श्रीमद्भगवद्गीता (गूढार्थदीपिकासमेता)

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
श्रीमद्भगवद्गीता (गूढार्थदीपिकासमेता)
[[लेखकः :|]]

- - आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः १५ वेदव्यासप्रणीतमहाभारतान्तर्गता श्रीमद्भगवद्गीता । । ।। । ।।। face


- श्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचितया गूढार्थदीपिकाख्यया व्याख्यया, तथा श्रीधरस्वामिविरचितसुबो- धिन्याख्यया व्याख्यया समेता ।। । एतत्पुस्तकम् वे. शा० रा. “काशीनाथशास्त्री आगाशे इयेतैः संशोधितम् । तञ्च हरि नारायण आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८२३ ख्रिस्ताब्दाः १९०१ ( अस्य सर्वेऽधिकारी राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः ) मूल्यं रूपकपञ्चकं चत्वार आणकाश्च (५०४)। आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । अथास्याः श्रीमधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिविरचितटीकाभ्य समेत भगवद्गीतायाः पुस्तकानि यानि परहितैकपरतया संस्करणार्थं प्रदत्ता : नामग्रामादिकं पुस्तकानां संज्ञाश्च कृतज्ञतया प्रदर्यन्ते ।। तत्र मधुसूदनसरस्वतीकृतटीकासहितपुस्तकानां नामादिकं लिख्यते--- क. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकं पूर्णम्, एतत्पुस्तकं मोहमय्यां मुद्रितम् । । ख. इति संज्ञितम्-मुलं सटीकं पूर्णम्, एतत्युस्तकं पुण्यपत्तननिवासिन रा० रा० ** भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।। ग. इति संज्ञितम्--मूलं सटीकं पूर्णम्, एतत्पुस्तकं रा० ० ५ सदाशिव विनायक परांजपे " इत्येतेषाम् ।। घ. इति संज्ञितम् मूलं सटीकं पूर्णम्, एतत्पुस्तकम्-इन्द्रपुरनिवासिन श्रीमतां किबे इत्युपाह्वान भाऊसाहेब वाळासाहेब इत्येतेषाम् । ङ. इति संज्ञितम्-मूलं सटीक पूर्णम्, एतत्पुस्तकं रा०रा० निळोपंतवझे " इत्येतेषाम् । च, इति संज्ञितम्-मूलं सटीकै पूर्णम्, एतत्पुस्तकं पुण्यपत्तननिवासिनी रा० रा० भाऊसाहेब जोग वकील इत्येतेषाम् ।। छ, इति संज्ञितम्-भूलं सटीकं पूर्णम्, एतत्पुस्तकं ६३७६ इत्येतदनुक्रमसं- ख्याङ्कान्वितमानन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थसंग्रहालयस्थम् । जः इति संज्ञितम्-मूलं सटीक पूर्णम्, एतत्पुस्तकं पुण्यपत्तननिवासिनी कै० | रा० रा० * नारायण बाबाजी जोशी इत्येतेषाम् ।। झ. इति संज्ञितम्---मूलं सटीकै पूर्णम्, एतत्पुस्तकं पुण्यपत्तननिवासिन रा० रा० * कृष्णाजी महादेव पेणसे इत्येतेषाम् ।। अ. इति संज्ञितम्--मूलं सटीक पूर्णम्, एतत्पुस्तकं रा० रा० * भास्कर रघु- ' नाथ दाते' इत्येतेषाम् । [ २ ] अथ श्रीधरस्वामिकृतटीकासहित पुस्तकानां नामादिकं लिख्यते-- क. इति संज्ञितम्---मुलं सटीक पूर्णम्, एतत्पुस्तकं मोहमय्या निर्णयसागरा ख्यमुद्रणालये मुद्रितम् ।। ख. इति संज्ञितम्-मुलं सटीकं पूर्णम्, एतत्पुस्तकं ० ० * मल्हारराव पुरंदरे इत्येतेषाम् । गे. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकं पूर्णम् , एतत्पुस्तकम्--इन्द्रपुरनिवासिना र० स० * गोपाळराव हरी बक्षी " इत्येतेषाम् ।। घ. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकं पूर्णम् , एतत्पुस्तकं पुण्यपत्तननिवासिनां रा० रा० * कृष्णाजी महादेव पेणसे इत्येतेषाम् ।। ६. इति संज्ञितम्-मूलं सटीक पूर्णम्, एतत्पुस्तकं १३७० इत्यनुक्रमसंख्या झान्वितमानन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थसंग्रहालयस्थम् । च. इति संज्ञितम्-मूल सटीक पूर्णम् , एतत्पुस्तकम्---इन्द्रपुर निवासिन किवें इत्युपाद्वानां ५ भाऊसाहेब बाळासाहेब ' इत्येतेषाम् ।। छ, इति संज्ञितम्-मूलं सटीकं पूर्णम्, एतत्पुस्तकं १०९९ इत्येतदनुक्रमसं- ख्याङ्कान्वितमानन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थसंग्रहालयस्थं गुरुजी इत्युपाद्वानाम् ।। ज. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकं पूर्णम्, एतत्पुस्तकं १६६५ इत्येतदनुक्रमसं- रूयाङ्कान्वितमानन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थसंग्रहालयस्थं 4 विसा | जी रघुनाथ ' इत्येतेषाम् । झ, इति संज्ञितम्---मूलं सटीकं पूर्णम्, एतत्पुस्तकें : ठाणेग्रामनिवासिनां रा० रा० * लक्ष्मणराव जोगळेकर वकील " इत्येतेषाम् ।। अ. इति संज्ञितम्-मुलं सटीकं त्रुटितं त्रयोदशाध्यायस्थषोडशश्लोकपर्यन्तम्, एतत्पुस्तकं शिलामुद्रणयचे मुद्रितं रा० रा० * भास्कर रघुनाथ दाते " इत्येतेषाम् ।। समातेयं श्रीमधुसूदनसरस्वतश्रीधरस्वामिविरचितटीकासमेतश्रीमद्भ- गवद्गीताया आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।। ॐ तत्सड्रह्मणे नमः ।। श्रीमधुसूदनसरस्वतीकृतगूढार्थदीपिकाश्रीधरस्वामि- कृतबालबोधिनीयाँ समेतः ।। श्रीमद्भगवद्गीता । तत्र प्रथमोऽध्यायः । ( मधुसूदनसरस्वतीकृत टीका । ) भगवत्पादभाष्यार्थमालोच्यातिप्रयत्नतः ॥ प्रायः प्रतिपदं कुर्वे गीतागूढार्थदीपिकाम् ॥ १ ॥ सहेतुकस्य संसारस्यात्यन्तोपरमात्मकम् ॥ परं निःश्रेयसं गीताशास्त्रस्योक्तं प्रयोजनम् ॥ २ ॥ सच्चिदानन्दरूपं तत्पूर्ण विष्णः परं पदम् ।। यत्प्राप्तये समारब्धा वेदाः काण्डत्रयात्मकाः ॥ ३ ॥ कर्मोपास्तिस्तथा ज्ञानमिति काण्डत्रेयं क्रमात् ।। तद्रूपाष्टादशाध्यायी गीता काण्डत्रयात्मिका ॥ ४ ॥ एकमेकेन षट्केन काण्डमत्रोपलक्षयेत् ।। कर्मनिष्ठाज्ञाननिष्ठे कथिते प्रथमान्त्ययः ॥ ९ ॥ यतः समुच्चयो नास्ति तयोरतिविरोधतः ।। भगवद्भक्तिनिष्ठा तु मध्यमे परिकीर्तिता ॥ ६ ॥ उभयानुगता सा हि सर्वविघ्नापनोदिनी ॥ कर्ममिश्रा च शुद्धा च ज्ञानमिश्रा च सा त्रिधा ।। ७ ।। तत्र तु प्रथमे काण्डे कमेतत्यागवत्मना । त्वंपदार्थो विशुद्धात्मा सोपपर्तिनिरूप्यते ॥ ८ ॥ द्वितीये भगवद्भक्तिनिष्ठावर्णनवर्मना ।।। भगवान्परमानन्दस्तत्पदार्थोऽवधार्यते ॥ ९ ॥ तृतीये तु तयोरैक्यं वाक्यार्थो वण्र्यते स्फुटम् ॥ एवमप्यत्र काण्डानां संबन्धोऽस्ति परस्परम् ॥ १० ॥ | १ क, ख, घ, ङ, छ, ज, अ, प्रत्यक्षरं । २ ज. त्रयक' । ३ क. °ध्यायैर्गीता । ४ ज, झ

  • त्ति निरू' ।

- = - = { उपोद्घातः ] श्रीमद्भगवद्गीता । निरुद्धे चेतसि पुरा सविकल्पसमाधिना ।। निर्विकल्पसमाधिस्तु भवेदत्र त्रिभूमिकः ।। २६ ॥ व्युत्तिष्ठते स्वतस्त्वाचे द्वितीये परबोधितः ॥ अन्त्ये व्युत्तिष्ठते नैव सदा भवति तन्मयः ॥ २७ ॥ एवंभूतो ब्राह्मणः स्याद्वरिष्ठो ब्रह्मवादिनाम् ।। गुणातीतः स्थितप्रज्ञो विष्णुभक्तश्च कथ्यते ॥ २८ ॥ अतिवर्णाश्रमी जीवन्मुक्त आत्मरतिस्तथा ॥ एतस्य कृतकृत्यत्वाच्छास्त्रमस्मान्निवर्तते ॥ २९ ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥ तस्यैते कथिता ह्यथः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ ३० ॥ इत्यादिश्रुतिमानेन कायेन मनसा गिरा ।। सर्वावस्थासु भगवद्भक्तिरत्रोपयुज्यते ॥ ३१ ॥ पूर्वभूमौ कृता भक्तिरुत्तरी भूमिमानयेत् ।। अन्यथा विघ्बाहुल्यात्फलसिद्धिः सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ॥ अनेकजन्मसंसिद्ध इत्यादि च वचो हरेः ॥ ३३ ॥ यदि प्राग्भवसंस्कारस्याचिन्त्यत्वात्तु कश्चन ॥ प्रागेव कृतकृत्यः स्यादाकाशफलपातवत् ॥ ३४ ॥ न तं प्रति कृतार्थत्वाच्छास्त्रमारब्धुमिष्यते ।। प्राक्सिद्धसाधनाभ्यासाद्दुर्जेया भगवत्कृपा ॥ ३९ ॥ एवं प्राग्भूमिसिद्धावप्युत्तरोत्तरभूमये ।। विधेया भगवद्भक्तिस्तां विना सा न सिध्यति ॥ ३६ ॥ जीवन्मुक्तिदशायां तु न भक्तेः फलकल्पना । अद्वैधृत्वादिवत्तेषां स्वभावो भजनं हरेः ।। ३७ ॥ आत्मारामाश्च मुनयो निग्रन्था अप्युरुक्रमे ।। कुर्वन्त्य हैतुकी भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः ॥ ३८ ॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते ।। इत्यादिवचनात्प्रेमभक्तोऽयं मुख्य उच्यते ॥ ३९ ॥ . एतत्सर्वं भगवत गीताशास्त्रे प्रकाशितम् ।।। अतो व्याख्यातुमेतन्मे मन उत्सहते भृशम् ॥ ४० ॥ निष्कामकर्मानुष्ठानं मूलं मोक्षस्य कीर्तितम् ॥ शोकादिरासुरः पाप्मा तस्य च प्रतिबन्धकः ।। ४१ ।। मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० १०१ } यतः स्वधर्मविभ्रंशः प्रतिषिद्धस्य सेवनम् ।। फलाभिसंधिपूर्वी वा साहंकारा क्रिया भवेत् ।। ४२ ।। आविष्टः पुरुषो नित्यमेवमासुरपाप्मभिः ॥ पुमर्थलाभायोग्यः सङ्खभते दुःखसंततिम् ॥ ४३ ।। दुःखं स्वभावतो द्वेष्यं सर्वेषां प्राणिनामिह ।। अतस्तत्साधनं त्याज्यं शोकमोहादिकं सदा ।। ४४ ॥ अनादिभवसंताननिरूढं दुःखकारणम् ॥ दुस्त्यजं शोकमोहादि केनोपायेन हीयताम् ।। ४५ ।। एवमाकाङ्क्षयाऽऽविष्टं पुरुषार्थोन्मुखं नरम् ।। बुबोधयिषुराहेदं भगवाञ्शास्त्रमुत्तमम् ॥ १६ ॥ तत्राशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्यादिना शोक मोहादिसर्वासुरपाप्मनिवृत्युपायोपदेशेन स्वधर्मानुष्ठानात्पुरुषार्थः प्राप्यतामिति भगवदुपदेशः सर्वसाधारणः । भगवदर्जुनसंवाद- रूपा चाऽऽख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था जनक याज्ञवल्क्यसंवादादिवदुपनिषत्सु । कथं, प्रसिद्धमहानुभावोऽप्यर्जुनो राज्यगुरुपुत्रमित्रादिष्वहमेपां ममैत इत्येवंप्रत्ययनिमित्तने- हनिमित्ताभ्यां शोकमोहाभ्यामभिभूतविवेकविज्ञानः स्वत एव क्षत्रधर्मे युद्धे प्रवृत्तोऽपि तस्माद्युद्धादुपरराम परधर्मं च भिक्षाजीचनादि क्षत्रियं प्रति प्रतिषिद्धं कर्तुं प्रववृते । तथा च महत्यनर्थे मग्नोऽभूत् । भगवदुपदेशाचेमा विद्यां लब्ध्वा शोकमहावपनीय पुनः स्वध प्रवृत्तः कृतकृत्यो बभूवेति प्रशस्ततरेयं महाप्रयोजना विद्येति स्तूयते । अर्जुनापदेशेन चोपदेशाधिकारी दर्शितः । तथा च व्याख्यास्यते । स्मधर्मप्रवृत्तौ। जातायामापे तत्प्रच्युतिहेतुभूतौ शोकमोहौ ५ कथं भीष्ममहं संख्ये इत्यादिनाऽ- जुनेन दशितौ । अर्जुनस्य युद्धाख्ये स्वधर्भे विनाऽपि विवेकं किंनिमित्ता प्रवृत्तिरिति दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकामित्यादिना पर सैन्यचेष्टितं तन्निभित्तमुक्तम् । तदुपोइबातत्वेन धृतराष्ट्रप्रश्नः संजयं प्रति धर्मक्षेत्र इत्यादिना श्लोकैन । तत्र धृतराष्ट्र उवाचेति वैश- म्पायनवाक्यं जनमेजयं प्रति । पाण्डवानां जयकारणं बहुविधं पूर्वमाकर्त्य स्वपुत्रराज्य भ्रंशाद्रीतो धृतराष्ट्रः पप्रच्छ स्वपुत्रजयकारणमाशंसन्- धृतराष्ट्र उवाच- धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ॥ मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥ १ ॥ पूर्व युयुत्सवो योद्भुमिच्छवोऽपि सन्तः कुरुक्षेत्रे समवेताः मंगता मामका मदीया १ ख, ज. 'भयसं। २ क. निनाई। [ अ० १०१ ] श्रीमद्भगवद्गीता । दुर्योधनादयः पाण्डवाश्च युधिष्ठिरादयः किमकुर्वत किं कृतवन्तः । किं पृर्वोदून्युयुत्सा- नुसारेण युद्धमेव कृतवन्त उत केनचिनिमित्तेन युयुत्मानिवृत्याऽन्यदेव किंचित्कृत- वन्तः । भीष्मानादि वीरपुरुषनिमित्तं दृष्टभयं युयुत्सानिवृत्तिकारणं प्रसिद्धमत्र । अदृ- भयमपि दर्शयितुमाह --धर्मक्षेत्र इति । धर्मस्य पूर्वमविद्यमानस्योत्पतविद्यमानस्य च वृद्धेनिमित्तं सस्यस्येव क्षेत्रं यत्कुरुक्षेत्रं सर्वश्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम् । * बृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यं यदन कुरुक्षत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्” इति जाबालश्रुतेः, “कुरुक्षेत्रं वै देवयजनम्” इति शतपथश्रुतेश्च । तस्मिन्गताः पाण्डवाः पूर्वमेव धार्मिका यदि पक्षद्वयहिंसानिमित्तादधर्माद्भीता निवर्तेरंस्ततः प्राप्तराज्या एवं मत्पुत्राः । अथवा धर्म- क्षेत्रमाहात्म्येन पापानामपि मत्पुत्राणां कदाचिञ्चित्तप्रसादः स्यात्तदा च तेऽनुतहा: कपटोपात्तं राज्यं पाण्डवेभ्यो यदि दद्युस्तहिं विनाऽपि युद्धं हता एवेति स्वपुत्रराज्य लाभे पाण्डवराज्यालाभे च दृढतरमुपायमपश्यतो महानुद्वेग एवं प्रश्नबीजम् । संज- येति च संबोधनं रागद्वेषादिदोषान्सम्यग्जितवानसीति कृत्वा निव्र्याजमेव कथनीयं त्वयेतिसूचनार्थम् । मामकाः किमकुर्वतेत्येतावतैव प्रश्ननिवहे पाण्डवाश्चेति पृथनिर्दि- शन्पाण्डवेषु ममकाराभावप्रदर्शनेने तद्रोहमभिव्यक्ति ॥ १ ॥ ( श्रीधरस्वामिकृता टीका ।) +शेर्षी शेषमुखव्याख्याचातुर्यं त्वेकवक्त्रतः ।। दधानमद्भुतं वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥ १ ॥ श्रीमाधवं प्रणम्योमाधवं विश्वेशमादरात् ॥ तद्भक्तियन्त्रितः कुर्वे गाताव्याख्यां सुबोधिनीम् ।। २ ॥ भाष्यकारमतं सम्यक्तव्याख्यातृगिरस्तथा ।। यथामति समालोब्य गीताव्याख्या समारमे ॥ ३ ॥ + ध. पुस्तक इतः प्राक्-* नारायणं नमस्कृत्य० ॥ १ ॥ यं ब्रह्मा वरुणेन्द्र० ।। २ ।। पाराशर्यवचःसरोजममलं० ॥ ३ ॥ वसुदेवसुतं देवं० ।। ४ ।। मूकं करोति वाचाऽलं० ।। ५ ॥” इति श्लोकपञ्चकं विद्यते ।।

  • छ. पुस्तके शेषाशेषेल्यादिश्लोकचतष्टयस्थाने-“एक तज्जनयत्यनेकतनुभृत्सस्यान्यजस्रं मि-

थोभिन्नाकारगुणानि कैश्चिदपि वा नोप्तं न सिक्तं जलैः । कालेनापि न जीर्यते हुतभुजा नो दह्यते क्लियते नाद्भिस्तत्सकलस्य बीजमसकृद्रह्माभिधं धीमहि ॥ १ ॥ श्रीमत्पद्मजताक्ष्यै पन्नगशुकप्रहलाद भीष्मोद्धवव्यासाकूरपराशरध्रुवमुखान्वन्दे मुकुन्दप्रयान् । यैस्तथैरिव पावित त्रिभुवनं रत्नैरवालं- कृतं सदैवैरिव रक्षितं सुखकरैश्चन्द्ररिवाऽऽप्यायितम् ॥ २ ।। सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गौपाल- नन्दनः । पार्थों वत्सः सुधीभॊक्ता दुग्थं गीतामृतं महत् ।। ३ ।। हृदि विकसितपझं सार्कसमाग्नि- बिम्बं प्रणवमयविकारं यस्य पीठाग्निकल्पम् । अथ च परमसूक्ष्मं ज्योतिराकाशसारे स भवतु मनसो मे वासुदेवः प्रतिष्ठा ।। ४ । नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्धे ० ॥ ५ ।। पार्थाय प्रतिबोधितां भगवता० ॥ ६ ॥” इति श्लोकषट्क ते। १ क, "प्ताः प्रक्रिय” । २ ख, घ, ङ, च, छ, ज, झ, °न द्रौद्द । मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[ अ०१श्लो०२ गीता व्याख्यायते यस्याः पाठमोत्रप्रयत्नतः ॥ सेयं सुबोधिनी टीका सदा ध्येय मनीषिभिः ॥ ४ ॥ इह खलु सकललोकहितावतारः सकलवन्दितचरणः परमकारुणिको भग- वान्देवकीनन्दनस्तत्वाज्ञानविज़म्भतशोक मोहविभ्रंशितववेकतया निजधर्मत्यागपरधर्मा- भिसंधिपरमर्जुनं धर्मज्ञानरहस्योपदेशप्लवेन तस्माच्छोकमोहसागरादुद्दधार । तमेव भगवदुपदिष्टमर्थ कृष्णद्वैपायनः सप्तभिः श्लोकशतैरुपनिबन्ध । तत्र के प्रायशः श्रीकृष्णमुखनिःसृतानेव श्लोकानलिखत् । कांश्चित्तत्संगतये स्वयं व्यरचयत् । यथोक्तं गीतामाहात्म्ये--

  • गीताः सुगीताः कर्तव्याः किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः ।।

याः स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृताः इति ।। तत्र तावद्धर्मक्षेत्र इत्यादिना विषीदन्नदमब्रवीदित्यन्तेन ग्रन्थेन श्रीकृष्णार्जुनसं- वादप्रस्तावाय कथा निरूप्यते । ततः परमा समाप्तेस्तयोधर्मज्ञानार्थसंवादः । तत्र धर्मक्षेत्र इत्यनेन श्लोकेन धृतराष्ट्रेण हस्तिनापुरास्थितं वसारथिं समीपस्थं संजयं प्रति कुरुक्षेत्रवृन्तान्ते पृष्ठे संजयो हस्तिनापुरस्थितोऽपि व्यासप्रसादाल्लब्धदिव्यचक्षुः कुरु- क्षेत्रवृत्तान्तं साक्षात्पश्यन्निव धृतराष्ट्राय निवेदयामास-दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकमि- त्यादिना । । धर्मक्षेत्र इति । भोः संजय धर्मभूमौ कुरुक्षेत्रे मत्पुत्राः पाण्डुपुत्राश्च युयुत्सव योद्भुमिच्छन्तः समवेता मिलिताः सन्तः किं कृतवन्तः ॥ १ ॥ म०टी०एवं कृपालोकव्यवहारनेत्राभ्यामपि हीनतया महतोऽन्धस्य पुत्रस्नेहमा- प्राभिनिविष्टस्य धृतराष्ट्रस्य प्रश्न विदिताभिप्रायस्य संजयस्यातिधार्मिकस्य प्रति- वचनमवतारयति वैशम्पायनः-- संजय उवाच- दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ॥ आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २॥ तत्र पाण्डवानां दृष्टभयसंभावनाऽपि नास्ति अदृष्टभयं तु भ्रान्त्याऽर्जुनस्योत्पन्न भगवतोपशमितमिति पाण्डवानामुत्कर्षस्तुशब्देन द्योत्यते । स्वपुत्रकृतराज्यप्रत्यर्पण- शङ्कया तु मा ग्लासीरिति राजानं तोषयितुं दुर्योधनदौथ्यमेव प्रथमतो वर्णयति--- दृष्ट्वाति । पाण्डुसुतानामनीकं सैन्यं व्यूढं व्यूहरचनया धृष्टद्युम्नादिभिः स्थापितं दृष्ट्वा | १ क, अ, ‘मात्राय । ३ ख. सेन्या । [ अ० १श्ले०३ ] श्रीमद्भगवद्गीता । चाक्षुषज्ञानविषयीकृत्य तदा सङ्ग्रामोद्यमकाल आचार्य द्रोणनामानै धनुर्विद्यासंप्रदाय प्रवर्तयितारमुपसंगम्य स्वयमेव तत्समीपं गत्वा न तु स्वसमीपे तमाहूय । एतेन पाण्डव- सैन्यदर्शनजनितं भयं सूच्यते । भयेन स्वरक्षार्थं तत्समीपगमनेऽपि आचार्यगौरवव्या- जेन भयसंगोपनं राजनीतिकुशलत्वादित्याह-राजेति । आचार्यं दुर्योधनोऽब्रवीदि- त्येतावतैव निर्वाहे वचनपदं संक्षिप्तबह्वर्थत्वादिबहुगुणविशिष्टे वाक्यविशेषे संक्रमितुं, वचनमात्रमेवाब्रवीन्न हैं कंचिदर्थमिति वा ।। २ ॥ | श्री०टी०-दृष्ट्रेति । पाण्डवानामनीकं सैन्यं व्यूढं व्यूहरचनया व्यवस्थितं दृष्ट्वा द्रोणाचार्यसमीपं गत्वा राजा दुर्योधनो वक्ष्यमाणं वाक्यमुवाच ॥ २ ॥ | म० टी०-तदेव वाक्यविशेषरूपं वचनमुदाहरति-पश्यैतामित्यादिना तस्य सजनयन्हषमित्यतःप्राक्तनेन । पाण्डवेषु प्रियशिष्येष्वतिस्निग्धहृदयत्वादाचा युद्धं न करिष्यतीति संभाव्य तस्मिन्परेषामवज्ञां विज्ञापयंस्तस्य क्रोधातिशयमुत्पाद- यितुमाह--- पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ॥ व्यूढां दुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥ एतामत्यासन्नत्वेन भवद्विधानपि महानुभावानवगणय्य भयशून्यत्वेन स्थितां पाण्डु- पुत्राणां चमू महतीमनेकाक्षौहिणीसहितत्वेन दुर्निवारां पश्यापरोक्षी कुरु प्रार्थ- नायां लोट् । अहं शिष्यत्वात्त्वामाचार्य प्रार्थय इत्याह-आचार्येति । दृष्ट्वा च तत्कृतामवज्ञां स्वयमेव ज्ञास्यसीति भावः । ननु तदीयावज्ञा सोढव्यैवास्माभिः प्रतिकर्तुमशक्यत्वादित्याशक्य तन्निरसनं तव सुकर मेवेत्याह--व्यूढां तवशिष्ये- ऐति । शिष्यापेक्षया गुरोराधिक्यं सर्वसिद्धमेव । व्यूढां तु धृष्टद्युम्नेनेत्यनुक्त्वा द्रुप- इपुत्रेणेतिकथनं द्रुपदपूर्ववैसूचनेन क्रोधोद्दीपनार्थम् । धीमतेति पदमनुप्रेक्षणीयत्वसू- चनार्थम् । व्यासङ्गान्तरनिराकरणेन त्वरातिशयार्थं पश्येति प्रार्थनम् । अन्यच्च हे पाण्डुपुत्राणामाचार्य नतु मम तेषु स्नेहातिशयात् । द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येणेति त्वद्र- धार्थमुत्पन्नोऽपि त्वयाऽध्यापित इति तव मौढ्यमेव ममानर्थकारणमिति सूचयति । शत्रोस्तव सकाशात्त्वद्वधोपायभूता विद्या गृहीतेति तस्य धीमत्त्वम् । अत एव तच्च- मूदर्शनेनाऽऽनन्दस्तवैव भविष्यति भ्रान्तत्वात् , नान्यस्य कस्यचिदपि यं प्रतीयं प्रद- र्शनीयेति त्वमेवैतां पश्येत्याचार्य प्रति तत्सैन्यं प्रदर्शयान्निगूढं द्वेष द्योतयति । एवं च १ के. ज्ञानेन वि” । २ क, भीपमा । ३ क, ख, ङ, छ, छ, ज, अ, 'मितं, व” । ४ झ. तु किंचि । ८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०१लो०४-६] यस्य धर्मक्षेत्रं प्राप्याऽऽचायेंऽपीडशी दुष्टबुद्धिस्तस्य काऽनुतापशङ्का सर्वाभिशङ्कि: त्वेनातिदुष्टाशयत्वादिति भावः ॥ ३ ॥ श्री० टी०-तदेव वाक्यमाह पश्यैतामित्यादिनवमिः श्लोकैः–भो आचार्य पाण्डवानां विततां चमू सेन सप्ताक्षौहिणीपरिमितां पश्य द्रुपदपुत्रेण धृष्टद्युम्नेन व्यूढां व्यूहरचनयाऽधिष्ठिताम् ॥ ३ ॥ म० टी०-नन्वेकेन द्रुपदपुत्रेणाप्रसिद्धेनाधिष्ठितां चमूमेतामस्मदीयो यः कश्चिदपि जेष्यति किमिति त्वमुत्ताम्यसीत्यत आह- अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ॥ युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥ धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥ ५ ॥ युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥ अत्र शूरा इत्यादिभिस्त्रिभिः । न केवलमत्र धृष्टद्युम्न एव शूरो येनाप- क्षणीयता स्यात्किं तु अस्यां चम्बामन्येऽपि बहवः शूराः सन्तीत्यवश्यमेव तजय यतनीयमित्यभिप्रायः । शूरानैव विशिनष्टि --महेष्वासा इति । महान्तोऽन्यैरप्र- धृष्या इष्वासा धनूषि येषां ते तथा दूरन एव पर सैन्यविद्रावणकुशला इति भावः । महाधनुरादिमत्त्वेऽपि युद्धकौशलाभावमाशङ्ख्याऽऽह-युधि युद्ध भीमार्जुनाभ्यां सर्व- संप्रतिपन्नपराक्रमाभ्यां समास्तुल्याः । तानेवाऽऽह-युयुधान इत्यादिना महारथा इत्यन्तेन । युयुवानः सात्यकिः । द्रुपदश्च महारथ इत्येकः । अथवा युयुवानविरा- टदुपदानां विशेषणं महारथ इति । धृष्टकेतुचेकितानकारीराजानां विशेषणं वीर्य- वानिनि । पुरुजित्कुन्तिभोजशैव्यानां विशेषणं नरपुंगव इति । विक्रान्ती युधामन्यु- वर्धवांश्चोत्तमौजा इति द्वौ । अथवा सवाणि विशेषणानि समुचित्य सर्वत्र योजना- यानि । सौभद्रोऽभिमन्युः । द्रौपदेयाश्च द्रौपदीपुत्राः प्रतिविन्ध्यादयः पञ्च । चकारा दन्येऽपि पाण्ड्य नवटोत्कचप्रभृतयः । पञ्च पाण्डवास्त्वनिप्रसिद्ध। एति न गणिताः। ये गणिताः सप्तदशान्येऽपि तदीयाः मर्व एव महारथाः सर्वेऽपि महारथा एवं नैकोऽपि रथेाऽधेरथो वा । महारथा इत्यतिरथत्वस्याप्युपक्षणम् ।। १ ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, च वचनमा' । २ क, ख, ग, घ, च, छ, ज, , अ,

  • नां ।। [अ० १लो०७ ] श्रीमद्भगवद्गीता ।

. तल्लक्षणं च----

    • एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् ।

शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च महारथ इति स्मृतः ।। अमितान्याधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु सः ।। रथस्त्वेकेन यो योद्धा तश्यूनोऽधेरथः स्मृतः ॥ इति ॥ ४ ॥ ९ ॥ ३ ॥ श्री० टी०-अत्र शूरा इति । अत्रास्यां चम्वामिषवो बाणी अस्यन्ते क्षिप्यन्त एभिरितीष्वासा धनूंषि महान्त इष्वासा येषां ते तथा । भीमार्जुनौ तावदत्रातिप्रसिद्धौ योद्धारौ । ताभ्यां समाः शूराः सन्ति । तानेव नामभिनिर्दिशति युयुधानः सात्यकिः ॥ ४ ॥ किं च---धृष्टकेतुरिति । चेकितानो नामैको राजा । नरपुंगव नरश्रेष्ठः शैब्यः ॥ ५ ॥ | युधामन्युश्चेति । विक्रान्तो युधामन्युनीमैकः । सौभद्रोऽभिमन्युः । द्रौपदेया द्रौपद्यां पञ्चभ्यो युधिष्ठिरादिभ्यो जाताः प्रतिविन्ध्यादयः पञ्च । महारथादीनां लक्षणम्-

  • एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् ।

शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च महारथ इति स्मृतः ।। अमितान्योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु सः । रथी त्वेकेन यो युध्येत्तन्यूनोऽधरथो मतः इति ॥ ६ ॥ | म० टी०--यद्येवं परवलमतिप्रभूतं दृष्ट्वा भीतोऽसि हन्त तर्हि संधिरेव परैरिष्यतां किं विग्रहाग्रहेणेत्या चायभिप्रायमाशङ्कयाऽऽह- अस्माकं तु विशेष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥ तुशब्देनान्तरुत्पन्नमपि भयं तिरोदधानो धृष्टतामात्मनो द्योतयति । अस्माकं सर्वेषां मध्ये ये विशिष्टाः सर्वेभ्यः समुत्कर्षनुषस्तान्मयोच्यमानान्निबोध निश्च- येन मद्वचनाद्वधारयेति भौवादिकस्य परस्मैपदिनो बुधै रूपम् । ये च मम सैन्यस्य नायका मुख्या नेतारस्तान्संज्ञार्थम संख्येषु तेषु मध्ये कतिचिन्नामभिगृहीत्वा परिशिष्टा- १ क. अ, “राः शौण क्षात्रधर्मेणोपेताः स ।।

१० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० १श्लौ०८-९ ] नुपलक्षयितुं ते तुभ्यं ब्रवीमि न त्वज्ञातं किंचिदपि तव ज्ञापयामीति द्विजोत्तमेति विशे- षणेनाऽऽचार्य स्तुवन्स्वकार्ये तदाभिमुख्यं संपादयति । दौष्ट्यपक्ष द्विजोत्तमेति ब्राह्मण- त्वात्तावद्युद्धाकुशलस्त्वं तेन त्वयि विमुखेऽपि भीष्मप्रभृतीनां क्षत्रियप्रवराणां सत्वान्ना- स्माकं महती क्षतिरित्यर्थः । संज्ञार्थमिति प्रियशिष्याणां पाण्डवानां चमं दृष्ट्वा हर्षेण व्याकुलमनसस्तव स्वीयवीर विस्मृतिम भूदिति ममेयमुक्तिरिति भावः ॥ ७ ॥ श्री० टी०-अस्माकमिति । निबोध नित्रुध्यस्व । नायका नेतारः संज्ञार्थं सम्य- ग्ज्ञानार्थमित्यर्थः ॥ ७ ॥ म० टी०-तत्र विशिष्टान्गणयति-- भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ॥ अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिर्जयेंद्रथः ॥ ८॥ | भवान्द्रोण भीष्मः कर्णः कृपश्च । समिति सङ्ग्रामं जयतीति समिति जय इति कृपविशेषणं कर्णदनन्तरं गण्यमानत्वेन तस्य कोपमाशङ्कय तन्निरासार्थम् । एते चत्वारः सर्वतो विशिष्टाः । नायकान्गणयति-अश्वत्थामा द्रोणपुत्रः । भीष्मापेक्ष याऽऽचार्यस्य प्रथमगणनवद्विकगद्यपेक्षया तत्पुत्रस्य प्रथमगणनमाचार्यपारितोषार्थम् । विकर्णः स्वभ्राता कनीयान् । सौमदत्तिः सोमदत्तस्य पुत्रः श्रेष्ठत्वादूरिश्रवः । जय- द्रथः । सिन्धुराजस्तथैव चेति क्वचित्पाउँः ॥ ८ ॥ श्री० टी०–तानेवाऽऽह-भवानिति द्वाभ्याम् । मवान्द्रोणः समिति सङ्ग्राम जयतीति तथा । सौमदत्तिः सोमदत्तस्य पुत्रो भूरिश्रवाः ॥ ॥ म० टी०-किमेतावन्त एव नायका नेत्याह-- अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ॥ | नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥ अन्ये च शल्यकृतवर्मप्रभृतयो मदर्थे मत्प्रयोजनाय जीवितमपि त्यक्तुम- ध्यवसिता इत्यर्थेन त्यक्तनावित इत्यनेन स्वस्मिन्ननुरागातिशयस्तेषां कथ्यते । एवं स्वसैन्यबाहुल्यं तस्य स्वस्मिन्भक्तिः शौर्य युद्धोद्योगो युद्धकौशलं च दर्शितं शूरा इत्यादिविशेषणैः ॥ ९ ॥

  • अत्र टिप्पणीरूपेण प्रदर्शिता मूलपाठा: श्रीधरकृतटीकादर्शपुस्तकस्थमूलस्था इति बोध्यम् ।

ततोऽन्ये मूलपाठास्तु मधुसूदनकृतटीकादर्शपुस्तकस्थमूलस्था इति ध्येयम् । + जयद्रथ इत्यस्य स्थाने तथैव चैति श्रीधरटीकादर्श पुस्तकमूलपाठः । १ क, ख, ग, घ, च, , 'त्तिस्तथैव च ।। ८ ।। २ के. झ. °वाः । नि” । ३ क. : सिन्धराज जयद्रथः ॥ ८ ॥ न [ अ० १श्ले०१०-११ ] श्रीमद्भगवद्गीता । श्री० टी०-अन्ये चैति । मदर्थे मत्प्रयोजनार्थ जीवितं त्यक्तुमध्यवसिता इत्यर्थः । नानाऽनेकानि शस्त्राणि प्रहरणसाधनानि येषां ते । युद्धे विशारदा निपुणा इत्यर्थः ॥ ९ ॥ म० टी०-राजा पुनरपि सैन्यद्वयसाम्यमाशङ्कय स्वसैन्याधिक्यमावेदयति-- अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ॥ पर्याप्तं विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥ अपर्याप्तमनन्तमैकादशाक्षौहिणीपरिमितं भीष्मेण च प्रथितमहिम्ना सूक्ष्मबुद्धि नाऽभितः सर्वतो रक्षितं तत्तादृशगुणवत्पुरुषाधिष्ठितमस्माकं बलम् । एतेषां पाण्डवानां बलं तु पर्याप्त पारमितं सप्ताक्षौहिणीमात्रात्मकत्वान्यून भीमेन चातिचपलबु- द्धिना रक्षितं तस्मादस्माकमेव विजयो भविष्यतीत्यभिप्रायः । अथवा तत्पाण्डवानां बलमपर्याप्तं नालमस्माकमस्मभ्यम् । कीदृशं तद्भीष्मोऽभिरक्षितोऽस्माभिर्यस्मै यन्निवृ- त्यर्थमित्यर्थः । तत्पाण्डवबलं भीष्माभिरक्षितम् । इदं पुनरस्मदीयं बलमेतेषां पाण्डवानां पर्याप्तं परिभवे समर्थम् । भीमोऽतिदुर्वलड्दयोऽभिरक्षितो यस्मै तदस्माकं बलं भीमा- भिरक्षितम् । यस्माद्रीमोऽत्ययोग्य एवैतन्निवृत्यर्थं तै रक्षितस्तस्मादस्माकं न किंचि- दपि भयकारणमस्तीत्यभिप्रायः ॥ १० ॥ | श्री० टी०–ततः किमित्यत आह-अपर्याप्तमिति । तत्तथाभूतैवीरैर्युक्तमपि भीष्मेणाभिरक्षितमप्यस्माकं बलं सैन्यमपर्याप्तं तैः सह याद्भुमसमर्थं भाति । इदं तु एतेषां पाण्डवानां बलं भीमेनाभिरक्षितं सत्पर्याप्तं समर्थे भाति । भीष्मस्योभयपक्षपा- तित्वादस्मद्धलं पाण्डवसैन्यं प्रत्यसमर्थम् । भीमस्यैकपक्षपातित्वादेतलमस्महलं प्रति समर्थ भतिं ॥ १० ॥ | म० टी०----एवं चेन्निभयोऽसि तर्हि किमिति बहु जल्पसत्यत आह-- अयनेषु तु* सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ॥ भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥ कर्तव्यविशेषद्योती तुशब्दः । समरसमारम्भसमये योधानां यथाप्रधानं युद्धभूमौ पूर्वापरादिदिग्विभागेनावस्थितिस्थानानि यानि नियम्यन्ते तान्यत्रायनान्युच्यन्ते । सेनापतिश्च सर्वसैन्यमधिष्ठाय मध्ये तिष्ठति । तत्रैवं सति यथाभागं विभक्तां स्वां स्वां रणभूमिमपरित्यज्यावस्थिताः सन्तो भवन्तः सर्वेऽपि युद्धाभिनिवेशात्पुरतः

