लभे ॥४-३०-११॥

अपि ताम् मत् वियोगात् च सौकुमार्यात् च भामिनीम् ।
सुदूरम् पीडयेत् कामः शरत् गुण निरंतरः ॥४-३०-१२॥

एवम् आदि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहंग इव सारंगः सलिलम् त्रिदशेश्वरात् ॥४-३०-१३॥

ततः चंचूर्य रम्येषु फलार्थी गिरि सानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणो अग्रजम् ॥४-३०-१४॥

स चिन्तया दुस्सहया परीतम्
विसंज्ञम् एकम् विजने मनस्वी ।
भ्रातुर् विषादात् त्वरितो अति दीनः
समीक्ष्य सौमित्रिः उवाच रामम् ॥४-३०-१५॥

किम् आर्य कामस्य वशम् गतेन
किम् आत्म पौरुष्य पराभवेन ।
अयम् ह्रिया संह्रियते समाधिः
किम् अत्र योगेन निवर्तितेन ॥४-३०-१६॥

क्रियाभियोगम् मनसः प्रसादम्
समाधि योग अनुगतम् च कालम् ।
न जानकी मानव वंश नाथ
त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न च अग्नि चूडाम् ज्वलिताम् उपेत्य
न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥४-३०-१७॥

सलक्षणम् लक्ष्मणम् अप्रधृष्यम्
स्वभावजम् वाक्यम् उवाच रामः ।
हितम् च पथ्यम् च नय प्रसक्तम्
ससाम धर्मार्थ समाहितम् च ॥४-३०-१८॥

निस्संशयम् कार्यम् अवेक्षितव्यम्
क्रिया विशेषो अपि अनुवर्तितव्यः ।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य
कुमार वीर्यस्य फलम् च चिन्त्यम् ॥४-३०-१९॥

अथ पद्म पलाश अक्षीम् मैथिलीम् अनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता ॥४-३०-२०॥

तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृत कर्मा व्यवस्थितः ॥४-३०-२१॥

दीर्घ गंभीर निर्घोषाः शैल द्रुम पुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलम् मेघाः परिश्रांता नृप आत्मज ॥४-३०-२२॥

नील उत्पल दल श्यामः श्यामी कृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातंगाः शान्त वेगाः पयो धराः ॥४-३०-२३॥

जल गर्भा महा वेगाः कुटज अर्जुन गंधिनः ।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टि वाताः समुद्यताः ॥४-३०-२४॥

घनानाम् वारणानाम् च मयूराणाम् च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानाम् च प्रशान्तः सहसा अनघ ॥४-३०-२५॥

अभिवृष्टा महा मेघैः निर्मलाः चित्र सानवः ।
अनुलिप्ता इव आभान्ति गिरयः चन्द्र रश्मिभिः ॥४-३०-२६॥

शाखासु सप्त च्छद पादपानाम्
प्रभासु तार अर्क निशा कराणाम् ।
लीलासु चैव उत्तम वारणानाम्
श्रियम् विभज्य अद्य शरत् प्रवृत्ता ॥४-३०-२७॥

संप्रति अनेक आश्रय चित्र शोभा
लक्ष्मीः शरत् काल गुण उपपन्ना ।
सूर्य अग्र हस्त प्रतिबोधितेषु
पद्माकरेषु अभ्यधिकम् विभाति ॥४-३०-२८॥

सप्त च्छदानाम् कुसुमोप गंधी
षट् पाद वृन्दैः अनुगीयमानः ।
मत्त द्विपानाम् पवन अनुसारी
दर्पम् विनेष्यन् अधिकम् विभाति ॥४-३०-२९॥

अभ्यागतैः चारु विशाल पक्षैः
सरः प्रियैः पद्म रजो अवकीर्णैः ।
महा नदीनाम् पुलिन उपयातैः
क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥४-३०-३०॥