  • श्रीधरटीकादशपुस्तकमूले चैत्येव पाठः ।

१ क, ख, घ, ज, झ, ञ, च । १२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० १श्लो०१२-१३] पृष्ठतः पाश्वतश्चानिरीक्षमाणं भीष्मं सेनापतिमेव रक्षन्तु । भीष्मे हि सेनापतौ रक्षिते तत्प्रसादादेव सर्वं सुरक्षितं भविष्यतीत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ श्री० टी०-तस्माद्भवद्भिरेव वर्तितव्यमित्याह-अयनेष्विाति । अयनेषु व्यूह- प्रवेशमार्गेषु यथाभागं विभक्तां स्वां स्वां रणभूमिमपरित्यज्यावस्थिताः सन्तः सर्वे भीष्ममेवाभितो रक्षन्तु । यथाऽन्यैर्युध्यमानः पृष्ठतः कैश्चिन्न हन्येत तथा रक्षन्तु । भीष्मबलेनैवास्माकं जीवितमिति भावः ॥ ११ ॥ | म० टी०---स्तौतु वा निन्दतु वा, एतदर्थे देहः पतिप्यत्येवेत्याशयेन ते हर्षयनेव सिंहनादं [विनद्य] शङ्खवाद्यं च कारि(वादि)तवानित्याह- तस्य संजनयन्हर्ष कुरुकृद्धः पितामहः ॥ सिंहनादं विनद्योचैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१२॥ एवं पाण्डवसैन्यदर्शनादतिभीतस्य भयनिवृत्त्यर्थमाचार्यं कपटेन शरणं गतस्येदानी- मप्ययं मां प्रतारयतीत्यसंतोषवशादाचार्येण वाङमात्रेणाप्यनादृतस्याऽऽचापेक्षा बुद्ध्वाऽयनेष्वित्यादिना भीष्ममेव स्तुवतस्तस्य राज्ञो भयनिवर्तकं हर्ष बुद्धिग- समुल्लासविशेषं त्वविजयसूचकं जनयनुच्चैर्महान्तं सिंहनादं विनय कृत्वा, यद्वा ।संह- नादमिति णमुलन्तम् । अतो रैपोषं पुष्यतीतिवत्तस्यैव धातोः पुनः प्रयोगः । शङ्ख दध्मौ वादितवान् । कुरुवृद्धत्वादाचार्यदुर्योधनयोरभिप्रायपरिज्ञान, पितामहत्वादनुपे- क्षणं न त्वाचार्यवदुपेक्षणं, प्रतापवत्वादुचैः सिंहनादपूर्वकशङ्खवादनं परेष भयोत्पादनाय । अत्र सिंहनादशङ्खवाययोहर्षजनकत्वेन पूर्वापरकालत्वेऽप्यभिचरन्य जेतेतिवजनयन्निति शताऽवश्यंभावित्वरूपवर्तमानत्वे व्याख्यातव्यः ॥ १२ ॥ | श्री० टी०–तदेवं बहुमानयुक्तं राज्ञो दुर्योधनस्य वाक्यं श्रुत्वा भीष्मः किं कृतवांस्तदाह-तस्येति । तस्य राज्ञो हर्ष संजनयन्कुर्वन्पितामह भीष्म उच्चैर्महान्तं सिंहनादं कृत्वा शङ्ख दध्मौ वादितवान् ॥ १२ ॥ ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ॥ सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥ म० टी०--ततो भीष्मस्य सेनापतेः प्रवृत्यनन्तरं पणवा आनका गोमुखाश्च वाद्य- विशेषाः सहसा तत्क्षणभेवाभ्यहन्यन्त वादिताः । कर्मकर्तरि प्रयोगः । स शब्दस्तु- मुलो महानासीत्तथाऽपि न पाण्डवानां क्षोभो जात इत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ श्री० टी०–तदेवं सेनापतेभीष्मस्य युद्धोत्सवमालक्ष्य सर्वतो युद्धोत्सवः प्रवृत्त इत्याह–तत इति । पणवा आनका गोमुखाश्च वाद्यविशेषाः सहसैव तत्क्षणमेवाम्य- हन्यन्त वादिताः । स च शङ्कादिशब्दस्तुमुलो महानभवत् ॥ १३ ॥ [ अ० १लो०१४-१६] श्रीमद्भगवद्गीता । १३ ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ॥ माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१४॥ म० टी०-अन्येषामपि रथस्थत्वे स्थित एवासाधारण्येन रथोत्कर्षकथनार्थं ततः श्वेतैर्हयैर्युक्त इत्यादिना रथस्थत्वकथनं, तेनाग्निदत्ते दुष्प्रधृष्ये रथे स्थितौ सर्वथा जेतु- मशक्यावित्यर्थः ॥ १४ ॥ . श्री० टी०-ततः पाण्डवसैन्ये प्रवृत्तं युद्धोत्सवमाह-तत इति पञ्चभिः । ततः कौरवसैन्यवाद्यकोलाहलानन्तरं स्यन्दने रथे स्थितौ सन्तौ कृष्णार्जुनौ दिव्यौ शौ प्रकर्षण दध्मतुवदयामासतुः ॥ १४ ॥ पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ॥ पौण्डं दध्मौ महाशवं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥ अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६॥ | म० टी०-पाञ्चजन्यो देवदत्तः पौण्ड्रोऽनन्तविजयः सुघोषो मणिपुष्पकचेति शङ्ख- नामकथनं परसैन्ये स्वस्वनामभिः प्रसिद्धा एतावन्तः शङ्खा भवत्सैन्ये तु नैकोऽपि स्वनामप्रसिद्धः शङ्खोऽस्तीति परेषामुल्कषतिशयकथनार्थम् । सर्वेन्द्रियप्रेरकत्वेन सर्वा- न्तर्यामी सहायः पाण्डवानामिति कथयितुं हृषीकेशपदम् । दिग्विजये सर्वान्राज्ञो जित्वा धनमादृतवानिति सर्वथैवायमजेय इति कथयितुं धनंजयपदम् । भीमं हिडिम्ब वधादिरूपं कर्म यस्य तादृशो वृकोदरत्वेन बन्नपाकादतिबलिष्ठो भीमसेन इति कथि- सम् । कुन्तीपुत्र इति कुन्त्या महता तपसा धर्ममाराध्य लब्धः । स्वयं च राजसूयया- जित्वेन मुख्यो राजा । युधि चायमेव जयभागित्वेन स्थिरो न त्वतद्विपक्षाः स्थिर भविष्यन्तीति युधिष्ठिरपदेन सूचितम् । नकुलः सुवोषं सहदेवो मणिपुष्पकं दध्मावि- त्यनुषज्यते ॥ १९ ॥ १६ ॥ | श्री० टी०--तदेव विभागेन दर्शयन्नाह–पाञ्चजन्यमिति । पाञ्चजन्यादीनि श्रीकृष्णादिशङ्खानां नामानि । भीमं घोरं कर्म यस्य सः । वृकवदुदरं यस्यै स वृक- दरो महाशङ्ख पौण्डू दध्माविति ॥ १९ ॥ | अनन्तविजयमिति । नकुलः सुघोषं नाम शङ्खं दध्मौ । सहदेवो मणिपुष्पकं नाम ॥ १६ ॥ | १ ख, ग, घ. ४. च, छ, ज, झ. अ. °दिर” । २ ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झे, “भः ।। स्य' । ३ ग, घ च, झ, °स्य ॥ १५ ॥ ख. ङ, छ, ज, °स्य सः ॥ १५ ॥ १४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समैता-[अ० १श्लले० २७-३१} काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ॥ धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ।। १७ ॥ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।। सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥१८॥ म० टी०-परमेष्वासः काश्यो महाधनुर्धरः काशिराजः । न पराजितः पारि जातहरणवाणयुद्धादिमहासङ्ग्रामेषु एतादृशः सात्यकिः । हे पृथिवीपते धृतराष्ट्र स्थिरो भूत्वा गृण्वित्यभिप्रायः । सुगममन्यत् ॥ १७ ॥ १८ ॥ श्री० टी०-काश्यश्चेति । काश्यः काशिराजः । कथंभूतः, परमः श्रेष्ठ इष्वासो धनुर्यस्य सः ॥ १७ ॥ द्रुपद इति । हे पृथिवीपते धृतराष्ट् ॥ १८ ॥ स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ॥ नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥ . म० टी०-धार्तराष्ट्राणां सैन्ये शङ्खादिध्वनितितुमुलोऽपि न पाण्डवानां क्षोभ- कोऽभूत् । पाण्डवानां सैन्ये जातस्तु से शङ्खघोषो धार्तराष्ट्राणां धृतराष्ट्रस्य तव संवन्धिनां सर्वेषां भीष्मद्रोणादीनामपि हृदयानि व्यदारयत्, हृदयविदारणतुल्यां व्यथां जानितवानित्यर्थः । यतस्तुमुलोऽतितीव्र नभश्च पृथिवीं च प्रतिध्वनिभिरा- पूरयन् ॥ १९ ॥ श्री० टी०–स च शङ्खानां नादस्त्वदीयानां महाभयं जनयामासेत्याह----स घोष इति । धार्तराष्ट्राणां त्वदीयानां हृदयानि विदारितवान् । किं कुर्वन्नभश्च पृथिर्वी चैव तुमुलो व्यनुनादयन्प्रतिध्वनिभिरापूरयन् ॥ १९ ॥ । म० टी०-धार्तराष्ट्राणां भयप्राप्ति प्रदश्यै पाण्डवानां तद्वैपरीत्यमुदाहरति- अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ॥ प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥ हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच- सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥ अथेत्यादिना । भीतिप्रत्युपास्थितेरनन्तरं पलायने प्राप्तेऽपि तद्विरुद्धतया युद्धोद्योगेनावस्थितानेव परान्प्रत्यक्षेणोपलभ्य तदा शस्त्रसंपाते प्रवर्तमाने सति, [ अ० १लो०२२-३३ } श्रीमद्भगवद्गीता । वर्तमाने क्तः, कपिध्वजः पाण्डवो हनूमता महावीरेण ध्वजरूपतयाऽनुगृहीतोऽर्जुनः सर्वथा भयशून्यत्वेन युद्धाय गाण्डीवं धनुरुद्यम्य हृषीकेशमिन्द्रियप्रवर्तकत्वेन सर्वान्तः- करणवृत्तिज्ञं श्रीकृष्णमिदं वक्ष्यमाणं वाक्यमाहोक्तवान्न त्वविमृश्यकारितया स्वयमेव यत्किचित्कृतवानिति परेषां विमृश्यकारित्वेन नीतिधर्मयाः कौशलं वदन्नविमृश्यकारि- तया परेषां राज्यं गृहीतवानसीति नीतिधर्मयोरभावात्तव जयो नास्तीति महीपत इति संबोधनेन सूचयति । तदेवार्जुनवाक्यमवतारयति-सेनयोरुभयोः स्वपक्षप्रतिपक्षभूतयोः संनिहितयोर्मध्ये मम रथं स्थापय स्थिरी कुर्विति सर्वेश्वरो नियुज्यतेऽर्जुनेने । अनेन किं हि भक्तानामशक्यं यद्भगवानपि तन्नियोगमनुतिष्ठतीति भुवो जयः पाण्डवानामिति सूचयति । नन्वेवं रथं स्थापयन्ते मामेते शत्रवो रथाच्यावयिष्यन्तीति भगवदाशङ्का- माशङ्कयाऽऽह–अच्युतेति । देशकालवस्तुष्वच्युतं त्वां को वा च्यावयितुमर्हतीति भावः । एतेन सदा निर्विकारत्वेन नियोगनिमित्तः कोपोऽपि पारहृतः ॥ २० ॥२१॥ श्री० टी०-एतस्मिन्समये श्रीकृष्णमर्जुनो विज्ञापयामासेत्याहाथेति चतुर्भिः-- व्यवस्थितन्युद्धोद्योगेन स्थितान् । कपिध्वजोऽर्जुनः ॥ २० ॥ हृषीकेशमिति । तदेव वाक्यमाह-सेनयोरिति ॥ २१ ॥ म० टी०मध्ये रथस्थापनप्रयोजनमाह--- यावदैतान्निरीक्षेऽहं योद्धकामानवस्थितान् ॥ कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्नणसमुद्यमे ॥ २२ ॥ योद्भुकामात त्वस्माभिः सह संधिकामानवस्थितान्न तु भयात्प्रचलितान्, एतान्भीष्म- द्रोणादीन्यावद्गत्वाऽहं निरीक्षितुं क्षमः स्यां तावत्प्रदेशे रथं स्थापयेत्यर्थः । यावदिति कालपरं वा। ननु त्वं योद्धा न तु युद्धप्रेक्षकः, अतस्तव किमेषां दर्शनेनेत्यत्राऽऽह- कैरिति । अस्मिन्नणसमुद्यमे बन्धूनामेव परस्परं युद्धोद्योगे मया कैः सह योद्धव्यं मत्कर्तृकयुद्धप्रतियोगिनः के कैमया सह योद्धव्यं किंकर्तृकयुद्धप्रतियोग्यहमिति च महदिदं कौतुकमेतज्ज्ञानमेव मध्ये रथस्थापनप्रयोजनमित्यर्थः ॥ २२ ॥ | श्री० टी०-यावदेतानिति । ननु त्वं योद्धा न तु युद्धप्रेक्षकस्तत्राऽऽहं- कैरिति । कैः सह मया योद्धव्यम् ॥ २२ ॥ ५० टी०-फ्नु बन्धव एते परस्परं संधि कारयिष्यन्तीति कुता युद्धमित्याश- याऽऽह--- योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ॥ धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेयुद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥ || , 'तेऽने । २ क, ख, ग, घ, इ. च, छ, ज, झ, ३, °न । किं । ३ क. ‘ति । न । १६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतदीकाभ्यां समेता-[अ० १श्लो०२४-२५ य एते भीष्मद्रोणादयो धार्तराष्ट्रस्य दुर्योधनस्य दुर्बुद्धेः स्वरक्षणोपायमजानतः प्रियचिकीर्षको युद्धे न तु दुबैयपनयनादौ तान्योत्स्यमानानहमवेक्ष उपलभे न तु संधिकामान् । अतो युद्धाय तत्प्रतियोग्यवलोकनमुचितमेवेति भावः ।। २३ ।। श्री० टी०-योत्स्यमानानिति । धार्तराष्ट्रस्य दुर्योधनस्थ प्रियं कनुमिच्छन्ता य इह समागतास्तान्यावक्ष्यामि तावदुभयोः सेनयोर्मध्ये में रथं स्थापये- स्यन्वयः ॥ २३ ॥ म० टी०-एवमजुनेन प्रेरितो भगवानहिंसारूपं धर्ममाश्रित्य प्रायशो युद्धात्तं व्यावर्तयिष्यतीति धृतराष्ट्राभिप्रायमाशङ्कय ते निराचिकीर्षुः संनयो धृतराष्ट्र प्रत्युक्तवा- नित्याह वैशम्पायनः---- - संजय उवाच- एवमुक्तो हृषीकेशी गुडाकेशेन भारत ॥ सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥ भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ॥ । उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ २५ ॥ हे भारत धृतराष्ट्र भरतवंशमर्यादामनुसंधायापि द्रोहं परित्यज ज्ञातीनामिति संबोधनाभिप्रायः । गुडाकाया निद्राया ईशेन जितनिद्रतया सर्वत्र सावधानेना- जुनेनैवमुक्तो भगवानयं मनृत्योऽपि सारथ्ये मां नियोजयतीति दोपमासज्य नाकृष्यत् , न वा तं युद्धान्यर्वतयांकितु सेनयोरुभयोर्मध्ये भीष्मद्रोणप्रमुखतस्तयोः प्रमुख संमुग्वे सर्वेषां महीक्षितां च संमुखे, आद्यादित्वात्सावविभक्ति कस्तसिः । चकारेण समासनि- विष्टोऽपि प्रमुखतःशब्द आकृष्यते । भीष्मद्रोणयोः पृथकीर्तन मतिप्राधान्यसूचनाय । थोत्तममग्निना दत्तं दिव्यं रथं भगवता स्वयमेव सारथ्येनाधिष्ठिततया च सर्वोत्तम स्थापयित्वा हृषीकेशः सर्वेषां निगूढाभिप्रायज्ञो भगवानर्जुनस्य शोक महावुपस्थिता- विति विज्ञाय सोपहासमजुनमुवाच । हे पार्थ पृथायाः स्त्रीस्वभावेन शोकमोहग्रस्ततया तत्संबन्धिनस्तवापि तद्वत्ता समुपस्थितेति सूचयन्हृषीकेशत्वमात्मनो दर्शयति । पृथा मम पितुः खसा तस्याः पुत्रोऽसीतिसंवन्धोलुखेन चाऽऽश्वासयति । मम सारथ्ये निश्चित भूत्वा सर्वानपि समवेतान्कुरून्युयुत्सुन्पश्य निःशङ्कतयेति दर्शनविध्यभिप्रायः । अहं सारथ्येऽतिसावधानत्वं तु सांप्रतमेव रथित्वं त्यक्ष्यसीति किं तव परसेनादर्शने नेत्यर्जुनस्य धैर्यमापादयितुं पश्येत्येतावत्पर्यन्तं भगवतो वाक्यम् । अन्यथा रथं सेनयो- मध्ये स्थापयामासेत्येतावन्मात्रं ब्रूयात् ॥ २४ ॥ २१ ॥ श्री० टी०-ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायाम्-एवमिति । गुडका निद्रा तस्या [ अ० १श्लो० २६-२७] श्रीमद्भगवद्गीता । ईशेन जितनिद्रेणार्जुनेनैवमुक्तः सन्हे भारत धृतराष्ट्र भीष्मद्रोणयोमहीक्षितां राज्ञां च प्रमुखतः संमुखे रथं स्थापयित्वा हे पार्थेतान्कुरून्पश्येत्युवाच ॥ २४ ॥ ११ ॥ तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान् ॥ आचार्यान्मातुलान्भ्रातन्युत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ॥ २६ ॥ म० टी०--तत्र समरसमारम्भार्थं सैन्यदर्शने भगवताऽभ्यनुज्ञाते सति सेनयो- रुमयोरपि स्थितान्पार्थोऽपश्यदित्यन्वयः । अथशब्दस्तथाशब्दपर्यायः । परसेनायां पितृन्पितृव्यान्भूरिश्रवःप्रभृतीन्पितामहान्भीष्मसोमदत्तप्रभृतीनाचार्यान्द्रोणकृपप्रभृतीन्मा- तुलाशस्यशकुनिप्रभृतीभ्रातृन्दुर्योधनप्रभृतीन्पुत्रालँक्ष्मणप्रभृती-पौत्रालँक्ष्मणादिपुत्रान्स- खीनश्वत्थामजयद्रथप्रभूतन्वयस्यान्, श्वशुरान्भार्याणां जनयितून्, सुत्दृदो मित्राणि कृत- वर्मभगदत्तप्रभृतीन् । सुत्दृद इत्यनेन यावन्तः कृतोपकारा मातामहादयश्च ते द्रष्टव्यः । एवं खसेनायामप्युपलक्षणीयम् ॥ २६ ॥ श्री० टी०–ततः किं वृत्तमित्यत आह तत्रापश्यदितिसार्धेन–तत्रेति । पितृनिति । पितृव्यानित्यर्थः । पुत्रान्पौत्रानिति । दुर्योधनादीनां ये पुत्राः पौत्राश्च तानित्यर्थः । सखीन्मित्राणि सुहृदः कृतोपकारांश्चापश्यत् ॥ २६ ॥ | म० टी०–एवं स्थिते महानधर्मो हिंसेति विपरीतबुड्या मोहाख्यया शास्त्रविहि- सत्वेन धर्मत्वमितिज्ञानप्रतिवन्धकेन च ममकारनिवन्धनेन चित्तैवक्लव्येन शोकाख्ये- नाभिभूतविवेकस्यार्जुनस्य पूर्वमारब्धाद्युद्धाख्यात्स्वधर्मादुपरिरंसा महानथपर्यवसायिनी वृत्तेति दर्शयति-- तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥ २७ ॥ कौन्तेय इति स्त्रीप्रभवत्वकीर्तनं पार्थवत्तादात्विकमूढतामपेक्ष्य । कृपया कन्या खव्यापारेणैवाऽऽविष्टे व्याप्तो न तु कृपां केनचिद्वयापारेणाऽऽविष्ट इति स्वतःसिद्धे- वास्य कृपेति सूच्यते । एतत्प्रकटीकरणाय परयेति विशेषणम् । अपरयेति वा छेदः ।। स्वसैन्ये पुराऽपि कृपाऽभूदेव तस्मिन्समये तु कौरवसैन्येऽप्यप कृपाऽभूदित्यर्थः । विषीदन्विषादमुपतापं प्राप्नुवन्नब्रवीदित्युक्तिविषादयोः समकालतां वदन्सगद्गदकण्ठता- श्रुपातादि विषादकार्यमुक्तिकाले द्योतयति ॥ २७ ॥ १८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० १लो०३८-३० श्री० टी०--ततः किं कृतवानित्यत आह--तानिति । आविष्टो व्याप्तो युक्तो विषीदन्विशेषेण सीदन्नवसादं ग्लानिं लभमानः ॥ २७ ॥ । म० टी०-तदेव भगवन्ते प्रत्यर्जुनवाक्यमवतारयति संजयोऽर्जुन उवाचेत्यादिना, एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये इत्यतःप्राक्तनेन ग्रन्थेन । तत्र स्वधर्मप्रवृत्तिकारणीभूततत्त्वज्ञान- प्रतिवन्धकः स्वपरदेह आत्मात्मीयाभिमानवतोऽनात्मविदोऽर्जुनस्य युद्धेन स्वपरदेहवि- नाशप्रसङ्गदर्शिनः शोको महानासीदिति तलिङ्गकथनेन दर्शयति त्रिभिः श्लोकैः- अर्जुन उवाच- दृष्ट्मं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।। सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ॥ २८ ॥ इमं स्वजनमात्मीयं बन्धुवर्ग युद्धेच्छु युद्धभूमौ चोपस्थितं दृष्ट्वा स्थितस्य मम पश्यतो ममेत्यर्थः । अङ्गानि व्यथन्ते । मुखं च परिशुष्यतीति श्रमादिनिमित्तशोषापेक्ष- याऽतिशयकथनाय सर्वतोभाववाचिपरिशब्दप्रयोगः ॥ २८ ॥ श्री० टी०-किमब्रवीदित्यपेक्षायामाह दृष्ट्ममित्यादियावदध्यायसमाप्ति-हे कृष्ण योद्भुमिच्छन्तं पुरतः सम्यगवस्थितमिमं वन्धुजने दृष्ट्वा मदीयानि गात्राणि कर- चरणादीनि सीदन्ति विशीयन्ते । किं च मुखं पारि समन्ताच्छुष्यति निद्रवी मवति ॥२८॥ वेपथुश्च शरीरे में रोमहर्षश्च जायते ॥ गाण्डीवं स्रसते हस्तात्त्वक्चैव परिदृह्यते ॥ २९॥ म० टी०-वेपथुः कम्पः । रोमहर्षः पुलकितत्वम् । गाण्डीवभ्रंशेनाधैर्यलक्षणं दौर्बल्यं त्वक्पारदाहेन चान्तःसंतापो दर्शितः ॥ २९ ॥ श्री० टी०--किं च--वेपथुचेति । वेपथुः कम्पः, रोमहर्षो रोमाञ्चः । स्रंसते निपतति पारदह्यते सर्वतः संतप्यते ॥ २९ ॥ न च शक्रोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ | निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ॥ ३० ॥ | म० टी०--अवस्थातुं शरीरं धायितुं च न शक्नोमीत्यनेन मूछ सुच्यते । तत्र हेतुः-मम मनो भ्रमतीवेति । भ्रमणकर्तृसादृश्यं नाम मनसः कश्चिद्विकारविशेष मूळयाः पूर्वावस्था । चो हेतौ । यत एवमतो नावस्थातुं शक्नमीत्यर्थः । पुनरप्यवस्था- नासामथ्र्ये कारणमाह-निमित्तानि च सूचकतयाऽऽसन्नदुःखस्य विपरीतानि वामनेत्र-

=[सम्पाद्यताम्]

=[सम्पाद्यताम्]

==[सम्पाद्यताम्]

= ५ ख, ग, घ, ङ, छ, छ, ज, झ, व्याप्तः ॥ २७ ॥ [ अ०१श्लो०३१-३२] श्रीमद्भगवद्गीता ।। स्फुरणादीनि पश्यामि अनुभवामि । अतोऽपि नावस्थातुं शक्नोमीत्यर्थः । अहमनात्म- वित्वेन दुःखित्वाच्छोकनिबन्धनं क्लेशमनुभवामि त्वं तु सदानन्दरूपत्वाच्छोकासंस- गति कृष्णपदेन सूचितम् । अतः स्वजनदर्शने तुल्येऽपि शोकासंसर्गित्वलक्षणाद्रिशे- षात्वं मामशोकं कुर्विति भावः । केशवपदेन च तत्करणमामर्थ्य को ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, ईशो रुद्रः संहत तौ वात्यनुकम्प्यतया गच्छतीति तद्व्युत्पत्तेः । भक्तदुःखकर्षित्वं वा कृष्णपदेनोक्तं केशवपदेन च केश्यादिदुष्टदैत्यनिवर्हणेन सर्वदा भक्तान्पायसीत्यतो मामपि शोकनिवारणेन पालयिष्यसीति सूचितम् ॥ ३० ॥ श्री० टी०--अन्यच्च-न चेति । विपरीतानि निमित्तानि अनिष्टसूचकानि शकुनानि पश्यामि ॥ ३० ॥ म० टी०--एवं लिङ्गद्वारेण समीचीनप्रवृत्तिहेतुभूततत्त्वज्ञानप्रतिबन्धकीभूतं शोक- मुक्त्वा संप्रति तत्कारिता विपरीतप्रवृत्तिहेतुभूतां विपरीतबुद्धिं दर्शयति- न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥ | श्रेयः पुरुषार्थ दृष्टमद्दष्टं वा बहुविचारणादनु पश्चादपि न पश्यामि अस्वजनमपि युद्धे हत्था श्रेयो नै पश्यामि ।

  • द्वाविमौ पुरुष लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ।।

पारवाड्यागयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः " ॥ . इत्यादिना हतस्यैव श्रेयोविशेषाभिधानात् । हन्तुस्तु न किंचित्सुकृतम् । एवमख- जनवधेऽपि श्रेयसोऽभावे खजनवधे सुतरां तदभाव इति ज्ञापयितुं स्वजनामत्युक्तम् । एवमनाहववधे श्रेयो नास्तीतिसिद्धसाधनवारणायाऽऽहव इत्युक्तम् ॥ ३१ ॥ म० टी०----ननु मा भूदद्दष्टं प्रयोजनं दृष्टप्रयोजनानि तु विजयो राज्य सुखानि च निर्विवादानीत्यत आहे--- न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ॥ किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥३२॥ फलाकाङ्क्षा छुपायप्रवृत्तौ कारणम् । अतस्तदाकाङ्क्षाया अभावात्तदुपाये युद्धे भोजनेच्छाविरहिण इव पाकादौ मम प्रवृत्तिरनुपपन्नेत्यर्थः । कुतः पुनरितरपुरुषैरष्य- माणेषु तेषु तवानिच्छेत्यत आह–किं न इति । भोगैः सुखैजीवितेन जीवितसाधनेन विजयेनेत्यर्थः । विना राज्यं भोगान्कौरवविजयं च वने निवसतामस्माकं तेनैव जगति लाघनीयजीवितानां किभेभिराकाङ्क्षतैरिति मावः । गोशब्दवाच्यानीन्द्रियाण्यधि- १ ग, घ, च, छ, न लोके । । ३० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ०१श्लो०३३-३५] छानतया नित्यं प्राप्तस्त्वमेव ममैहिकफळविरागं जानासीति सूचयन्संबोधयति-- गोविन्देति ॥ ३२ ।।। म० टी०--राज्यादीनामाक्षेपे हेतुमाह- येषामर्थे काक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ॥ | त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३॥ एतेन स्वस्य वैराग्येऽपि स्वीयानामर्थे यतनीयमित्यपास्तम् । एकाकिनो हि राज्या- अनपेक्षितमेव । येषां तु बन्धूनामर्थे तदपेक्षितं त एते प्राणान्प्राणाशां धनानि धनाशां च त्यक्त्वा युद्धेऽवस्थिता इति न स्वार्थः स्वीयार्थो वाऽयं प्रयत्न इति भावः । भोग- शब्दः पूर्वत्र सुखपरतया निर्दिष्टोऽप्यत्र पृथक्लुखग्रहणात्सुखसाधनविषयपरः । प्राण- धनशब्दौ तु तदाशालक्षकौ । स्वप्राणत्यागेऽपि स्वबन्धूनामुपभोगाय धनाशा संभवे- दिति तद्वारणाय पृथग्धनग्रहणम् ॥ ३३ ॥ म० टी०-येषामथै राज्यायपेक्षितं तेऽत्र नाऽऽगता इत्याशङ्कय तान्वि- शिनधि-- आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः॥ मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा॥३४॥ +स्पष्टम् ॥ ३४ ॥ श्री० टी०-कं च---न चेति । स्वजनमाहवे युद्धे हत्वा श्रेयः फलं न पश्यामि । विजयादिकं फलं किं न पश्यसीति चेत्तत्राऽऽहन काङ्क्ष इति । एतदेव प्रपञ्चयति किं न इति सार्धाभ्याम् -यदर्थमस्माकं राज्या- दिकमपेक्षितं त एते प्राणधनानि त्यक्त्वा त्यागमङ्गीकृत्य युद्धार्थमवस्थिताः । अतः । किमस्माकं राज्यादिभिः कृत्यमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ अ० टी०-ननु यदि कृपया त्वमेतान्न हेसि तहिं त्वामेते राज्यलोभेन हनिष्य- न्त्येवातस्त्वमेवैतान्हत्वा राज्यं भुङ्क्वेत्यत आह--- एतान्न हन्तुमिच्छामि नृतोऽपि मधुसूदन ॥ अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५॥ + च. झ. पुस्तकयोस्तु “ आचार्या द्रोणादयः । पितरः स्वगोत्रजाः । पुत्रा द्रौपद्यां जाताः स्वकीया अभिमन्यवादयो यो । पितामह भीष्मादयः । मातलाः शल्यशकुनिप्रभृतयः । श्वशुरा द्रुप- दाद्याः । पौत्रा लक्ष्मणादिपुत्राः । श्याला धृष्टद्युम्नादयः। संबन्धिनो विवाहादिसंबन्धं प्राप्ताः । तथाई- परे बहवः स्वसेनापरसैनास्थिता योद्धार उभयोः सेनयोर्मध्ये मदीया एव । अतो न यस्यामीति भावः" इति ब्याख्यानं वर्तते । [अ० १ ० ३६ ] | श्रीमद्भगवद्गीता । त्रैलोक्यराज्यस्यापि हेतोस्तत्प्राप्त्यर्थमपि अस्मान्न्नतोऽप्येतान्न हन्तुमिच्छामीच्छा- मपि न कुर्यामहं किं पुनर्हन्यां, महीमात्रप्राप्तये तु न हन्यामिति किमु वक्तव्यमि- त्यर्थः । मधुसूदनेति संबोधयन्वैदिकमार्गप्रवर्तकत्वं भगवतः सूचयति ॥ ३९ ॥ ५० टी०-नन्वन्यान्विहाय धार्तराष्ट्रा एवं हन्तव्यास्तेषामत्यन्तक्रूरतरतत्तद्दुःख- दातृणां वधे प्रीतिसंभवादित्यत आह- निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याजनार्दन ॥ पापमेवाऽऽश्रयेस्मान्हवैतानाततायिनः ॥ ३६॥ धार्तराष्ट्रान्दुर्योधनादीन्भ्रातृन्निहत्य स्थितनामस्माकं का प्रीतिः स्यात्, न काऽपी- त्यर्थः । नहि मूढजनोचितक्षणमात्रवर्तिसुखाभासलोभेन चिरतरनरकयातनाहेतुबन्धुव- धोऽस्माकं युक्त इति भावः । जनार्दनेतिसंबोधनेन यदि वध्या एते तर्हि त्वमेवैता- अहि प्रलये सर्वजनहिंसकत्वेऽपि सर्वपापासंसर्गित्वादिति सूचयति । ननु--

  • अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।

क्षेत्रदारापहारी च षडेते आततायिनः ॥ इति स्मृतेरेतेषां च सर्वप्रकारैराततायित्वात्, 4 आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।। नाऽऽततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन " ॥ इति वचनेन दोधाभावप्रतीतेर्हन्तव्या एवं दुर्योधनादय आततायिन इत्याश- याऽऽह-पापमेवेति । एतानाततायिनोऽपि हत्वा स्थितानस्मान्पापमाश्रयेदेवेति संबन्धः । अथवा पापमेवाऽऽश्रयेन्न किंचिदन्यद्दष्टमद्दष्टं वा प्रयोजनमित्यर्थः । “न हिंस्यात् ' इति धर्मशास्त्रादाततायिने हन्यादित्यर्थशास्त्रस्य दुर्बलत्वात् । तदुक्तं याज्ञ- वल्क्ये न---- | स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान्व्यवहारतः ।। अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः इति अपरा व्याख्या--ननु धार्तराष्ट्रान्न्नतां भवतां प्रीत्यभावेऽपि युष्मान्न्नतां धार्तराः ष्ट्राणां प्रीतिरस्त्येवातस्ते युष्मान्हन्युरित्यत आह-पापमेवेति । अस्मान्हत्वा स्थिता- नेतानाततायिनो धार्तराष्ट्रान्पूर्वमपि पापिनः सांप्रतमपि पापमेवाऽऽश्रयेन्नान्यत्किचित्सु- खमित्यर्थः । तथा चायुध्यतोऽस्मान्हवैत एव पापिनो भविष्यन्ति नास्माकं काऽपि क्षतिः पापासंबन्धादित्यभिप्रायः ॥ ३६ ॥

| १ क, “दारहरश्चैव ष। १ क, “तै यात” । २२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामितटीकाभ्यां समेता-[अ० १ ० ३ ० ३८] . म० टी०-फलाभावादनथसंभवाञ्च पहिंसा न कर्तव्येति नच श्रेयोऽनुपश्यामी- त्यारन्योक्तं तदुपसंहति-- तस्मान्नाह वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रांन्स्व बान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७॥ अदृष्टफलाभावोऽनर्थसंभवश्च तच्छब्देन परामृश्यते । दृष्टसुखभावमाह-स्वजनं इति । माधवेति लक्ष्मीपतित्वान्नालक्ष्मीके कर्मणि प्रवर्तयितुमहसीति भावः ॥ ३७॥ श्री०टी०-ननु यदि कृपया त्वमेतान्ने हंसि तर्हि त्वामेते राज्यलोभेन हनिष्य. न्त्येवातस्त्वमेवैतान्हत्वा राज्यं भुड्क्ष्व तत्राऽऽह साधेन-एतानिति । नृतोऽप्य- स्मान्धातयतोऽपि एतान्त्रैलोक्यराज्यस्यापि हेतोस्तत्प्राप्त्यर्थमम्यहं हन्तुं नेच्छामि के पुनर्महीमात्रप्राप्त्यर्थमित्यर्थः । ननु च-

  • अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।।

क्षेत्रदरापहत च षडेते आततायिनः !' ।। इति स्मरणादग्निदत्वादिभिः षभिरपि हेतुभिरेते तावदाततायिनः । आततायिन च वधो युक्त एव,

  • आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।।

नाऽऽततायिवधे दोष हन्तुर्भवति कश्चन ।। इति वचनात्तत्राऽऽह सार्थेन-पापमिति । आततायिनमायान्तमित्यादिकमर्थ- शास्त्रं हि । तच्च धर्मशास्त्रादुर्वलम् । यथोक्तं याज्ञवल्क्येन--

  • स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान्व्यवहारतः ।।

| अर्थशास्त्राच बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः ॥ तस्मादाततायिनामप्येतेषामाचार्यादीनां वधेऽस्माकं पापमेव भवेत् , अन्याय्यत्वाद्ध- मैत्वाच्चैतद्वधस्य । नचेह सुखं स्यादित्याह-स्वजनं हीति ॥३५॥३६॥३७॥ म० टी०--कथं तर्हि परेषां कुलक्षये स्वजनाहँसायां च प्रवृत्तिस्तत्राऽऽह--- यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ॥ कुलक्षयकृतं दोष मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥ • लोभोपहतबुद्धित्वात्तेषां कुलक्षयादिनिमित्तदोषप्रतिसँधनाभावात्प्रवृत्तिः संभवती- त्यर्थः । अत एव भीष्मादीनां शिष्टानां बन्धुवधे प्रवत्तत्वाच्छिष्टाचारत्वेन वेदमूलत्वा- दितरेषामपि तत्प्रवृत्तिरुचितेत्यपास्तं हेतुदर्शनाचेतिन्यायात् । तत्र हि लोभादिहेतुद- १ . छ, च, छ, ज, झ, भ, *धूान्सबा” । ३ ख, ग, घ, च, छ, ज, दारहूरश्चैव च ।। [ अ० १श्लले०३९-४० ] श्रीमद्भगवद्गीता । शेने वेदमूलत्वं न कल्प्यत इति स्थापितम् । यद्यप्येते न पश्यन्ति तथाऽपि कथमस्मा- भिने ज्ञेयमित्युत्तरश्लोकेन संबन्धः ॥ ३८ ॥ | म० टी०- ननु यद्यप्येते लोभात्प्रवृत्तास्तथाऽपि आहूतो न निवर्तेत चूतादपि रणादपीति विजितं क्षत्रियस्येत्यादिभिः [च } क्षत्रियस्य युद्ध धर्मो युद्धाजित च धर्मं धनमिति धर्मशास्त्र निश्चयाद्भवतां च तैराहूतत्वाद्युद्धे प्रवृत्तिरुचितैवेति शङ्कयाऽऽहं--- कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवार्तितुम् ॥ कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥ अस्मात्पापाइन्धुवधफलकयुद्धरूपात् । अयमर्थः---श्रेयःसाधनताज्ञानं हि प्रव- तकं, श्रेयश्च तद्यदश्रेयोननुवन्धि, अन्यथा श्येनादीनामपि धर्मत्वापत्तेः। तथा चोक्तं--

  • फलतोऽपि च यत्कर्म नानर्थेनानुबध्यते ।

केवलप्रीति हेतुल्वात्तद्धर्म इति कथ्यते " इति । ततश्चाश्रेयोनुबन्धितया शास्त्रप्रतिपादितेऽपि श्येनादाविवास्मिन्युद्धेऽपि नास्माकं प्रवृत्तिरुचितेति ॥ ३९ ॥ । श्री० टी०-- ननु तवैतेषामपि बन्धुवधदोषे समाने सति यथैवैते बन्धुवधदोषम- झींकृत्य युद्धे प्रवर्तन्ते तथैव भवानपि प्रवर्तता किमनेन विषादेनेत्यत आह द्वाभ्याम्- यद्यपीति । राज्यलोभेनोपहतं भ्रष्टविवेकं चेतो येषां त एते दुर्योधनादयो यद्यपि दोष ने पश्यन्ति तथाऽप्यस्माभिर्दोषं प्रपश्यद्भिरस्मात्पापान्निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम्, निवृत्ता- वैव बुद्धिः कर्तव्येत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ | म० टी०--एवं च विजयादीनामश्रेयस्त्वेनानाकाक्षितत्वान्न तदर्थ प्रवर्तितव्य- मिति द्रढयितुमनर्थानुबन्धित्वेनाश्रेयस्त्वमेव प्रपञ्चयज्ञाह-- कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ॥ धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥ सनातनाः परम्पराप्राप्ताः कुलधर्माः कुलोचिता धर्माः कुलक्षये प्रणश्यन्ति कर्तुरभा- वात् । उतापि अग्निहोत्राद्यनुष्ठातृपुरुषनाशेन धर्मे नष्टे जात्यभिप्रायमेकवचनम्, अवशिष्टं बालादिरूपं कृत्स्नमपि कुलमधर्मोऽभिभवति खाधीनत्या व्यामोति । उतशब्दः कृत्स्नपदेन संबध्यते ॥ ४० ॥ श्री० टी०-तमेव दोषं दर्शयति-कुलक्षय इति । सनातनाः परम्पराप्राप्ताः । उतापि कृत्स्नमपि अवशिष्टं कुलमधर्मोऽभिभवति व्याप्नोति ॥ ४० ॥

:..रा, घ. च, झ, शङ्कयामाह। २४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ०१०४१-४४]

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।। | स्त्रीषु दुष्टासु वाष्र्णेय जायते वर्णसंकरः ॥ ११ ॥ म० टी०-अस्मदीयैः पतिभिर्धर्ममतिक्रम्य कुलक्षयः कृतश्चैदस्माभिरपि व्यभि- चारे कृते को दोषः स्यादित्येवं कुतर्कहताः कुलस्त्रियः प्रदुष्येयुरित्यर्थः । अथवा कुल- क्षयकारिपतितपतिसंबन्धादेव स्त्रीणां दुष्टत्वम् । “आ शुद्धेः संप्रतीक्ष्यो हि महापा- तकदूषितः " इत्यादिस्मृतेः ॥ ४ १ ॥ श्री० टी०-–ततश्च-अधर्माभिभवादिति ।। ४१ ॥ संकरो नरकायैव कुलन्नानां कुलस्य च ॥ पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोद्कक्रियाः ॥ ४२ ॥ म० टी०-कुलस्य संकरश्च कुलम्नानां नरकायैव भवतीत्यन्वयः । न केवलं कुल- घ्नामेव नरकपातः किं तु तत्पितॄणामपत्याह-पतन्तीति । हिशब्दोऽभ्यर्थे हेतौ वा । पुत्रादीनां कर्तृणामभावाल्लुप्ता पिण्डस्योदकस्य च क्रिया येषां ते तथा । कुलम्नानां पितरः पतन्ति नरकायैवेत्यनुषङ्गः ॥ ४२ ॥ | श्री० टी०–एवं च सति-संकर इति । एषां कुलघ्नानां पितरः पतन्ति । हि यस्मालुसा पिण्डोदकक्रिया येषां ते ॥ ४२ ॥ । दोषैरेतैः कुलन्नानां वर्णसंकरकारकैः ।। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माचे शाश्वताः ॥ ४३ ॥ म० टी०–जातिधर्माः क्षत्रियत्वादिनिबन्धना: कुलधर्मा असाधारणाश्च । एतै- पैरुत्साद्यन्त उत्सनाः क्रियन्ते विनाश्यन्त इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ श्री० टी०–उक्तं दोषमुपसंहरति द्वाभ्याम्-दोषैरिति । उत्साद्यन्ते लुप्यन्ते नातिधर्मा वर्णधर्माः कुलधर्माश्च । चकारादाश्रमधर्मादयोऽपि गृह्यन्ते ।। ४३ ॥ उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ॥ नरके नियतं वासो भवतीयनुशुश्रुम ॥ १४ ॥ म० टी०-ततश्च प्रेतत्वपरावृत्तिकारणाभावान्नरक एव निरन्तरं वासो भवति ध्रुवमित्यनुशुश्माऽऽचार्याणां मुखाद्यं श्रुत्वन्तो न स्वाभ्यूहेन कल्पयाम इति पूर्वोक्त- स्यैव दृढीकरणम् ॥ ४४ ॥ [ अ० १श्लो०४५-४६ ] श्रीमद्भगवद्गीता ।। श्री० टी०---उत्सचेति । उत्सन्नाः कुलधर्मा येषां ते तथा तेषाम् । उत्स- ज्ञकुलधर्माणामिति उत्सन्नजातिधर्मादीनामप्युपलक्षणम् । अनुशुशुम श्रुतवन्तो वयम् ।

  • प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः ।।

| अपश्चात्तापनः कष्टान्निरयान्यान्ति दारुणान् !' ।। इत्यादिवचनेभ्यः ॥ ४४ ॥ म० टी०-बन्धुवधपर्यवसायी युद्धाध्यवसायोऽपि सर्वथा पापिष्ठतरः किं पुनर्यु- द्धमिति वक्तुं तदध्यवसायेनाऽऽत्मानं शोचनाह- अहां बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ॥ यद्वाज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥ यदीदृशीं ते बुद्धिः कुतस्तहिँ युद्धाभिनिवेशेनाऽऽगतोऽसीति न वक्तव्यमविमृश्य- कारितया मयौद्धत्यस्य कृतत्वादिति भावः ।। ४९ ॥ श्री० टी०–बन्धुवधव्यवसायेन संतप्यमान आह-अहो इति । स्वजनं हन्तु- मुद्यता इति यत्, एतन्महत्पापं कर्तुमध्यवसायं कृतवन्तो वयम्, अहो बत कष्टमि- त्यर्थः ॥ ४५ ॥ म० टी०–ननु तव वैराग्येऽपि भीमसेनादीनां युद्धोत्सुकत्वाइन्धुवधो भविष्य- त्येव त्वया पुनः किं विधेयमित्यत आह-- याद मामप्रतीकारमशस्त्र शस्रपाणयः ॥ धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६॥ प्राणादपि प्रकृष्टो धर्मः प्राणभृतामहिंसा, पापानिष्पत्तेः । तस्माज्जीवनापेक्षया मरण- मेव मम क्षेमतरमत्यन्तं हितं भवेत् । प्रियतरमिति पाठेऽपि स एवार्थः । अप्रतीकारं स्वप्राणत्राणाय व्यापारमकुवणं बन्धुवधाध्यवसायमात्रेणापि प्रायश्चित्तान्तररहितं वा । तथाच प्राणान्तप्रायश्चित्तेनैव शुद्धिर्भविष्यतीत्यर्थः ॥ ४६ ॥ श्री० टी०--एवं संतप्तः सन्मृत्युमेवाऽऽशासन आह-यदीति । अकृतप्रती- कारं तूष्णीमुपविष्टं मां यदि हनिष्यन्ति तर्हि तद्धननं मम क्षेमतरमत्यन्तं हितं भवे- त्पापानिष्पत्तेः ॥ ४६ ॥

=[सम्पाद्यताम्]

= = =

=[सम्पाद्यताम्]

=[सम्पाद्यताम्]

| १ . छ, झ. प्रियतरं ! २४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ० १श्लो०४१-४v) अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।। स्त्रीषु दुष्टासु वाष्र्णेय जायते वर्णसंकरः ॥ ४१ ॥ म० टी०-अस्मदीयैः पतिभिर्धर्ममतिक्रम्य कुलक्षयः कृतश्चैदस्माभिरपि व्यभि- चारे कृते को दोषः स्यादित्येवं कुतर्कहताः कुलस्त्रियः प्रदुष्येयुरित्यर्थः । अथवा कुल- क्षयकारिपतितपतिसंबन्धादेव स्त्रीणां दुष्टत्वम् । “अ शुद्धेः संप्रतीक्ष्यो हि महापा- तकदूषितः इत्यादिस्मृतेः ॥ ४१ ।। श्री० टी०-ततश्च–अधर्माभिभवादिति ॥ ४ १ ।। सेकरो नरकायैव कुलप्नानां कुलस्य च ॥ पतन्ति पितरो येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ १२ ॥ म० टी०-कुलस्य संकरश्च कुलझानां नरकायैव भवतीत्यन्वयः । न केवलं कुल- झानामेव नरकपातः किं तु तत्पितॄणामपत्याह-पतन्तीति । हिशब्दोऽप्यर्थे हेतौ वा । पुत्रादीनां कर्तृणामभावाल्लुप्ता पिण्डस्योदकस्य च क्रिया येषां ते तथा । कुलघ्नान पितरः पतन्ति नरकायैवेत्यनुषङ्गः ॥ ४२ ॥ श्री० टी०एवं च सति-संकर इति । एषां कुलघ्नानां पितरः पतन्ति । हि यस्मालुप्ता पिण्डोदकक्रिया येषां ते ॥ ४२ ॥ दोषैरेतैः कुलम्नानां वर्णसंकरकारकैः ॥ उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ १३ ॥ म० टी०---जातिधर्माः क्षत्रियत्वादिनिवन्धना: कुलधमा असाधारणाश्च । एतै- वैरुत्साद्यन्त उत्सन्नाः क्रियन्ते विनाश्यन्त इत्यर्थः ॥ ४३ ।। श्री० टी०-उक्तं दोपमुपसंहरति द्वाभ्याम्-दोपैरिन् । उत्साद्यन्ते लुप्यन्ते जातिधर्मा वर्णधर्माः कुलधर्माश्च । चकारादाश्रमधर्मादयोऽपि गृह्यन्ते ॥ ४३ ॥ उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ॥ नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥ म० टी०–ततश्च प्रेतत्वपरावृत्तिकारणाभवान्नरक एव निरन्तर वाम भवति ध्रुवमित्यनुशुश्रृंमाऽऽचार्याणां मुखाद्यं श्रुतवन्तो न स्वाभ्यूहेन कल्पयाम इति पूर्वोक्त- स्यैव दृढीकरणम् ॥ ४४ ।। [अ० १०४५-४६ ] श्रीमद्भगवद्गीता । श्री० टी०--उत्सनेति । उत्सन्नाः कुलधर्मा येषां ते तथा तेषाम् । उत्स- चकुलधर्माणामिति उत्सन्नजातिधर्मादीनामप्युपलक्षणम् । अनुशुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् ।

  • प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः ।।

अपश्चात्तापनः कष्टान्निरयान्यान्ति दारुणान् !' ॥ इत्यादिवचनेभ्यः ॥ ४४ ॥ म० टी०-बन्धुवधपर्यवसायी युद्धाध्यवसायोऽपि सर्वथा पापिष्ठतरः किं पुनर्यु- द्धमिति वक्तुं तदध्यवसायेनाऽऽत्मानं शोचनाह- अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ॥ यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥ यदीदृशी ते बुद्धिः कुतस्तहि युद्धाभिनिवेशेनाऽऽगतोऽसीति न वक्तव्यमविमृश्य- कारितया मयौद्धत्यस्य कृतत्वादिति भावः ॥ ४५ ॥ श्री० टी०-बन्धुवधव्यवसायेन संतप्यमान आह----अहो इति । खननं हन्तु- मुद्यता इति यत्, एतन्महत्पापं कर्तुमध्यवसायं कृतवन्तो वयम्, अहो बत कष्टमि- त्यर्थः ॥ ४६ ।। म० ट०-ननु तव वैराग्येऽपि भीमसेनादीनां युद्धोत्सुकत्वाइन्धुवधो भविष्य- त्येव त्वया पुनः किं विधेयमित्यत आह- यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शम्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे न्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६॥ प्राभादपि प्रकृष्टो धर्मः प्राणभृतामहिंसा, पापानिष्पत्तेः । तस्माज्जीवनापेक्षया मरण- मेव मम क्षेमतरमत्यन्तं हितं भवेत् । प्रियतरमिति पाठेऽपि स एवार्थः । अप्रतीकारं स्वप्राणत्राणाय व्यापारमकुर्वाणं बन्धुवधाध्यवसायमात्रेणापि प्रायश्चित्तान्तररहितं वा । तथाच प्राणान्तप्रायश्चित्तेनैव शुद्धिभविष्यतीत्यर्थः ।। ४६ ।। श्री० टी०--एवं संतप्तः सन्मृत्युमेवाऽऽशासन आह-यदीति । अकृतप्रती- कारं तुमुपविष्टं मां यदि हनिष्यन्ति तर्हि तद्धननं मम क्षेमतरमत्यन्तं हितं भवे- त्पा-पत्तेः ॥ १६ ॥ १ छ, छ, झ, प्रियतरं । २६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामकृतटीकाभ्यां समेता--- अ० २०११ म० टी०–ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायाम् - संजय उवाच- एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ॥ विसृज्य सशरं चापं शोकसं विग्नमानमः ॥ १७ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्यां संहितायां वैयासि- क्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसं- वादेऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथ- | मोऽध्यायः ॥ १ ॥ | संख्ये सङ्ग्रामे रथोपस्थे रथस्योपर्युपविवेश । पूर्व युद्धार्थवद्रोकनार्थ चोत्थितः सशोकेन संविग्नं पीडित मानसं यस्य सः ।। ४७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यविश्वेश्वर सर्वतश्रीपादशिष्यश्री मधु- । सूदनसरस्वतीविरचितायां श्रीमद्भगवद्गीतादर्थःकियां प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।। श्री० टी०–ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायाम्-एवमिनि । म मग्रामें रो- पस्थे रथस्योपरि उपाविदुषविवेश ! शोकेन संविग्नं प्रकम्पनं माननं नित्तं यस्य सः ॥ ४७ || इति श्रीसुवोधिन्य टीकायां श्रीधरस्वामिविरचिनायो प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।। अथ द्विनीयोऽध्यायः । म० टी०--अहिंसा परमो धर्मो भिक्षाशनं चेत्येवलक्षणया बुद्ध्या युद्धबैस्टयम- जुनस्य श्रुत्वा स्वपुत्राणां राज्यमप्रचलितमवार्य स्वस्यहृदयम्य धृतराष्ट्र हेनमित्त ततः किं वृत्तमित्याकाङ्क्षामपनिनीः संजयस्तं प्रत्युक्तवानियाह वैशम्पायन:--.. संजय उवाच- ते तथा कृपयाऽऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ॥ विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ १॥ दू त [ अ० २श्लो०२ ] श्रीमद्भगवद्गीता । | कृपा ममैत इतिव्यामोहनिमित्तः स्नेहविशेषः । तयाऽऽविष्टं स्वभावसिद्धया व्याप्तम् । अर्जुनस्य कर्मत्वं कृपायाश्च कर्तुत्वं वदता तस्या आगन्तुकत्वं व्युदस्तम् । अत एव विषीदन्तं नेहविषयीभूतस्वजनविच्छेदाशङ्कानिमित्तः शोकापरपर्यायश्चित्तव्या- कुलीभावो विषादस्तं प्राप्नुवन्तम् । अत्र विषादस्य कर्मत्वेनार्जुनस्य कर्तृत्वेन च तस्याऽऽगन्तुकत्वं सूचितम् । अत एव कृपाविषादवशदश्रुभिः पूर्णे आकुले दर्शनाक्षसे चेक्षण यस्य तम् । एवमश्रुपातव्याकुलीभावाख्यकार्यद्वयजनकतया परिपोषं गताभ्यां कृपाविषादाम्यामुद्विग्नं तमर्जुनमिदं सोपपत्तिकं वक्ष्यमाणं वाक्यमुवाच ने तुपेक्षितवान् । मधुसूदन इति । स्वयं दुष्टनिग्रहकर्ताऽर्जुनं प्रत्याप तथैव वक्ष्यतीति भावः ॥ १ ॥ | श्री० टी०-- ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायाम्-ते तथेति । अश्रुभिः पूर्णे आकुले इक्षणे यस्य तम् । तथोक्तप्रकारेण विषीदन्तं तमर्जुनं प्रति मधुसूदन इदं वाक्यमु- याच ॥ १ ॥ | म० टी०---तदेव भगवतो वाक्यमवतारयति-- श्रीभगवानुवाच--- " ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः ।। वैराग्यस्याथ मोक्षस्य षण्णां भग इतङ्गना " ॥ समग्रस्येति प्रत्येक संबन्धः । मोक्षस्येति तत्साधनस्य ज्ञानस्य । इङ्गना संज्ञा । एतादृशं समग्रमैश्वर्यादिकं नित्यमप्रतिबन्धेन यत्र वर्तते स भगवान् । नित्ययोंगे मतुप् । तथा----

  • उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागत गतिम् ।।

वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति । अत्र भूतानामिति प्रत्येक संबध्यते । उत्पत्तिविनाशशब्दौ तत्कारणस्याप्युपलक्षकौ । गतिगती आगामिन्यौ संपदापदौ । एतादृशो भगवच्छब्दार्थः श्रीवासुदेव एव पर्य- वसित इति तथच्यते ॥ कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ॥ अनार्यजुष्टमस्वग्र्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २ ॥ इदं स्वधर्मात्पराङ्मुखत्वं कृपाव्यामोहाश्रुपातादिपुरःसरे कश्मलं शिष्टगर्हितत्वेन मलिनं विषमे समये स्थाने त्वा त्वां सर्वक्षत्रियप्रवरं कुतो हेतोः समुपस्थितं प्राप्तम् । के मोक्षेच्छातः, किं वा स्वच्छतः, अथवा कीर्तच्छात इति किंशब्देनाऽऽक्षिप्यते । हेतुत्रयमपि निषेधति त्रिभिर्विशेषणैरुत्तरार्धेन । आर्यैर्मुमुक्षुभिर्न जुष्टमसेवितं स्वधमैंराश १ क, घ, छ, के, तत्र । ३८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०२लो ० ३-४ ] यशुद्धिद्वारा मोक्षामिच्छद्भिरपक्वकषायैर्मुमुक्षुभिः कथं स्वधर्मस्त्याज्य इत्यर्थः । संन्या- साधिकारी तु पक्वकषायोऽग्रे वक्ष्यते । अस्वयं स्वर्गहेतुधर्मविरोधित्वान्न स्वर्गेच्छया सेव्यम् । अकीर्तिकर कीर्यभावकरमपकीर्तिकरं वा न कीर्तीच्छया सेव्यम् । तथा च मोक्षकामैः स्वर्गकामैः कीर्तिकामैश्च वर्जनीयं, तत्काम एव त्वं सेवस इत्यहो अनुचितं चेष्टितं तवेति भावः ॥ २ ॥ श्री० टी०-तदेव वाक्यमाह-कुत इति । कुतो हेतोः । त्वेति । त्वाम् । विषमे संकैट इदं कश्मलं समुपस्थितमयं मोहः प्राप्तः । यत आयॆरसेवितमस्वयमधय- मयशस्करं च ॥ २ ॥ | म० टी०-ननु बन्धुसेनावेक्षणजीतेनाधैर्येण धनुराप धारयितुमशक्नुवता मया किं कर्तुं शक्यमित्यत आह-- लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ॥ क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ ३ ॥ लैब्यं क्लीवभावमधैर्यमोजस्तेजआदिभङ्ग रूपं मा स्म गमो मा गा हे पार्थ पृथातनये । पृथया देवप्रसादलब्धे तत्तनयमात्रे वीयतिशयस्य प्रसिद्धत्वात्पृथातनयत्वेन त्वं कैव्या- योग्य इत्यर्थः । अर्जुनत्वेनापि तदयोग्यत्वमाह-नैतदिति । त्वयि अर्जुने साक्षान्महे- श्वरेणाप सह कृताहवे प्रख्यातमहाप्रभावे नोपपद्यते न युज्यत एतत्क्लैब्यमित्य साधार- येन तदयोग्यत्वनिर्देशः। ननु न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः' इति पूर्वमेव मयोक्तमित्याशङ्कयाऽऽ--- क्षुद्रमिति । हृदयदौर्बल्यं मनो भ्रमणादिरूपमधैर्य क्षुद्र- त्वकारणत्वात्क्षुद्रं सुनिरसने वा त्यक्त्वा विवेकेनापनयोत्तिष्ठ युद्धाय सञ्चो भव हे परंतप परं शत्रु तापयतीति तथा संबोध्यते हेतुगर्भम् ॥ ३ ॥ | श्री० टी०-तस्मात्-लैब्यमिति । हे पार्थ कैव्यं कार्यं मा स्म गमो ने प्राप्नुहि । यतस्त्वय्येतन्नोपपद्यते योग्यं न मवति । क्षुद्रं तुच्छे दृदयदौर्बल्यं कातर्यं त्यक्त्वा युद्धायोत्तिष्ठ है परंतप शत्रुतापन ॥ ३ ॥ म० टी०---ननु नाथं स्वधर्मस्य त्यागः शेकमेकाहादिवशारिकतु धर्मत्वाभावादधर्म- स्वाश्चास्य युद्धस्य त्यागो मया क्रियते इति भगवदभिप्रायमप्रतिपद्यमानस्यार्जुनस्याभि- प्रायमवतारयति-- अर्जुन उवाच- कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ॥ इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजाहवरिसूदन ॥ ४ ॥ १ ग, छ, ‘में सङ्गामे सं° 1 व. में सङ्ग्रामस' ! : . *क सइग्राम है। [ अ० २श्लो०५ ] श्रीमद्भगवद्गीता । भीष्म पितामहं द्रोणं चाऽऽचार्य संख्ये रण इषुभिः सायकैः प्रतियोत्स्यामि प्रह- रिष्यामि कथं, न कथंचिदपीत्यर्थः । यतस्तौ पूजा कुसुमादिभिरर्चनयोग्यौ । पूजा- हाभ्यां सह क्रीडास्थानेऽपि वाचाऽपि हर्षफलकमपि लीलायुद्धमनुचितं किं पुनयु- द्धभूमौ शरैः प्राणत्यागफलकं प्रहरणमित्यर्थः । मधुसूदनारिसूदनेति संवोधनद्वयं शोकव्याकुलत्वेन पूर्वीपरपरामर्शवैकल्यात् । अतो न मधुसूदनारिसूदनेत्यस्यार्थस्य पुनरुक्तत्वं दोषः । युद्धमात्रमपि यत्र नोचितं दूरे तत्र वध इति प्रतियोत्स्यामीत्यनेन सूचितम् । अथवा पूजाहौं कथं प्रतियोत्स्यामि । पूजाह्योरेव विवरणं भीष्म द्रोणं चेति । द्वौ ब्राह्मणौ भोजय देवदत्तं यज्ञदत्तं चेतिवत्संबन्धः । अयं भावः-दुर्यो- धनादयो नापुरस्कृत्य भीष्मद्रोणौ युद्धाय सज्जीं भवन्ति । तत्र ताभ्यां सह युद्ध न तावद्धर्मः पूजादिवइविहितत्वात् । न चायमनिषिद्धत्वादधर्मोऽपि न भवतीति वाच्यम् ।

  • गुरुं हुंकृत्य त्वंकृत्य " इत्यादिना शब्दमात्रेणापि गुरुद्रोहो यदाऽनिष्टफलत्व-

प्रदर्शनेन निषिद्धस्तदा किं वाच्यं ताभ्यां सह सङ्ग्रामस्याधर्मत्वे निषिद्धत्वे चेति॥४॥ श्री० टी०–नाहं कार्तण युद्धापरतोऽस्मि किंतु युद्धस्यान्याय्यत्वादिति--- कथमिति । भीष्मद्रोणौ पूजायामह योग्यौ तौ प्रति कथमहं योत्स्यामि तत्रापाषुभिः । यत्र वाचाऽपि योत्स्यामीति वक्तुमनुचितं तत्र बाणैः कथं योत्स्यामीत्यर्थः । हेऽरिसू- दन शकुँनिर्दलन ॥ ४ ॥ म० टी०-ननु भीष्मद्रोणयोः पूजार्हत्वं गुरुत्वेनैव, एवमन्येषामपि कृपादीनां, न च तेषां गुरुत्वेन स्वीकारः सांप्रतमुचितः--

  • गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।।

उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ इति स्मृतेः, तस्मादेषां युद्धगर्वेणावलिप्तानामन्यायराज्यग्रहणेन शिष्यद्रोहण च कार्याकार्यविवेकशून्यानामुत्पथनिष्ठानां वध एव श्रेयानित्याशङ्कयाऽऽह- गुरूनहत्वा हि महानुभावा- छेयो भोक्तं क्षमपीह लोके ॥ हवाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहै। भुजीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५ ॥ १ ग, घ, ङ, च. छ. ज. झे, “त्य तुक°। २ ख, ग, घ, ङ. च. छ, ज, झ, “तरत्वेन यु । ३ ख, ग, इ, च, छ, ज, “चुनिषूदन । क, ३. °सदन । ४ क, ख, ग, घ, ङ, छ, ब, भैक्ष्यम” । ३० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता- अ० २श्लो०५ ] गुरूनहत्वा परलोकस्तावदस्त्येव । अस्मिस्तु लोके तैर्हतराज्यानां नो नृपादानां निषिद्ध भैक्षेमपि भोक्तं श्रेयः प्रशस्यतरमुर्चतं न तु तद्वधेन राज्यमपि श्रेय इति धैर्भेऽपि युद्धे वृत्तिमात्रफलत्वं गृहीत्वा पापमारोप्य ब्रूते । नन्ववलिप्तत्वादिना तेषां गुरुत्वाभाव उक्त इत्याशङ्कयाऽऽह-महानुभावानिति । महाननुभावः श्रुताध्ययनतप- आचारादिनिबन्धनः प्रभावो येषां तान् । तथा च कालकामादयोऽपि यैर्वशीकृतास्तेषां पुण्यातिशयशालिनी नावलिप्तत्वादिक्षुद्रपाप्मसंश्लेष इत्यर्थः । हिमहानुभावानित्येक वा पदं, हिमं जाड्यमपहन्तीति हिमह आदित्योऽग्निव तस्येवानुभावः सामर्थ्य येषां तान् । तथा चातितेजस्वित्वात्तेषामवलिप्तत्वादिदोषो नास्येव ।।

  • धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम् ।

तेजीयसां न दोषाय वह्नः सर्वभुजो यथा इत्युक्तेः ।। ननु यदाऽर्थलुब्धाः सन्तो युद्धे प्रवृत्तास्तदैषां विक्रीतात्मनां कुतस्त्यं पूर्वोतं माहात्म्यं, तथा चोक्तं भीष्मेण युधिष्ठिरं प्रति--

  • अर्थस्य पुरुषो दासो दासत्वर्थो न कस्यचित् ।।

| इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः इत्याशङ्कयाऽऽह---हत्वेति । अर्थलुब्धा अपि ते मदेपेक्षया गुरुवो भव- न्त्येवेति पुनर्गुरुग्रहणेनोक्तम् । तुशब्दोऽप्यर्थे । ईदृशानपि गुरून्हत्वा भोगानेव भुञ्जीय नतु मोक्षं लभेय । भुज्यन्त इति भोगा विषयाः कर्मणि घन् । ते च भोगा इहैव न परलोके । इहापि च रुधिरप्रदिग्धा इवापयशो- व्याप्तत्वेनात्यन्तजुगुप्सिता इत्यर्थः । यदेहाप्येवं तदा परलोकदुःस्वं कियद्वर्णनीयमिति भावः । अथवा गुरून्हत्वाऽर्थकामात्मकान्भोगानेव भुजीय नतु धर्ममोक्षावित्यर्थकामपदस्य भोगविशेषणतया व्याख्यानान्तरं द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥ श्री० टी०---तहिं तव देहयात्राऽपि न स्यादिति चेत्तत्राऽऽह--- गुरूनिति । गुरून्द्रोणादीनहत्वा परलोकविरुद्ध गुरुवधस्तमकृत्वेह लोके भिक्षान्नमपि भोक्तुं श्रेय उचितम् । विपक्षे तु न केवलं परत्र दुःखमिहैव तु नरक- दुःखमनुभवेयमित्याह-इवेति । गुरून्हत्वेनैव तु रुधिरेण प्रदिग्धान्प्रकर्षण लिप्ता- नर्थकामात्मकान्भोगानहं भुञ्जीयाश्नीयाम् । यद्वा-अर्थकामानिति गुरूणां विशेषणम् । अर्थतृष्णाकुलत्वादेते तावद्युद्धान निवर्तेरन् । तस्मादेतद्वधः प्रसज्येतेवेत्यर्थः । तथाच युधिष्ठिरं प्रति भीष्मेणोक्तम्---- १ घ, “ज्यानाभस्माकं न” । २ क, ख, ग, घ, ङ, ञ, मैक्ष्यम' । ३ ग, इ. ज. अ, अम्बैंपि । [अ०२श्लो०६ ] श्रीमद्भगवद्गीता ।।

  • अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।।

इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ।। इति ॥ ६ ॥ मे० टी०-ननु भिक्षाशनस्य क्षत्रियं प्रति निषिद्धत्वाद्युद्धस्य च विहितत्वावध- मत्वेन युद्धमेव तव श्रेयस्करमित्याशङ्कयाऽऽह- न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्दा जयेम यदि वा नो जयेयुः ॥ यानेव हत्वा न जिजीविषाम- | स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६॥ | एतदपि न जानीमो भैक्षयुद्धयोर्मध्ये कतरन्नोऽस्माकं गरीयः श्रेष्ठं किं मैक्ष हिंसाशून्यत्वादुत युद्ध स्वधर्मत्वादिति । इदं च न विद्म आरब्धेऽपि युद्धे यद्वा वयं जयेमातिशयीमहि यदि वा नोऽस्माञ्जयेयुधार्तराष्ट्राः । उभयोः साम्यपक्षोऽप्यहो- द्धव्यः । किं च जातोऽपि जयो नः फलतः पराजय एव । यता यान्बन्धून्हत्वा जीवि- तुमपि वयं नेच्छामः किं पुनर्विषयानुपभोक्तुं त एवावस्थिताः संमुखे धार्तराष्ट्रा धृतरा- संबन्धिनो भीष्मद्रोणादयः सर्वेऽपि । तस्माद्वैताद्युद्धस्य श्रेष्ठत्वं न सिद्धमित्यर्थः । तदेवं प्राक्तनेन ग्रन्थेन संसारदोषनिरूपणादधिकारि विशेषणान्युक्तानि । तत्र “ ने च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे इत्यत्र रणे हतस्य पारित्रासमानयोगक्षेमत्वोक्तेः

    • अन्यच्छ्योऽन्यदुतैव प्रेयः' इत्यादिश्रुतिसिद्धं श्रेयो मोक्षाख्यमुपन्यस्तम् । अर्थाच

तदितरदश्रेय इति नित्यानित्यवस्तुविवेको दर्शितः, न काङ्क्षे विजयं कृष्णत्यत्रैहिकफलवि- रागः, अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतरित्यत्र पारलौकिकफलविरागः, नरके नियतं वास इत्यत्र स्थलदेहातिरिक्त आत्मा, किं नो राज्येनेति व्याख्यातवर्मना शमः, किं भोगै- रिति दमः यद्यप्येते न पश्यन्तीत्यत्र निर्लोभता, तन्मे क्षेमतरं भवेदित्यत्र तितिक्षा, इति प्रथम यार्थः संन्याससाधनसूचनम् । अस्मिस्त्वध्याये श्रेयो भोक्तं भैक्षमपत्यत्र भिक्षाचयपॅलक्षितः संन्यासः प्रतिपादितः । गुरूपसदनमिदानी प्रतिपाद्यते समधिगतसं- सारदोषनातस्यातितरां निर्विणस्य विधिवद्रुमुपसन्नस्यैव विद्याग्रहणेऽधिकारात् ॥६॥ श्री० टी०-किं च यद्यपि अधर्ममङ्गी करिष्यामस्तथाऽपि किमस्माकं जयः परा- जयो वा भवेदिति न ज्ञायत इत्याहन चेति । एतहूयोर्मध्ये नोऽस्माकं कतरकि नाम गरीयोऽधिकतरं भवतीति न विद्मः । तदेव द्वयं दर्शयति-यद्वैतान्वयं जयेम | १ के. ख. घ. छ, भैक्ष्ययु” । २ क, ख, घ, छ, भैक्ष्यं । ३ क, ख, घ, , ' क, ख, घ, भैक्ष्यम” । ३२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० २० ७] जेष्यामः । यदि वा नोऽस्मानेते जयेयुर्जेण्यन्तीति । किं चास्माकं जयोऽपि फलतः परा- जय एवेत्याह-यानेव हत्वा जीवितुं नेच्छामस्त एवैते संमुखेऽवस्थिताः ।। ६ ॥ | म० टी०--तदेवं भीष्मादिसंकटवशात् “ व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति इति- श्रुतिसिद्धभिक्षाचर्येऽर्जुनस्याभिलाषं प्रदश्य विधिवहुरूपसत्तिमपि तत्संकटग्यानेनैव दर्शयति- कार्पण्यदोषापहतस्वभावः पृच्छामि त्वां* धर्मसंमूढचेताः ॥ यच्छ्रेयः स्यानिश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ७॥ यः स्वल्पामपि वित्तक्षतिं न क्षमते स कृपण इति लोके प्रसिद्धः । तद्विधत्वादखि- लोऽनात्मविदप्राप्तपुरुषार्थतया कृपणो भवति । * यो वा एतदक्षरं गाग्र्यविदित्वाऽ- स्मालोकात्प्रेति स कृपणः” इति श्रुतेः । तस्य भावः कार्पण्यमनात्माध्यासवत्त्वं तन्निमि- तोऽस्मिञ्जन्मन्येत एव मदीयास्तेषु हतेषु किं जीवितेनेत्यभिनिवेशरूपो ममतालक्षणो दोषस्तेनोपहतस्तिरस्कृतः स्वभावः क्षात्रो युद्धोद्योगलक्षणो यस्य स तथा । धमें विषये निर्णायकप्रमाणादर्शनात्संमूढे किमेतेषां वध धर्मः किमे(किं वैतत्परिपालने धर्मः। तथा किं पृथ्वीपरिपालनं धर्मः किं वा यथावस्थितोऽरण्यनिवास एवं धर्म इत्यादिसं- शयैव्याप्तं चेतो यस्य स तथा । न चैताद्वैद्मः कतरन्नो गरीय इत्यत्र व्याख्यातमेतत् । एवंविधः सन्नहं त्वा त्वामिदानी पृच्छामि श्रेय इत्यनुषङ्गः । अतो यक्षिश्चितमैका- न्तिकमात्यन्तिकं च श्रेयः परमपुमर्थभूतं फलं स्यात्तन्मे मह्यं ब्रूहि । साधनानन्तरम. वश्यंभावित्वमैकान्तिकत्वं, जातस्याविनाश आत्यन्तिकत्वम् । यथा छैषधे कृते कदा- चिद्रोगनिवृत्तिनं भवेदपि जाताऽपि च रोगनिवृत्तिः पुनरपि रोगोत्पत्त्या विनाश्यते, एवं कृतेऽपि यागे प्रतिबन्धवशात्स्वर्गों न भवेदपि जातोऽपि स्वर्गे दुःखाकान्तो नश्यति चेति नैकान्तिकत्वमात्यन्तिकत्वं वा तयोः । तदुक्तम्---

  • दुखत्रयाभिघाताजिज्ञासा तदपघातके हेतौ ।।

दृष्टे साऽपाथ चेन्नैकान्तात्यन्ततोऽ(ता)भावात् इति । 44 दृष्टवदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः । तद्विपरीतः श्रेयान्व्यक्ताव्यज्ञविज्ञानात् " इतिं च ।।

  • श्रीधरटीकादर्शपुस्तकमूले स्वामित्येव पाठः ।

१ क, ख, ग, छ, ज, वां । २ च, 'क्तत्ववि' । [ अ०२श्ले०८ } श्रीमद्भगवद्गीता ।। ननु त्वं मम सखा न तु शिष्योऽत आह---शिष्यस्तेऽहमिति । त्वदनुशासनयोग्यत्वादहं तव शिष्य एव भवामि नै सखा न्यूनज्ञानत्वात् । अतस्त्वां प्रपन्नं शरणागतं मां शाधि शिक्षय करुणया न त्वशिष्यत्वशङ्कयोपेक्षणीयोऽहमित्यर्थः । एतेन * तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्, '१ १६ भृगुर्वे वारुणिवरुणं पितरमुपससार, अधीहि भगवो ब्रह्म इत्यादिगुरूपसत्तिप्रतिपादकः श्रुत्य दर्शितः ॥ ७ ॥ श्री०टी०तस्मात्-कापण्येति । कापण्यदोषोपहतस्वभाव एतान्हत्वा कथं जीवि- प्याम इति कापण्यं, दोषश्च स्वकुलक्षयकृतस्ताभ्यामुपहतोऽभिभूतः स्वभावः शौर्यादिल- क्षणो यस्य सोऽहं त्वां पृच्छामि । तथा धर्म संमूढं चेतो यस्य स युद्धं त्यक्त्वा भिक्षा- टनमपि क्षत्रियस्य धर्मो वाऽधर्मों वेति संदिग्धचित्तः सन्नित्यर्थः । अतो मे यन्निश्चित श्रेयो युक्तं स्यात्तब्रूहि । किंच तेऽहं शिष्यः शासनार्हः । अतस्त्वां प्रपन्नं शरणागतं मां शाधि शिक्षय || ७ || | म० टी०–ननु स्वयमेव त्वं श्रेयो विचारय श्रुतसंपन्नोऽसि किं परशिष्यत्वेनेत्यत अहि-- न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या- | इच्छोकसुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ॥ अवाप्य भूमावसपत्नमृद्ध | राज्यं सुराणामपि चाऽऽधिपत्यम् ॥ ८॥ यच्छ्रेयः प्राप्त सत्कर्ते मम शोकमपनुद्यादपनुदेन्निवारयेत्तन्न पश्यामि हि यस्मात्त- स्मान्मां शाधीति सोऽहं भगवः शोचामि ते मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतु " इतिश्रुत्यर्थों दर्शितः । शोकानपनोदे को दोष इत्याशङ्कय तद्विशेषणमाह-इन्द्रि- याणामुच्छोषणमिति । सर्वदा संतापकरमित्यर्थः । ननु युद्धे प्रयतमानस्य तव शाकानिवृत्तिभविष्यति जेष्यसि चेत्तदा राज्यप्राप्त्या, इतरथा च स्वर्गप्राप्त्या द्रावेतौ पुरुषौ लोके इत्यादिधर्मशास्त्रादित्याशङ्कयाऽऽह–अवाप्येत्यादिना । शत्रुव- जितं सस्यादिसंपन्नं च राज्यं तथा सुराणामधिपत्यं हिरण्यगर्भवपर्यन्तमैश्वर्यमवाप्य स्थितस्यापि मम यच्छोकमपनुद्यात्तन्न पश्यामीत्यन्वयः । * तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यैनितो लोकः क्षीयते " इति श्रुतेः । यत्कृतकं तदनित्यमित्य- नुमानात्प्रत्यक्षेणाप्यैहिकानां विनाशदर्शनाच्च नैहिक आमुत्रिको वा भोगः शोकनि- १ घ, अ, न तु स’ । २ क, घ, झ, "भत्रित । ३ क, घ, झु. “यचितो। ३४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०२श्लो०९-०१०] वर्तकः किंतु स्वसत्ताकालेऽपि भोग पारतन्त्र्यादिना विनाशकालेऽपि विच्छेदाच्छोक- जनक एवेति न युद्धं शोकनिवृत्तयेऽनुष्ठेयमित्यर्थः । एतेनेहामुत्रभोगविरागोऽधिकारि- विशेषणत्वेन दर्शितः ॥ ४ ॥ श्री० टी०---त्वमेव विचार्य यद्युक्तं तत्कुविंति चेत्तत्राऽऽहन हीति । इन्द्रि- याणामुच्छोषणमतिशोषणकरं मदीयं शोकं यत्कर्मापनुद्यादपनयेत्तदहं न प्रपश्यामि । यद्यपि भूमौ निष्कण्टकं समृद्धं राज्यं प्राप्स्यामि तथा सुरेन्द्रत्वमपि यदि प्राप्स्यामि एवमभीष्टं तत्सर्वमवाप्यापि शोकापनोदनोपायं न प्रपश्यामीत्यन्वयः ॥ ९ ॥ म० टी०--तदनन्तरमर्जुनः किं कृतवानिति धृतराष्ट्राकाङ्कायाम्--- संजय उवाच--. एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतपः ॥ न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥९॥ गुडाकेशो जितालस्यः परंतपः शत्रुतापनोऽर्जुनो हृषीकेशं सर्वेन्द्रियप्रवर्तकत्वेना- न्तयामिणं गोविन्दं गां वेदलक्षणां वाणी विन्दतीति व्युत्पत्या सर्ववेदोपादानत्वेन सर्वज्ञमादावेवं कथं भीष्ममहं संख्य इत्यादिना युद्धखरूपायोग्यतामुक्त्वा तदनन्तरं न योत्स्य इति युद्धफलाभावं चोक्त्वा तूष्णीं बभूव वाह्येन्द्रियव्यापारस्य युद्धार्थ पूर्व कृतस्य निवृत्त्या निव्यपारो जात इत्यर्थः । स्वभावतो नितालस्ये सर्वशत्रुतापने च तस्मिन्नागन्तुकमालस्यमतापकत्वं च नाऽऽस्पदमाधास्यतीति द्योतयितुं हशब्दः । गोविन्दत्दृषीकेशपदाभ्यां सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वसूचकाभ्यां भगवतस्तन्मोहापनोदनमना- याससाध्यमिति सूचितम् ॥ ९ ॥ श्री०टी०--एवमुक्त्वाऽर्जुनः किं कृतवानित्यपेक्षायाम्-एवमिति । स्पष्टार्थः॥९॥ म० टी०-एवं युद्धमुपेक्षितवत्यप्यने भगवान्नापेक्षितवानिति धृतराष्ट्रद्राशानि- रासायाऽऽह--- तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ॥ सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १० ॥ । सेनयोरुभयोर्मध्ये युद्धोद्यमेनाऽऽगत्य तद्विरोधिनं विषादं मोहं प्राप्नुवन्तं तमर्जुनं प्रहसन्निवानुचिताचरणप्रकाशनेन लज्जाम्बुधौ मजयन्निव त्दृषीकेशः सर्वान्तर्यामी भगवानिदं वक्ष्यमाणमशोच्यानित्यादि वचः परमगम्भीरार्थमनुचिताचरणप्रकाशकमु- + श्रीधरटीकादर्शपुस्तकमूले परंतपेति पाठः । । १ ख, ग, घ, च, छ, ज, झ, °पि पा” । ३ क, ख, ग, परंतुप । ३ ख. ग. °ति । परमार्थ. स्वरूपेण शो' । न [ अ०२श्लो० ११ ] श्रीमद्भगवद्गीता ।। क्तवान्न तूपेक्षितवानित्यर्थः । अनुचिताचरणप्रकाशनेन लज्जोत्पादन प्रहासः । लज्जा च दुःखात्मिकेति द्वेषविषय एव स मुख्यः । अर्जुनस्य तु भगवत्कृपाविषयत्वादनुचिताच- रणप्रकाशनस्य च विवेकोत्पत्तिहेतुत्वादेकदलाभावेन गौण एवायं प्रहास इति कथयि- तुमिवशब्दः । लज्जामुत्पादयितुमिव विवेकमुत्पादयितुमर्जुनस्यानुचिताचरणं भगवती प्रकाश्यते । लज्जोत्पत्तिस्तु नान्तरीयकतयाऽस्तु माऽस्तु वेति न विवक्षितेति भावः । यदि हि युद्धारम्भात्प्रागेव गृहे स्थितो युद्धमुपेक्षेत तदा नानुचितं कुर्यात् । महता संरम्भेण तु युद्धभूमावागत्य तदुपेक्षणमतवानुचितमिति कथायतुं सेनयोरित्यादिविशे- षणम् । एतच्चाशाच्यानित्यादौ स्पष्टं भविष्यति ॥ १० ॥ | श्री० टी०–ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायामाह-तमुवाचति । प्रहसन्निवेति प्रस- नमुखः सन्नित्यर्थः ॥ १० ॥ | म० टी०-तत्रार्जुनस्य युद्धाख्ये स्वधर्म स्वतो जाताऽपि प्रवृत्तिद्विविधैन मोहेन तन्निमित्तेन च शोकेन प्रतिबद्धेति द्विविधो मोहस्तस्य निराकरणीयः । तत्राऽऽत्मनि स्वप्रकाशपरमानन्दरूपे सर्वसंसारधर्मासंसर्गिणि स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयतत्कारणाविद्याख्यो- पाधित्रयाविवेकेन मिथ्याभूतस्यापि संसारस्य सत्यत्वात्मधर्मत्वादिप्रतिभासरूप एकः सर्वप्राणिसाधारणः । अपरस्तु युद्धाख्ये स्वधर्मे हिंसादिबाहुल्येनाधर्मत्वप्रतिभासरूपोऽ. जुनस्यैव करुणादिदोषनिबन्धनोऽसाधारणः । एवमुपाधित्रयविवेकेन शुद्धात्मस्वरूप- बोधः प्रथमस्य निवर्तकः सर्वसाधारणः । द्वितीयस्य तु हिंसादिमत्त्वेऽपि युद्धस्य स्वधर्मत्वेनाधर्मत्वाभावबोधोऽसाधारणः । शोकस्य तु कारणानेवृत्यैव निवृत्तेने पृथक्सा- धनान्तरापेक्षेत्यभिप्रेत्य क्रमेण भ्रमद्वयमनुवदन्- श्रीभगवानुवाच- अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ॥ गतासुनगतासुंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ ११ ॥ अशोच्याशोचितुमयोग्यानेव भीष्मद्रोणादीनात्मसहितांस्त्वं पण्डितोऽपि सन्नन्व- शाचोऽनुशोचितवानसि ते न्नियन्ते मन्निमित्तमहं तैर्विनाभूतः किं करिष्यामि राज्य- सुखादिनेत्येवमर्थकेन दृष्ट्मं स्वजनमित्यादिना । तथा चाशोच्ये शोच्यभ्रमः पश्वादि- साधारणस्तवात्यन्तपण्डितस्यानुचित इत्यर्थः । तथा कुतस्त्वा कश्मलमित्यादिना मढ़. चनेनानुचितमिदमाचरितं मयेति विमर्शे प्राप्तेऽपि त्वं स्वयं प्रज्ञोऽपि सन्प्रज्ञानामवा- दान्प्रज्ञैर्वक्तुमनुचिताशब्दांश्च कथं भीष्ममहं संख्य इत्यादीन्भाषसे वदास न तु लज्जया तूष्णीं भवसि । अतः परं कि मनुचितमस्तीति सूचयितुं चकारः । तथाचाधर्मे १ ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, “त्यत अहि । ३६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० २श्लो०१२ ! थर्मत्वभ्रान्तिधमें चाधर्मत्वभ्रान्विरसाधारणी तवातिपण्डितस्य नोचितेति भावः । प्रज्ञावतां पण्डितानां वादान्भाषसे परं न तु बुध्यस इति वा । भापणापेक्षयाऽनुशो- चनस्य प्राक्कालत्वादतीतत्वनिर्देशः । भाषणस्य तु तदुत्तरकालत्वेनाव्यवहितत्वातं- मानत्वानिर्देशः । छान्दसेन तिव्यत्ययेनानुशोचसीति वर्तमानत्वं वा व्याख्येयम् । ननु बन्धुविच्छेदे शोको नानुचितो वसिष्ठादिभिर्महाभागैरपि कृतत्वादित्याशङ्कयाऽऽह- गतासूनितिः । ये पण्डिता विचारजन्यात्मतत्त्वज्ञानवन्तस्ते गतप्राणानगतप्राणांश्च वन्धुत्वेन कल्पितान्देहान्नानुशोचन्ति । एते मृताः सर्वोपकरणपरित्यागेन गताः किं कुर्वन्ति छ तिष्ठन्ति एते च जीवन्तो वन्धुविच्छेदेन कथं जीविष्यन्तीति न व्यामुह्यन्ति, समाधिसमये तत्प्रतिभासाभावात् , व्युत्थानसमये तत्प्रतिभासेऽपि मृषात्वेन निश्चयात् । न हि रज्जुतत्वसाक्षात्कारेण सर्पभ्रमेऽपनीते तन्निमित्तभयकम्पादि संभवति, न वा पित्तोपहतेन्द्रियस्य कदाचि हुडे तिक्तताप्रतिभासेऽपि तिक्तार्थितया तत्र प्रवृत्तिः संभवतिं मधुरत्वनिश्चयस्य बलवत्वात् । एवमात्मस्वरूपाज्ञाननिवन्धनत्वाच्छोच्यभ्रमस्य तत्स्वरूपज्ञानेन तदज्ञानेऽपनीते तत्कार्यंभूतः शोच्यभ्रमः कथमवतिष्ठेतेति भावः । वसिष्ठादीनां तु प्रारब्धकर्मप्रावल्यात्तथा तथाऽनुकरणं न शिष्टाचारतयाऽन्येषामनुच्छे- यतामापादयति, शिष्टैधैर्मबुद्ध्याऽनुष्ठीयमानस्यालौकिकव्यवहारत्यैव तदाचारत्वात्, अन्यथा निष्ठीवनादेरप्यनुष्ठानप्रसङ्गादिति द्रष्टव्यम् । यस्मादेवं तस्मात्त्वमपि पण्डितो भूत्वा शाकं मा काषरित्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ " श्री० टी०-देहात्मनेरविवेकादस्यैवं शोको भवतीति तद्विवेकप्रदर्शनार्थम्--- अशोच्यानिति । शोकस्याविषयभूतानेव बन्धुंस्त्वमन्वशोचोऽनुशोचितवानसि दृष्ट्यं खजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितमित्यादिना । तत्र कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुप- स्थितमित्यादिना मया वोधितोऽपि पुनश्च प्रज्ञावतां पण्डितानां वादाशब्दान्कथं भीष्ममहं संख्य इत्यादीन्केवलं भाषसे न तु पण्डितोऽसि यतो गतासून्गतप्राणान्बन्धू- नगतासुंश्च जीवतोऽपि बन्धुहीना एते कथं जीविष्यन्तीति नानुशोचन्ति ॥ ११ ॥ | म० टी०---न त्वेवेत्याचेकोनविंशतिश्लोकैरशोच्यानन्दशोचस्त्वमित्येतस्य विवरणं क्रियते । स्वधर्ममपि चावेक्ष्येत्याद्यष्टभिः लौकैः प्रज्ञावादांश्च भापस इत्यस्य मोहद्- यस्य पृथक्प्रयत्ननिराकर्तव्यत्वात् । तत्र स्थूलशरीरादात्मानं विवेत्तं नित्यत्वं साध्यांते-- न खेवाहं जातु नाऽऽसं न त्वं नेमे जनाधिपाः ॥