मद प्रगल्भेषु च वारिणेषु
गवाम् समूहेषु च दर्पितेषु ।
प्रसन्न तोयासु च निम्न गासु
विभाति लक्ष्मीः बहुधा विभक्ता ॥४-३०-३१॥

नभः समीक्ष्या अंबु धरैः विमुक्तम्
विमुक्त बर्ह आभरणा वनेषु ।
प्रियासु अरक्ता विनिवृत्त शोभा
गत उत्सवा ध्यान परा मयूराः ॥४-३०-३२॥

मनोज्ञ गन्धैः प्रियकैः अनल्पैः
पुष्प अति भार अवनत अग्र शाखैः ।
सुवर्ण गौरैः नयन अभिरामैः
उद्योतितान् इव वन अन्तराणि ॥४-३०-३३॥

प्रिय अन्वितानाम् नलिनी प्रियाणाम्
वन प्रियाणाम् कुसुम उद्धतानाम् ।
मद उत्कटानाम् मद लालसानाम्
गज उत्तमानम् गतयो अद्य मन्दाः ॥४-३०-३४॥

व्यक्तम् नभः शस्त्र विधौत वर्णम्
कृश प्रवाहानि नदी जलानि ।
कह्लार शिताः पवनाः प्रवान्ति
तमो विमुक्ताः च दिशः प्रकाशाः ॥४-३०-३५॥

सूर्य आतप क्रामण नष्ट पंका
भूमिः चिर उद्घाटित सांद्र रेणुः ।
अन्योन्य वैरेण समायुतानाम्
उद्योग कालो अद्य नर अधिपानाम् ॥४-३०-३६॥

शरत् गुण आप्यायित रूप शोभाः
प्रहर्षित पांशु समुक्षित अंगाः ।
मद उत्कटाः संप्रति युद्ध लुब्धा
वृषा गवाम् मध्य गता नदन्ति ॥४-३०-३७॥

स मन्मध तीव्रतर अनुरागा
कुलान्विता मन्द गतिः करेणुः ।
मदान्वितम् संपरिवार्य यान्तम्
वनेषु भर्तारम् अनुप्रयाति ॥४-३०-३८॥

त्यक्त्वा वराणि आत्म विभूषणानि
बर्हाणि तीर उपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सार ओघैः
प्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥४-३०-३९॥

वित्रास्य कारण्डव चक्रवाकान् ।
महा रवैः भिन्न कटा गजेन्द्राः ।
सरस्सु बद्ध अंबुज भूषणेषु
विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलम् पिबन्ति ॥४-३०-४०॥

व्यपेत पंकजासु स वालुकासु
प्रसन्न तोयासु स गो कुलासु ।
स सारसा राव विनादितासु
नदिषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥४-३०-४१॥

नदी घन प्रस्रवण उदकानाम्
अति प्रवृद्ध अनिल बर्हिणानाम् ।
प्लवंगमानाम् च गत उत्सवानाम्
ध्रुवम् रवाः संप्रति संप्रणष्टाः ॥४-३०-४२॥

अनेक वर्णाः सुविनष्ट कायाः
नव उदितेषु अंबुधरेषु नष्टाः ।
क्षुध अर्दिता घोर विषा बिलेभ्यः
चिर उषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥४-३०-४३॥

चंचत् चन्द्र कर स्पर्श हर्ष उन्मीलित तारका ।
अहो रागवती संध्या जहाति स्वयम् अंबरम् ॥४-३०-४४॥

रात्रिः शशांक उदित सौम्य वक्त्रा
तारा गण उन्मीलित चारु नेत्रा ।
ज्योत्स्ना अंशुक प्रावरणा विभाति
नारी इव शुक्ल अंशुक संवृत अंगी ॥४-३०-४५॥

विपक्व शालि प्रसवानि भुक्त्वा
प्रहर्षिता सारस चारु पंक्ति ।
नभः समाक्रामति शीघ्र वेगा
वात अवधूता ग्रथित इव माला ॥४-३०-४६॥