  • ?" "37:/५ ) ने चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १२ ॥

|

१ ख, ग, °ति । परमार्थस्वरूपेण शो” । [अ० २श्लो०१३ ] श्रीमद्भगवद्गीता । तुशब्दो देहादिभ्यो व्यतिरेकं सूचयति । यथाऽहमितः पूर्वं जातु कदाचिदपि नाऽऽसमिति नैवापि तु आसमेव तथा त्वमप्यासीः । इमे जनाधिपाश्चाऽऽसनेव । एतेन प्रागभावाप्रतियोगित्वं दर्शितम् । तथा सर्व वयमहं त्वमिमे जनाधिपाश्चातः परं न भविष्याम इति न, अपि तु भविष्याम एवेति ध्वंसाप्रतियोगित्वमुक्तम् । अतः कालत्रयेऽपि सत्तायोगित्वादात्मनो नित्यत्वेनानिल्याईहाद्वैलक्षण्यं सिद्धमित्यर्थः ॥१२॥ श्री० टी०--अशेच्यत्वे हेतुमाह-न त्वेवेति । यथाऽहं परमेश्वरो जातु कदाचिल्लीलाविग्रहस्याऽऽविभवे तिरोभावेऽपि नाऽऽसमिति नैव । अपि तु आस- मेवानादित्वात् । न च त्वं नाऽऽसानभूः । अपि त्वासीरेव । इमे च जनाधिपा नृपा नाऽऽसन्निति न । अपि तु आसन्नेव मदंशत्वात् । तथाऽतः परमित उपर्यपि न भविष्यामो न स्थास्याम इति च नैव । अपि तु स्थास्यामः । एवं जन्ममरणशू- न्यत्वादशोच्या इत्यर्थः ॥ १२ ॥ | म० टी०–ननु देहमात्रं चैतन्यविशिष्टमात्मेति लोकायतिकाः । तथा च स्थूलोऽहं गौरोऽहं गच्छामि चेत्यादिप्रत्यक्षप्रतीतीनां प्रामाण्यमनपोहितं भविष्यति । अतः कथं देहादात्मनो व्यतिरेको व्यतिरेकेऽपि कथं वा जन्मविनाशशून्यत्वं जातो देवदत्तो ऋतो देवदत्त इति प्रतीतेर्दैहजन्मनाशाभ्यां सहाऽऽत्मनोऽपि जन्मावनाशोप- पत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह- देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ॥ तथा देहान्तरप्राप्तिर्षीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥ | देहाः सर्वे भूतभविष्यद्वर्तमाना जगन्मण्डलवर्तनोऽस्य सन्तीति देहीं । एकस्यैव विभुत्वेन सर्वदेहयोगित्वात्सर्वत्र चेष्टोपपत्तेने प्रतिदेहमात्मभेदे प्रमाणमस्तीति सूच- यितुमेकवचनम् । सर्वे वयमिति बहुवचनं तु पूर्वत्र देहभेदानुवृत्त्या न त्वात्ममेदाभि- प्रायेणेति न दोषः । तस्य देहिन एकस्यैव सतोऽस्मिन्वर्तमाने देहे यथा कौमारं यौवनं जरेत्यवस्थात्रयं परस्परविरुद्धं भवति न तु तद्भेदेनाऽऽत्मभेदः, य एवाह बाल्ये पितरावन्वभूवं स एवाहं वार्धके अनसुननुभवामीति दृढतरप्रत्यभिज्ञानादन्यनिष्ठ- संस्कारस्य चान्यत्रानुसंधानाजनकत्वात् , तथा तेनैव प्रकारेणाविकृतस्यैव सत आत्मनो देहान्तरप्राप्तिरेतस्मादेहादत्यन्तविलक्षणदेहप्राप्तिः खन्ने योगैश्वर्यं च तद्देहभे- दानुसंधानेऽपि स एवाहमिति प्रत्यभिज्ञानात् । तथा च यदि देह एवाऽऽत्मा भवे- सदा कौमारादिभेदेन देहे भिद्यमाने प्रतिसंधानं न स्यात्। अथ तु कौमाराद्यवस्थानाम- त्यन्तवलक्षण्येऽप्यवस्थावतो देहस्य यावत्प्रत्यभिज्ञं वस्तुस्थितिरिति न्यायेनैक्यं ब्रूयास- १ ख. "मितो देहपातादुप” । २ ग, घ, ङ, छ, ज, झ, “पोदितं । ३८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[ अ०२ श्लो० १३ ] दाऽपि स्वप्नयोगैश्वर्ययोर्दहधर्मभेदे प्रतिसंधानं न स्यादित्युभयोदाहरणम् । अतो मरु- मरीचिकादावुइकादिबुद्धेरिव स्थूलोऽहमित्यादिवुद्धेरपि भ्रमत्वमवश्यमभ्युपेयं बाध- स्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । एतच्च न जायत इत्यादौ प्रपञ्चयिष्यते । एतेन देहायति- रिक्तो देहेन सहोल्पद्यते विनश्यति चेति पक्षोऽपि प्रत्युक्तः । तत्रावस्थाभेदे प्रत्यभि- ज्ञोपपत्तावपि धर्मिणो देहस्य भेदे प्रत्यभिज्ञानुपपत्तेः । अथवा यथा कौमाराद्यवस्था- प्राप्तिरविकृतस्याऽऽत्मन एकस्यैव तथा देहान्तरप्राप्तिरेतस्माईहादुत्क्रान्तौ । तत्र से एवाहमितिप्रत्यभिज्ञानाभावेऽपि जातमात्रस्य हर्षशोकमयादिसंप्रतिपत्तेः पूर्वसंस्कारज- न्याया दर्शनात् । अन्यथा स्तन्यपानादौ प्रवृत्तिर्न स्यात्तस्या इष्टसाधनतादिज्ञानजन्य- त्वस्यादृष्टमात्रजन्यत्वस्य चाभ्युपगमात् । तथा च पूर्वापरदेहयोरात्मैक्यसिद्धिः, अन्यथा कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गादित्यन्यत्र विस्तरः । (+कृतयोः पुण्यपापयोभोंग- मन्तरेण नाशः कृतनाशः । अकृतयोः पुण्यपापयोरकस्मात्फलदातृत्वमकृताभ्यागमः ।) अथवा देहिन एकस्यैव तव यथा क्रमेण देहावस्थोत्पत्तिविनाशयोन भेदो नित्यत्वा- तथा युगपत्सर्वदेहान्तरप्राप्तिररापि तवैकस्यैव विभुत्वात् , मध्यमपरिमाणत्वे सावयवत्वेन नित्यत्वायोगात्, अणुत्वे सकलदेहव्यापिसुखाद्यनुपलब्धिप्रसङ्गात्, विभुत्वे निश्चिते सर्वत्र दृष्टकार्यत्वात्सर्वशरीरेष्वेक एवाऽऽत्मा त्वमिति निश्चितोऽर्थः । तत्रैवं सति वध्यघातकभेदकल्पना त्वमधीरत्वान्मुह्यसि धीरस्तु विद्वान्न मुह्यति अहमेषां हन्तैते मम वध्या इति भेददर्शनाभावात् । तथा च विवादगोचरापन्नाः सर्वे देहा एकभी- क्तृका देहत्वात्त्वद्देहवदिति । श्रुतिरपि--* एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा इत्यादि । एतेन यदाहुदेहमात्रमात्मेति चावकाः, इन्द्रियाणि मनः प्राणश्चेति तदेकदेशिनः, क्षणिकं विज्ञानमिति सौगताः, देहातिरिक्तः स्थिरो देहपरि- माण इति दिगम्बराः, मध्यमपरिमाणस्य नित्यत्वानुपपत्तेनित्योऽणुरित्येकदेशिनः, तत्स- वैमपाकृतं भवति नित्यत्वविभुत्वस्थापनात् ॥ १३ ॥ | श्री० टी०-नन्वीश्वरस्य तव जन्मादिशून्यत्वं सत्यमेव जीवानां तु जन्ममरणे प्रसिद्ध तत्राऽऽहदेहिन इति । देहिनो देहाभिमानिनो जीवस्य यथाऽस्मिन्स्यूल- देहे कौमाराद्यवस्था देहनिवन्धना एव न तु स्वतः पूर्वावस्थानाशेऽवस्थान्तरोत्पत्ता- वापि स एवाहमिति प्रत्यभिज्ञानात्तथैवैतदेहनाशे देहान्तरप्राप्तिराप लिङ्गदेहनिबन्धना । न तु तावदात्मनो नाशो जातमात्रस्य पूर्वसंस्कारेण स्तन्यपानादौ प्रवृत्तिदर्शनात् । अतो धीरे धीमांस्तत्र तयोर्देहनाशोत्पत्त्योर्न मुह्यति आत्मैवै मृत जातश्चेति न मन्यते ॥ १३ ॥ + धनुश्चिान्तर्गतं क, पुस्तक एव ।। • १ क, ख, ग, घ, चे, ज, झ. स्तनपा । ३ ख. ग. घ, ङ, छ, छ, ज, झ, अ, स्तन्यादौ । ३ . °व जातो मृतश्चे” । [ अ० २श्ले०१४ ] श्रीमद्भगवद्गीता । म०टी०-नन्वात्मनो नित्यत्वे विभुत्वे च न विवदामः प्रतिदेहीमेकत्वं तु न सहा- महे, तथाहि-बुद्धिसुखदुःखच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाख्यनवविशेषगुणवन्तः प्रति- देहं भिन्ना एव नित्या विभवश्वाऽऽत्मान इति वैशेषिका मन्यन्ते । इममेव च पक्षं ताकि कमीमांसकादयोऽपि प्रतिपन्नाः । सांख्यास्तु विप्रतिपद्यमान अध्यात्मनो गुणवत्त्वे प्रतिदेह भेदे न विप्रतिपद्यन्तेऽन्यथा सुखदुःखादिसंकरप्रसङ्गात् । तथाच भीष्मादिभि• नस्य मम नित्यत्वे विभुत्वेऽपि सुखदुःखादियोगित्वाद्धीष्मादिबन्धुदेहविच्छेदे सुखवि- योगो दुःखसंयोगश्च स्यादिति शोकमोहौ नानुचिताविति अर्जुनाभिप्रायमाशङ्कय लिङ्ग- शरीरविवेकायाऽऽहं-- मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ॥ आगमापायिनोऽनियास्तास्तितिक्षस्व भारत ॥ १४॥ मीयन्त आभिर्विषया इति मात्रा इन्द्रियाणि तासां स्पर्शा विषयैः संबन्धास्तत्तद्वि- घयाकारान्तःकरणपरिणामा वा । त आगमापायिन उत्पत्तिविनाशर्वतोऽन्तःकरणस्यैव शीतोष्णादिद्वारा सुखदुःखदा नतु नित्यस्य विभोरात्मनः, तस्य निर्गुणत्वान्निर्विकार- त्वाच्च । न हि नित्यस्यानित्यधर्माश्रयत्वं संभवति धधर्मिणेरभेदात्संबन्धान्तरानुपपत्तेः साक्ष्यस्य साक्षिधर्मत्वानुपपत्तेश्च । तदुक्तम्--- | 4 नर्ते स्याद्विक्रिया दुःखी साक्षिता का विकारिणः ।। धीविक्रियासहस्राणां साक्ष्यतोऽहमविक्रियः " इति । तथा च सुखदुःखाद्याश्रयीभूतान्तःकरणभेदादेव सर्वव्यवस्थोपपत्तेने निर्विकारस्य सर्वभासकस्याऽऽत्मनो भेदे मानमस्ति सद्रूपेण स्फुरणरूपेण च सर्वत्रानुगमात् । अन्तः- करणस्य तावत्सुखदुःखादौ जनकत्वमुभयवादिसिद्धम् । तत्र समवायिकारणत्वस्यैवाम्य- हिंतत्वात्तदेव कल्पयितुमुचितं न तु समवायिकारणान्तरानुपस्थितौ निमित्तत्वमात्रम् । तथा च कामः संकल्प इत्यादिश्रुतिरेतत्सर्वं मन एवेति कामादिसर्वविकारोपादानत्वमभे- दनिर्देशान्मनस आह । आत्मनश्च स्वप्रकाशज्ञानानन्दरूपत्वस्य श्रुतिभिर्वोधनान्न कामाद्याश्रयत्वम् । अतो वैशेषिकादयो भ्रान्त्यैवाऽऽत्मनो विकारित्वं भेदं चाङ्कीकृत- वन्त इत्यर्थः । अन्तःकरणस्याऽऽगमापायित्वाद्दश्यत्वाच्च नित्यदृग्रूपात्वत्तो भिन्नस्य सुखादिजनका ये मात्रास्पशास्तेऽप्यनित्या अनियतरूपा एकदा सुखजनकस्यैव शीतो- ष्णादेरन्यदा दुःखजनकत्वदर्शनात्, एवं कदाचिदुःखजनकस्याप्यन्यदा सुखजनकत्व- दर्शनात् । शीतोष्णग्रहणमाध्यामिकाधिभौतिकाधिदैविकसुखदुःखेपलक्षणार्थम् । शीत- मुष्णं च कदाचित्सुखं कदाचिद्दुःखं सुखदुःखे तु न कदाऽपि विपर्ययेते इति पृथ- १ क, छ, हसमत्वं । अ. हमभेदत्वं । २ ग, ज, अ, 'वन्तोऽन्तः। झ“वन्तोऽतोऽन्तः । ४० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ०२श्लो०१५ ! निर्देशः । तथा चात्यन्तास्थिरांस्त्वद्भिन्नस्य विकारिणः सुखदुःखादिप्रदान्भीष्मादिसंयो- गवियोगरूपान्मात्रास्पर्शास्त्वं तितिक्षस्व नैते मम किंचित्करा इति विवेकेनोपेक्षस्व दुःखितादात्म्याध्यासेनाऽऽत्मानं दुःखिनं मा ज्ञासीरित्यर्थः । कौन्तेय भारतेति संवोध- नद्वयेनोभयकुलविशुद्धस्य तवाज्ञानमनुचितमिति सूचयति ॥ १४ ॥ श्री०टी०-ननु गतासूनगतासुंश्चाहं न शोचामि किंतु तद्वियोगादिदुःखभाजं मामे- वेति चेत्तत्राऽऽह-मात्रास्पर्श इति । मीयन्ते विपया आभिरिति मात्रा इन्द्रियवृ- तयस्तासां स्पशी विषयैः संबन्धास्ते शीतोष्णादिप्रदा भवन्ति । ते त्वागमापायित्वाद- नित्या अस्थिराः । अतस्तांस्तितिक्षस्व सहस्व । यथा जलातपादि संपर्कस्तितत्कालकृताः स्वभावतः शीतोष्णादि प्रयच्छन्ति एवमिष्ट संयोगवियोगा अपि सुखदुःखादि प्रयच्छन्ति तेषां चास्थिरत्वात्सहनं तव धीरस्योचितं नतु तन्निमित्तहर्षविषादपारवश्यमित्यर्थः।।१४॥ म० टी०-नन्वन्तःकरणस्य सुखदुःखाद्याश्रयत्वे तस्यैव कर्तृत्वेन भोकृत्वेन च चैतनत्वमभ्युपेयं, तथा च तद्यतिरिक्ते तद्भासके भोक्तरि मानाभावात्राममात्रे विवादः स्यात्, तदभ्युपगमे च बन्धमोक्षयोवैयधिकरण्यापत्तिः, अन्तःकरणस्य सुखदुःखाद्या- श्रयत्वेन बद्धत्वात् , आत्मनश्च तळ्यतिरिक्तस्य मुक्तत्वादित्याशङ्कामर्जुनस्यापनेतुमाह भगवान्--- यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ॥ समदुःखसुखं धीरे सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥ यं स्वप्रकाशत्वेन स्वत एव प्रसिद्धम् “अत्रायं पुरुषः स्वर्यज्योतिर्भवति इति श्रुतेः, पुरुषं पूर्णत्वेन पुरि शयानं 4 स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो नैतेन किंचना- नावृतं नैतेन किंचनासंवृतम्” इति श्रुतेः, समदुःखसुखं समे दुःखमुखे अनात्मधर्मतया भास्यतया च यस्य निर्विकारस्य स्वयंज्योतिषस्तं, सुखदुःस्वग्रहणमशेषान्तःकरणपरिणा- मोपलक्षणार्थम्, ‘* एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य ने कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ? इति श्रुत्या वृद्धिकनीयस्तारूपयोः सुखदुःखयोः प्रतिषेधात् , धीरं धियमीरयति प्रेरय- तीति व्युत्पत्या चिदाभासद्वारा धीतादात्म्याध्यासेन धींप्रेरकं धीसाक्षिणमित्यर्थः ।

  • सधीः स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिकामात इति श्रुतेः । एतेन बन्धप्रसकिर्दशिता ।

तदुक्तम्-

  • यते। मानानि सिध्यन्ति जाग्नदादित्रयं तथा ।।

भावाभावविभागश्च स ब्रह्मास्मीति बोध्यते " इति ।। १ क, ‘न्ते ज्ञायन्ते वि” । ३ ख, ग, घ, ङ, छ, ज, झ, ञ, न वर्धते कर्मणा नौ । ४२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० २श्लौ०१६]. पेति चेत्, न, मानस्य सर्वदेशकालानुस्यूततया भेदकधर्मशून्यतया च विभोर्नित्यस्यैकस्य चानित्यपरिच्छिन्नानेकरूपबुद्धिपरिणामात्मकत्वानुपपत्तेः । उत्पत्तिविनाशादिप्रतीते- यावश्यकल्प्याविषयसंवन्धविषयतयाऽप्युपपत्तेः । अन्यथा तज्ज्ञानेात्पत्तिविनाशभेदा- दिकल्पनायामतिगौरवापत्त्तरित्याद्यन्यत्र विस्तरः । तथाच श्रुतिः-* न हि द्रष्टुईटे- विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् , आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः, महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव, तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः' इत्याद्या विभुनित्यस्वप्रकाशज्ञानरूपतामात्मनो दर्शयति । एतेनाविद्यालक्षणादप्युपाधव्यतिरेकः सिद्धः । अतोऽसत्योपाधिनिबन्धनवन्धभ्रमस्य सत्यात्मज्ञानान्निवृत्तौ मुक्तिरिति सर्वमवदातम् । पुरुषर्षभेति संबोधयन्स्वप्रकाशचैतन्यरूपत्वेन पुरुषत्वं परमानन्दरूप- त्वेन चाऽऽत्मन ऋषभत्वं सर्वद्वैतापेक्षया श्रेष्ठत्वमजाननेव शोचासि अतः स्वस्वरूपज्ञा- नादेव तव शोकनिवृत्तिः सुकरा “तरति शेकमात्मवित्' इति श्रुतेरिति सूचयति । अत्र पुरुषमित्येकवचनेन सांख्यपक्षी निराकृतस्तैः पुरुषबहुत्वाभ्युपगमात् ॥ ११ ॥ | श्री० टी०–तत्प्रतीकारप्रयत्नादपि तत्सहनमेवोचितं महाफलत्वादित्याह---- यमिति । एते मात्रास्पर्शा ये पुरुषं न व्यथयन्ति नाभिभवन्ति । समे सुखदुःखे यस्य तम् । स तैरविक्षिप्यमाणो धर्मज्ञानद्वाराऽमृतत्वाय मोक्षाय कल्पते येाग्यो भवति ॥ १९ ॥ | म० टी०- ननु भवतु पुरुषैकत्वं तथाऽपि तस्य सत्येंजडदट्टत्वरूपः सत्य एवं संसारः । तथाच शीतोष्णादिसुखदुःखकारणे सति तद्भोगस्याऽऽवश्यकत्वात्सत्यस्य च ज्ञानाद्विनाशानुपपत्तेः कथं तितिक्षा कथं वा सोऽमृतत्वाय कल्पत इति चेत्, ने, कृत्स्नस्यापि द्वैतप्रपञ्चस्याऽऽत्मनि कल्पितत्वेन तज्ज्ञानाद्विनाशोपपत्तेः शुक्ती कल्पि- तस्य रजतस्य शक्तिज्ञानेन विनाशवत् कथं पुनरात्मनात्मनोः प्रतीत्यावशेष आत्म- वदनात्माऽपि सत्यो न भवेदनात्मवदात्माऽपि मिथ्या न भवेदुभयोस्तुल्ययोगक्षेमत्वा- दित्याशङ्कय विशेषमाह भगवान्--- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ॥ उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः ॥ १६ ॥ यत्कालतो देशता वस्तुतो वा परिच्छिन्नं तदसत् । यथा घटादि जन्मविनाशशीले प्राक्कालेन परकालेन च परिच्छिद्यते ध्वंसप्रागभावप्रतियोगित्वात् । कादचित्कं कालपीर- च्छिन्नमित्युच्यते । एवं देशपरिच्छिन्नमपि तदेव मूर्तत्वेन सवदेशावृत्तित्वात् । कालपरि- च्छिन्नस्य देशपरिच्छेदनियमेऽपि देशपरिच्छिन्नत्वेनाभ्युपगतस्य परमाण्वादेस्तार्किकैः का- १ घ, ज, सदज्ञानो"। २ क. 'यस्य ज । । अ० २ श्लो० १५} श्रीमद्भगवद्गीता । एते सुखदुःखदा मात्रास्पर्शी हि यस्मान्न व्यथयन्ति परमार्थतो ने विकुर्वन्ति सर्व- विकारभासकत्वेन विकारायोग्यत्वात् । “सूर्ये यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषेबाह्यदोषैः ।। एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः' इति श्रुतेः ।। अतः स पुरुषः स्वस्वरूपभूतब्रह्मात्मैक्यज्ञानेन सर्वदुःखपादानतदज्ञाननिवृत्त्युपल- क्षिताय निखिलद्वैतानुपरक्तस्वप्रकाशपरमानन्दरूपायामृतत्वाय मोक्षाय कल्पते योग्य भवतीत्यर्थः । यदि ह्यात्मा स्वाभाविकबन्धाश्रयः स्यात्तदा स्वाभाविकधर्माणां धर्म- निवृत्तिमन्तरेणानिवृत्तेर्न कदाऽपि मुच्येत । तथाचोक्तम्--

  • आत्मा कत्रादिरूपश्चन्मा काङ्क्षीस्तार्ह मुक्तताम् ।।

न हि स्वभावो भावानां व्यावतेंतोप्थ्यवद्रवेः इति ।। प्रागभावासहवृत्तेयुगपत्सर्वविशेषगुणनिवृत्तेधर्मनिवृत्तिनान्तरायकत्वदर्शनात् । अ- थाऽऽत्मनि बन्धो न स्वाभाविकः किंतु बुयाद्युपाधिकृतः, “आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्ते- त्याहुमनीषिणः' इति श्रुतेः । तथा च धमिसद्भावेऽपि तन्निवृत्त्या मुक्त्युपपत्तिरिति चेत्, हन्त तहिं यः स्वधर्ममन्यनिष्ठतया भासयति स उपाधिरित्यभ्युपगमार्बुद्धयादिरुपाधिः स्वधर्ममात्मनिष्ठतया भासयतीत्यायातम् । तथा चाऽऽयातं मार्गे बन्धस्यासत्यत्वाम्यु- पगमात् । न हि स्फटिकमणी जपाकुसुमेधाननिमित्तो लोहितिमा सत्यः । अतः सर्वसंसारधर्मसंसर्गिणोऽध्यात्मन उपाधिवशात्तत्संसर्गित्वप्रतिभासो बन्धः, स्वस्वरूप- ज्ञानेन तु स्वरूपाज्ञानतत्कार्यबुद्धयाद्युपाधिनिवृत्त्या तन्निमित्तनिखिलभ्रमनिवृत्त निर्मू- निखिलभास्योपरागतया शुद्धस्य स्वप्रकाशपरमानन्दतया पूर्णस्याऽऽत्मनः स्वत एवं कैवल्यं मोक्ष इति न बन्धमोक्षयोवैयधिकरण्यापात्तः । अत एव नाममात्रे विवाद इत्यपास्तं, भास्यभासकयोरेकत्वानुपपत्तेः । दुःखी स्वव्यतिरिक्तभास्यो भास्यत्वाद्धट- चदित्यनुमानाद्भास्यस्य भासकत्वादर्शनात् । एकस्यैव भास्यत्वे भासकत्वे च कर्तृकर्म- विरोधादात्मनः । कथमिति चेत्, न, तस्य भासकत्वमात्राभ्युपगमात्, अहं दुःखी- त्यादिवृत्तिसहिताहंकारभासकत्वेन तस्य कदाऽपि भास्यकोटावप्रवेशात् । अत एवं दुःखी ने स्वातिरिक्तभासकापेक्षा भासकत्वाद्दीपवादत्यनुमानमपि न, भास्यत्वेन स्वातिरिक्तभासत्वसाधकेन प्रतिरोधात् । भसकत्वं च भानकरणत्वं स्वप्रकाशभानरू- पत्वं वा । आद्ये दीपस्येव करणान्तरानपेक्षत्वेऽपि स्वातिरिक्तभानसापेक्षत्वं दुःखिने न व्याहन्यतेऽन्यथा दृष्टान्तस्य साव्यवैकल्यापत्तेः । द्वितीये त्वासद्धो हेनुरित्याधिक बलतया भास्यत्वहेतुरेव विजयते । बुद्धिवृयतिरिक्तभानानभ्युपगमावुद्धिरव भानरू- १ के. ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, अ, “कसा । [ अ० २०१६ } श्रीमद्भगवद्गीता । लपरिच्छेदानभ्युपगमाद्देशपरिच्छेदोऽपि पृथगुक्तः । स च किंचिद्देशवृत्तिरत्यन्ताभावः । एवं सजातीयभेदो विजातीयभेदः स्वगतभेदचेति त्रिविधो भेदो वस्तुपरिच्छेदः । यथा वृक्षस्य वृक्षान्तराच्छिलादेः पत्रपुष्पादेश्च भेदः । अथवा जीवेश्वरभेदो जीवजगद्धेदो जीवपरस्परभेद ईश्वरजगद्धेदो जगत्परस्परभेद इति पञ्चविधो वस्तुपरिच्छेदः । काल- देशापरिच्छिन्नस्याप्याकाशादेस्तार्किकैवस्तुपरिच्छेदाभ्युपगमात्पृथनिर्देशः । एवं सांख्यमतेऽपि योजनीयम् । एतादृशस्यासतः शीतोष्णादेः कृत्स्नस्यापि प्रपञ्चस्य भावः सत्ता पारमार्थिकत्वं स्वान्यूनसत्ताकतादृशपरिच्छेदशून्यत्वं न विद्यते न संभवति घटत्वा- घटत्वयोरिव परिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वयोरेकत्र विरोधात् । न हि दृश्यं किंचित्क्वचित्काले देशे वस्तुनि वा न निषिध्यते सर्वत्राननुगमात् । न वा सद्स्तु क्वचिद्देशे काले वस्तुनि वा निषिध्यते सर्वत्रानुगमात् । तथाच सर्वत्रानुगते सद्वस्तुनि अननुगतं व्यभिचारि वस्तु कल्पितं रज्जुखण्ड इवानुगते व्याभिचारि सर्पधारादिकामति भावः । ननु व्यभिचारिणः कल्पितत्वे सद्वस्त्वाप कल्पितं स्यात्तस्यापि तुच्छव्यावृत्तत्वेन व्यभिचारित्वादित्यत आह–नाभावो विद्यते सत इति । सदधिकरणकभेदप्रतियोगित्वं हि वस्तुपर- च्छिन्नत्वं तच्च न तुच्छव्यावृत्तत्वेन तुच्छे शशविषाणादौ सत्त्वायोगात् । “सद्भयाम- भाव निरूप्यते इति न्यायात् । एकस्यैव स्वप्रकाशस्य नित्यस्य विभोः सतः सर्वानु- स्यूतत्वेन सद्यक्तिभेदानम्युपगमात् । घटः सन्नित्यादिप्रतीतेः सार्वलौकिकत्वेन सतो घटाद्यधिकरणकभेदप्रतियोगित्वायोगात् । अभावः परिच्छिन्नत्वं देशतः कोलतो वस्तुतो वा सतः सर्वानुस्यूतसन्मात्रस्य न विद्यते न संभवति पूर्ववद्विरोधादित्यर्थः । ननु सन्नाम किमपि वस्तु नास्त्येव यस्य देशकालवस्तुपरिच्छेदः प्रतिषिध्यते, किं तह सत्त्वं नाम पर सामान्यं तदाश्रयत्वेन द्रव्यगुणकर्मसु सव्यवहारः, तदेकाश्रयैत्वसं- बन्धेन सामान्यविशेषसमवायेषु । तथाचासतः प्रागभावप्रतियोगिनो घटादेः सत्त्वं कारणव्यापारात्सतोऽपि तस्याभावः कारणनाशाद्भवत्येवेति कथमुक्तं नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत इति । एवं प्राप्ते परिहरति-उभयोरपीत्यर्थेन । उभयो- रपि सदसतोः सतश्चासतश्चान्तो मर्यादा नियतरूपत्वं यत्सत्तत्सदेव यदसत्तदसदेवेति दृष्टो निश्चितः श्रुतिस्मृतियुक्तिभिचारपूर्वकम् । कैः, तत्त्वदर्शिभिर्वस्तुयाथात्म्यदर्श- नशीलैब्रह्मविद्भिर्न तु कुताकिकैः । अतः कुताकिंकाणां न विपर्ययानुपपत्तः । तुश- ब्दोऽवधारण एकान्तरूपो नियम एव दृष्टो न त्वनेकान्तरूपोऽन्यथाभाव इति, तस्वद- शिभिरेव दृष्टो नातत्त्वदशिभिारति वा । तथा च श्रुतिः “सदेव सोम्येदमग्र आसीदेक- मेवाद्वितीयम्' इत्युपक्रम्य ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो, इत्युपसंहरन्ती सदेकं सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यं सत्यं दर्शयति । “वाचारम्भणं १ झ. सदसद्भया । २ क, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, 'यसं° । ४४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ० २ ० १६] विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यादिश्रुतिस्तु विकारमात्रस्य व्यभिचारिणो वाचा- रम्भणत्वेनानृतत्वं दर्शयति । अनेन सोम्य शुङ्गेनापो मुलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुक्रेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः” इति श्रुतिः सर्वेषामपि विकाराणां सति कल्पितत्वं दर्शयति ।। सत्त्वं च न सामान्यं तत्र मानाभावात् । पदार्थमात्रसाधारंण्यत्सत्सदितिप्रतीत्या द्रव्य गुणकर्ममात्रवृत्तिसत्त्वस्य स्वानुपपादकस्याकल्पनात् । वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । एकरूपप्रतीतेरे करूपविषयनिर्वाह्यत्वेन संवन्धभेदस्य स्वैस्वरूपसत्त्वस्य च कल्पयितुम- नुचितत्वात् । विषयस्याननुग मेऽपि प्रतीत्यनुगमे जातिमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । तस्मादेक- मेव सद्वस्तु स्वतःस्फुरणरूपं ज्ञाताज्ञातावस्थाभासकं स्वतादात्म्याध्यासेन सर्वत्र सयव- हारोपपादकम् । सन्घट इति प्रतीत्या तावत्सद्वयक्तिमात्राभिन्नत्वं घटे विषयीकृतं न तु सत्तासमवायित्वमभेदप्रतीतेभेदघटितसंबन्धनिर्वाह्यत्वात् । एवं द्रव्यं सट्टणः सन्नित्या- दिप्रतीत्या सर्वाभिन्नत्वं सतः सिद्धम् । द्रव्यगुणादिभेदासिया च न तेषु धर्मिषु सत्त्वं नाम धर्मः कल्प्यते किं तु सति धाँमाण द्रव्याद्यभिन्नत्वं लाधवात् । तच्च वास्तवं न संभवतीत्याध्यासिकमित्यन्यत् । तदुक्तं वार्तिककारैः---

    • सत्तातोऽपि न भेदः स्याद्दव्यत्वादेः कुतोऽन्यतः ।

एकाकारा हि संवित्तिः सव्यं सन्गुणस्तथा इत्यादि । । सत्ताऽपि नासतो भेदिका तस्याप्रसिद्धेः । द्रव्यत्वादिकं तु सद्धर्मत्वान्न सतो भेदकमित्यर्थः । अत एव घटाद्भिन्नः पट इत्यादिप्रतीतिरपि न भेदसाधिका घट- पटतद्भेदानां सदभेदेनैक्यात् । एवं यत्रैव न भेदहस्तत्रैव लब्धपदा सती सदभेदप्रती- तिविजयते । तार्किकैः कालपदार्थस्य सर्वात्मकस्याभ्युपगमात्तेनैव सर्वव्यवहारोपपत्त तदतिरिक्तपदार्थकल्पने मानाभावात्तस्यैव सर्वानुस्यूतस्य सद्रपेण स्फुरणरूपेण च सर्व- तादात्म्येन प्रतीत्युपपत्तेः । स्फुरणस्यापि सर्वानुस्यूतत्वेनैकत्वान्नित्यत्वं विस्तरेणाग्रिम- लोके वक्ष्यते । तथाच यथा कस्मिंश्चिद्देशे काले वाऽवटस्य पटादेने देशान्तरे काला- न्तरे वा घटत्वम् । एवं कस्मिाश्चिद्देशे काले वा घटस्यान्यत्राघटत्वं शक्रेणापि न शक्यते संपादयितुं पदार्थस्वभावभङ्गायोगात् । एवं कस्मिंश्चिद्देशे काले वाऽसत देशा- न्तरे कालान्तरे वा सत्त्वं कस्मिंश्चिद्देशे काले वा सतोऽन्यत्रीसत्त्वं न शक्यते संपा- दयितुं युक्तिसम्यात् । अत उभयोर्नियतरूपत्वमेव द्रष्टव्यामित्यद्वैतसिद्धौ विस्तरः । = -= - =- = - - = =- -= -= -=-=-=-

-=-[सम्पाद्यताम्]

१ छ, °रण्येन सत्स' । २ क, °oया सत्सदि° । ३ ज. °भैदाय स्वस्वरूत्वस्य च । ४ क. रा, छ. स्वरूपस्य । घ, ङ, छ, स्वरूपत्वस्य । झ. स्वरूपात्वस्य स । ५ छ, वान्नास । ६ ३. सुमिान्यात् ।। [ अ० २श्लले०१७] श्रीमद्भगवद्गीता । अतः सदेव वस्तु मायाकल्पितासनिवृत्त्याऽमृतत्वाय कल्पते सन्मात्रदृष्ट्या चे तिति- क्षाऽप्युपपद्यत इति भावः ॥ १६ ॥ श्री० टी०-ननु तथाऽपि शीतोष्णादिकमतिदुःसहं कथं सोढव्यम्, अत्यन्तं तत्सहने च कदाचिदात्मनाशस्यापि संभवादित्याशङ्कय तत्त्वाविचारतः सर्वं सोढुं शक्य- मित्याशयेनाऽऽह---नेति । असतोऽनात्मधर्मत्वादविद्यमानस्य शीतोष्णादेरात्मनि भावः सत्ता न विद्यते । तथा सतः सत्स्वभावस्याऽऽत्मनोऽभावो विनाशो न विद्यते । एवमुभयोः सदसतोरन्तो निर्णयो दृष्टः । कैस्तत्वदर्शिभिर्वस्तुयाथात्म्यावद्भिः । एवंभूत- विवेकेन सहस्वेत्यर्थः ॥ १६ ॥ | म० टी०-नन्वेतादृशस्य सतो ज्ञानाङ्गेई परिच्छिन्नत्वापत्तेज्ञानात्मकत्वमभ्युपे- यम् । तच्चानाध्यासिकमन्यथा जडत्वापत्तेः । तथा चानाध्यासिकज्ञानरूस्य सतो धात्वर्थत्वादुत्पत्तिविनाशवत्वं घटज्ञानमुत्पन्नं घटज्ञानं नष्टमिति प्रतीतेश्च । एवं चाहें घटं जानामीतिप्रतीतेस्तस्य साश्रयत्वं सविषयत्वं चेति देशकालवस्तुपरिच्छिन्नत्वात्स्फुर- णस्य कथं तद्पस्य सतो देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- अविनाश तु तहिदि येन सर्वमिदं ततम् ॥ विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७॥ विनाशो देशतः कालतो वस्तुतो वा परिच्छेदः सोऽस्यास्तीति विनाशि परिच्छिन्नं तद्विलक्षणमविनाश सर्वप्रकारपरिच्छेदशून्यं तु एव तत्सद्प स्फुरणं त्वं विद्धि जानीहि । किं तत् , येन सद्रूपेण स्फुरणेनैकेन नित्येन विभुना सर्वमिदं दृश्यजातं स्वतः सत्तास्फूर्तिशून्यं ततं व्याप्तं स्वसत्तास्फूर्यध्यासेन रज्जुशकलेनेव सर्पधारादि स्वस्मिन्समावेशितं तदविनाश्येव विद्धीत्यर्थः । कस्मात् , यस्माद्विनाशं परिच्छेदमव्य- यस्यापरिच्छिन्नस्यास्यापरोक्षस्य सर्वानुस्यूतस्य स्फुरणरूपस्य सतः कश्चित्कोऽपि आश्र- यो वा विषयो वेन्द्रियसंनिकषादिरूपो हेतुर्वा न कर्तुमर्हति समर्थो न भवति कल्पित- स्याकल्पितपरिच्छेदकत्वायोगात् । आरोपमात्रे चेष्टापत्तेः । अहं घटं जानामात्यत्र हि अहंकार आश्रयतया भासते घटस्तु विषयतया । उत्पात्तविनाशवती काचिदहंकारवृ- त्तिस्तु सर्वतो विप्रसुतस्य सतः स्फुरणस्य व्यञ्जकतया, आत्ममनोयोगस्य परैरपि ज्ञान- हेतुत्वाभ्युपगमात् । तदुत्पत्तिविनाशेनैव च तदुपहिते स्फुरणरूपे सत्युत्पत्तिविनाश- प्रतीत्युपपत्तेनैकस्यं स्फुरणस्थै स्वतउत्पत्तिविनाशकल्पनाप्रसङ्गः, ध्वन्यवच्छेदेन शब्दवद्घटाद्यवच्छेदेनाऽऽकाशवछ । अहंकारस्तु तस्मिन्नध्यस्तोऽपि तदाश्रयतया १ क, अ, ‘चिद्देहना” । २ क, च, छ, ज, झ, ञ, पत्वस्य । ३ . ज. “स्य सत ।। ४६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता---[अ० २श्लो०१७] भासते तद्वत्तितादात्म्याध्यासात् । सुषुप्तावहंकाराभावेऽपि तद्वासनावासिताज्ञानभास- कस्य चैतन्यस्य स्वतः स्फुरणात् । अन्यथैतावन्तं कालमहं किमपि नाज्ञासिषमिति सुषुप्तोत्थितस्य स्मरणं न स्यात् । न चोत्थितस्य ज्ञानाभावानुमितिरियमिति वाच्यं सुषु- प्तिकालरूपपक्षाज्ञानालिङ्गासंभवाच्च । अस्मरणादेव्यभिचारित्वात्स्मरणाजनकनिर्विकल्प. काद्यभावासाधकत्वाच्च । ज्ञानसामग्यभावस्य धान्योन्याश्रयग्रस्तत्वात् । तथा च श्रुतिः 4 यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तद्दष्टव्यं न पश्यति न हि द्रष्टुद्दष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् इत्यादिः सुषुप्तौ स्वप्रकाशस्फुरणसद्भावं तन्नित्यतया दर्शयति । एवं घटादिविषयोऽपि तदज्ञातावस्थाभासके स्फुरणे कल्पितः, य एवं प्रागज्ञातः स एवेदान मया ज्ञात इति प्रत्यभिज्ञानात् । अज्ञातज्ञापकत्वं हि प्रामाण्यं सर्वतन्त्रसिद्धान्तः । यथा- थुनुभवः प्रमेति वदद्रिस्तार्किकैरपि ज्ञातज्ञापिकायाः स्मतेच्यावतैकमनुभवपदं प्रयुञ्जानै- रेतदभ्युपगमात् । अज्ञातत्वं च घटादेन चक्षुरादिना परिच्छिद्यते तत्रासामथ्र्यातज्ज्ञा- नोत्तरकालमज्ञानस्यानुवृत्तिप्रसङ्गाच्च । नाप्यनुमानेन लिङ्गाभावात् । नहीदानी ज्ञातत्वेन प्रागज्ञातत्वमनुमातुं शक्यं धारावाहिकानेकज्ञानविषये व्यभिचारात् । इदानीमेव ज्ञातत्वं तु प्रागज्ञातत्वे सतीदानीज्ञातत्वरूपं साध्याविशिष्टत्वादसिद्धम् । नचाज्ञातावस्थाज्ञानम- न्तरेण ज्ञान प्रति घटादेहें तुता ग्रहीतुं शक्यते पूर्ववर्तित्वाग्रहात् । घटं न जानामीति सावलौकिकानुभवविरोधश्च । तस्मादज्ञातं स्फुरणं भासमानं स्वाध्यस्तं घटादिकं भास- यति घटादीनामज्ञाते स्फुरणे कल्पितत्वसिद्विः, अन्यथा घटादेर्जडत्वेनाज्ञातत्व- तद्भानयोरनुपपत्तेः । स्फुरणं चाज्ञातं स्वाध्यस्तेनैवाज्ञानेनेति स्वयमेव भग- वान्वक्ष्यति* अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञाने तेन मुह्यन्ति जन्तवः' इत्यत्र । एतेन विभुत्वं सिद्धम् । तथाच श्रुतिः “महबूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव इति “सत्यं ज्ञानम- नन्तम्' इति च ज्ञानस्य महत्त्वमनन्तत्वं च दर्शयति । महत्त्वं स्वाध्यतसर्वसंबन्धित्वमन- न्तत्वं त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वमिति विवेकः । एतेन शून्यवादोऽपि प्रत्युक्तः, निधि- छानभ्रमायोगान्नरवधिवाधायोगाच्च । तथाच श्रुतिः 4 पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः इति सर्वबाधावाधं पुरुषं परिशिनष्टि । उक्तं च भाष्यकारैः- “सर्वं विन- श्यद्वस्तुजातं पुरुषान्तं विनश्यति पुरुषो विनाशहेत्वमावान्न विनश्यति इति । एतेन क्षण- कवादोऽपि परास्तः, अबाधितप्रत्यभिज्ञानादन्यदृष्टान्यस्मरणाद्यनुपपत्तेश्च । तस्मादे कस्य सर्वानुस्यूतस्य स्वप्रकाशस्फुरणरूपस्य सतः सर्वप्रकारपारच्छेदशून्यत्वादुपपन्नं नाभावों विद्यते सत इति ॥ १७ ॥ | श्री० टी०---तत्र सत्स्वभावमविनाशि वस्तु सामान्येनोक्तं विशेषतो दर्शयति--- अविनाशीति । येन सर्वमिदमागमापायधर्मकं देहादिकं ततं तत्साक्षित्वेन व्याप्तं तत्तु आत्मस्वरूपमविनाशि विनाशंशून्यं विद्धि जानीहि । तत्र हेतुमाह--- विनाशमिति ॥ १७ || [अ० २०१८ ! श्रीमद्भगवद्गीता । १७ म० टी०--ननु स्फुरणरूपस्य सतः कथमविनाशित्वं तस्य देहधर्मत्वाद्देहस्य चानुक्षणविनाशादिति भूतचैतन्यवादिनस्तान्निराकुर्वन्नासतो विद्यते भाव इत्येत- द्विवृणोति- अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ॥ अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ १८ ॥ अन्तवन्तो विनाशिन इमेऽपरोक्षा देहा उपचितापचितरूपत्वाच्छरीराणि । बहुव- चनात्स्थूलसूक्ष्मकारणरूपा विरासूत्राव्याकृताख्याः समष्टिव्ययात्मानः सर्वे नित्यस्या- विनाशिन एव शरीरिण आध्यासिकसंवन्धेन शरीवत एकस्याऽऽत्मनः स्वप्रकाशस्फु णरूपस्य संवन्धिने दृश्यत्वेन भोग्यत्वेन चोक्ताः श्रुतिभिर्ब्रह्मवादिभिश्च । तथाच तैत्तिरीयकेऽन्नमयाद्यानन्दमयान्तान्पञ्च कोशान्कल्पयित्वा तदधिष्ठानमकल्पितं “ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति दर्शितम् । तत्र पञ्चीकृतपञ्चमहाभूततत्कार्यात्मको विरामूर्तराशि- रन्नमयकोशः स्थूलसमष्टिः । तत्कारणीभूतोऽपञ्चीकृतपञ्चमहाभूततत्कार्यात्मको हिरण्यगर्भः सूत्रममूर्तराशिः सूक्ष्मसमष्टिः “त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म इतिवृहदाण्य- कोक्तव्यन्नात्मकः सर्वकर्मात्मकत्वेन क्रियाशक्तिमात्रमादाय प्राणमयकोश उक्तः । नामात्मकत्वेन ज्ञानशक्ति मात्रमादाय मनोमयकोश उक्तः । रूपात्मकत्वेन तद्भ- याश्रयतया कर्तृत्वमादाय विज्ञानमयकोश उक्तः । ततः प्राणमयमनोमयविज्ञान- मयात्मैक एव हिरण्यगर्भाख्यो लिङ्गशरीरकोशः । तत्कारणीभूतस्तु मायोप- हित चैतन्यात्मा सर्वसंस्कारशेषोऽव्याकृताख्य आनन्दमयकोशः । ते च सर्व एकस्यैवाऽऽत्मनः शरीराणत्युक्तम् । तस्यैष एवं शारीर आत्मा यः पूर्वस्य इति । तस्य प्राणमयस्यैष एवं शरीरे भवः शारीर आत्मा यः सत्यज्ञानादिलक्षणों गुहानिहितत्वेनोक्तः पूर्वस्यान्नमयस्य । एवं प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्द : मयेषु येाज्यम् । अथवेमे सर्वे देहात्रैलोक्यवतसर्वप्राणिसंवन्धिन एकस्यैवाऽऽत्मने उक्ता इति योजना । तथा च श्रुतिः-- " एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ” इति सर्वशरीरसंबन्धनमेकमात्मानं नित्यं विभुं दर्शयति । ननु नित्यत्वं यावत्कालस्था- यित्वं तथाचाविद्यादिवत्कालेन सह नाशेऽपि तदुपपन्नमित्यत आह–अनाशिन इति । देशतः कालतो वस्तुतश्च परिच्छिन्नस्याविद्यादेः कल्पितत्वेनानित्यत्वेऽपि यावत्कालस्था- यित्वरूपमौपचारिक नित्यत्वं व्यवहियते “यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्” इतिन्या- यात् । आत्मनस्तु परिच्छेदत्रयशून्यस्याकल्पितस्य विनाशहेत्वभावान्मुख्यमेव कूटस्थ- नित्यत्वं नतु परिणामिनित्यत्वं यावत्कालस्थायित्वं चेत्यभिप्रायः । नन्वेतादृशे देहिनि ४८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० २०१८-३०] किंचित्प्रमाणमवश्यं वाच्यमन्यथा निप्प्रमाणस्य तस्यालकत्वापत्तेः शास्त्रारम्भवैयथ्य- पत्तेश्च । तथाच वस्तुपरिच्छेदो दुप्परिहरः 4 शास्त्रयानित्वात् ” इति न्यायाच्च, अत आह-अप्रमेयस्येति । “एकचैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् " । अप्रमयमप्रमेयम् । | ** न तत्र सूय भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युत भान्ति कुतोऽयमग्निः । । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति । इति च श्रुतेः स्वप्रकाशचैतन्यरूप एवाऽऽत्माऽतस्तस्य सर्वभासकस्य स्वभानार्थं ने स्वभास्यापेक्षा, किंतु कल्पिताज्ञानतत्कार्यनिवृत्त्यर्थं कल्पितवृत्तिविशेषापेक्षा, कल्पित स्यैव कल्पितविरोधित्वात् , “यक्षानुरूप वलिः' इति न्यायात् । तथा च सवैकल्पितनि- वर्तकवृत्तिविशषेत्पत्त्यर्थं शास्त्रारम्भः, तस्य तत्त्वमस्यादिवाक्य मात्राधीनत्वात् । स्वतः सर्वदाभासमानत्वात्सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वादृश्यमात्रभासकत्वाच न तस्य तुच्छत्वापत्तिः । तथा चैकमेवाद्वितीयं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिशास्त्रमेव स्वप्रमेयानुरोधेन स्वस्यापि कल्पितत्वमापादयति अन्यथा स्वप्रामाण्यानुपपत्तेः । कल्पितस्य चाकल्पितपरिच्छेद- कत्वं नास्तीति प्राक्प्रतिपादितम् । आत्मनः स्वप्रकाशत्वं च युक्तितोऽपि भगवत्पूज्य- पादैरुपपादितम् । तथाहि-यत्र जिज्ञासोः संशयविपर्ययव्यतिरेकप्रमाणानामन्यतममपि नास्ति तत्र तद्विरोधि ज्ञानमिति सर्वत्र दृष्टम् । अन्यथा त्रितयान्यतमापत्तेः । आत्मनि चाहं वा नाहं वेति न कस्यचित्संशयः, नापि नाहमिति विपर्ययो व्यतिरेकः प्रमा वेति तत्स्वरूपप्रमा सर्वदाऽस्तीति वाच्यं तस्य सर्वसंशयविपर्ययधर्मित्वात् , “ धम्र्यंशे सर्वम- भ्रान्तं प्रकारे तु विपर्ययः' इति न्यायात् । अत एवोक्तम्---

  • प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासस्तथैव च ।

कुर्वन्त्येव प्रमां यत्र तदसंभावना कुतः इति । प्रमाभासः संशयः । स्वप्रकाशे सद्रूपे धर्मणि प्रमाणाप्रमाणयोर्विशेषो नास्तीत्यर्थः । आत्मनो भासमानत्वे च घटज्ञानं मयि जातं न वेत्यादिसंशयः स्यात् । न चाऽऽन्तरपदार्थे विषयस्यैव संशयादिप्रतिवन्धकत्वस्वभावः कल्प्यः, बाह्यपदार्थे कृतेन विरोधिज्ञानेनैव संश- यादिप्रतिबन्धसंभव आन्तरपदार्थे स्वभावभेदकल्पनाया अनौचित्यात् । अन्यथा सर्वविश्वा- पत्तेः । आत्ममनोयोगमात्र चाऽऽत्मसाक्षात्कारे हेतुः । तस्य च ज्ञानमात्रे हेतुत्वा- द्घटादिभानेऽप्यात्मभानं समूहालम्वनन्यायेन तार्किकाणां प्रवरेणापि दुनिवारम् । न च चाक्षुषत्वमानसत्वादिसंकरः, लौकिकत्वालौकिकत्ववदंशभेदेनोपपत्तेः । संकरस्यादो- पत्वाचाक्षुषत्वादेजतत्त्वानभ्युपगमाद्वा । व्यवसायमात्र एवाऽऽत्मभानसामग्या विद्यमा नत्वादनुव्यवसायोऽप्यपास्तः । न च व्यवसायभानार्थं स तस्य दीपवत्स्वव्यवहारे सना- तयानपेक्षत्वात् । न हि घटतेज्ज्ञानयोरिव व्यवसायानुव्यवसाययोरपि विषयत्वविष- १ ख, °रः परस्पयिन्ताभावसमानाधिकरणयोरैकाधिकरण्यं सां4 ल° । २ घ. इ. न. तद्भान' । [अ० २०१८ ] श्रीमद्भगवद्गीता । यित्वव्यवस्थापकं वैजायमस्ति व्यक्तिभेदातिरिक्तवैधम्यनम्युपगमात् । विषयत्वावः च्छेदकरूपेणैव विषयित्वाभ्युपगमे घटेतज्ज्ञानयोरपि तद्धावपत्तिरविशेषात् । ननु यथा घटव्यवहारार्थं घटज्ञानमभ्युपेयते तथा घटज्ञानव्यवहारार्थ घटज्ञानाविषयं ज्ञानमभ्युपेयं व्यवहारस्य व्यवहर्तव्यज्ञानसाध्यत्वादिति चेत्, काऽनुपपत्तिरुद्भाविता देवानांप्रियेण स्वप्रकाशवादिनः । न हि व्यवहर्तव्यभिन्नत्वमपि ज्ञानविशेषणं व्यवहार हेतुतावच्छेकं गौरवात् । तथाचेश्वरज्ञानवद्योगिज्ञानवत्प्रमेयामतिज्ञानवच्च स्वेनैवें स्वव्यवहारोपपत्तौ न ज्ञानान्तरकल्पनावकाशः । अनुव्यवसायस्यापि घटज्ञानव्यवहार- हेतुत्वं किं घटज्ञानज्ञानत्वेन किंवा घटज्ञानत्वेनैवेति विवेचनीयम् , उभयस्यापि तत्र सैत्वात् । तत्र घटव्यवहारे घटज्ञानत्वेनैव हेतुतायाः कृप्तत्वात्तेनैव रूपेण घटज्ञानव्य- वहारेऽपि हेतुतोपपत्तौ न घटज्ञानज्ञानत्वं हेतुतावच्छेदकं गौरवान्मानाभावाच । तथा च नानुव्यवसायसिद्धिकस्यैव व्यवसायस्य व्यवसातरि व्यवसेये व्यवसाये च व्यवहा- रजनकत्वोपपत्तेरिति त्रिपुटीप्रत्यक्षवादिनः प्राभाकराः । औपनिषदास्तु मन्यन्ते स्वप्र- काशज्ञानरूप एवाऽऽत्मा न स्वप्रकाशज्ञानाश्रयः कर्तृकर्मविरोधेन तद्धानानुपपत्तेः । ज्ञानभिन्नत्वे घटादिवज्जडत्वेन कल्पितत्वापत्तेश्च स्वप्रकाशज्ञानमात्रस्वरूपोऽप्यात्माऽवि- द्योपहितः सन्साक्षात्युच्यते । वृत्तिमदन्तःकरणोपहितः प्रमातेत्युच्यते । तस्य चक्षुरादीनि करणानि । स चक्षुरादिद्वाराऽन्तःकरणपरिणामेन घटादीन्व्याप्य तदाकारो भवति । एकस्मिश्चान्तःकरणपरिणाम घटावच्छिन्नचैतन्यमन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यं चैकलोली- भावापन्नं भवति । ततो घटावच्छिन्न चैतन्यं प्रमात्रभेदात्खाज्ञानं नाशयदपरोक्षं भवति । घटं च स्वावच्छेदकं स्वतादात्म्याध्यासाद्भासयति । अन्तःकरणपरिणामश्च वृत्याख्योऽ. तिस्वच्छः स्वावच्छिन्नेनैव चैतन्येन भास्यत इत्यन्तःकरणतद्वत्तिघटानामपरोक्षता । तदेतदाकारत्रयमहं जानामि घटमिति । भासक चैतन्यस्यैकरूपत्वेऽपि घटं प्रति वृत्त्यपेक्षत्वात्प्रमातृता, अन्तःकरणतद्वृत्तीः प्रति तु वृत्त्यनपेक्षत्वात्साक्षितेति विवेकः । अद्वैतसिद्धौ सिद्धान्तबिन्दौ च विस्तरः । यस्मादेवं प्रागुकन्यायेन नित्य विभुरसं- सारी सर्वदैकरूपश्चाऽऽत्मा तस्मात्तन्नाशशङ्कया स्वधर्मे युद्धे प्राक्प्रवृत्तस्य तव तस्मा- दुपरतिर्न युक्तेति युद्धाभ्यनुज्ञया भगवानाह--तस्माद्युध्यस्व भारतेति । अर्जुनस्य स्वधर्मे युद्धे प्रवृत्तस्य तत उपरतिकारणं शोकमोहौ । तौ च विचारजनितेन विज्ञानेन बाधितावित्यपवादापवाद उत्सर्गस्य स्थितिरिति न्यायेन युध्यस्वेत्यनुवाद न विधिः । यथा“कर्तृकर्मणः कृति' इत्युत्सर्गः । “उभयप्राप्तौ कर्मणि' इत्यपवादः । “अकाकारयोः स्त्रीप्रत्यययोः प्रयोगे नेति वक्तव्यम्” इति तदपवादः । तथाच मुमुक्षाब्रह्मणो जिज्ञासे- १ क, ख, ङ, चे, ज. “यो । ग. अ. °टपटयों। २ क, घ, ङ, छ, ज, “वव्य' । ३ ग. , सुमत्वात् । ५० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० २०१९) त्यत्रापवादापवादे पुनरुत्सर्गस्थितैः कर्तृकर्मणः कृतात्यनेनैव षष्ठी । तथा च कर्मणि चेति निषेधाप्रसराइह्मजिज्ञासेति कर्मषष्ठीसमासः सिद्धो भवति । कश्चित्तस्मादेव विधेमक्ष ज्ञानकर्मणोः समुच्चय इति प्रलपति । तन्न, युध्यस्वेत्यतो मोक्षस्य ज्ञानकर्म- समुच्चयसाध्यत्वाप्रतीतेः । विस्तरेण चैतद्ग्रे भगवद्गीतावचनविरोधेनैव निरा- करिष्यामः ॥ १८ ।। । | श्री० टी०--आगमापायधर्मकमसद्दशयति-अन्तवन्त इति । अन्त नाशो विद्यते येषां तेऽन्तवन्तः । नित्यस्य सर्वदैकरूपस्य शरीरिणः शरीरवतः । अत एवानाशिनो विनाशरहितस्याप्रमेयस्यापरिच्छिन्नस्याऽऽत्मन इमे सुखदुःखादिधर्मका देहा उक्तास्त- त्रदशभिः । यस्मादेवमात्मनो न विनाशो न च सुखदुःखादिसंबन्धस्तस्मान्मोहनं शोकं त्यक्त्वा युध्यस्व स्वधर्मं मा त्याक्षीरित्यर्थः ॥ १८ ॥ | म० टी०--नन्वेवमशाच्यानन्वशोचस्त्वमित्यादिना भीष्मादिबन्धुविच्छेदनिबन्धने शोकेऽपनातेऽपि तद्वधकतत्वनिबन्धनस्य पापस्य नास्ति प्रतीकारः । नहि यत्र शोको नास्ति तत्र पापं नास्तीति नियमः, द्वेष्यब्राह्मणवधे शोकाविषये पापाभावप्रस- क्वात् । अतोऽहं कर्ता त्वं प्रेरक इति द्वयोरपि हिंसानिमित्तपातकापतेरयुक्तमिदं वचनं तस्माद्युध्यस्व भारतत्याशङ्कय काठकपठितयच परिहांत भगवान् य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते इतम् ॥ उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥ १९॥ एनं प्रकृतं देहिनमदृश्यत्वादिगुणकं यो हन्तारं हननक्रियायाः कर्तारं वेत्ति अहमस्य हन्तेति विजानाति । यश्चान्य एनं मन्यते हते हननक्रियायाः कर्मभूते देहह- ननेन हतोऽहमिति विजानाति । तावुभौ देहाभिमानित्वादेनमविकारिणमकारकस्व- भावमात्मानं न विजानीतो न विवेकेन जानीतः शास्त्रात् । कस्मात् , यस्मानायं हन्ति न हन्यते कत कर्म च न भवतीत्यर्थः । अत्र य एवं वेत्ति हन्तारं हतं चेत्येतावति वक्तव्ये पदानामावृत्तिवाक्यालंकारार्थी । अथवा य एनं वेत्ति हन्तारं तार्किक्रादि- रात्मनः कर्तृत्वाभ्युपगमात् । तथा यश्चैनं मन्यते हतं चावकादिरात्मनो विनाशि- त्वाभ्युपगमात् । तावुभौ न विजानीत इति येाज्यम् । वादिभेदख्यापनाय पृथगुपन्यासः । अतिशूरातिकातविषयतया वा पृथगुपदेशः । * हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ' इति पूर्वार्धे श्रौतः पाठः ।। १९ ।। | श्री० टी०–तदेवं भीष्मादिमृत्युनिमित्तः शोको निवारितः । यच्चाऽऽत्मन हन्तृत्वानिमित्तं दुःखमुक्तम्-एतान्न हन्तुमिच्छामीत्यादिना, तदपि तद्वदेव निनिमित्त- मित्याह—य एनमिति । एनमात्मानम् । आत्मनो हननक्रियायाः कर्मत्ववत्कर्तृत्वमपि नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः---नायमिति ॥ १९ ॥ ६१ [ अ० २श्लौ०३० ] श्रीमद्भगवद्गीता । म० टी० कस्मादयमात्मा हननक्रियायाः कत कर्म च न भवति अविक्रियत्वादि- त्यहि द्वितीयेन मन्त्रेण--- न जायते म्रियते वा कदाचि- नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ॥ अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणों न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥

  • जायतेऽस्ति वर्धते विपरिणमतेऽपक्षीयते विनश्यतीति षड्भावाविकारा इति वाय-

यणिः” इति नैरुक्ताः । तत्राऽऽद्यन्तयो निषेधः क्रियते--न जायते म्रियते वेति । वाशब्दः समुच्चयार्थः । न जायते न म्रियते चेत्यर्थः । कस्मादयमात्मा नोत्पद्यते, यस्मादयमात्मा कदाचित्कस्मिन्नपि काले न भूत्वाऽभूत्वा प्राग्भूयः पुनरपि भक्तिा न । यो ह्यभूत्वा भवति स उत्पत्तिलक्षणां विक्रियामनुभवति । अयं तु प्रागपि सत्त्वाद्यतो नोत्पद्यतेऽतोऽनः । तथाऽयमात्मा भूत्वा प्राक्कदाचिद्भूयः पुनर्न भविता । नवाशब्दा- द्वाक्यविपरिवृत्तिः । यो हि प्राग्भूत्वोत्तरकाले न भवति से मृतिलक्षणां विक्रियामनु- भवति । अयं तूत्तरकालेऽपि सत्त्वाद्यत न म्रियतेऽते नित्यो विनाशायोग्य इत्यर्थः । अत्र न भूत्वेत्यत्र समासाभावेऽपि नानुषपात्तननुयाजेष्वितिवत्, भगवता पाणिनिना महाविभाषाधिकारे नसमासपाठात् । यत्तु कात्यायनेनोक्तं समासनित्यताभिप्रायेण “वावचनानर्थयं तु स्वभावसिद्धत्वात् इति, तद्भगवत्पाणिनिवचनविरोधादुनादेयम् । तदुक्तमाचार्यशवरस्वामिना--असद्वादी हि कात्यायनः' इति । अत्र न जायते म्रियते वेति प्रतिज्ञा । कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूय इति तदुपपादनम् । अजो नित्य इति तदुपसंहार इति विभागः । आद्यन्तयोविकारयोनिषेधेन मध्यवर्तविकाराणां तव्या- प्यानां निषेधे जातेऽपि गमनादिविकाराणामनुक्तानामप्युपलक्षणायापक्षयश्च वृद्धिश्च स्वशब्देनैव निराक्रियेते । तत्र कूटस्थनित्यत्वादात्मनो निर्गुणत्वाच्च ने स्वरूपतो गुणतो वाऽपक्षयः संभवतीत्युक्तं ---शाश्वत इति । शश्वत्सर्वदा भवति नापक्षीयते नापचयत इत्यर्थः । यदि नापक्षीयते तर्हि वर्धतामिति नेत्याह--पुराण इति । पुराऽपि नव एकरूपो न त्वधुना नूतना कांचिदवस्थामनुभवति । यो हि नूतनां कांचिदुपचयावस्था- मनुभवति स वर्धत इत्युच्यते लोके । अयं तु सर्वदैकरूपत्वान्नापचीयते नोपचीयते चैत्यर्थः । अस्तित्वावपरिणामौ तु जन्मविनाशान्तभूतत्वात्पृथङ्न निषिद्धौ । यस्मा- देवं सर्वविकारशून्य आत्मा तस्माच्छरीरे हन्यमाने तत्संबद्धोऽपि केनाप्युपायेन न हन्यते न हन्तुं शक्यत इत्युपसंहारः ॥ २० ॥ १ ख, घ, ङ, छ, छ, ज, झ, ञ, 'क्यं चेति । ६२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटकाभ्यां समेता--[अ०२श्लो०२१] श्री०टी०- न हन्यत इत्येतदेव पभावविकारशून्यत्वेन द्रढयति नेति । न जायत इति जन्मप्रतिषेधः । न म्रियते चेति विनाशप्रतिषेधः । वाशब्दो चार्थे । न चायं भूत्वोत्पद्य भविता भवति अस्तित्वं भजते । किं तु प्रागेव स्वतः सद्भप इति जन्मानन्तरास्तित्वलक्षणद्वितीयविकारप्रतिषेधः । तत्र हेतुः---यस्मादजः । यो हि जायते स जन्मानन्तरमस्तित्वं भजते न तु यः स्वयमेवास्ति स भूयोऽप्यन्यदस्तित्वं भजत इत्यर्थः । नित्यः सर्वदैकरूप इति बृद्धिप्रतिषेधः । शाश्वतः शश्वद्भव इत्यपक्ष- यप्रतिषेधः । पुराण इति विपरिणामप्रतिषेधः । पुराऽपि नव एव न तु परिणामतो रूपान्तरं प्राप्य नव भवतीत्यर्थः । यद्वा न भवितेत्यस्यानुपङ्गं कृत्वा भूयोऽधिकं यथा भवति तथा न भवितेति वृद्धिप्रतिषेधः । अजो नित्य इति चोभयं वृद्धयभावे हेतुरित्य- पौनरुक्त्यम् । तदेवं जायतेऽस्ति वर्धते विपारणमतेऽपक्षीयते विनश्यतीत्येवं यास्का- दिभिरुक्ताः षड्मावविकारा निरस्ताः । यदर्थमेते विकारा निरस्तास्तं प्रस्तुतं विनाश भावमुपसंहरति–ने हन्यते इन्यमाने शरीर इति ॥ २० ॥ म० टी०-नायं हन्ति न हन्यत इति प्रतिज्ञाय न हन्यत इत्युपपादितमिदानी न हन्तीत्युपपादयन्नुपसंहरति---- वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ॥ कथं स पुरुषः पार्थ के घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥ न विन(ने)ष्टुं शीलं यस्य तमविनाशिनमन्त्यविकाररहितम् । तत्र हेतुः--अव्ययं न विद्यते व्ययोऽवयवापचयो गुणापचयो वा यस्य तमव्ययमवयवापचयेन गुणापचयेन वा विनाशदर्शनात्तदुभयरहितस्य न विनाशः संभवतीत्यर्थः । ननु जन्यत्वेन विनाशत्वम- नुमास्यामहे नेत्याह-अजमिति । न जायत इत्यजमाद्यविकारराहतम् । तत्र हेतुः---- नित्यं सर्वदा विद्यमानं, प्रागविद्यमानस्य हि जन्म दृष्टं न तु सर्वदा सत इत्यभिप्रायः । अथवाऽविनाशिनमवाध्यं सत्यमिति यावत् । नित्यं सर्वव्यापकम् । तत्र हेतुः---अज- मव्ययं जन्मविनाशशून्यं जायमानस्य विनश्यतश्च सर्वव्यापकत्वसत्यत्वयोरयोगात् । एवं सर्वविक्रियाशून्यं प्रकृतमेने देहिनं स्वमात्मानं यो वेद विजानाति शास्त्राचायप- देशाम्यां साक्षात्करोति अहं सर्वविक्रियाशून्यः सर्वभासकः सर्वद्वैतरहितः परमानन्द- बोधरूप इति स एवं विद्वान्पुरुषः पूर्णरूपः कं हन्ति कथं हन्ति । किंशब्द आक्षेपे । न कमापे हन्ति न कथमपि हन्तीत्यर्थः । तथा कं वातयति कथं घातयति कमपि न घातयति कथमपि न घातयतीत्यर्थः । नहि सर्वविकारशून्यस्याकर्तृहननक्रियायां कर्तुत्वं संभवति । तथा च श्रुतिः---- | १ क, ३, ‘दिभिर्वेदादिभि । श्रीमद्भगव* [अ० २ श्लो० २२] श्रीमद्भगवद्गीता । | 4 आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः ।। | किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ” • इति शुद्धमात्मानं विदुषस्तदज्ञाननिबन्धनाध्यासनिवृत्तौ तन्मूलरागद्वेषाद्यमावात्क- तृत्वभौतृत्वाद्यभावं दर्शयति । अयमत्राभिप्रायो भगवतः–वस्तुगत्या कोऽपि न करोति न कारयति च किंचित्सर्वविक्रियाशून्यस्वभावत्वात्परं तु स्वम इवाविद्यया कर्तृ- त्वादिकमात्मन्यभिमन्यते मूढः । तदुक्तम्-“उभौ तौ न विजानीतः'इति । श्रुतिश्च

    • ध्यायतीव लेलायतीव इत्यादिः । अत एव सर्वाणि शास्त्राण्यविद्वदधिकारिकाण ।

विद्वांस्तु समूलाध्यासबाधाज्ञाऽऽत्मनि कर्तृत्वादिकमभिमन्यते स्थाणुस्वरूपं विद्वानिव चोरत्वम् । अतो विक्रियारहितत्वादद्वितीयत्वाचे विद्वान्न करोति कारयति चेत्युच्यते । तथा च श्रुतिः--‘विद्वान्न बिभेति कुतश्चन इति । अर्जुनो हि स्वस्मिन्कर्तृत्वं भगवति च कारयितृत्वमध्यस्य हिंसानिमित्तं दोषमुभयत्राप्याशशङ्के । भगवानपि विदिता- भिप्रायो हन्ति घातयतीति तदुभयमाचिक्षेप । आत्मनि कतृत्वं मयि च कारयितृत्व- मारोप्य प्रत्यवायशङ्कां मा काचरित्याभप्रायः । अविक्रियत्वप्रदर्शनेनाऽऽत्मनः कर्तृ- त्वप्रतिषेधात्सर्वकर्माक्षेपे भगवदभिप्रेते हुन्तिरुपलक्षणार्थः पुरःस्फूर्तिकत्वात् । प्रति- षेधहेतोस्तुल्यत्वात्कर्मान्तराभ्यनुज्ञानुपपत्तेः । तथा च वक्ष्यति–तस्य कार्यं न विद्यत इति । अतोऽत्र हननमात्राक्षेषेण कर्मान्तरं भगवताऽभ्यनुज्ञायत इति मूढ- जनजल्पितमपास्तम् । तस्माद्युध्यस्वेत्यत्र हननस्य भगवताऽऽभ्यनुज्ञानाद्वास्तवकर्तृत्वा- धभावस्य कर्ममात्रे समत्वादिति दिक् ॥ २१ ॥ | श्री० टी०----अत एव हन्तृत्वाभावोऽपि पूर्वोक्तः सिद्ध इत्याह-वेदेति । नित्यं वृद्धिशून्यमव्ययमपक्षयशून्यमनमविनाशिनं च यो वेद स पुरुषः कं हन्ति कथं वा हन्ति एवंभूतस्य वधे साधनाभावात् । तथा स्वयं प्रयोजको भूत्वाऽन्येन के घातयति कथं वा घातयति, न कंचिदपि कथंचिदपीत्यर्थः । अनेन मय्यपि प्रयो- जकत्वाद्दोषदृष्टिं मा काषीरित्युक्तं भवति ॥ २१ ॥ म० टी०-नन्वेवमात्मनो विनाशित्वाभावेऽपि देहानां विनाशित्वाद्युद्धस्य च तन्नाशकत्वात्कथं भीष्मादिदेहानामनेकसुकृतसाधनानां मया युद्धेन विनाशः कार्य इत्याशङ्काया उत्तरम्-- वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपरााण ॥ तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥ ५४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेत [अ० २०२३] | जीणोनि विहाय वस्त्राणि नवानि गृह्णाति विक्रियाशून्य एवं नरो यथेत्येतावतैव निवहेऽपराणीति विशेषणमुत्कर्षातिशयख्यापनार्थम् । तेन यथा निकृष्टानि वस्त्राणि विहायोत्कृष्टानि जनो गृह्णातीत्यौचित्यायातम् । तथा जीर्णानि वयसा तपमा च कृशानि भीष्मादिशरीराणि विहायान्यानि देवादिशरीराणि सर्वोत्कृष्टानि चिरोपार्जित- धर्मफलभोगाय संयाति सम्यग्गर्भवासादिकेशव्यतिरेकेण प्राप्नोति देही प्रकृष्टधर्मानुष्ठा- तृदेहवान्भीष्मादिरित्यर्थः । “अन्यन्नवतरं-कल्याणतरं रूपं कुरुते पियं वा गान्धर्व वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्म वा इत्यादिश्रुतेः । एतदुक्तं भवति-भीष्मादयो हि याव- जीवं धर्मानुष्ठानक्लेशेनैव जर्जरशरीरा वर्तमानशरीरपातमन्तरेण तत्फलभोगायोसमर्थ यदि धर्मयुद्धेन स्वर्गप्रतिबन्धकानि जर्जराणि शरीराणि पातयित्वा दिव्यदेहसंपादनेन वर्गभोगयोग्याः क्रियन्ते त्वया तदाऽयन्तमुपकृता एव ते । दुर्योधनादीनामपि स्वर्ग- भोगयोग्यदेहसंपादनान्महानुपकार एव । तथा चात्यन्तमुपकारके युद्धेऽपकारकत्वभ्रम मा कारिति । अपराणि अन्यानि संयातीतिपदत्रयवशाद्भगवदाभप्राय एवमभ्य॒हितः । अनेन दृष्टान्तेनाविकृतत्वप्रतिपादन मात्मनः क्रियत इति तु प्राचां व्याख्यानमतिस्प- ष्टम् ॥ २२ ॥ | श्री० टी०---नन्वात्मनोऽविनाशे ऽपि तदीयशरीरनाशं पयलोच्य शोचामीति चेत्तत्राऽऽह-वासांसीति । कर्मनिबन्धनानां नूतनानां देहानामवश्यंभावित्वान्न जीर्णदेहनाशे शोकावकाश इत्यर्थः ॥ २२ ॥ | म० टी०-ननु देहनाशे तदभ्यन्तरवर्तिन आत्मनः कुतो न विनाशो गृहदाहे तदन्तर्वर्तिपुरुषवदित्यत आह—- नैनं छिन्दन्ति शस्राणि नैनं दहति पावकः ॥ न चैनं छेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३ ॥ शस्त्राण्यस्यादीनि अतितीक्ष्णान्यपि एनं प्रकृतमात्मानं न च्छिन्दन्ति अवयवविभा- गेन द्विधा कर्तुं न शक्नुवन्ति । तथा पावकोऽग्निरतिप्रज्वलितोऽपि नैनं भस्मीकर्तुं शक्नोति । न चैनमापोऽत्यन्तं वेगवत्योऽपि आद्रकरणेन विश्लिष्टावयवं कर्तुं शक्नुवन्ति । मारुतो वायुरतिप्रवलोऽपि नैनं नीरसं कर्तुं शक्नोति । सर्वनाशकाक्षेपे प्रकृते युद्धसमये शस्त्रादीनां प्रकृतत्वादवयुत्यानुवादेनोपन्यासः । पृथिव्यतेजोवायूनामेव नाशकत्वप्रास- ब्रेस्तेषामेवोपन्यासो नाऽऽकाशस्य || २३ || । | श्री० टी०---कथं हन्तीत्यनेनोक्तं वधसाधनाभावं दर्शयन्नविनाशित्वमात्मनः स्फुटों करोति-नैनमिति । आपो नैनं क्लेदयन्ति मृदूकरणेन शिथिलं न कुर्वन्तैि मारुतोऽप्येनं न शोषयति ।। २३ ।। १ क, ग, ३, ६, च, छ, ज, झ, ञ, “न्टि २३ ।। [अ० २श्ले०२४) श्रीमद्भगवद्गीता । ६६ म० टी०-शस्त्रादीनां तन्नाशकत्वासामथ्र्ये तस्य तज्जनितनाशानहेत्वे हेतुमाह- अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमलेद्योऽशष्य एव च ॥ नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥ यतोऽच्छेद्योऽयमतो नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि । अदाह्योऽयं यतोऽतो नैनं दहति पावकः । यतोऽक्केद्योऽयमतो नैनं क्लेदयन्त्यापः। यतोऽशोध्योऽयमतो नैनं शोषयति मारुत इति क्रमेण योजनीयम् । एवकारः प्रत्येकं संबध्यमानोऽच्छेद्यत्वाद्यवधारणार्थः । चः समुच्चये हेतौ वा । छेदायनर्हत्वे हेतुमाहोत्तरार्धेन-नित्योऽयं पूर्वापरकोटिरहि- तोऽतोऽनुत्पाद्यः । असर्वगतत्वे ह्यनित्यत्व स्यात्, “यावद्विकारं तु विभागः” इति न्याया- पराभ्युपगतपरमाण्वादीनामनभ्युपगमात् । अयं तु सर्वगतो विभुरतो नित्य एव । एतेन प्राप्यत्वं पराकृतम् । यदि चायं विकारी स्यात्तदा सर्वगतो न स्यात् । अयं तु स्थाणु- रविकारी । अतः सर्वगत एव । एतेन विकार्यत्वमपाकृतम् । यदि चायं चलः क्रियावान्स्यात्तदा विकारी स्याद्धटादिवत् । अयं त्वचलोऽतो न विकारी । एतेन संस्कार्यत्वं निराकृतम् । पूर्वावस्थापरित्यागेनावस्थान्तरापत्तिविक्रिया । अवस्थैक्येऽपि चलनमात्रं क्रियेति-विशेषः । यस्मादेवं तस्मात्सनातनोऽयं सर्वदैकरूपो न कस्या अपि क्रियायाः कर्मेत्यर्थः । उत्पत्त्याप्तिविकृति संस्कृत्यन्यतरक्रियाफलयोगे हि कर्मत्वं स्यात् । अयं तु नित्यत्वान्नोत्पाद्यः, अनित्यस्यैव घटादेरुत्पाद्यत्वात् । सर्वगतत्वान्न प्राप्यः परि- च्छिन्नस्यैव पैयआदेः प्राप्यत्वात् । स्थाणुत्वादविकार्यः, विक्रियावतो घृतादेव विका- यत्वात् । अचलत्वादसंस्कार्यः सक्रियस्यैव दर्पणादेः संस्कार्यत्वात् । तथा च श्रुतयः-

  • आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः, ** वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः, " * निष्कलं