सुप्त एक हंसम् कुमुदैः उपेतम्
महा ह्रदस्थम् सलिलम् विभाति ।
घनैः विमुक्तम् निशि पूर्ण चन्द्रम्
तारा गण कीर्णम् इव अंतरिक्षम् ॥४-३०-४७॥

प्रकीर्ण हंसा अकुल मेखलानाम्[१]
प्रबुद्ध पद्म उत्पल मालिनीनाम् ।
वापीः उत्तमानाम् अधिक अद्य लक्ष्मीः
वर अंगनाम् इव भूषितानाम् ॥४-३०-४८॥

वेणु स्वर व्यंजित तूर्य मिश्रः
प्रत्यूष काले अनिल संप्रवृत्तः ।
संमूर्च्छितो गह्वर गो वृषाणाम्
अन्योन्यम् आपूरयति इव शब्दः ॥४-३०-४९॥

नवैः नदीनाम् कुसुम प्रहासैः
व्या धूयमानैः मृदु मारुतेन ।
धौत अमल क्षौम पट प्रकाशैः
कूलानि काशैः उपशोभितानि ॥४-३०-५०॥

वन प्रचण्डा मधु पान शौण्डाः
प्रिय अन्विताः षट् चरणाः प्रहृष्टाः ।
वनेसु मत्ताः पवन अनु यात्राम्
कुर्वन्ति पद्म आसन रेणु गौराः ॥४-३०-५१॥

जलम् प्रसन्नम् कुसुम प्रहासम्
क्रौन्च स्वनम् शालि वनम् विपक्वम् ।
मृदुः च वायुः विमलः च चन्द्रः
शंसन्ति वर्ष व्यपनीत कालम् ॥४-३०-५२॥

मीन उप संदर्शित मेखलानाम्[२]
नदी वधूनाम् गतयो अद्य मंदाः ।
कान्त उपभुक्त अलस गामिनीनाम्
प्रभात कालेषु इव कामिनीनाम् ॥४-३०-५३॥

स चक्रवाकानि स शैवलानि
काशैः दुकूलैः इव संवृतानि ।
स पत्र रेखाणि स रोचनानि
वधू मुखानि इव नदी मुखानि ॥४-३०-५४॥

प्रफुल्ल बाण आसन चित्रितेषु
प्रहृष्ट षट्पदानि कूजितेषु ।
गृहीत चापः उद्यत दण्ड चण्डः
प्रचण्ड चारो अद्य वनेषु कामः ॥४-३०-५५॥

लोकम् सुवृष्ट्या परितोषयित्व
नदीः तटाकानि च पूरयित्वा ।
निष्पन्न सस्याम् वसुधाम् च कृत्वा
त्यक्त्वा नभः तोय धराः प्रणष्टाः ॥४-३०-५६॥

दर्शयन्ति शरन् नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नव संगम सव्रीडा जघनानि इव योषितः ॥४-३०-५७॥

प्रसन्न सलिलाः सौम्य कुरराभिः विनादिताः ।
चक्रवाक गण आकीर्णा विभांति सलिल आशयाः ॥४-३०-५८॥

अन्योन्य बद्ध वैराणाम् जिगीषूणाम् नृपात्मज ।
उद्योग समयः सौम्य पार्थिवानाम् उपस्थितः ॥४-३०-५९॥

इयम् सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानाम् नृपात्मज ।
न च पश्यामि सुग्रीवम् उद्योगम् वा तथा विधम् ॥४-३०-६०॥

असनाः सप्त पर्णाः च कोविदाराः च पुष्पिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाः च श्यामाः च गिरि सानुषु ॥४-३०-६१॥

हंस सारस चक्राह्वैः कुररैः च समंततः ।
पुलिनानि अवकीर्णानि नदीनाम् पश्य लक्ष्मण ॥४-३०-६२॥