निष्क्रिय शान्तम् इत्यादयः । * यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो योऽप्सु तिष्ठ- नद्भयोऽन्तरो यस्तेजसि तिष्ठेस्तेजसोऽन्तरो यो वायौ तिष्ठन्वायोरन्तरः इत्याद्या च श्रुतिः सर्वगतस्य सर्वान्तयमितया तदविषयत्वं दर्शयति । यो हि शस्त्रादौ न तिष्ठति तं शस्त्रायश्छिन्दन्ति । अयं तु शस्त्रादीनां सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन तत्प्रेरकस्तदन्तर्यामी । अतः कथमेनं शस्त्रादीनि खव्यापारविषयी कुर्युरित्यभिप्रायः । अत्र * येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः' इत्यादिश्रुतयोऽनुसंधेयाः । सप्तमाध्याये च प्रकटी करिष्यति श्रीभगवा- निति दिक् ॥ २४ ॥ | श्री० टी०-तत्र हेतूनाहाच्छेद्य इति सार्धेन–निरवयवत्वादच्छेद्योऽयमलेद्यश्च । अमूर्तत्वाददाह्यो द्रवत्वाभावादशोष्य इति भावः । इतश्च च्छेदादियोग्यो न भवति यतो १ के. घ. छ. घटादेः । २ छ. तो घटादें । ३ ख. 'रो यै पृथिवी न वेद यस्य ऋथिवीम न्तरो यमिति एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृत इत्याद्याश्च श्रुतयः स । ५६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटकाभ्यां समेता---[अ० २०२५] नित्यः, अविनाशी सर्वगतः सर्वत्र गतः स्थाणुः स्थिरस्वभावो रूपान्तरापत्तिशून्यः, अचलः पूर्वरूपापरित्यागी सनातनोऽनादिः ॥ २४ ।। | म० टी०-छेद्यत्वादिग्राहकप्रमाणाभावादपि तदभाव इत्याह-अव्यक्तोऽयमि- त्याद्यर्धन- अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ॥ तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥ यो हीन्द्रियगोचरो भवति से प्रत्यक्षत्वाद्वयक्त इत्युच्यते । अयं तु रूपादिहीन- त्वान्न तथा । अतो न प्रत्यक्षं तत्र च्छेद्यत्वादिग्राहकमित्यर्थः । प्रत्यक्षाभावेऽप्यनु- मानं स्यादित्यत आह–अचिन्त्योऽयं चिन्त्योऽनुमेयस्तद्विलक्षणोऽयम् । क्वचित्प्र- त्यक्ष हि वह्नयादिगृहीतव्याप्तिकस्य धूमादेर्दर्शनात्क्वचिदनुमेयो भवति । अप्रत्यक्षं तु व्याप्तिग्रहणासंभवान्नानुमेयत्वमिति भावः । अप्रत्यक्षस्यापीन्द्रियादेः सामान्यतोदृष्टानु- मानविषयत्वं दृष्टमत आह--अविकार्योऽयं यद्विक्रियावच्चक्षुरादिकं तत्स्वकार्यान्यथा- नुपपत्त्या कल्प्यमानमर्थापत्तेः सामान्यतोदृष्टानुमानस्य च विपयो भवति । अयं तु न विकार्यो न विक्रियावानतो नाथपत्तेः सामान्यतोदृष्टस्य वा विषय इत्यर्थः । लौकिक- शब्दस्यापि प्रत्यक्षादिपूर्वकत्वात्तन्निषेधेनैव निषेधः । ननु वेदेनैव तत्र च्छेद्यत्वादि ग्रहीष्यत इत्यत आह-उच्यते वेदेन सोपकरणेनाच्छेयाव्यक्तादिरूप एवायमुच्यते तात्प- येंण प्रतिपाद्यते । अतो न वेदस्य तत्प्रतिपादकस्यापि च्छेद्यत्वादिप्रतिपादकत्वमित्यर्थः । अत्र * नैनं छिन्दन्ति इत्यत्र शस्त्रादीनां तन्नाशकसामथ्यभाव उक्तः । अच्छे- द्योऽयमित्यादौ तस्य च्छेदादिकर्मत्वायोग्यत्वमुक्तम् । अव्यक्तोऽयमित्यत्र तच्छेदादि- ग्राहकमानाभाव उक्त इत्यपौनरुक्त्यं द्रष्टव्यम् । वेदाविनाशिनमित्यादीनां तु श्लोका- नामर्थतः शव्दतचे पौनरुक्त्यं भाष्यकृद्धिः परिहृतम्- दुर्बोधत्वादात्मवस्तुनः पुनः पुनः प्रसङ्गमापद्य शब्दान्तरेण तदेव वस्तु निरूपयति भगवान्बासुदेवः कथं नु नाम संसा- रिणां बुद्धिगोचरमापन्नं तत्त्वं संसारनिवृत्तये स्यात् " इति वदद्भिः । एवं पूर्वोक्तयु- क्तिभिरात्मनो नित्यत्वे निर्विकारत्वे च सिद्धे तव शोको नोपपन्न इत्युपसंहरति--- तस्मादित्यर्थेन । एतादृशात्मस्वरूपवेदनस्य शोककारणनिवर्तकत्वात्तस्मिन्सति शोको नोचितः कारणाभावे कायभावस्याऽऽवश्यकत्वात् । तेनाऽऽत्मानमविदित्वा यदन्वशो- चस्तद्युक्तमेव । आत्मानं विदित्वा तु नानुशोचितुमर्हसीत्यभिप्रायः ॥ २६ ।। श्री० टी०-किं च अव्यक्तश्चक्षुरायविषयः । अचिन्त्यो मनसोऽप्यविषयः ।। अविकार्यः कर्मेन्द्रियाणामप्यगोचर इत्यर्थः । उच्यत इति नित्यत्वादावभियुक्तोक्तं प्रमाणयति । उपसंहरति--तस्मादिति ॥ २६ ॥ १ छ. . °श्च न प । ३ ग, ज, झ, अ, 'पद्यापाय° । [अ० २ली ० २६ } श्रीमद्भगवद्गीता । • म० टी०--एवमात्मनो निर्विकारत्वेनाशोच्यत्वमुक्तमिदानी विकारवत्वमभ्युपे- त्यापि श्लोकद्वयेनाशाच्यत्वं प्रतिपादयति भगवान् । तत्राऽऽत्मा ज्ञानस्वरूपः प्रति- क्षणविनाशीति सौगताः । देह एवाऽऽत्मा स च स्थिरोऽप्यनुक्षणपरिणामी जायते नश्यति चेति प्रत्यक्षसिद्धमेवैतदिति लोकायतिकाः । देहातिरिक्तोऽपि देहेन सहैव जायते नश्यति चेत्यन्ये । सगद्यकाल एवाऽऽकाशजायते देहभेदेऽप्यनुवर्तमान एवाऽऽकल्पस्थायी नश्यति प्रलय इत्यपरे । नित्य एवाऽऽत्मा जायते म्रियते चेति तार्किकाः । तथाहि-प्रेत्यभावो जन्म । स चापूर्वदेहेन्द्रियादिसंबन्धः । एवं मरणमपि पूर्वदेहेन्द्रियादिविच्छेदः । इदं चोभयं धर्माधर्मनिमित्तत्वात्तदाधारस्य नित्यस्यैव मुख्यम् । अनित्यस्य तु कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गेन धमाधमधारत्वानुपपत्तेर्न जन्म- मरणे मुख्ये इति वदन्ति । नित्यस्याप्यात्मनः कर्णशष्कुलीजन्मनाऽऽकाशस्येव देहज- न्मना जन्म तन्नाशाच्च मरणं तदुभयमौपाधिकममुख्यमेवेत्यन्ये । तत्रानित्यत्वपक्षेऽपि शोच्यत्वमात्मनो निषेधति-- अथ चैनं नियजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ॥ तथाऽपि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ अथेति पक्षान्तरे । चोऽप्यर्थे । यदि दुर्बोधत्वादात्मवस्तुनोऽसकृच्छ्रवणेऽव्यवधार- णासामथ्र्यान्मदुक्तपक्षानङ्गीकारेण पक्षान्तरमभ्युपैषि । तत्राप्यनित्यत्वपक्षमेवाऽऽश्रित्य यचेनमात्मानं नित्यं जातं नित्यं मृतं वा मन्यसे । वाशब्दश्चार्थे । क्षणिकत्वपक्षे नित्यं प्रतिक्षण पक्षान्तर आवश्यकत्वान्नित्यं नियतं तोऽयं मृतोऽयमिति लौकिकप्रत्ययव- ‘शेन यदि कल्पयसि तथाऽपि हे महाबाहो ,रुषधौरेयेति सोपहासं कुमताभ्युपगमात्, त्वय्येतादृशी कुदृष्टिर्न संभवतीति सानुक वा । एवम्-* अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ' इत्यादि यथा शोचसि एवंप्रकारमनुशोकं कर्तुं स्वयमपि त्वं तादृश एवं सन्नार्हसि योग्यो न भवसि । क्षणिकत्वपक्षे देहात्मवादपक्षे देहेन सह जन्मविनाशपक्षे च जन्मान्तराभावेन थापभयासंभवत्पापभयेनैव खलु त्वमनुशोचसि । तञ्चैतादृशे दर्शने न संभवतीत्यर्थः । क्षणिकत्वपक्षे च दृष्टमपि दुःखं न संभवति बन्धु विद्यशदर्शित्वाभावादित्यधिकम् । पक्षान्तरे दृष्टदुःखनिमित्तं शोकमभ्यनुज्ञातुमेवंकारः । इष्टेदुःखनिमित्तशोकसंभवेऽप्यदृष्टदुःखनिमित्तः शोकः सर्वथा नोचित इत्यर्थः प्रथम- श्लोकस्य ॥ २६ ॥ श्री० टी०---तदेवमात्मनो जन्मविनाशाभावाने शोकः कार्य इत्युक्तम् । इदानी देहेन सहाऽऽत्मनो जन्म तद्विनाशेन च विनाशमङ्गीकृत्यापि शोको न कार्य इत्याह- | * श्रीधरकृतटीकायाः खे. झ. अ. संज्ञितादर्शपुस्तकेषु मूले नैनमिति पाठः ।। ५८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०२लौ०२७] अथ चेति । अथ च यद्यप्येनमात्मानं नित्यं सर्वदा तत्तद्देहे जाते जाते मन्यसे । तथा तत्तदेहे मृते च मृतं मन्यसे, पुण्यपापोस्तत्फलभूतयोश्च जन्ममरणयारात्मगार्मि- त्वात् । तथाऽपि त्वं शोचितु नार्हसि ॥ २६ ॥ म० टी०-नन्वात्मने अभूतसंप्लवस्थायित्वपक्षे नित्यत्वपक्षे च दृष्टादृष्टदुःखसंभ- वात्तद्भयेन शोचामीत्यत आह द्वितीय-लोकेन-- जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्भुवं जन्म मृतस्य च ॥ . तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ . हि यस्माज्जातस्य स्वकृतधर्माधर्मादिवशालब्धशरीरन्द्रियादिसंवन्धस्य स्थिरस्याऽऽ. त्मनो ध्रुव आवश्यको मृत्युस्तच्छरीरादिविच्छेदस्तदारम्भककर्मक्षयनिमित्तः संयोगस्य वियोगावसानत्वात् । तथा ध्रुवं जन्म मृतस्य च प्रान्देहकृतकर्मफलोपभोगार्थ सानुशय स्यैव प्रस्तुतत्वान्न जीवन्मुक्ते व्यभिचारः । तस्मादेवमपरिहायें परिहमशक्येऽस्मिञ्ज- न्ममरणलक्षणेऽर्थे विषये त्वमेवं विद्वान शोचितुमर्हसि । तथा च वक्ष्यति---“ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे ?' इति । यदि हि त्वया युद्धेऽनाहन्यमानाः एते जीवेयुरेव तदा युद्धाय शोकस्तवोचितः स्यात् । एते तु कर्मक्षयात्स्वयमेव म्रियन्त इति तत्पर- हारासमर्थस्य तव दृष्टदुःखनिमित्तः शोको नोचित इति भावः । एवमदृष्टदुःखनिमि- तेऽपि शोके 4 तस्मादपरिहार्थेऽर्थे " इत्येवोत्तरम् । युद्धाख्यं हि कर्म क्षत्रियस्य नियतमग्निहोत्रादिवत् । तच्च * युध संप्रहारे । इत्यस्माद्धातोर्निष्पन्नं शत्रुप्राणवि- योगानुकूलशस्त्रप्रहाररूपं विहितत्वादग्नीषोमयादिहिंसावन्न प्रत्यवायजनकम् । तथा च गौतमः स्मरति---* न दोषो हिंसायामाहवेऽन्यत्र व्यश्वासारथ्यनायुधकृताञ्जलिप्रक- णकेशपराङ्मुखोपविष्टस्थलवृक्षारूढदूतगोत्राह्मणवादिभ्यः' इति । --- चात्रायोब्राह्मणविषयं गवादिप्रा"- येत्यत्र स्पष्टी करप्यते । तथ परिहमशक्ये तदकरणे प्रत्यवाय यदि तु युद्धाख्यं कर्म काम्यमेव, ‘य आहवेषु युध्यन्ते भूभ्यर्थम्पराङ्मुखाः ।। अकूटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्ग योगिनो यथा ॥ इति याज्ञवल्क्यवचनात् , “ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । इति भगवद्वचनाचे, तदाऽपि प्रारब्धस्य कान्यस्यापि अवश्यपरिसमापनीयत्वेन नित्य- तुल्यत्वात्वया च युद्धस्य प्रारब्धत्वादपरिहार्यत्वं तुल्यमेव । अथवाऽऽत्मनित्यत्वपक्ष एव श्लोकद्वयमर्जुनस्य परमास्तिकस्य वेदवाह्यमताभ्युपगमासंभवात् । अक्षरयोजना तु नित्यश्चासौ देहन्द्रियादिसंबंन्धवंशाजातश्चेति नित्यजातस्तमेनमात्मानं नित्यमाप ५९ [ अ०२श्लो० २८] श्रीमद्भगवद्गीता । सन्तं जातं चेन्मन्यसे तथा नित्यमपि सन्तं मृतं चेन्मन्यते तथाऽपि त्वं नानुशोचितुमः हसीति प्रतिज्ञाय हेतुमाह-जातस्य हत्यादिना । नित्यस्य जातत्वं मृतत्वं च प्राग्व्याख्यातं, स्पष्टमन्यत् । भाष्यमप्यास्मन्पक्षे योजनीयम् ॥ २७ ।। श्री० टी०-कुत इत्यत आह---जातस्येति । हि यस्माज्जातस्य स्वारम्भ ककर्मक्षये मृत्युधुवो निश्चितः, मृतस्य च तदेहकृतेन कर्मणा जन्मापि भुवमेव । तस्मादेवमपरिहार्येऽर्थेऽवश्यंभाविनि जन्ममरणलक्षणेऽर्थे त्वं विद्वाञ्शोचितुं नार्हसि योग्यो न भवसि ॥ २७ ॥ म०टी०–तदेवं सर्वप्रकारेणाऽऽत्मनोऽशोच्यत्वमुपपादितमथेदानीमात्मनोऽशेच्य- त्वेऽपि भूतसंघातात्मकानि शरीराण्युद्दिश्य शोचामीत्यर्जुनाशङ्कामपनुदति भगवान् अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ॥ अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥ | आदौ जन्मनः प्रागव्यक्तानि अनुपलब्धानि भूतानि पृथिव्यादिभूतमयानि शरी- राणि मध्ये जन्मानन्तरं मरणात्प्राग्व्यक्तानि उपलब्धानि सन्ति । निधने पुनरव्यक्ता- न्येव भवन्ति । यथा स्वप्मेन्द्रजालादौ प्रतिभासमात्रजीवनानि शुक्तिरूप्यादिवत्र तु ज्ञानात्मागूनँ वा स्थितानि दृष्टिसृष्टयभ्युपगमात् । तथा * चाऽऽदावन्ते च यन्नास्ति धर्तमानेऽपि तत्तथा ॥ इति न्यायेन मध्येऽपि न सन्त्येवैतानि । “नासतो विद्यते भावः इति प्रागुक्तेश्च । एवं सति तत्र तेषु मिथ्याभूतेष्वत्यन्ततुच्छेषु भूतेषु का परिदेवना को वा दुःखप्रलापो न कोऽप्युचित इत्यर्थः । न हि स्वप्न विविधान्बन्धूनुपलभ्य प्रतिबुद्ध- स्तद्विच्छेदेन शोचति पृथग्जनोऽपि । एतदेवोक्तं पुराणे-“अदर्शनादापतितः पुनश्चा- दर्शनं गतः । भूतसंङ्घ इति शेषः । तथाच शरीराण्यप्युद्दिश्य शोको नोचित इति भावः । आकाशादिमहाभूताभिप्रायेण वा श्लोको योज्यः । अव्यक्तमव्याकृतमविंद्योप- हितचैतन्यमादिः प्रागवस्था येषां तानि तथा व्यक्तं नामरूपाभ्यामेवाऽऽविद्यकाम्या प्रकटीभूतं न तु स्वेन परमार्थसदात्मना मध्ये स्थित्यवस्था येषां तादृशानि भूतानि आका- शादीनि अव्यक्तनिधनान्येवाव्यक्ते स्वकारणे मृदीव घटादीनां निधनं प्रलयो येषां तेषु भूतेषु का परिदेवनेति पूर्ववत् । तथा च श्रुतिः * तद्धेदं तर्त्यव्याकृतमासीत्तन्नामरूपा- भ्यामेव व्याक्रियत इत्यादिव्योपादानतां सर्वस्य प्रपञ्चस्य दर्शयति । लयस्था- नत्वं तु तस्यार्थसिद्धं कारण एवं कार्यलयस्य दर्शनात् । ग्रन्थान्तरे तु विस्तरः । तथा चाज्ञानकल्पितत्वेन तुच्छान्याकाशादिभूतान्यप्युद्दिश्य, शोको नोचितश्चेत्तत्कायोण्यु- द्दिश्य नेचित इति किमु वक्तव्यमिति भावः । अथवा सर्वदा तेषामव्यक्तरूपेण विद्य- १ क, ख, घ, ङ, छ, ञ, तत्तद्दे । २ के. अ. “वसीयर्थः ॥ २७ ॥ ६० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामितटीकाभ्यां समेता-- अ०२ श्लोष २९ ] मानत्वाद्विच्छेदाभावेन तन्निमित्तः प्रलापो नाचित इत्यर्थः । भारतेत्यनेन संबोधयशुद्ध- वंशोद्भवत्वेन शास्त्रीयमर्थं प्रतिपत्तुमर्होऽसि किमिति न प्रतिपद्यस इति सूचयति॥ २८ ॥ श्री० टी०-किं च देहानां च स्वभावं पर्यालोच्य तदुपाधिक आत्मनो जन्म- मरणे शोको न कार्य इत्याह-अव्यक्तादीनीति । अव्यक्तं प्रधानं तदेवाऽऽदि- रुत्पत्तेः पूर्वरूपं येषां तान्यव्यक्तादीनि भूतानि शरीराणि कारणात्मना स्थितानामेव- त्पत्तेः । तथा व्यक्तमभिव्यक्तं मध्यं जन्ममरणान्तरालस्थितिलक्षणं येषाम् । अव्यक्ते निधनं लयो येषां तानीमान्येवंभूतान्येव तत्र तेषु का परिदेवना कः शोकनिमित्तो विलापः । प्रतिबुद्धस्य स्वप्नदृष्टै बन्धुष्विव शोको न युज्यत इत्यर्थः ॥ २८ । । | म० टी०–ननु विद्वांसोऽपि बहवः शोचन्ति तक मामेव पुनः पुनरेवमुपालभसे। अन्यच्च 4 वक्तुरेव हि तज्जाड्यं श्रोता यत्र न बुध्यते " इति न्यायात्व- द्वचनार्थप्रतिपत्तिरपि मम न दोषः, तत्रान्येषामपि तवेवाऽऽत्मापरिज्ञानादेव शोक आत्मप्रतिपादकशास्त्राथप्रतिपत्तिश्च तवाघ्यन्येषाभिव खाशयदोषादिति नोक्तदोष- द्वयमित्यभिप्रेत्याऽऽत्मनो दुर्विज्ञेयतामाह- आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन- भावार्यवद्दति तथैव चान्यः ।। आश्चर्यवचैनमन्यः शृणोति | श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २९ ॥ एवं प्रकृतं देहिनमाश्चर्येणाडुतेन तुल्यतया वर्तमानमाविद्यकनानाविधविरुद्धधर्म- वत्तया सन्तमप्यसन्तमिव स्वप्रकाशचैतन्यरूपमपि जडमिवाऽऽनन्दुघनमपि दुःखितमिव निर्विकारमपि सविकारमिव नित्यमप्यनित्यमिव प्रकाशमानमध्यप्रकाशमानमिव ब्रह्मा- भिन्नमपि तद्भिनमिव मुक्तमपि बद्धमिवाद्वितीयमपि सद्वितीयमिव संभावितविचित्रा- नेकाकारप्रतीतिविषयं पश्यति शास्त्राचार्योपदेशाभ्यामाविद्यकसर्वद्वैतनिषेचैन परमात्म- स्वरूपमात्राकारायां वेदान्तमहावाक्यजन्यायां सर्वसुकृतफलभूतायामन्तःकरणवृत्त प्रतिफलितं समाधिपरिपाकेन(ण) साक्षात्करोति कश्चिच्छमदमादिसाधनसंपन्नचरम- शरीरः कश्चिदेव न तु सर्वः । तथा कश्चिदेने यत्पश्यति तदाश्चर्यवदिति क्रियाविशे- धणम् । आत्मदर्शनमप्याश्चर्यवदेव यत्स्वरूपतो मिथ्याभूतमपि सत्यस्य व्यञ्जकमावि- द्यकमप्यविद्याया विघातकमविद्यामुपन्नत्तत्कार्यतया स्वात्मानमप्युपहन्तीति । तथा यः कश्चिदेनं पश्यति से आश्चर्यवदिति कर्तविशेषणम् । यतोऽसौ निवृ- १ ३. नो म' । ३ ज, त्र का । ३ क, धवस्तुध्वि' । ४ ख. ६, ३, झ, ञ, 'मिवार । [अ० २०१९ ] श्रीमद्भगवद्गीता । . . . . . . ६१ ताविद्यातत्कार्योऽपि प्रारब्धकर्मप्राबल्यात्तद्वानिव व्यहरति सर्वदा समाधिनिष्ठोंऽपि व्युत्तिष्ठति व्युत्थितोऽपि पुनः समाधिमनुभवतीति प्रारब्धकर्मवैचित्र्याद्विचित्रचरित्रः प्राप्तदुष्प्रापज्ञानत्वात्सकललोकस्पृहणीयोऽत आश्चर्यवदेव भवति । तदेतत्रयमप्याश्चर्य मात्मा तज्ज्ञानं तज्ज्ञाता चेति परमदुर्विज्ञेयमात्मानं त्वं कथमनायासेन जानीया इत्य- भिप्रायः । एवमुपदेष्टुरभावादप्यात्मा दुर्विज्ञेयः, यो ह्यात्मानं जानाति स एव तमन्यस्मै ध्रुवं ब्रूयात् , अज्ञस्योपदेष्टत्वासंभवात् , जास्तु समाहितचित्तः प्रायेण कथं ब्रवीतु । व्युत्थितचित्तोऽपि परेण ज्ञातुमशक्यः । यथा कथंचिज्ज्ञातोऽपि लाभपूजाख्यात्यादि- प्रयोजनानपेक्षत्वान्न ब्रवीत्येव । कथंचित्कारुण्यमात्रेण ब्रुवस्तु परमेश्वरवदत्यन्तदुर्लभ एवेत्याह-आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्य इति । यथा जानाति तथैव वदति ! एन. मित्यनुकर्षणार्थश्चकारः । स चान्यः सर्वाज्ञजनविलक्षणः । न तु यः पश्यति ततोऽन्य इति व्याघातात् । अत्रापि कर्मणि क्रियायां कर्तरि चाऽऽश्चर्यवदिति योज्यम् । तत्र कर्मणः कर्तुश्च प्रागाचैर्यवत्त्वं व्याख्यातं क्रियायास्तु व्याख्यायते । सर्वशब्दावाच्यस्य शुद्धयाऽऽत्मनो यद्वचनं तदाश्चर्यवत् । तथा च श्रुतिः--* यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह इति । केनापि शब्देनावाच्यस्य शुद्धस्याऽऽत्मनो विशिष्ट शक्तेन पदेन जहदजहत्स्वार्थलक्षणया कल्पितसंबन्धेन लक्ष्यतावच्छेदकमन्तरेणैव प्रतिपादन तदपि निर्विकल्पकसाक्षात्काररूपमत्याश्चर्यमित्यर्थः । अथवा विना शक्तिं विना लक्षणां विना संबन्धान्तरं सुषुप्तोत्थाएकवाक्यवत्तत्त्वमस्यादिवाक्येन यदात्मतत्त्वप्रति- पादनं तदाश्चर्यवत् , शब्दशक्तेरचिन्त्यत्वात् । नच विना संबन्धं बेधनेऽतिप्रसङ्गः, लक्षणापक्षेऽपि तुल्यत्वात् , शक्यसंबन्धस्यानेकसाधारणत्वात् । तात्पर्यविशेषान्नयम इति चेत् , न, तस्यापि सर्वान्प्रत्यविशेषात् । कश्चिदेव तात्पर्यविशेषमवधारयति ने सर्व इति चेत्, हन्त ताही पुरुषगत एव कश्चिद्विशेषो निर्दोषत्वरूपो नियामकः । से चास्मिन्पक्षेऽपि न दण्डवारितः । तथा च यादृशस्य शुद्धान्तःकरणस्य तात्पर्यानुसं- धानपुरःसरं लक्षणया वाक्यार्थबोधो भवद्भिरङ्गी क्रियते तादृशस्यैव केवलः शब्द विशेषोऽखण्डसाक्षात्कारं विनाऽपि संबन्धेन जनयतीति किमनुपपन्नम् । एतस्मिन्पक्ष शब्दवृत्त्यविषयत्वाद्यतो वाचो निवर्तन्त इति सुतरामुपपन्नम् । अयं च भगवदभि- प्रायो वातिककारैः प्रपञ्चितः---

  • दुर्बलत्वादविद्याया आत्मत्वाड्रोधरूपिणः ।

शब्दशक्तेरचिन्त्यत्वाद्विग्नस्तं महहानतः ॥ अगृहीत्वैव संबन्धमभिधानाभिधेययोः । १ , छ, “ति । यो य” । २ क, ग, घ, ङ, च, छ. ज. अ, तत्रापि । ३ क, ख, घ. छ. ज. चैत्वं व्या' । ४ ६. "स्याप्यात्म” । . . . मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामितटीकाभ्यां समेता अ० २औ०२९ } हित्वा निद्रा प्रबुध्यन्हें सुषुप्तेधिताः परैः ।। जाग्रदून यतः शब्दं सुधृते वेत्ति कश्चन ।। ध्वस्तेऽतो ज्ञानतोऽज्ञाने ब्रह्मास्मीति भवेत्फलम् ।। अविद्याधातिनः शब्दाद्याऽहं ब्रह्मेति धीभवेत् । नश्यत्यविद्यया साधं हत्वा रोगभिवौषधम्' इत्यादिना ग्रन्थेन ।। तदेवं वचनविषयस्य वक्तुर्वचनक्रियायाश्चात्याश्चर्यरूपत्वादात्मनो दुर्विज्ञानत्वमुक्त्वा श्रोतुमिलत्वादपि तहाह-आश्चर्यवचैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेदेति ।। अन्यो द्रष्टुर्वक्तुश्च मुक्ताद्विलक्षणो मुमुक्षुर्वक्तारं ब्रह्मविदं विधिवदुपसृत्यैनं शृणोति श्रवणाख्यविचारविषयी करोति वेदान्तवाक्यतात्पर्यनिश्चयेनावधारयतीति यावत् । श्रुत्वा चैने मनननिदिध्यासनपरिपाकाद्वैवापि साक्षात्करोत्यपि आश्चर्यवत् । तथा चाऽऽश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमिति व्याख्यातम् । अत्रापि कर्तुराश्चर्यरूपत्वमनेकजन्मा- नुष्ठितसुकृतक्षालितमनोमलतयाऽतिदुर्लभत्वात् । तथा च वक्ष्यति--

  • मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।।

यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः” इति ।।

  • श्रवणायापि वहृमियों न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो ये न विद्युः ।

आश्चर्यों वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आञ्चयों ज्ञाता कुशलानुशिष्टः । इति श्रुतेश्च ।।। एवं श्रवणश्रोतव्ययोराश्चर्यत्वं प्राग्वद्याख्येयम् । ननु यः श्रवणमननादिकं करोति स आत्मानं वेदेति किमाश्चर्यमत आह-न चैव कश्चिदिति । चकारः क्रियाकर्म- पढ्योरनुषङ्गार्थः । कश्चिदेन नैव वैद श्रवणादिकं कुर्वन्नाप । तद् कुर्वस्तु न वेदेति किमु वक्तव्यम् । * ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्थे तदर्शनात्इति न्यायात् । उक्तं च वार्तिककारैः--

  • कुतस्तज्ज्ञानमिति चेत्तद्धि बन्धपरिक्षयात् ।।

|. असावपि च भूतो वा भावी वा वर्ततेऽथवा " इति ॥ श्रवणादि कुर्वतामपि प्रतिबन्धपरिक्षयादेव ज्ञानं जायते । अन्यथा तु न । स चे प्रतिबन्धपरिक्षयः कस्यचिदूत एव । यथा हिरण्यगर्भस्य । कस्यचिद्भावी । यथा वाम- देवस्य । कस्यचिद्वर्तते । यथा श्वेतकेतोः । तथा च प्रतिबन्धक्षयस्यातिदुर्लभत्वात्

  • ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः !” इति स्मृतेश्च दुर्विज्ञेयोऽयमात्मेति निर्ग-

लितोऽर्थः । यदि तु श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चिदित्येव व्याख्यायेत तदा 1 अ० २श्लौ० १० ] श्रीमद्भगवद्गीता ।

  • आश्चर्यों ज्ञाता कुशलानुशिष्टः इति श्रुत्यैकवाक्यता न स्यात् , ** यततामपि

सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्वतः । इति भगवद्गचनविरोधश्चेति विद्वद्भिरविनयः क्षन्तव्यः । अथवा न चैव कश्चिदित्यस्य सर्वत्र संबन्धः कश्चिदेनं न पश्यति न वदति न शृणोति श्रुत्वाऽपि न वेदेति पञ्च प्रकारा उक्ताः कश्चित्पश्यत्येव न वदति काश्चि- त्पश्यति च वदति च कश्चित्तद्वचनं शृणोति च तदर्थं जानाति च कश्चिच्ळूत्वाऽपि न जानाति च कश्चित्तु सर्वबहिर्भूत इति । अविद्वत्पक्षे तु असंभावनाविपरीतभावनाभिभूत- त्वादाश्चर्यतुल्यत्वं दर्शनवंदनश्रवणेष्विति निगदव्याख्यातः श्लोकः । चतुर्थपादे तु दृष्ट्ये क्त्वा श्रुत्वाऽपीति योजना ॥ २९ ॥ श्री० टी०-कुतस्तहि विद्वांसोऽपि लोके शोचन्ति आत्मज्ञानादेवेत्याशयेनाऽs- त्मनो दुर्विज्ञेयतामाह-आश्चर्यवदिति । कश्चिदेनमात्मानं शास्त्राचार्योपदेशाभ्यां पश्यन्नाश्चर्यवत्पश्यति सर्वगतस्य नित्यज्ञानानन्दस्वभावस्याऽऽत्मनोऽलौकिकत्वादैन्द्रजा- लिकवघटमानं पश्यन्निव विस्मयेन पश्यति असंभावनाभिभूतत्वात् । तथाऽऽश्चर्यवदे- वान्यो वदति च शृणोति चान्यः । कश्चित्पुनर्विपरीतभावनाभिभूतः श्रुत्वाऽपि नैव वेद । चशब्दादुक्त्वाऽपि दृष्ट्वाऽपि न सम्यग्वेदेति द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥ म० टी०-इदानीं सर्वप्राणिसाधारणभ्रमनिवृत्तिसाधनमुक्तमुपसंहरति-- देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ॥ तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३० ॥ .. सर्वस्य प्राणिजातस्य देहे वध्यमानेऽप्ययं देही लिङ्गदेहोपाधिरात्मा वध्यो न भवतीति नित्यं नियतं यस्मात्तस्मात्सर्वाणि भूतानि स्थूलानि सूक्ष्माणि च भीष्मादिभा- वापन्नान्युद्दिश्य त्वं न शोचितुमर्हसि । स्थूलदेहस्याशोच्यत्वमपरिहार्यत्वात् , लिङ्गदे- हस्याशोच्यत्वमात्मवदेवावध्यत्वादिति ने स्थूलदेहस्य लिङ्गदेहस्याऽऽत्मनो वा शोच्य- त्वं युक्तमिति भावः ॥ ३० ॥ श्री० टी०-तदेवं दुर्योधमात्मतत्त्वं संक्षेपेणोपदिशन्नशेच्यत्वमुपसंहरति--- देहीति ।। ३० ॥ | म० टी०---तदेवं स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयतत्कारणाविद्याख्योपाधित्रयाविवेकेन मिथ्या- भूतस्यापि संसारस्य सत्यत्वात्मधर्मत्वादिप्रतिभासरूपं सर्वप्राणिसाधारणमर्जुनस्य भ्रम निराकर्तुमुपाधित्रयविवेकेनाऽऽत्मस्वरूपमभिहितवान् । संप्रति युद्धाख्ये खधर्मे हिंसा- दिबाहुल्येनाधर्मत्वप्रतिभासरूपमर्जुनस्यैव करुणादिदोषनिबन्धनमसाधारणं भ्रमं निरा- कर्तुं हिंसादिमत्त्वेऽपि युद्धस्य स्वधर्मत्वेनाधर्मत्वाभावं बोधयति भगवान्--मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटकाभ्यां समेता-अ० २०३१] स्वधर्ममपि चावेक्ष्य में विकांम्पतुमहांस ॥ धम्र्याद्वि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१॥ न केवलं परमार्थतत्त्वमेवावेक्ष्य किं तु स्वधर्ममपि क्षत्रियधर्ममपि युद्धापराङ्मुखत्वरू. पमवेक्ष्य शास्त्रतः पयलोच्य विकम्पितुं विचलितुं धर्मादधर्मत्वभ्रान्त्या निवर्ततुं नाहसि । तत्रैवं सति 4 यद्यप्येते न पश्यन्ति इत्यादिना * नरके नियतं वासो भवति इत्य- न्तेन युद्धस्य पापहेतुत्वं त्वया यदुक्तं कथं भीष्ममह संख्ये' इत्यादिना च गुरुवचन-

  1. वधायकरणं यदभिहितं तत्सर्व धर्मशास्त्रापयलोचनादेवोक्तम् । कस्मात् , हि यस्मा-

द्धम्यादपराङ्मुखत्वधर्मादनपेतायुद्धादन्यत्क्षत्रियस्य श्रेयः श्रेयःसाधनं न विद्यते । युद्धमेव हि पृथिवीजयद्वारेण प्रजारक्षणब्राह्मणशुश्रूषादिक्षात्रधर्मनिवहिकमिति तदेव क्षत्रियस्य प्रशस्ततरमित्यभिप्रायः । तथा चोक्तं पराशरेण-- | * क्षत्रियो हि प्रजा रक्षशस्त्रपाणिः प्रदण्डवान् । निर्जित्य परसैन्यानि क्षितिं धर्मेण पालयेत् इति । मनुनाऽपि ---

    • समोत्तमाधमै राजा चाऽऽहूतः पालयन्प्रजाः ।

ने निवर्तेत सङ्ग्रामाक्षात्रं धर्ममनुस्मरन् ।। सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां चैव पालनम् । शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञः श्रेयस्करं परम् ' इत्यादिना || राजशब्दश्च क्षत्रियजातिमात्रवाचीति स्थितमेवेश्यधिकरणे । तेन भूमिपालस्यै- वायं धर्म इति न भ्रमितव्यम् । उदाटतवचनेऽपि क्षत्रियो हीति क्षात्रं धर्म- मिति च स्पष्टं लिङ्गम् । तस्मात्क्षत्रियस्य युद्धं प्रशस्तो धर्म इति साधु भगवताऽभिहि- तम् । “ अपशवोऽन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वाः इतिवत्प्रशंसालक्षण या युद्धा- दन्यच्छ्यःसाधनं न विद्यत इत्युक्तमिति न दोषः । एतेन युद्धात्प्रशस्ततरं किंचिदनु- धातुं ततो निवृत्तिरुचितेति निरस्तम् । * न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा खजनमाहवे ? इत्येतदपि ॥ ३१ ॥ | श्री०टी०-यञ्चोक्तमजुनेन वेपथुश्च शरीरे में रोमहर्षश्च जायते' इति तदप्ययु- क्तमित्याह–स्वधर्ममिति । आत्मनो नाशाभावादेवैतेषां हननेऽपि विकम्पितुं नार्हसि । किं च स्वधर्ममापि अवेक्ष्य विकम्पितुं नार्हसीति संबन्धः । यच्चोतं 4 ने च श्रेयोऽनुप. श्यामि हत्वा स्वजनमाहवे इत्यादि तत्राऽऽह--धम्यादिति । धर्मादनपेतान्याच्याद्यु- द्वादन्यत् ।। ३१ ।। [ अ० २श्लीं ० ३२ ] श्रीमद्भगवद्गीता । म० टी०-ननु युद्धस्य कर्तव्यत्वेऽपि न भीष्मद्रोणादिभिर्गुरुभिः सह तत्कर्तुमु- चितमतिगहितत्वादित्याशङ्कयाऽऽहं--- यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्दारमपावृतम् ॥ सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२॥ यदृच्छया स्वप्रयत्नव्यतिरेकेण, चोऽवधारणे, अप्रार्थनयैवोपस्थितमीदृशं भीष्मद्रो- णादिवीरपुरुषप्रतियोगिकं कार्तिराज्यलाभदृष्टफलसाधनं युद्धं ये क्षत्रियाः प्रतियोगि- त्वेन लभन्ते ते सुखिनः सुखमाज एव । जये सत्यनायासेनैव यशसो राज्यस्य च लाभात् । पराजये चातिशीघ्रमेव वर्गस्य लाभादित्याह–स्वर्गद्वारमपावृतमिति । अप्रतिवद्धं वर्गसाधनं युद्धमव्यवधानेनैव स्वर्गजनकं ज्योतिष्टेमादिकं तु चिरतरेण देहपातस्य प्रतिबन्धाभावस्य चापेक्षणादित्यर्थः । खर्गद्वारमित्यनेन श्येनादिवत्प्रत्यवाय- शङ्का पारसृतः । श्येनादयो हि विहिता अपि फलदोषेण दुष्टाः, तत्फलस्य शत्रुवधस्य 44 न हिंस्यात्सर्वा भूतानि ” * ब्राह्मणं न हन्यात् इत्यादिशास्त्रनिषिद्धस्य प्रत्य: वायजनकत्वात्फले विध्यभावाच्च । न “विधिस्पृष्टे निषेधानवकाशः इति न्यायावतारः । युद्धस्य हि फलं स्वर्गः स च न निषिद्धः । तथा च मनुः--

  • आहवेषु मिथोऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः ।।

युध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्ग यान्त्यपराङ्मुखाः इति ॥ | युद्धं तु अग्नीषोमीयाद्यालम्भवाद्वहितत्वान्न निषेधेन स्प्रष्टुं शक्यते घोडशिग्रहणादि- वत् । ग्रहणाग्रहणयोस्तुल्यबलतया विकल्पवसामान्यशास्त्रस्य विशेषशाखेण संकोचसंभ- वात् । तथा च “विधिस्पृष्टे निषेधानवकाशः' इति न्यायाद्युद्धं न प्रत्यवायजनकं नापि भीष्मद्रोणादिगुरुब्राह्मणादिवधनिमित्तो दोषः, तेषामाततायित्वात् । तदुक्तं मनुना---

  • गुरु वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।।

आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।। आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ।। नाऽऽततायिवधे दोषों हन्तुर्भवति कश्चन इत्यादि । ननु स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान्व्यवहारतः ।। अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः । इति याज्ञवल्क्यवचनादाततायिव्राह्मणवधेऽपि प्रत्यवायोऽस्त्येव । 4 ब्राह्मणं न हन्यात् ' इति हि दृष्टप्रयोजनानपेक्षत्वाद्धर्मशास्त्र, * जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन १ ख. घ. झ, “त् । जिघांसयिादिति जिघांसी सन्नीयादित्यर्थः । ना' । ६६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० २०३३ ] ब्रह्महा मवेत् " इति च स्वजीवनार्थत्वादर्थशास्त्रम् । अत्रोच्यते--* ब्रह्मणे ब्राह्मण- मालभेत?' इतिवयुद्धविधायकमपि धर्मशास्त्रमेव “सुखदुःखे समे कृत्वा इत्यत्र दृष्टप्रयोज- नानपेक्षत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । याज्ञवल्क्यवचनं तु दृष्टप्रयोजनोद्देश्यकटयुद्धादिकृत- वधविषयमित्यदोषः। मिताक्षराकारस्तु धमाथसंनिपातऽग्राहिए एतदेवति द्वादशवार्षि- कप्रायश्चित्तस्यैतच्छब्दपरामृष्टस्याऽऽपस्तम्बेन विधानान्मित्रलव्याद्यर्थशास्त्रानुसारेण चतुष्पाद्यवहारे शत्रोरपि जये धर्मशास्त्रातिकमो न कर्तव्य इत्येतत्परं वचनमेतदि- त्याह । भवत्वेवं न नो हानिः । तदेवं युद्धकरणे सुखोः * स्वजन हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव इत्यर्जुनोक्तमपाकृतम् ॥ ३२ ॥ श्री० टी०-किं च महति श्रेयसि स्वयमेवोपगते सति कुतो विकम्पस इत्याह- यदृच्छयेति । यदृच्छयाऽप्रार्थितमेवोपपन्नं प्राप्तमीदृशं युद्धं सुखिनः सभाग्या एवं लभन्ते । यतो निरावरणं स्वर्गद्वारमैवैतत् । यद्वा य एवंविधं युद्धं लभन्ते त एवं सुखिन इत्यर्थः । एतेन ‘‘स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम इति यदुक्तं तनिरस्तं भवति ।। ३२ ॥ म० टी०--ननु नाहं युद्धफलकामः * न काङ्क्षे विजयं कृष्ण ? *अपि त्रैलो- क्यराज्यस्य इत्युक्तत्वात्तत्कथं मया कर्तव्यमित्याशङ्कयाकरणे दोषमाह- अथ चेत्त्वमिमं धम्र्य सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।। ततः स्वधर्म कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥३३॥ अथेति पक्षान्तरे । इमं भीष्मद्रोणादिवीरपुरुषप्रतियोगिकं धम्र्यं हिंसादिदोषेणादृष्टं सतां धमदनपेतमिति वा । स च मनुना दर्शितः--

  • न कुटेरायुधैहन्यायुध्यमानो रणे रिपून् ।

न कणिभिनपिं दिग्वैनाग्निज्वलिततेजनैः । न च हन्यात्स्थलारूढं न क्लीबं न कृताञ्जलिम् । न मुक्तकेशं नाऽऽसीनं न तवास्मीतिवादिनम् ।। न सुप्तं न विसन्नाह न नग्नं न निरायुधम् ।। नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ।। नाऽऽयुधव्यसनप्राप्तं नाऽऽतं नातिपरिक्षतम् ।। न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन्" इति ॥ सतां धर्ममुलुङ्ग्य युध्यमानो हि पापीयान्स्यात् , त्वं तु परैराहूतोऽपि सद्धर्मोपेत- मपि सङ्ग्रामं युद्धं ने कारष्यसि धर्मतो लोकतो वा भीतः परावृत्तो भविष्यसि चेत्ततो १ घ. ई. ३, ज, झ, ञ, 'कुटायुधादि । [ अ० २लो० ३५ श्रीमद्भगवद्गीता ।

  • निर्जित्य पर सैन्यानि क्षिति धर्मेण पालयेत् ' इत्यादिशास्त्रविहितस्य युद्धस्याकर-

यात्स्वधर्मं हित्वाऽननुष्ठाय कीर्तिं च महादेवादेसमागमनिमित्तां हित्वा “ न निवर्तेत सङ्ग्रामात् " इत्यादिशास्त्रनिषिद्धसङ्ग्रामनिवृत्त्या च रणजन्यं पापमेव केवलमवा- ध्यास न तु धर्म की चेत्यभिप्रायः । अथवाऽनेकनन्मानितं धर्मं त्यक्त्वा राजकृतं पापमेवावाप्स्यीत्यर्थः । यस्मात्त्वां परावृत्तमेते दुष्टा अवश्यं हनिष्यन्त अतः परावृ- तहतः संश्चिोपार्जितनिजसुकृतपरित्यागेन परोपार्जितदुष्कृतमात्रभाङमा भूरित्यभिप्रायः । तथा च मनुः----

  • यस्तु भीतः परावृत्तः सङ्ग्रामे हन्यते परैः ।

भर्तुर्यदुष्कृतं किंचित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते ।। यच्चास्य सुकृतं किंचिदमुत्रार्थमुपाज॑तम् । भर्ता तत्सर्वमादत्ते परावृत्तहतस्य तु इति ।। याज्ञवल्क्योऽपि * राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम्” इति । तेन यदुक्तं---

  • पापमेवाऽऽश्रयेदस्माहत्वैतानाततायिनः ।।

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्तोऽपि मधुसूदन ' इति तन्निराकृतं भवति ।। ३३ ।। श्री० टी०- विपक्षे दोषमाह-अथ चैत्वमिति ॥ ३३ ॥ म० टी०–एवं कीर्तिधर्मयोरिष्टयोरप्राप्तिरनिष्टस्य च पापस्य प्राप्तियुद्धपरित्यागे दर्शिता । तत्र पापाख्यमनिष्टं व्यवधानेन दुःखफलदमामुत्रिकत्वात्, शिष्टगहलक्षणं त्वनिष्टमासन्नफ उदमत्यसह्यमित्याह- अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।। संभावितस्य चाकीर्तिभरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥ भूतानि देवर्षिमनुष्यादीनि ते तवाव्ययां दीर्घकालामकीर्ति न धर्मात्माऽयं न शूरोऽयमित्येवंरूपां कथयिष्यन्त्यन्योन्यं कथाप्रसङ्गे । कीर्तिधर्मनाशसमुच्चयार्थी निपातौ । न केवलं कीर्तिधर्मी हित्वा पापं प्राप्स्यसि अपि तु अकीर्तिं च प्राप्स्याप्ति । न केवलं त्वमेव तां प्राप्स्यसि अपि तु भूतान्यपि कथयिष्यन्तीति वा निपातयारर्थः । ननु युद्धे स्वमरणसंदेहात्तत्परिहारार्थमकीर्तिरपि सोढव्या, आत्मरक्षणस्यात्यन्तापेक्षि- तत्वात् । तथा चोक्तं शान्तिपर्वणि---

  • साझा दानेन भेदेन समस्तैरुत वा पृथक् ।

विजेतुं प्रयतेतान्नि युध्येत कदाचन ॥ ६८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामितटीकाभ्यां समेता--[अ० २०३५-३६] अनित्या विजयो यस्मादृश्यते युध्यमानयोः । पराजयश्च सङ्ग्रामे तस्माद्युद्धं विवर्जयेत् ।। त्रयाणामप्युपायानां पृक्तानामसंभवे तथा युध्येत संयत्तो विजयेत रिपून्यथा इति ।।। । एवमेव मनुनाऽप्युक्तम् । तथा च मरणभीतस्य किम कीर्ति दुःखमिति शङ्का- मपनुदति--संभावितस्य धर्मात्मा शूर इत्येवमादिभिरनन्यलभ्यैगुणैर्वहुमतस्य जन- स्याकीर्तिमरणादप्यतिरिच्यतेऽधिका भवति । चो हेतौ । एवं यस्मादतोऽकीर्तमैरणमेव वरं न्यूनत्वात् । त्वमप्यतिसंभावितोऽसि महादेवादिसमागमेन । अतो नाकीर्तिदुःखं सोढुं शक्ष्यसीत्यभिप्रायः । उदाहृतवचनं त्वर्थशास्त्रत्वात् * न निवर्तेत सङ्ग्रामात् इत्यादिधर्मशास्त्रादुर्वलमिति भावः ।। ३४ ।। श्री० टी०-~-किं च----अकीर्तिमिति । अव्ययां शाश्वतीम् । संभावितस्य बहुमानितस्याकतिमरणादतिरिच्यतेऽधिकतरा भवति ।। ३४ ।। म० टी०–ननूदासीन जना मा निन्दन्तु नाम भीष्मद्रोणादयस्तु महारथाः कारुणिकत्वेन स्तोष्यन्ति मामित्यत आह -- भयाणापुरतं मंयन्ते व महारथाः ॥ येषां च त्वं बहमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥३५॥ कणदिभ्यो भयाद्युद्धानिवृत्तं न कृपयेति त्वां मस्यन्ते भीष्मद्रोणदुर्योधनादयो महारथाः । ननु ते मां बहु मन्यमानाः कथं भीतं मंस्यन्त इत्यत आह-येषामेव भीष्मादीनां त्वं बहुमतो बहुभिर्गुणैर्युक्तोऽयमर्जुन इत्येवं मतस्त एवं त्वां महारथा भयादुपस्ते मंस्यन्त इत्यन्वयः । अना भूत्वा युद्धादरत इति शपः । लाघवमनाद- रविषयत्वं यास्यसि प्राप्स्यसि । सर्वेषामिति शेपः । येषामेव त्वं प्राग्वहुमतोऽभूनेपा- मेव तादृशो भूत्वा लाधवं यास्यसीति वा ।। ३३ ।। श्री० टी०-किं च---भयादितिं । येषां बहुगुणत्वेन त्वं पूर्व संमतोऽश्वस्त एवं भयेन सङ्ग्रामात्वां निवृतं मन्येरन् । ततश्च पूर्व बहुमतो भूत्वा लाघवं यास्यास ॥ ३९ ॥ - म० टी०-ननु भीष्मादयो महारथा न बहु मन्यन्तां दुर्योधनादयस्तु शत्रव बहु मेस्यन्ते मा युद्धनिवृत्त्या तदुपकारित्वादित्यत आह--- अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ॥ निन्दन्तस्तव सामथ्र्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३६॥ तवासाधारणं यत्सामर्थ्य लोकप्रसिद्ध तन्निन्दन्तस्तव शत्रवो दुर्योधनादयोऽ. [अ० २श्लो०३७-३८ ] श्रीमद्भगवद्गीता । वाच्यान्वादान्वचनानहन्षण्डैतिलादिरूपानेव शब्दान्वहूननेकप्रकारान्वदिष्यन्ति न तु बहु मंस्यन्त इत्यभिप्रायः । अथवा स्तवसामर्थ्यं स्तुतियोग्यत्वं तव निन्दन्तोऽहिता अवाच्यवादान्वदिष्यन्तीत्यन्वयः । ननु भीष्मद्रोणादिवधप्रयुक्तं कष्टतरं दुःखमसहमानो युद्धान्निवृत्तः शत्रुकृतसामथ्र्यनिन्दनादिदुःखं सोढुं शक्ष्यामीत्यत आह-ततस्तस्मा- निन्दाप्राप्तिदुःखार्तिक नु दुःखतरं ततोऽधिकं किमपि दुःखं नास्तीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ | श्री० टी०- किं च---अवाच्यति । अवाच्यान्वादान्वचनानहशब्दांस्तवा- हितास्त्वच्छत्रवो वदिष्यन्ति ॥ ३६ ॥ | म० टी०---ननु तर्हि युद्धे गुवदिवधवशान्मध्यस्थकृता निन्दा ततो निवृत्तौ तु शत्रुकृता निन्देत्युभयतःपाशा रज्जुरित्याशङ्कय जये पराजये च लाभध्रौव्याधु- द्धार्थमेवोत्थानमावश्यकमित्याह- हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ॥ तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७॥ स्पष्टं पूर्वार्धम् । यस्मादुभयथाऽपि ते लाभस्तस्माज्जेष्यामि शत्रून्मरिष्यामि वेति कृतनिश्चयः सन्युद्धायोत्तिष्ठ, अन्यतरफलसंदेहेऽपि युद्धकर्तव्यताया निश्चितत्वात् । एतेन * न चैतद्विग्नः कतरन्नो गरीयः । इत्यादि परिदृतम् ।। ३७ ॥ । श्री० टी०---यच्चोक्तं न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः” इति तत्राऽऽह-हतो वेति । पक्षद्वयेऽपि तव लाभ एवेत्यर्थः ॥ ३७ ॥ म० टी०-नन्वेवं स्वर्गमुद्दिश्य युद्धकरणे तस्य नित्यत्वव्याघातः, राज्यमुद्दिश्य युद्धकरणे त्वर्थशास्त्रत्वाद्धर्मशास्त्रापेक्षया दौर्बल्यं स्यात्, ततश्च काम्यस्याकरणे कुतः पापं दृष्टार्थस्य गुरुबाह्मणादिवधस्य कुतो धर्मत्वं, तथा चाथ चेदितिश्लोकार्थो व्याहत इति चेत्तत्राऽऽह-- सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजय ॥ ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ।। ३८ ॥ समताकरणं रागद्वेषराहित्यम्। सुखे तत्कारणे लाभे तत्कारणे जये च रागमकृत्वा, एवं दुःखे तद्धेतावलाभे तद्धेतावनये च द्वेषमकृत्वा ततो युद्धाय युज्यस्व संनद्धो भव । एवं सुखकामना दुःखनिवृत्तिकामनां वा विहाय स्वधर्मबुद्ध्या युध्यमानो गुरुब्रा- ह्मणादिवधनिमित्तं नित्यकर्माकरणनिमित्तं च पापं ने प्राप्स्यसि । यस्तु फलकामनया करोति स गुरुब्राह्मणादिवघनिमित्तं पापं प्राप्नोति यो वा न करोति स नित्यकर्माकर- | १ ग, °ढ़ इत्यादि । अ. “ढाविकला । ७० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ० २०३९} णनिमित्तम् । अतः फलकामनामन्तरेण कुर्वन्नुभयविधमपि पापं न प्रामोतीति प्रागेव व्याख्यातोऽभित्रायः । * हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्य से महम् ' इति त्वानुषङ्गिकफलकथनमिति ने दोषः । तथा चाऽऽपस्तम्बः स्मरति-* तद्यथाऽऽत्रे फलार्थे निमिते छायागन्धावनुत्पद्यते एवं धर्मं चर्यमाणमर्था अनुत्पद्यन्ते नो चेदनूप- द्यन्ते न धर्महानिर्भवति इति । अतः युद्धशास्त्रस्यार्थशास्त्रत्वाभावात् “पापमेवाऽऽश्र- येस्मान्” इत्यादि निराकृतं भवति ॥ ३८ ॥ श्री० टी०-यद्प्युक्तं “पापमेवाऽऽश्रयेदस्मान् ” इति तत्राऽऽह-सुखदुःखे इति । सुखदुःखे समे कृत्वा तथा तयोः कारणभूतौ लाभालाभावपि तयोरपि कारणभूती जयाजयावापे समौ कृत्वा । एतेषां समत्वे कारण हर्षविषादराहित्यम् । युज्यस्व संनद्धो भव । सुखाद्यभिलाषं हित्वा स्वधर्मबुद्ध्या युध्यमानः पापं न प्राप्म्यसी- त्यर्थः ॥ ३८ ॥ | मे० टी०---ननु भवतु स्वधर्मवुद्या युध्यमानस्य पापाभावः, तथाऽपि न मां प्रति युद्धकर्तव्यतोपदेशस्तवोचितः, “य एनं वेत्ति हन्तारम्” इत्यादिना कथं स पुरुषः पार्थ के घातयति हन्ति कम्” इत्यन्तेन विदुषः सर्वकर्मप्रतिक्षेपात् । नह्यकत्रेभोक्तशुद्ध- स्वरूपोऽहमस्मि युद्धं कृत्वा तत्फलं भोक्ष्य इति च ज्ञानं संभवति विरोधात् । ज्ञान- कर्मणोः समुच्चयासंभवात्प्रकाशतमसोरिव । अयं चार्जुनाभिप्रायो ज्यायसी चेदि त्यत्र व्यक्तो भविष्यति । तस्मादेकमेव मां प्रति ज्ञानस्य कर्मणयोपदेशो नोपपद्यत इति चेत्, ने, विद्वदविद्दवस्थाभेदेन ज्ञानकर्मोपदेशोपपत्तेरित्याहे भगवान्- एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धियेंगे विमां शृणु ॥ बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥ ३९ ॥ एषा न त्वेवाहमित्याचेकविंशति-श्लोकैस्ते तुभ्यमभिहिता सांख्ये सम्यक्स्यायते सर्वोपाधिशून्यतया प्रतिपाद्यते परमात्मतत्वमनयेति संख्योपनिषत्तथैव तात्पर्यपारस- माप्त्या प्रतिपाद्यते यः स सांख्य औपनिषदः पुरुष इत्यर्थः । तस्मिन्बुद्धिस्तन्मात्र- विषयं ज्ञानं सर्वानर्थनिवृत्तिकारणं त्वां प्रति मयोक्तं नैतादृशज्ञानवतः क्वचिदपि कर्मों च्यते, तस्य कार्यं न विद्यत इति वक्ष्यमाणत्वात् । यदि पुनरेवं मयोक्तेऽपि तवैपा बुद्धिनदेति चित्तदोषात् , तदा तदपनयेनाऽऽत्मतत्त्वसाक्षात्काराय कर्मयोग एवं त्वयाऽनुष्ठेयः । तस्मिन्योगे कर्मयोग तु करणीयामिमां “सुखदुःखे समे कृत्वा' इत्यत्रोक्तां फलाभिसंधियागलक्षणां वुद्धिं विस्तरेण मया वक्ष्यमाणां शृणु । तुशब्दः पूर्वबुद्धेर्यो- 'गविषयत्वव्यतिरेकसूचनार्थः । तथा च शुद्धान्तःकरणं अति ज्ञानोपदेशोऽशुद्धान्तः- करणे प्रति कर्मोपदेश इति कुतः समुच्चयशङ्कया विरोधावकाश इत्यभिप्रायः । योग[अ० २ श्लो०४० ] श्रीमद्भगवद्गीता । ७१ विषयां बुद्धि फलकथनेन स्तौति-यया व्यवसायात्मिकतया बुद्या कर्मसु युक्तस्त्वं कमेनिमित्तं बन्धमाशयाशुद्धिलक्षणं ज्ञानपतिबन्धं प्रकर्षेण पुनः प्रतिबन्धानुत्पत्तिरूपेण हास्यास त्यक्ष्यसि । अयं भावः---कमेनिमित्तो ज्ञानप्रतिबन्धः कर्मणैव धर्माख्येना- (णा)पनेतुं शक्यते “धर्मेण पापमपनुदति इति श्रुतेः । श्रवणादिलक्षणो विचारस्तु कर्मा- त्मकप्रतिबन्धरहितस्यासंभावनादिप्रतिबन्धं दृष्टद्वारेणापनयतीति न कर्मबन्धनिराकरणा- योपदेष्टुं शक्यते । अतोऽत्यन्तमलिनान्तःकरणत्वाहिरङ्गसाधनं कमैंव त्वयाऽनुष्ठेयं, नाधुना श्रवणादियोग्यताऽपि तव जाता, दूरे तु ज्ञानयोग्यतेति । तथा च वक्ष्यति--- 44 कर्मण्येवाधिकारस्ते !' इति । एतेन सांख्यबुद्धेरन्तरङ्गसाधनं श्रवणादि विहाय बहिरङ्गसाधनं कमैंव भगवता किमित्यर्जुनायोपदिश्यत इति निरस्तम् । कर्मबन्धं संसारमीश्वरप्रसादनिमित्तज्ञानप्राप्त्या प्रहास्यसीति प्राचां व्याख्याने त्वध्याहारदोषः कर्मपदवैयर्थं च परिहर्तव्यम् ॥ ३९ ॥ श्री०टी–उपदिष्टं ज्ञानयोगमुपसंहरंस्तत्साधनं कर्मयोग प्रस्तौति-एषा त इति । सम्यक्ख्यायते प्रकाश्यते वस्तुतत्वमनयेति संख्या सम्यग्ज्ञानं तस्मिन्प्रकाशमानमात्मतत्त्वं सौख्यं तस्मिन्करणीया बुद्धिरेषा तवाभिहिता । एवमभिहितायामाप सांख्यबुद्धौ तव चदात्मतत्त्वमपरोक्षं न भवति तर्छन्तःकरणशुद्धिद्वाराऽऽत्मतत्त्वापरोक्षार्थं कर्मयोगे त्विमा बुद्धिं शृणु । यया बुद्ध्या युक्तः परमेश्वरार्पितकमयोगेन(ण) शुद्धान्तःकरणः संस्तत्प्रसादप्राप्तापरोक्षज्ञानेन कर्मात्मकं बन्धं प्रकर्षण हास्यसि त्यक्ष्यसि ॥ ३९ ॥ म०टी०-ननु “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाs. नाशकेन इति श्रुत्या विविदिषां ज्ञानं चोद्दिश्य संयोगपृथक्त्वन्यायेन सर्वकर्मण विनियोगात्तत्र चान्तःकरणशुद्धेद्वरत्वान्मा प्रति कर्मानुष्ठान विधीयते । तत्र तद्य- थेह * कैमेजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यैनितो लोकः क्षीयते इति श्रुति- बोधितस्य फलनाशस्य संभवाज्ज्ञानं विविदिषां चोद्दिश्य क्रियमाणस्य यज्ञादेः काम्य- स्वात्सवाङ्गोपसंहारेणानुष्ठेयस्य यत्किचिदङ्गासंपत्तावपि वैगुण्यापत्तेर्यक्षेनेत्यादिवाक्य- विहितानां च सर्वेषां कर्मणामेन पुरुषायुषपर्यवसानेऽपि कर्तुमशक्यत्वात्कुतः कर्मबन्धं प्रहास्यसीतिफलं प्रत्याशेत्यत आह भगवान्- नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ॥ स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ४० ॥ अभिक्रम्यते कर्मणा प्रारभ्यते यत्फलं सोऽभिक्रमस्तस्य नाशस्तद्यथेहेत्यादिना प्रति- १ के. ग. च, छ ज. अ. संभबति । २ क, ख. घ. झ. भंचित । ३ क. ख, घ, झ. "थचिता । ४ क, ख, ग, ङ, छ, ज, झ, ञ, 'गण्यापप' । ७२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०२ ० ४० ] पादित इह निष्कामकर्मयोगे नास्ति, एतत्फलस्य शुद्धेः पापक्षयरूपत्वेन लोकशब्द- वाच्यभोग्यत्वाभावेन च क्षयासंभवात् । वेदनपर्यन्ताया एव विविदिपायाः कर्मफलत्व:- द्वेदनस्य चाव्यवधानेनाज्ञाननिवृत्तिफलजनकस्य फलमजनयित्वा नाशासंभवादिह फल- नाशो नास्तीति साधूक्तम् । तदुक्तम्--

  • तद्यथेहेति या निन्दा सा फले न तु कर्मणि ।।

फलेच्छां तु परित्यज्य कृतं कर्म विशुद्धिकृत्' इति ।। तथा प्रत्यवायोऽङ्गवैगुण्यनिबन्धन वैगुण्यमिह न विद्यते तमिति वाक्येन नित्यानामे- वोपात्तदुरितक्षयद्वारेण विविदिषायां विनियोगात् । तत्र च सर्व झोपसंहानियमा- भावात् । काम्यानामपि संयोगपृथक्त्वन्यायेन विनियोग इति पक्षेऽपि फलाभिसंधिर- हितत्वेन तेषां नित्यतुल्यत्वात् । नहि काम्यनित्याग्निहोत्रयोः स्वतः कश्चिद्विशेषोऽस्ति । फलाभिसंधितदभावाभ्यामेव तु काम्यत्वनित्यत्वव्यपदेशः । इदं च पक्षद्वयमुक्तं वार्तिके----

  • वेदानुवचनादीनामैकात्म्यज्ञानजन्मने ।।

तमेतमितिवाक्येन नित्यानां वक्ष्यते विधिः ।। यद्वा विविदिषार्थत्वं काम्यानामपि कर्मणाम् ।। तमेतमिति वाक्येन संयोगस्य पृथक्त्वतः इति ।। तथा च फलाभिसंधिना क्रियमाण एवं कर्मणि सर्वाङ्गोपसंहारनियमात्तद्विलक्षणे शुद्धयर्थं कर्मणि प्रतिनिध्यादिना समातिसंभवान्नाङ्ग वैगुण्यनिमित्तः प्रत्यवायोऽस्ती- त्यर्थः । तथाऽस्य शद्धयर्थस्य धर्मस्य तमेतमित्यादिवाक्यविहितस्य मध्ये स्वल्पमपि संख्ययेतिकर्तव्यतया वा यथाशक्तिभगवदाराधनार्थं किंचिदप्यनुष्ठितं सन्महतः संसा- रभयास्त्रायते भगवत्प्रसादसंपादनेनानुष्ठातारं रक्षति ।।

  • सर्वपापप्रसक्तोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम् ।

भूयस्तपस्वी भवति पङ्किपावनपावनः । इत्यादिस्मृतेः, तमेतमिति वाक्ये समुच्चयविधायकाभावाचाशुद्धितारतम्यादेवानुष्ठान- तारतम्योपपत्तेर्युक्तमुक्तं कर्मवन्धं प्रहास्यसीति ।। ४० ॥ श्री० टी०-ननु कृष्यादिवत्कर्मणां कदाचिद्विन्नवाहुल्येन फले व्यभिचारान्म- त्राद्यङ्गवैगुण्येन चे प्रत्यवायसंभवात्कुतः कर्मयोगेन (ण) कर्मवन्धप्रहाणं तत्राऽऽहं--- नेहेति । इह निष्कामकर्मयोगेऽभिक्रमस्य प्रारम्भस्य नाशो निष्फलत्वं नास्ति । प्रत्य- वायश्च न विद्यत ईश्वरोद्देशेनैव विघ्वैगुण्याद्यसंभवात् । किं च---अस्य धर्मस्य स्वल्प- मपि उपक्रममात्रमपि कृतं महतो भयात्संसारात्रायते रक्षति, न तु काम्यकर्मवत्कि[अ० २श्लो०४१-४२] श्रीमद्भगवद्गीता ।। म० टी०-एतदुपपादनाय तमेतमितिवाक्यविहितानामैकार्थत्वमाह- व्यवसायात्मिका बुडिरेकेह कुरुनन्दन ॥ बहुशाखा द्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ११ ॥ हे कुरुनन्दनेह श्रेयामार्गे तमेतमितिवाक्ये वा व्यवसायात्मिकाऽऽत्मतत्त्वनिश्चया- त्मिका बुद्धिरे कैव चतुर्णामाश्रमाणां साध्या विवक्षिता “वेदानुवचनेन' इत्यादौ तृतीया- विभक्त्या प्रत्येक निरपेक्षसाधनत्वबोधनात् । भिन्नार्थत्वे हि समुच्चयः स्यात् । एका- र्थत्वेऽपि दर्शपूर्णमासाभ्यामितिवद्वंद्वसमासेन यदग्नये च प्रजापतये चेतिवञ्चशब्देन [व] न तथाऽत्र किंचित्प्रमाणमस्तीत्यर्थः । सांख्याविषया योगविषया च बुद्धिरेकफलत्वादेका व्यवसायात्मिका सर्वविपरीतबुद्धीनां वाधिका निर्दोषवेदवाक्यसमुत्थत्वादितस्त्वव्यव. सायिनां बुद्धयो बाध्या इत्यर्थ इति भाष्यकृतः । अन्ये तु परमेश्वराराधनेनैव संसार तरिष्यामीति निश्चयात्मिकैकनिष्ठेव बुद्धिरिह कर्मयोगे भवतीत्यर्थमाहुः । सर्वथाऽपि तु ज्ञानकाण्डानुसारेण * स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य जायते महतो भयात्" इत्युपपन्नम् । कर्मकाण्डे पुनर्वहुशाखा अनेकभेदाः कामानामनेकभेदत्वात् , अनन्ताश्च कर्मफलगुण- फलादिप्रकारोपशाखाभेदात् , बुद्धयो भवन्त्यव्यवसायिनां तत्तत्फलकामानाम् । बुद्धीनामानन्त्यप्रसिद्धिद्योतनाथ हिशब्दः । अतः काम्यकर्मापेक्षया महद्वैलक्षण्यं शुद्धयर्थकर्मणामित्यभिप्रायः ॥ ४१ ॥ | श्री० टी०–कुत इत्यपेक्षायामुभयोवैषम्यमाह-व्यवसायेति । इहेश्वराराधनल. क्षणे कर्मयोगे व्यवसायात्मिका परमेश्वरभक्त्यैव ध्रुवं तरिष्यामीतिनिश्चयात्मिकैवैक- निष्ठेव बुद्धिर्भवति । अव्यवसायिनां तु बहिर्मुखानां(ण) कामिनां कामानामानन्त्याद- नन्ताः । तत्रापि हि कर्मफलगुणफलादिप्रकारभेदाइहुशाखाश्च बुद्धयो भवन्ति । ईश्व- राराधनार्थं हि नित्यनैमित्तिकं कर्म किंचिदङ्गवैगुण्येऽपि न नश्यति । यथा शक्नुया- तथा कुर्यादिति हि तद्विधीयते । न च वैगुण्यम्, ईश्वरोद्देशेनैव वैगुण्योपरमात् । न तु तथा कान्यं कर्म । अतो महद्वैषम्यमिति भावः ।। ४१ ।। | म० टी०-अव्यवसायिनामपि व्यवसायात्मिका बुद्धिः कुतो न भवति प्रमाणस्य तुल्यत्वादित्याशङ्कय प्रतिबन्धकसद्भावान्न भवतीत्याह त्रिभिः- यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्यविपश्चितः ॥ वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीतिवादिनः ॥ ४२ ॥ १ के. घ. च. छ, ज, ३. 'दि । ३ कजे. अ, “मैं । अग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गकामः, दक्षे- न्द्रियकामो जुहुयात् । अ° । ७४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-अ०२श्ले०४३-४] कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ॥ क्रियाविशेषबहुल भोगैश्वर्यगति प्रति ।। ४३ ॥ भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।। व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥ यामिमां वाचं प्रवदन्ति तया वाचाऽपटतचेतसामविपश्चित व्यवसायात्मिक बुद्धिर्न भवतीत्यन्वयः । इमामध्ययनविध्युपात्तत्वेन प्रसिद्ध पुष्मितां पुष्पितपलाशवदा- पातरमणीयां साध्यसाधनसंबन्धप्रतिभानान्निरतिशयफलाभावाच कुतो निरतिशयफल- वाभावस्तदाह जन्मकर्मफलप्रदां जन्म चापूर्वशरीरन्द्रियादिसंबन्धलक्षणं तदधीनं च कर्म तत्तद्वणश्रमाभिमाननिमित्तं तदधीनं च फलं पुत्रपशुस्वगादिलक्षणं विनधरं तानि प्रकर्षण घटीयन्त्रवदविच्छेदेन ददातीति तथा ताम् । कुत एवमत आह----भोगैश्वर्यगति प्रति क्रियाविशेषबहुलाममृतपानोर्वशीविहारपारिजातपरिमलादिनिवन्धनो यो भोगस्त- कारणं च यदैश्वर्य देवादिस्वामित्वं तयोर्गति प्राप्त प्रति साधनभूता ये क्रियाविशेषा अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासज्येतिष्टामादयस्तै बहुलां विस्तृतमतिबाहुल्येन भोगैश्वर्यसाचनक्रि० याकलापप्रतिपादिकामिति यावत् । कर्मकाण्डस्य हि ज्ञानकाण्डापेक्षया सर्वत्रातिवि- स्तृतत्वं प्रसिद्धम् । एतादृशीं कर्मकाण्डलक्षणां वाचं प्रवदन्ति प्रकृष्टां परमार्थखगदि- फलामभ्युपगच्छन्ति । के येऽविपश्चितो विचारजन्यतात्पर्यपरिज्ञानशून्याः । अत एवं वेदवादरता वेदे ये सन्ति वादा अर्थवादाः 44 अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्यानिनः सुकृतं भवत इत्येवमादयस्तेष्वेव रता वेदार्थसत्यत्वेनैववैतदिति मिथ्याविश्वासेन संतुष्टा हे। पार्थ । अत एव नान्यदस्तीतिवादिनः कर्मकाण्डाक्षया नास्त्यन्यज्ज्ञानकाण्डं सर्व- स्यापि वेदस्य कार्यपरत्वात् , कर्मफळापेक्षया च नास्त्यन्यनिरतिशयं ज्ञानफलमति- वदनशीला महता प्रवन्धेन ज्ञानकाण्डविरुद्धार्थभाषिण इत्यर्थः । कुतो मोक्ष.षिणस्ते । अतः कामात्मानः काम्यमानविषयशताकुलचित्तत्वेन काममयः । एवं सति मोक्षमाप कुतो न कामयन्ते यतः स्वर्गपराः स्वर्ग एवोर्वश्याद्युपेतत्वेन पर उत्कृष्टो येषां ते तथा । स्वगतिरिक्तः पुरुषार्थो नास्तीति भ्राम्यन्तो विवेकवैराग्याभावा-मोक्षकथामा सोढुमक्षमा इति यावत् । तेषां च पूर्वोक्तभोगैश्वर्ययोः प्रसक्तानां क्षयित्वादिदोषदर्श- नेन निविष्टान्तःकरणानां तया क्रियाविशेषबहुलया वाचाऽपहृतमाच्छादितं चेता विवे- कज्ञानं येषां तथाभूतानामर्थवादाः स्तुत्यर्थास्तात्पर्य विषये प्रमाणान्तराबाधिते वेदस्य प्रामाण्यमिति सुप्रसिद्धमपि ज्ञातुमशक्तानां समाधावन्तःकरणे व्यवसायात्मिका बुद्धिन विधीयते न भवतीत्यर्थः । समाधिविषया व्यवसायात्मिका बुद्धिस्तेषां न भवतीति वा । १ ज, विशेषे ४° । { अ०२श्लले ०४५ ] श्रीमद्भगवद्गीता ।। अधिकरणे विषये वा सप्तम्यास्तुल्यत्वात् । विधीयत इति कर्मकर्तरि लकारः । समा- धीयतेऽस्मिन्समिति व्युत्पत्त्या समाधिरन्तःकरणं वा परमात्मा वेति नाप्रसिद्धार्थकल्प- नम् । अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिस्तन्निमित्तं व्यवसायात्मिका बुद्धिनत्पद्यत इति व्या- ख्याने तु रूढिवाऽऽदृता । अयं भावः-यद्यपि काम्यान्यग्निहोत्रादीनि शुद्धयर्थेभ्यो न विशिष्यन्ते तथाऽपि फलाभिसंधिदोषान्नाऽऽशयशुद्धि संपादयन्ति । भोगानुगुणा तु शुद्धिन ज्ञानोपयोगिनी । एतदेव दर्शयितुं भोगैश्वर्यप्रसक्तानामिति पुनरुपात्तम् । फाभिसंधिया रेण तु कृ नि ज्ञानोपयोगिनी शुद्धिमादधतीति सिद्धं विपश्चिइवि. पश्चितोः फलवे पम् । विस्तरेण चैतदने प्रतिपादयिष्यते ॥ ४२ ॥ ४३ ।। ४४ ॥ श्री० टी -नेनु कामिनोऽपि कष्टान्कामान्विहाय व्यवसायात्मिकामेव बुद्धिं किं न कुर्वति तत्राऽऽ-यामिति । पुष्पिता पुष्पितविषलतावदापातरमणीयां प्रकृष्टां पर- मार्थफलपरामेव वदन्ति वाचं स्वर्गादिफलश्रुतिं ये तेषां तया वाचाऽपहृतचेतसां व्यव- साय:त्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते इति तृतीयेनान्वयः । किमिति तथा वदन्ति यतोऽविपश्चित मूढाः । तत्र हेतुः-वेदे ये वादा अथवादाः ‘अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्य- थानिनः सुकृतं भवति “अपाम सोमममना अभूम' इत्याद्यास्तेष्वेव रताः प्रीताः । अत एवातः परमन्यदीश्वरतत्त्वं प्राप्यं नास्तीतिवेदनशीलाः ॥ ४२ ॥ अत एव-कामात्मान इति । कामात्मानः कामाकुलचित्ताः । अतः स्वर्ग एवं परः पुरुषार्थो येषां ते, जन्म च तत्र कर्माणि च तत्फलानि च प्रददातीति तथा ताम्, भोगैश्वर्ययोगतिं प्राप्त प्रति साधनभूता ये क्रियाविशेषास्ते बहुला यस्यां तो प्रवदन्ती- त्यनुषङ्गः || ४३ ॥ । ततश्च-भोगैश्वर्यप्रसक्तानामिति । भोगैश्वर्ययोः प्रसक्तानामाभिनिविष्टानां तया पुष्पितया वाचाऽपहृतमाकृष्टं चेतो येषां तेषां समाधिश्चित्तैकायं परमेश्वरैकाच्याभिमु- खत्वं तस्मिन्निश्चयात्मिका बुद्धिन विधीयते । कर्मकर्तरि प्रयोगः, नोत्पद्यत इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ | म० टी०---ननु सकामानां मा भूदाशयदोषाध्यवसायात्मिका बुद्धिः, निष्का- मानां(णां) तु व्यवसायात्मकबुच्या कर्म कुर्वतां कर्मस्वाभाव्यात्स्वर्गादिफलप्राप्तौ ज्ञानप्रतिबन्धः समान इत्याशङ्कयाऽऽहं--- बैगुण्यविषया वेदा निवैगुण्यो अवार्जुन ॥ निहुँदो नित्यसपस्थी निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥१५॥ प्रयाणां गुणानां कर्म नैगुण्यं काममूलः संसारः । स एव प्रकाश्यत्वेन विषयों १ ख, घ, ङ, च, छ, ज, झ, “भान्वि ' । २ क, अ, 'वचन' । ७६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता---[अ० २०४६} येषां तादृशा वेदाः कर्मकाण्डात्मका यो यत्फलकामस्तस्यैव तत्फलं वाधयन्तीत्यर्थः । न हि सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासाविति विनियोगेऽपि सकृदनुष्ठानात्सर्वफलप्रा- सिर्भवति तत्तत्कामनाविरहात् । यत्फलकामनयाऽनुतिष्ठति तदेव फलं तस्मिन्प्रयोग इति स्थितं योगसिद्ध्यधिकरणे । यस्मादेव कामनाविरहे फलविरहस्तस्मात्त्वं निखै- गुण्यो निष्कामो मव हेऽर्जुन । एतेन कर्मस्वाभाव्यात्संसारो निरस्तः । ननु शीतो- ष्णादिद्वंद्वप्रतीकाराय वस्त्राद्यपेक्षणात्कुतो निष्कामत्वमत आह-निर्द्वद्वः सर्वत्र भवेति संबध्यते । मात्रास्पशास्त्वित्युकन्यायेन शीतोष्णादिद्वंद्वसहिष्णुर्भव । असह्य दुःवं कथं वा सोढव्यमित्यपेक्षायामाह-नित्यसत्त्वस्थो नित्यमचञ्चलं यत्सत्वं धैर्याप- रपयायं तस्मिस्तिष्ठतीति तथा । रजस्तमोभ्यामभिभूतसत्त्वो हि शीतोष्णादिपीडया मरिष्यामीति मन्वानो धमाद्विमुखो भवति । त्वं तु रजस्तमसी अभिभूय सत्वमात्रा- लम्बनो भव । ननु शीतोष्णादिसहनेऽपि क्षुत्पिपासादिप्रतीकारार्थं किंचिदनुपात मुपादेयमुपातं च रक्षणीयमिति तदर्थं यत्ने क्रियमाणे कुतः सत्त्वस्थत्वमित्यत आह- निर्योगक्षेमः, अलवलाभो योगः, लब्धपाररक्षणं क्षेमस्तद्रहितो भव चित्तविक्षेपका- रिपरिग्रहरहितो भवेत्यर्थः । न चैवं चिन्ता कर्तव्या कथमेवं सति जीवियामीति । यतः सर्वान्तर्यामी परमेश्वर एव तव योगक्षेमादि निर्वाहयिष्यतीत्याह-आत्मवान् , आत्मा परमात्मा ध्येयत्वेन योगक्षेमादिनिवाहकत्वेन च वर्तते यस्य स आत्मवान् । सर्वकामनापरित्यागेन परमेश्वरमारावयतो मम स एव देहयात्रामात्रमपेक्षितं संपाद- यिष्यतीति निश्चित्य निश्चिन्त भवेत्यर्थः । आत्मवानप्रमत्तो भवेति वा । ४९ || श्री टी---ननु च यदि स्वर्गादिकं परमं फलं न भवति तर्हि किमिति वेदैस्त- साधनतया कर्माणि विधीयन्ते तत्राऽऽह-जैगुण्यविषया इति । त्रिगुणात्मका: सकामा येऽधिकारिणस्तद्विषयास्तेषां कर्मफलसंबन्धप्रतिपादका वेदाः । त्वं तु निबैगुण्यो निष्काम भव । तत्रोपायमाह-निर्द्वद्वः सुखदुःखशीतोष्णादियुगुलानि द्वंद्वानि तद्रहित भव, तानि सहस्वेत्यर्थः । कथमित्यत्राऽऽह-नित्यसत्त्वस्थः सन्धैर्यमवलम्ब्येत्यर्थः । तथा निर्योगक्षेमः, अप्राप्तस्वीकारो योगः, प्राप्तपरिपालन क्षेमस्तद्रहितः । आत्मवा- नप्रमत्तः । नहि द्वंद्वाकुलस्य योगक्षेमव्यामृतस्य च प्रमादिनस्वैगुण्यतिक्रमः संभवतीति ॥ ४५ ॥ म० टी०-न चैवं शङ्कनीय सर्वकामनापरित्यागेन कर्म कुर्वन्नहं तैस्तैः कर्म- जनितैरानन्दैवञ्चितः स्यामिति । यस्मात्- यावानर्थ उपाने सर्वतःसप्लुतोके ।। तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६॥ [ अ० २०४७ ] श्रीमद्भगवद्गीता । ७७ | उद्पाने क्षुद्रजलाशये, जातानेकवचनं, यावान यावत्स्नानपानादि प्रयोजनं भवति सर्वतःसंप्लुतोदके महति जलाशये तावान भवत्येव । यथा हि पर्वतनिझराः सर्वतः खवन्तः क्वचिदुपत्यकाया मेकत्र मिलन्ति तत्र प्रत्येकं जायमानमुदकप्रयोजन समुदिते सुतरां भवति सर्वेषां निझराणामेकत्रैव कासारेऽन्तभवात् । एवं सर्वेषु वेदेषु वेदोक्तेषु काम्यकर्मसु यावान हैरण्यगर्भानन्दपर्यन्तस्तावान्विजानतो ब्रह्मतत्त्वं साक्षात्कृतवतो ब्राह्मणस्य ब्रह्म बुभूषोभवत्येव । क्षुद्रानन्दानां ब्रह्मानन्दांशत्वात्तत्र क्षुद्रानन्दानामन्तभवात् । * एतस्यैवाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति । इति श्रुतेः । एकस्याप्यानन्दस्याविद्याकल्पिततत्तदुपाधिपरिच्छेदमादायांशांशिवयप- देश आकाशस्येव घटाद्यवच्छेदकल्पनया । तथा च निष्कामकर्मभिः शुद्धान्तःकरणस्य तवाऽऽत्मज्ञानोदये परब्रह्मानन्दप्राप्तिः स्यात्तथैव च सर्वानन्दप्राप्तौ न शूद्रानन्दाप्रा- प्तिनिबन्धनवैययावकाशः । अतः परमानन्दप्रापकाय तत्त्वज्ञानाय निष्कामकमाणि कुर्वित्यभिप्रायः । अत्र यथा तथा भवतीतिपत्रयाध्याहारो यावांस्तावानितिपदद्वया- नुषङ्गश्च दाष्टन्तिके द्रष्टव्यः ॥ ४६ ॥ श्री० टी०-ननु वेदोक्तनानाफलपरित्यागेन निष्कामतयेश्वराराधनविषया व्यव- सायाात्मका बुद्धिस्तु कुबुद्धिरेवेत्याशङ्ख्याऽऽह-यावानिति । उदकं पीयतेऽस्मि- नित्युदपानं वापीकूपतड़ागादि तस्मिन्स्वल्पोदक एकत्र कृत्स्नस्यार्थस्यासंभवात्तत्र तत्र परिभ्रमणेन विभागशो यावान्स्नानपानादिरर्थः प्रयोजनं भवति तावान्सर्वोऽप्यर्थः सर्व- तःसंप्लुतोदके महाहद एकत्रैव यथा भवति एवं यावान्सर्वेषु वेदेषु तत्तत्कर्मफलरूपोऽ- र्थस्तावान्सर्वोऽपि विजानतो व्यवसायात्मकबुद्धियुक्तस्य ब्राह्मणस्य ब्रह्मनिष्ठस्य भवत्येव ब्रह्मानन्दे क्षुद्रानन्दानामन्तभूतत्वात् , * एतस्यैवाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुप- जीवन्ति !' इति श्रुतेः । तस्मादियमेव बुद्धिः सुबुद्धिरित्यर्थः ।। ४६ ॥ | म० टी०---ननु निष्कामकर्मभिरात्मज्ञानं संपाद्य परमानन्दप्राप्तिः क्रियते चे. दाऽऽत्मज्ञानमेव तर्हि संपाद्यं किं बह्वायासैः कर्मभिवहिरङ्गसाधनभूतैरित्याशङ्कयाऽऽह- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ॥ मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ १७ ॥ | ते तवाशुद्धान्तःकरणस्य तात्त्विकज्ञानोत्पत्ययोग्यस्य कर्मण्येवान्तःकरणशोधकेऽ. धिकारो मयेदं कर्तव्यमिति बोधोऽस्तु न ज्ञाननिष्ठारूपे वेदान्तवाक्यविचारादौ । कर्म च कुर्वतस्तव तत्फलेषु स्वर्गादिषु कदाचन कस्यचिदम्यवस्थायां कर्मानुष्ठानात्प्रागू तत्काले वाऽधिकारो मयेदं भोक्तव्यमिति बोधो माऽस्तु । ननु मयेदं भोक्तव्यमितिबु- १ ख, ग, , च, ज” इ. °कूपादि । == = =

==[सम्पाद्यताम्]

=

==[सम्पाद्यताम्]

= = =

==[सम्पाद्यताम्]

=[सम्पाद्यताम्]