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्ष शत उपमाः ।
मम शोक अभितप्तस्य तथा सीताम् अपश्यतः ॥४-३०-६३॥

चक्रवाकी इव भर्तारम् पृष्टतो अनुगता वनम् ।
विषमम् दण्डकारण्यम् उद्यान वनम् इव च अंगना ॥४-३०-६४॥

प्रिया विहीने दुःख आर्ते हृत राज्ये विवासिते ।
कृपाम् न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥४-३०-६५॥

अनाथो हृत राज्यो अयम् रावणेन च धर्षितः ॥
दीनो दूर गृहः कामी माम् चैव शरणम् गतः ॥४-३०-६६॥

इति एतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहम् वानर राजस्य परिभूतः परंतप ॥४-३०-६७॥

स कालम् परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थः समयम् कृत्वा दुर्मतिः न अवबुध्यते ॥४-३०-६८॥

स किष्किंधाम् प्रविश्य त्वम् ब्रूहि वानर पुंगवम् ।
मूर्खम् ग्राम्य सुखे सक्तम् सुग्रीवम् वचनात् मम ॥४-३०-६९॥

अर्थिनाम् उपपन्नानाम् पूर्वम् च अपि उपकारिणाम् ।
आशाम् सम्श्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥४-३०-७०॥

शुभम् वा यदि वा पापम् यो हि वाक्यम् उदीरितम् ।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥४-३०-७१॥

कृतार्था हि अकृतार्थानाम् मित्राणाम् न भवन्ति ये ।
तान् मृतान् अपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् न उपभुंजते ॥४-३०-७२॥

नूनम् कांचन पृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुम् इच्छसि चापस्य रूपम् विद्युत् गण उपमम् ॥४-३०-७३॥

घोरम् ज्या तल निर्घोषम् क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषम् इव वज्रस्य पुनः संश्रोतुम् इच्छसि ॥४-३०-७४॥

कामम् एवम् गते अपि अस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत् सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यात् नृपात्मज ॥४-३०-७५॥

यद् अर्थम् अयम् आरंभः कृतः पर पुरम् जय ।
समयम् न अभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥४-३०-७६॥

वर्षा समय कालम् तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतान् चतुरो मासान् विहरन् न अवबुध्यते ॥४-३०-७७॥

स अमात्य परिषत् क्रीडन् पानम् एव उपसेवते ।
शोक दीनेषु न अस्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥४-३०-७८॥

उच्यताम् गच्छ सुग्रीवः त्वया वीरः महाबल ।
मम रोषस्य यत् रूपम् ब्रूयाः च एनम् इदम् वचः ॥४-३०-७९॥

न स संकुचितः पंथा येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालि पथम् अन्वगाः ॥४-३०-८०॥

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वाम् तु सत्यात् अतिक्रांतम् हनिष्यामि स बान्धवम् ॥४-३०-८१॥

तत् एवम् विहिते कार्ये यत् हितम् पुरुषर्षभ ।
तत् तत् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर काल व्यतिक्रमः ॥४-३०-८२॥

कुरुष्व सत्यम् मम वानरेश्वर
प्रतिश्रुतम् धर्मम् अवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनम् प्रेत गतो यम क्षयम्
त्वम् अद्य पश्येः मम चोदितः शरैः ॥४-३०-८३॥

स पूर्वजम् तीव्र विवृद्ध कोपम्
लालप्यमानम् प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्राम् मतिम् उग्र तेजा
हरीश्वरे मानव वंश वर्थनः ॥४-३०-८४॥


इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥४-३०॥

स्रोतः[सम्पाद्यताम्]

पाठकौ घनपाठी वि.श्रीरामः, घनपाठी हरिसीताराममूर्तिः च । अत्र उपलभ्यते ।

  1. मेखला उपरि टिप्पणी
  2. मेखला उपरि टिप्पणी