= ७८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ० २०४८ इयभावेऽपि कर्म स्वसामथ्यादेव फलं जनायिष्यतीति चेनेत्याहमा कर्मफलहेतुर्भ:, फलकामनया हि कर्म कुर्वन्फलस्य हेतुरुत्पादको भवति । त्वं तु निष्कामः सन्कर्मफ- लहेतुम भूः । न हि निष्कामेन (ण) भगवदर्पणबुद्धया कृतं कर्म फलाय कल्पत इत्युक्तम् । फलाभावे किं कर्मणेत्यत आह-मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि, यदि फलं नेष्यते किं कर्मणा दुःखरूपेणेति अकरणे तव प्रीतिर्मा भूत् ॥ ४७ ]] श्री० टी०---तार्ह सर्वकर्मफलानि परमेश्वराराधनादेव भविष्यन्तीत्यभिसंधाय प्रवतेत्याशङ्कय तद्वारयन्नाह-कर्मण्येवेति । ते तव तत्त्वज्ञानार्थिनः कर्मण्येवाधि- कारः । तत्फलेषु बन्धहेतुप्चधिकारः कामो माऽस्तु । ननु, कर्मणि कृते तत्फलं स्यादेव भोजने कृते तृप्तिवदित्याशङ्कयाऽऽहमा कर्मफलहेतुर्भः । कर्मफले प्रवृत्तिहेतुर्यस्य तथाभूतो मा भूः । कामितस्यैव स्वर्गा३नियोज्यविशेषणत्वेन फलत्वादकाभितं फलं ने स्यादिति भावः । अत एव फलं बन्धकं भविष्यतीति भयादकर्मणि कमकरणेऽपि तव सङ्गो निष्ठा माऽस्तु ॥ ४७ ।। म० टी०-पूर्वोक्तमेव विवृणोति- योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ॥ | सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥१८॥ हे धनंजय त्वं योगस्थः सन्सङ्गं फलाभिलाषं कर्तृत्वाभिनिवेशं च त्यक्त्वा कर्माणि कुरु । अत्र बहुवचनात्कर्मण्येवाधिकारस्त इत्यत्र जातानेकवचनम् । सङ्गत्यागोपाय- माह---सिद्यसियोः समो भूत्वा फलसिद्धौ हर्ष फलासिद्धौ च विषाई त्यक्त्वा केव- लमीश्वराराधनवृद्धया कमणि कुर्वित्यर्थः । ननु योगशब्देन प्राक्कमक्तम् । अत्र तु योगस्थः कर्मणि| कुवेत्युच्यते । अतः कथमेतद्वोढुं शक्यमित्यत आह-समत्वं योग उच्यते । यदेतत्सिद्यसियोः समत्वमिदमेव योगस्थ इत्यत्र योगशब्देनोच्यते न तु कर्मेति न कोऽपि विरोध इत्यर्थः । अत्र पूर्वार्धस्योत्तरार्धेन व्याख्यानं क्रियत इत्यपौनरुक्त्यमिति भाष्यकारीयः पन्थाः । “सुखदुःखे समे कृत्वा इत्यत्र जयाजय- साम्येन युद्धमात्रकर्तव्यता प्रकृतत्वादुक्ता । इह तु दृष्टादृष्टसर्वफलपरित्यागेन सर्वकर्म- कर्तव्यतेति विशेषः ॥ ४५ ॥ । | श्री० टी०किं तर्हि-योगस्थ इति । योगः परमेश्वरैकपरता तत्र स्थितः कमणि कुरु । तथापि सङ्के कर्तृत्वाभिनिवेशं त्यक्त्वा केवलमीश्वराश्रयेणैव कुरु । तत्फलस्य ज्ञानस्यापि सिध्यसियोः सम भूत्वा केवलमीश्वरोपणेनैव कुरु । यत एवं- मूर्त समत्वमेव योग उच्यते सद्भिः, चित्तसमाधानरूपत्वात् ।। ४८ ॥ - = == १ क, ख, ग, घ, ङ, छ, छ, ज, अ, °था स’ । २ च. `रार्थमेव ।। [अ० २० ४९-५०] श्रीमद्भगवद्गीता । | म० टी०-ननु किं कर्मानुष्ठानमेव पुरुषार्थों येन निष्फलमेव सदा कर्तव्यमित्यु- च्यते * प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते इति न्यायात्, तद्वरं फलकामनयैव कर्मानुष्ठानमिति चेन्नत्याह- दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ॥ बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ४९ ॥ बुद्धियोगादात्मबुद्धिसाधनभूतान्निष्कामकर्मयोगाह्ररेणातिविप्रकणावरमधर्म · कर्म फलाभिसंधिना क्रियमाणं जन्ममरणहेतृभूतम् । अथवा परमात्मबुद्धियोगाद्दुरेणावरं सर्वमपि कर्म हि यस्माद्धे धनंजय तस्माद्बुद्धौ परमात्मबुद्ध सर्वानर्थनिवर्तिकायां शरणं प्रतिबन्धकपापक्षयेण रक्षकं निष्कामकर्मयोगमन्विच्छ कर्तुमिच्छ । ये तु फलहेतवः फलकामा अवरं कर्म कुर्वन्ति ते कृपणाः सर्वदा जन्ममरणादिघटीयन्त्रभ्रमणेन पर- वशी अत्यन्तदीना इत्यर्थः । * यो वा एतदक्षरं गार्थविदित्वाऽस्माल्लोकात्प्रेति से कृपणः इति श्रुतेः । तथा च त्वमपि कृपणो मा भूः किंतु सनर्थनिवर्तकात्मज्ञा- नोत्पादकं निष्काम कर्मयोगमेवानुतिष्ठेत्यभिप्रायः । यथा हि कृपणा जना अतिदुःखेन धनमर्जयन्तो यत्किचिदृष्टसुखमात्रलोभेन दानादिजनितं महत्सुखमनुभवितुं न शक्नुव- न्तीत्यात्मानमेव वञ्चयन्ति तथा महता दुःखन कमणि कुणाः क्षुद्रफलमात्रलोभेन परमानन्दानुभवेन वञ्चिता इत्यहो दौभाग्यं मौढ्यं च तेषामिति कृपणपदेन ध्वनितम् ॥ ४९ ॥ | श्री० टी०-काम्यं तु कमतिनिकृष्टमित्याह-दूरेणेति । बुद्धया व्यवसाया- त्मिकया कृतः कर्मयोगो बुद्धियोगः, बुद्धिसाधनभूतो वा, तस्मात्सकाशादन्यत्काभ्यं कर्म दूरेणावरमत्यन्तमपकृष्टम् । हि यस्मादेवं तस्माद्वृद्धौ ज्ञाने शरणमाश्रयं कर्मयोग- मन्विच्छानुतिछ । यद्वा बुद्धो शरणं त्रातारमीश्वरमाश्रयेत्यर्थः । फलहेतवस्तु सकामा नराः कृपणा दीनाः । * यो वा एतदक्षरमविदित्वा गाग्र्थस्माल्लोकात्प्रेति स कृपणः इति श्रुतेः ॥ ४९ ।। म० टी०एवं बुद्धियोगाभावे दोषमुक्त्वा तद्भावे गुणमाह- बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ॥ तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥५॥ इह कर्मम बुद्धियुक्तः समत्वया युक्तो जहाति परित्यजति उभे सुकृतदुष्कृते पुण्यपापे सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिद्वारेण । यस्मादेवं तस्मात्समत्ववृद्धियोगाय त्वं युज्यस्व घटस्वोद्युको भव । यस्मादीदृशः समत्वबुद्धियोग ईश्वरार्षितचेतसः कर्मसु प्रवर्तमानस्य कौशलं कुशलभावो यद्वन्धहेतूनामपि कर्मणां तदभावो मोक्षपर्यवसायित्वं च तन्मह८० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता---[अ० २श्लो०५१] कौशलं समत्वबुद्धियुक्तः कर्मयोगः कर्मात्माऽपि सन्दृष्टकर्मक्षयं करोतीति महाकुश लत्त्वं तु न कुशलो यतश्चैतनोऽपि सन्सनातीयदुष्टक्षयं न करोषीति व्यतिरेकोऽत्र ध्वनितः । अथवा-इह समत्वबुद्धियुक्ते कर्मणि कृते सति सत्त्वशुद्धिद्वारेण बुद्धि- युक्तः परमात्मसाक्षात्कारवान्सञ्जात्युभे सुकृतप्कृते । तस्मात्समत्वबुद्धियुक्ताय कर्म- योगाय युज्यस्व । यस्मात्कर्मसु मध्ये समत्वबुद्धियुक्तः कर्मयोगः कौशलं कुशलो दुष्ट- कमेनिवारणचतुर इत्यर्थः ॥ १० ॥ श्री० टी०-वुद्धियोगयुक्तस्तु श्रेष्ठ इत्याह-बुद्धीति । सुकृतं स्वर्गादिप्रापक दुष्कृतं निरयादिप्रापकं ते उभे इहैव जन्मनि परमेश्वरप्रसादेन जहाति त्यजति । तस्माद्योगाय तय कर्मयोगाय युज्यत्व घटस्व । यतः कर्मसु यत्कौशलं बन्धकाना- मपि तेषामीश्वराराधनेन मोक्षपरत्वसंपादनचातुर्यं स एव योगः || ६० ।। | म० टी०-ननु दुष्कृतहानमपेक्षितं न तु सुकृतहानं पुरुषार्थभ्रंशापत्तेरित्याशङ्कय तुच्छफलत्यागेन परमपुरुषार्थप्राप्तिं फलमाह- कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ॥ जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१ ॥ समत्वबुद्धियुक्ता हि यस्मात्कर्मजं फलं त्यक्त्वा केवलमीश्वराराधनार्थ कमणि कुर्वाणाः सत्त्वशुद्धिद्वारेण मनीषिणस्तत्वमस्यादिवाक्यजन्यात्ममनीषावन्तो भवन्ति । तादृशाश्च सन्तो जन्मात्मकेन बन्धेन विनिर्मुक्ता विशेषेणाऽऽत्यन्तिकत्वलक्षणेन निरव- शेष मुक्ताः पदं पदनीयमात्मतत्वमानन्दरूपं ब्रह्मानामयमविद्यातत्कायत्मिकरोगरहित- मभयं माताख्यं पुरुषार्थं गच्छन्त्यभेदेन प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । यस्मादेवं फलकामना त्यक्त्वा समत्वबुद्धया कमण्यनुतिष्ठन्तस्तैः कृतान्तःकरणशुद्धयस्तत्त्वमस्यादिप्रमाण- त्पन्नात्मतत्त्वज्ञानविनष्टज्ञानतत्कायाः सन्तः सकलानर्थनिवृत्ति परमानन्दप्राप्तिरूपं मेक्षिाख्यं विष्णः परमं पदं गच्छन्ति तस्मात्त्वमपि यच्छेयः स्यानिश्चितं ब्रूहि तन्म इत्युक्तेः श्रेयो जिज्ञासुरेवंविधं कर्मयोगमनुतिष्ठेति भगवतोऽभिप्रायः ॥ ११ ॥ श्री० टी०-कर्मणां मेक्षिसाधनत्वप्रकारमाहकर्मेति । कर्मजं फलं त्यक्त्वा केवलमीश्वराराधनार्थं कर्म कुर्वाण मनीषिणो ज्ञानिनो भूत्वा जन्मरूपेण बन्धेन विनि- मुक्ताः सन्तोऽनामयं सर्वोपद्रवरहितं विष्णः पदं मोक्षाख्यं गच्छन्ति ॥ ११ ॥ | म० टी०एवं कर्मण्यनुतिष्ठतः कदा में सत्त्वशुद्धिः स्यादित्यत आह- यदा ते मोहकलिलं बुद्धियतितरिष्यति ॥ तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २२ ॥ ३ ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज झ, ञ, श्या । [अ० २०५३.] श्रीमद्भगवद्गीता । न तावता कालेन सत्त्वशुद्धिर्भवतीति कालनियमोऽस्ति । किंतु यदा यस्मिन्काले ते तव बुद्धिरन्तःकरणं मोहकलिलं व्यतिरिष्यति अविवेकात्मकं कालुष्यमहमिदं ममे- दमित्याद्यज्ञानविलसितमतिगहनं व्यतिक्रमिष्यति रजस्तमोमलमपहाय शुद्धभावमाप त्स्यत इति यावत् । तदा तस्मिन्काले श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च कर्मफलस्य निर्वेदं वैतृष्ण्यं गन्तासि प्राप्तासि । “ परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायात् " इति श्रुतेः । निवेदेन फलेनान्तःकरणशुद्ध ज्ञास्यसत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ | श्री० टी०-कदा तत्पदमहं प्राप्स्यामीत्यपेक्षायामाह यदेति द्वाभ्याम्---मोहो देहादिष्वात्मबुद्धिस्तदेव कलिलं गहन कलिलं गहने विदुरित्यभिधानकोशस्मृतेः । तत- %ायमर्थः-एवं परमेश्वराराधने क्रियमाणे यदा तत्प्रसादेन तव बुद्धिदेहाभिमानलक्षणं मोहमयं गहनं दुर्ग विशेषणातितरिष्यति तदा श्रोतव्यस्य श्रुतस्य चार्थस्य निर्वेद वैराग्यं गन्तासि प्राप्स्यसि । तयोरनुपादेयत्वेन जिज्ञासां ने करिष्यसीत्यर्थः ॥ १२ ॥ | म० टी०–अन्तःकरणशुद्धयैवं जातनिर्वेदस्य कदा ज्ञानप्राप्तिरित्यपेक्षाया- माह- श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥ समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २३ ॥ ते तव बुद्धिः श्रुतिभिर्नानाविधफलश्रवणैरावचरिततात्पर्यैर्विप्रतिपन्नाऽनेकविध संश- यविपर्यासवत्वेन विक्षिप्ता प्राक्, यदा यस्मिन्काले शुद्धिजविवेकजनितेन दोषदर्शनेन तं विक्षेपं परित्यज्य समाधौ परमात्मनि निश्चला जाग्रत्स्वप्नदर्शनलक्षणविक्षेपरहिताऽ. चला सुषुप्तिमूस्तब्धीभावादिरूपलयलक्षण चलनरहिता सती स्थास्यति लयविक्षेपल- क्षणौ दोषौ परित्यज्य समाहिता भविष्यतीति यावत् । अथवा निश्चलाऽसंभावनाविप रीतभावनारहिताऽचला दीर्घकालादरनैरन्तर्यसत्कार सेवनैर्विनातीयप्रत्ययादूषिता सती निवांतप्रदीपवदात्मनि स्थास्यतीति योजना । तदा तस्मिन्काले योगं जीवपरमात्मैक्य- लक्षणं तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यमखण्डसाक्षात्कारं सर्वयोगफलमवाप्स्यसि । तदा पुनः साध्यान्तराभावात्कृतकृत्यः स्थितप्रज्ञो भविष्यसीत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ श्री० टी०-ततश्च -श्रुतीति । श्रुतिभिननावैदिकलैकिकार्थश्रवणैविप्रतिपन्नतः पूर्वं विक्षिप्ता सती ते तव बुद्धिर्यदा समाधौ स्थास्यति समाधीयते चित्तमस्मिन्निति समाधिः परमेश्वरस्तस्मिन्निश्चला विषयान्तरैरनाकृष्टाऽत एवाचलाऽभ्यासपटुत्वेन तत्रैव स्थिरा च सती तदा योगं योगफलं तत्त्वज्ञानमवाप्स्यसि ।। ५३ ॥ में० टी०एवं लब्धावसरः स्थितप्रज्ञलक्षणं ज्ञातुमर्जुन उवाच । यान्येव हि जीवन्मुक्तानां लक्षणानि तान्येव मुमुक्षुण मोक्षोपायभूतानीति मन्वानः-विषयेषु तन्निवारण विनाशके समू। ते सर्वे ८४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्य समेता-[अ० २श्ले०५७] तथा सुखेषु सत्त्वपरिणामरूपप्रत्यात्मकचित्तवृत्तिविशेषेषु त्रिविधेषु प्रारब्धपुण्यकर्म- प्राप्तेिषु विगतस्पृह आगामितजातीयमुखपृहारहितः । स्पृहा हि नाम सुखानुभव- काले तज्जातीयसुखस्य कारणं धर्ममननुष्ठाय वृथैव तदाकाङ्क्षारूपा तामसी चित्त- वृत्तिभ्रान्तिरेव । सा चाविवेकिन एव जायते । न हि कारणाभावे कार्य भवितुमर्हति । अतो यथा सति कारणे कार्यं मा भूदिति वृथाकाङ्क्षारूप उद्वेगो विवेकिनो न संभ- वति तथैवासति कारणे कार्यं भूयादिति वृथाकाङ्क्षारूपा तृष्णात्मिका स्पृहाऽपि नोपपद्यते प्रारब्धकर्मणः सुखमात्रप्रापकत्वात् । हषत्मिका वा चित्तवृत्तिः स्पृहाशब्देनोक्ता । साऽपि भ्रान्तिदेव-अहो धन्योऽहं यस्य ममेदृशं सुखमुपस्थित को वा मया तुल्यस्त्रिभुवने केन वोपायेन ममेदृशं सुखं न विच्छिद्यतेत्येवमा- त्मिकोत्फुल्लतारूपा तामसी चित्तवृत्तिः । अत एवोक्तं भाष्ये---* नाग्निरिवेन्धनद्या- धाने यः सुखान्यनुविवर्धते स विगतस्पृहः' इति । वक्ष्यति च----* न प्रहृप्ये- त्प्रियं प्राप्य नोद्विनेत्प्राप्य चाप्रियम्" इति । साऽपि न विवेकिनः संभ- वति भ्रान्तित्वात् । तथा वीतरागभयक्रोधः । रागः शोभनाध्यासनिबन्धन विषयेषु रञ्जनात्मकश्चित्तवृत्तिविशेषोऽत्यन्ताभिनिवेशरूपः । रागविषयस्य नाशके समुपस्थिते तन्निवारणासामथ्यमात्मनो मन्यमानस्य दैन्यात्मकश्चित्तवृत्तिविशेष भयम् । एवं रागविषयविनाशके समुपस्थिते तन्निवारणसामथ्र्येमात्मनो मन्य- मानस्याभिज्वलनात्मकश्चित्तवृत्तिविशेषः क्रोधः । ते सर्वे विपर्ययरूपत्वाद्विगता यस्मात्स तथा । एतादृशो मुनर्मननशीलः संन्यासी स्थितप्रज्ञ उच्यते । एवंलक्षणः स्थितधीः स्वानुभवप्रकटनेन शिष्यशिक्षार्थमनुद्वेगनिस्पृहत्वादिवाचः प्रभात इत्यन्वय उक्तः । एवं चान्योऽपि मुमुक्षदुःखे नोद्विजेत्सुखे न प्रहृष्येत् , रागभ- युक्रोधरहितश्च भवेदित्यभिप्रायः ॥ १६ ॥ | श्री० टी०–किं च-दुःखेष्विति । दुःखेषु प्राप्तेष्वपि अनुद्विग्नमक्षुभितं मनो यस्य सः । सुखेषु विगती स्पृहा यस्य सः । तत्र हेतुः---वीता अपगती रागभयक्रोधा यस्मात् । तत्र रागः प्रीतिः । स मुनिः स्थितधीः स्थितप्रज्ञ इत्युच्यते ॥ १६ ॥ म० टी०-किं च--- यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ॥ नाभिनन्दति न दृष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥ सवदेहेषु जीवनादिष्वपि यो मुनिरनभिस्नेहः, यस्मिन्सत्यन्यदीये हानिवृद्धी स्वस्मि- झारोप्येते स तादृशोऽन्यविषयः प्रेमापरपर्यायस्तोमसो वृत्तिविशेषः स्नेहः सर्वप्रकारेण तद्रहितोऽनभिस्नेहः । भगवति परमात्मनि तु सर्वथाऽभिस्नेहवान्भवेदेव, अनात्मस्नेहाशुभो विषयस्तरप्ररिचनार्थत्वामानवतनिन्दादिप्रवर्तिका वात् । तावभिनन् [अ०२श्ले०५८] श्रीमद्भगवद्गीता ।। ८५ मावस्य तदर्थत्वादिति द्रष्टव्यम् । तत्तत्प्रारब्धकर्मपरिप्रापितं शुभं सुखहेतु विषय प्राप्य नाभिनन्दति हर्षविशेषपुरःसरं न प्रशंसति । अशुभं दुःखहेतुं विषयं प्राप्य न द्वेष्टि अन्तरसूयापूर्वकं न निन्दति । अज्ञस्य हि सुखहेतुर्यः स्वकलत्रादिः से शुभो विषयस्तहुणकथनादिप्रवर्तिका धीवृत्तिभ्रान्तिरूपाऽभिनन्दः । स च तामसः, तद्गुणकथनादेः परप्ररोचनार्थत्वाभावेन व्यर्थत्वात् । एवमसूयोत्पादनेन दुःखहेतुः । परकीयविद्याप्रकर्षादिरेनं प्रत्यशुभो विषयस्तन्निन्दादिप्रवर्तिका भ्रान्तिरूपा धीवृत्तिद्वेषः । सोऽपि तामसः, तन्निन्दाया निवारणार्थत्वाभावेन व्यर्थत्वात् । तावभिनन्दद्वेष भ्रान्तिरूपौ तामसी कथमभ्रान्ते शुद्धसत्वे स्थितप्रज्ञे संभवतां तस्माद्विचालका- भावात्तस्यानभित्नेहस्य हर्षविषादरहितस्य मुनेः प्रज्ञा परमात्मतत्त्वविषया प्रतिष्ठिता फलपर्यवसायिनी स स्थितप्रज्ञ इत्यर्थः । एवमन्योऽपि मुमुक्षुः सर्वत्रानभिनेहो भवेत् । शुभं प्राप्य न प्रशंसैत्, अशुभं प्राप्य न निन्देदित्यभिप्रायः । अत्र च निन्दाप्रशं- सादिरूपा वाचो न प्रभाषेतेति व्यतिरेक उक्तः ॥ १७ ॥ | श्री० टी०-कथं प्रभाषेतेत्यस्येत्तरमाह-य इति । यः सर्वत्र पुत्रमित्रादिष्वपि अनाभलेहः स्नेहशून्यः । अत एव बाधितानुवृत्त्या तत्तच्छुभमनुकूलं प्राप्य नाभि- नन्दति न प्रशंसति । अशुभं प्रतिकूल प्राप्य न द्वेष्टि न निन्दति । किं तु केवलमु- दासीन एव भाषते, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठितेत्यर्थः ॥ १७ ॥ म० टी०-इदानी किमासीतेति प्रश्नस्योत्तरं वक्तुमारभते भगवान्षभिः श्लोकैः । तत्र प्राब्धकर्मवशाझ्युत्थानेन विक्षिप्तानीन्द्रियाणि पुनरुपसंहृत्य समाध्यर्थमेव स्थित प्रज्ञस्योपवेशनमिति दर्शयितुमाह--- यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥५८ ॥ अयं व्युत्थितः सर्वशः सर्वाणीन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः शब्दादिभ्यः सर्वेभ्यः । चः पुनरर्थे । यदा संहरते पुनरुपसंहरति संकोचयति । तत्र दृष्टान्तः कूर्मोङ्गानीव । तदा तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठितेति स्पष्टम् । पूर्वलोकाभ्यां व्युत्थानदशायामपि सकलता- मसवृत्त्यभाव उक्तः । अधुना ते पुनः समाध्यवस्थायां सकलवृत्त्यभाव इति विशेषः ।। १८ ॥ | श्री० टी०----किं च---यदेति । यदा चायं योगीन्द्रियार्थेभ्यः शब्दादिभ्यः सका- शादिन्द्रियाणि संहरते प्रत्याहरति । अनायासेन संहारे दृष्टान्तः----अङ्गानि करच- रणादीनि कूर्मों यथा स्वभावेनैवाऽऽकर्षति तद्वत् ॥ ६८ ॥ । म० टी०---ननु मुढस्यापि रोगादिवशाद्विषयेभ्य इन्द्रियाणामुपसंहरणं भवति तत्कथं तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठितेत्युक्तमत आह--८६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटकाभ्या समेता-[अ०२लो ०५९-६०] विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ॥ रसव रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९ ॥ निराहारस्येन्द्रियैर्विषयाननाहरतो देहिना देहाभिमानवतो मूढस्यापि रोगिणः काष्ठतपस्विनो वा विषयाः शब्दादयो विनिवर्तन्ते किं तु रसव रसस्तृष्णा तं वर्ज- यित्वा । अज्ञस्य विषया निवर्तन्ते तद्विषयो रागस्तु न निवर्तत इत्यर्थः । अस्य तु । स्थितप्रज्ञस्य परे पुरुषार्थं दृष्ट्वा तदेवाहमस्मीति साक्षात्कृत्य स्थितम्य रसोऽपि क्षुद्रसुखरागोऽपि निवन्ते । अपिशव्दाद्वि याश्च । तथाच यावानर्थ इत्यादौ व्याख्या- तम् । एवं च सरागविषयनिवृत्तिः स्थितप्रज्ञलक्षणमिति न मूढ व्यभिचार इत्यर्थः । यस्मात्रासति परमात्मसम्यग्दर्शने सरागविषयोच्छदस्तस्मात्सरागविषयोच्छेदिकायाः सम्यग्दर्शनात्मिकायाः प्रज्ञायाः स्यै महता यत्नेन संपादयेदित्यभिप्रायः || १९ ॥ श्री०टीं-ननु नेन्द्रियाणां विषयेष्वप्रवृत्तिः स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं भवितुमर्हति जडानामातुराणामुपवासपराणां च विषयेष्वप्रवृत्तर विशेषात्तत्राऽऽह-विषयी इति । इन्द्रियैर्विषयाणामाहरणं ग्रहणमाहारः । निराहारस्येन्द्रियैविषयग्रहणमकुवेतो देहिनो देहाभिमानिनोऽज्ञस्य विषया विनिवर्तन्ते तदनुभव निवर्तत इत्यर्थः। किं तु रसो रागोऽभिलाषस्तद्र्जम् । अभिलाधस्तु न निवर्तत इत्यर्थः । रसोऽपि रागोऽपि पर परमात्मानं दृष्ट्वाऽस्य स्थितप्रज्ञस्य सतो निवर्तते नश्यतीत्यर्थः । यद्वा निराहारस्यो- पवासपरस्य विषयाः प्रायशो विनिवर्तन्ते क्षुधासंतप्तस्य शब्दस्पर्शाद्यपेक्षाभावात् । परंतु रसवर्नम् । रसापेक्षा तु न निवर्तत इत्यर्थः । शेष समानम् ॥ १९ ॥ | म० टी०---तत्र प्रज्ञास्थैर्ये ब.ह्येन्द्रियनिग्रहो मनोनिग्रहश्चासाधारणं कारणं तदु- मयाभावे प्रज्ञानाशदर्शनादिति वक्तुं बाह्यन्द्रियनिग्रहाभावे प्रथमं दोषमाह- यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ॥ इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६० ॥ हे कौन्तेय यततो भूयो भूयो विषयदोषदर्शनात्मकं यत्नं कुर्वतोऽपि, चक्षिो कित्त्वकरणादनुदातेतोऽनावश्यकमात्मनेपदमिति ज्ञापनात्परस्मैपदमविरुद्धम् । विपश्चि- तोऽत्यन्तविवेकिनाऽपि पुरुषस्य मनः क्षणमात्रं निर्विकारं कृतमपन्द्रियाणि हरन्ति विकार प्रापयन्ति । ननु विरोधिनि विवेके सति कुतो विकारप्राप्तिस्तत्राऽऽह---प्रमा- थीनि प्रमथनशीलानि अतिबीयत्वाद्विकोपमर्दनक्षमाणि । अतः प्रसभं प्रमह्य बला- त्कारेण पश्यत्येव विपश्चित स्वामिनि विवेके च रक्षके सति सर्वप्रमाथित्वादेवेन्द्रियाण विवेकजप्रज्ञायां प्रविष्टं मनस्ततः प्रच्याव्य स्वविषयाविष्टत्वेन हरन्तीत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धि द्योतयतिं । प्रसिद्धो कायमृर्थों लोके यथा प्रमाथिनो दस्यवः प्रसभमेव धनिने [अ० २श्लो• ६१-६३] श्रीमद्भगवद्गीता । धनरक्षकं चाभिभूय तयोः पश्यतोरेव धनं हरन्ति तथेन्द्रियाण्यपि विषयसंनिधाने मनो हरन्तीति ॥ ६ ० ।। श्री० टी०-इन्द्रियसंयम विना तु स्थितप्रज्ञता न संभवति अतः साधकाव- स्थायां तत्र महान्प्रयत्नः कर्तव्य इत्याह यततो ह्यपीतिद्वाभ्याम्-यततो मोक्षे प्रय- तमानस्यापि विपश्चितो विवेकिनोऽपि मन इन्द्रियाणि प्रसनं बलाद्धरन्ति । यतः प्रमाथीनि प्रमथनशीलानि प्रक्षोभकाणि ॥ ६० ॥ म० टी०–एवं तहिं तत्र कः प्रतीकार इत्यत आह- तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।। वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६१॥ तानीन्द्रियाणि सर्वाणि ज्ञानकर्मसाधनभूतानि संयम्य वशीकृत्य युक्तः समाहित निगृहीतमनाः सन्नासीत निव्यपारस्तिष्ठेत् । प्रमाथिनां कथं ववशीकरणमिति चेत्त- घाऽऽह-मत्पर इति । अहं सर्वात्मा वासुदेव एव पर उत्कृष्ट उपादेयो यस्य स मत्पर एकान्तमद्भक्त इत्यर्थः । तथा चोक्तम्--* न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् " इति । यथा हि लोके बलवन्तं राजानमाश्रित्य दस्यको निगृह्यन्ते राजा- श्रितोऽयमिति ज्ञात्वा च स्वयमेव तद्वश्या भवन्ति तथैव भगवन्तं सर्वान्तर्यामिणमा- श्रित्य तत्प्रभावेणैव दुष्टानीन्द्रियाणि निग्राह्याणि पुनश्च भगवदाश्रितोऽयमिति मत्वा तानि तद्वश्यान्येव भवन्तीति भावः । यथा च भगवद्भर्महाप्रभावत्वं तथा विस्तरे- णाग्रे व्याख्यास्यामः । इन्द्रियवशीकारे फलमाह-वशे हीति । स्पष्टम् । तदेतद्वशी- कृतेन्द्रियः सन्नासीतेति प्रश्नस्योत्तरमुक्तं भवति ॥ ६ १ ॥ श्री० टी०—-यस्मादेवं तस्मात्-तानीति । युक्तो योगी तानीन्द्रियाणि संयम्य मत्परः सन्नासीत | यस्य वशे वशवर्तीनि । एतेन कथमासीतेति प्रश्नस्य वशीकृते- न्द्रियः सन्नासीतेत्युत्तरमुक्तं भवति ।। ६१ ॥ | म० टी०-ननु मनसो बाह्येन्द्रियप्रवृत्तिद्वाराऽनर्थहेतुत्वं निगृहीतबान्द्रियस्य तूत्वातदंष्ट्रोरगवन्मनस्यनिगृहीतेऽपि न काऽपि क्षतिवह्योद्योगाभावेनैव कृतकृत्यत्वा- दतो युक्त आसीतेति व्यर्थमुक्तमित्याशङ्कय निगृहीतबाह्यान्द्रयस्यापि युक्तत्वाभावे सर्वानर्थप्राप्तिमाह द्वाभ्याम्- ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ॥ सङ्गात्संजायते कामः कामाक्रोधोऽभिजायते ॥१२॥ ८८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता–[अ०२लो ०६३ ] क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।। स्मृतिभ्रंशामुद्धिनाशो बुडिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६३ ॥ | निगृहीतवाद्येन्द्रियस्यापि शब्दादीन्विषयान्च्यायतो मनसा पुनः पुनश्चिन्तयतः पुंसस्तेषु विषयेषु सङ्ग आसङ्गो ममात्यन्तं सुखहेतव एत इत्येवंशोभनाध्यासलक्षणः प्रीतिविशेष उपजायते सङ्गात्सुखहेतुत्वज्ञानलक्षणात्संजायते कामो ममैते भवन्त्विति तृष्णाविशेषः । तस्मात्कामात्कृतश्चित्प्रतिहन्यमानात्तत्प्रतिवातकविषयः क्रोधोऽभिज्वल- नात्माऽभिजायते । क्रोधाद्भवति संमोहः कार्याकार्यविवेकामावरूपः । संमोहत्स्मृति- विभ्रमः स्मृतेः शास्त्राचार्योपदिष्टार्थानुसंधानस्य विभ्रम विचलने विभ्रंशः । तस्माच्च स्मृतिभ्रंशावुद्धेरैकात्म्याकारमनोवृत्तेनश विपरीतभावनोपचयदोषेण प्रतिबन्धादनुत्प- त्तिरुत्पन्नायाश्च फलायोग्यत्वेन विलयः । बुद्धिनाशात्प्रणश्यति तस्याश्च फलभूताया बुद्धेविलोपात्प्रणश्यति सर्वपुरुषार्थायोग्य भवति । यो हि पुरुषार्थीयोग्य जातः स मृत एवेति लोके व्यवाह्रयते । अतः प्रणश्यतीत्युक्तम् । यस्मादेवं मनसो निग्रहाभावे निगृहीतवाद्येन्द्रियस्यापि परमानर्थप्राप्तिस्तस्मान्महता प्रयत्नेन मनो निगृह्णीयादित्य- भिप्रायः । अतो युक्तमुक्तं तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीतेति ॥ ६२ ।। ६३ ॥ . श्री० टी०--बाह्यन्द्रियसंयमाभावे दोषमुक्त्वा मनःसंयमाभावे दोषमाह ध्यायत इति द्वाभ्याम्-गुणबुड्या विषयान्ध्यायतः पुरुषस्य तेषु सङ्ग आसक्तिर्भवति । आसक्त्या च तेष्वधिकः कामो भवति । कामाच केनचित्प्रतितात्क्रोधो भवति ॥ २॥ श्री० टी०--किं च-क्रोधादिति । क्रोधात्संमोहः कायाँकार्यविवेकाभावः । ततः शास्त्राचार्योपदिष्टार्थस्मतेविंभ्रम विचलनं विभ्रंशः । ततो बुद्धेश्चेतनाया विनाशो वृक्षादिविवामिभवः । ततः प्रणश्यति मृततुल्यो भवति ॥ ६३ ।। । | म० टी०–मनसि निगृहीते तु बाह्यन्द्रियनिग्रहाभावेऽपि ने दोप इति वदन्कि व्रजेतेयस्योत्तरमाहाष्टभिः-- रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । . आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥ योऽसमाहितचेताः स वाह्येन्द्रियाणि निगृह्यापि रागद्वेषदुष्टेन मनसा विषयांश्चि- न्तयन्पुरुषार्थाद्रुष्टों भवति । विधेयात्मा तु तुशब्दः पूर्वस्माद्यतिरेकार्थः । वशी- कृतान्तःकरणस्तु आत्मवश्यैमनोधीनैः स्वाधीनैरिति वा रागद्वेषाभ्यां वियुक्तैर्विरहितै- रिन्द्रियैः श्रोत्रादिभिर्विषयाशब्दादीननिषिद्धांश्चरनुपलभमानः प्रसादं प्रसन्नत चित्तस्य स्वच्छता परमात्मसाक्षात्कारयोग्यतामधिगच्छति । रागद्वेषप्रयुक्तानीन्द्रियाणि दोषहेतुतां प्रतिपद्यन्ते । मनसि खवशे तु न रागद्वेषौ । तयोरभावे च न तदधीने[अ० २श्लौ० ६५-६६] श्रीमद्भगवद्गीता । न्द्रियप्रवृत्तिः । अवजनीयतया तु विषयोपलम्भो न दोषमावहतीति न शुद्धिव्याघात इति भावः । एतेन विषयाणां स्मरणमप चेदनर्थकारणं सुतरां तर्हि भोगस्तेन जीव- नार्थ विषयान्भुञ्जानः कथमनर्थं न प्रतिपद्यतेति शङ्का निरस्ता । स्वाधीनैरिन्द्रियैर्वि- घयान्प्राप्नोतीति च किं व्रजेतेति प्रश्नस्योत्तरमुक्तं भवति ॥ ६४ ।। श्री० टी०---नन्विन्द्रियाणां विषयप्रवणस्वभावानां निरोद्भुमशक्यत्वादयं दोषो दुष्परिहर इति स्थितप्रज्ञत्वं कथं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह रागेतिद्वाभ्याम्-रागद्वेषरहि- तैर्विगतदपैरिन्द्रियैर्विषयांश्चरनुपभुञ्जानोऽपि प्रसाद शान्ति प्राप्नोति । रागद्वेषराहित्यमे वाऽऽह-आत्मनो मनसो वश्यैविधेयो वशवत्र्यात्मा मनो यस्येति । अनेनैव कथं व्रजेत भुञ्जीतेत्यस्य चतुर्थप्रश्नस्य स्वाधीनौरंन्द्रियैविषयानधिगच्छतीत्युत्तरमुक्तं भवति ॥ ४॥ म० टी०-प्रसादमधिगच्छतीत्युक्तं तत्र प्रसादे सति किं स्यादित्युच्यते- प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।। प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥६५॥ चित्तस्य प्रसादे स्वच्छत्वरूपे सति सवदुःखानामाध्यात्मिकादीनामज्ञानविल- सितानां हानिर्विनाशोऽस्य यतेरुपजायते । हि यस्मात्प्रसन्नचेतसो यतेराशु शीघ्रमेव बुद्धिर्बह्मात्मैक्याकारा पर्यवतिष्ठते परि समन्तादवतिष्ठते स्थिर। भवति विपरीत भावनादिप्रतिबन्धाभावात् । ततश्च प्रसादे सति वुद्धिपर्यवस्थानं ततस्तद्विरोध्यज्ञान- निवृत्तिः । ततस्तत्कार्यसकलदुःखहानिरिति क्रमेऽपि प्रसादे यत्नाधिक्याय सर्वदुः- खहानिकरत्वकथनमिति ने विरोधः ।। ६६ ॥ | श्री० टी०–प्रसादे सति किं स्यादित्यत्राऽऽह–प्रसाद इति । प्रसादे सति सर्वदुःखनाशः । ततश्च प्रसन्नचेतसो बुद्धिः प्रतिष्ठिता भवतीत्यर्थः ।। ६९ ॥ म० टी०-इममेवाथै व्यतिरेकमुखेन(ण) द्रष्यति- नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।। न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥६६॥ अयुक्तस्याजितचित्तस्य बुद्धिरात्मविषया श्रवणमननाख्यवेदान्तविचारजन्या नास्ति नोत्पद्यते । तद्द्यभावे न चायुक्तस्य भावना निदिध्यासनात्मिका विजातीयप्र- त्ययानन्तरितसजातीयप्रत्ययप्रवाहरूपा । सर्वत्र नञोऽस्तीत्यनेनान्वयः । न चाभावयत आत्मानं शान्तिः सकायविद्यानिवृत्तिरूपा वेदान्तवाक्यजन्या ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कृतिः । अशान्तस्याऽऽत्मसाक्षात्कारशून्यस्य कुतः सुखं मोक्षानन्द इत्यर्थः ॥ ६६ ।। श्री० टी०-इन्द्रियनिग्रहस्य स्थितप्रज्ञतासाधनत्वं व्यतिरेकमुखेनो(ण)पपा- यति- नास्तीति । अयुक्तस्यावशीकृतेन्द्रियस्य नास्ति बुद्धिः शास्त्राचार्योपदेशा९० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० २श्लौ०६७-६८] भ्यामात्मविषया बुद्धिः । प्रज्ञैव नत्पद्यते कुतस्तस्याः प्रतिष्ठावार्ता । कुत इत्यत आहन चायुक्तस्य भावना ध्यानम् । भावनया हि बुद्धेरात्मनि प्रतिष्ठा भवति । सा चायुक्तस्य यतो नास्ति । ने चाभावयत आत्मध्यानमकुवतः शान्तिरात्मनि चित्तोपरतिः । अशान्तस्य कुतः सुखं मोक्षानन्द इत्यर्थः ।। ६६ ॥ म० टी०-अयुक्तस्य कुतो नास्ति बुद्धिरित्यत आह- इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ॥ तदस्य हरति प्रज्ञा वायुनवमिवाम्भसि ॥ ६७ ॥ चरतां स्वविषयेषु प्रवर्तमानानामवशीकृतानामिन्द्रियाणां मध्ये यदेकमपीन्द्रिय- मनुलक्षीकृत्य मनो विधीयते प्रेयते प्रवर्तते इति यावत् । कर्मकर्तरि लकारः । तदिन्द्रियमेकमपि मनसाऽनुसृतमस्य साधकस्य मनसो वा प्रज्ञामात्मविषयां शास्त्रीयां हरति अपनयति मनसस्तद्विषयाविष्टत्वात् । यदैकमपन्द्रियं प्रज्ञां हरति तदा सर्वाणि हरन्तीति किम वक्तव्यमित्यर्थः । दृष्टान्तस्तु स्पष्टः । अम्भस्येव वायोनौकाहरण- सामथ्र्यं न भुवाति सूचयितुमम्भसत्युक्तम् । एवं दाष्टन्तिकेऽप्यम्भःस्थानीये मन- श्वाञ्चल्ये सत्येव प्रज्ञाहरणसामर्थ्य मिन्द्रियस्य न तु भूस्थानीये मनःस्थैर्य इति सूचितम् ॥ ६ ७ ॥ | श्री० टी०-नास्ति बुद्धिरयुक्तस्येत्यत्र हेतुमाह-इन्द्रियाणामिति । इन्द्रि- याणामवशीकृतानां स्वैरं विषयेषु चरतां मध्ये यदेवैकमिन्द्रयं मनोऽनुविधीयतेऽवशी- कृतं सदिन्द्रियेण सह गच्छति तदेवैकमिन्द्रियमस्य मनसः पुरुषस्य वा प्रज्ञां बुद्धि हरति विषयविक्षिप्तां करोति किमुत वक्तव्यं बहूनि प्रज्ञां हरन्तीति । यथा प्रमत्तस्य कर्णधारस्य नावं वायुः समुद्रे सर्वतः परिभ्रमयति तद्वत् ॥ ६७ ॥ | म० टी०-हि यस्मादेवम् ---- तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ॥ । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६८ ॥ | सर्वशः सर्वाणि समनस्कानि । हे महाबाहो, इति संवोधयन्सर्वशत्रुनिवारणक्षम- त्वादिन्द्रियशनिवारणेऽपि त्वं क्षमोऽसीति सूचयति । स्पष्टमन्यत् । तस्येति सिद्धस्य साधकस्य च परामर्शः । इन्द्रियसंयमस्य स्थितप्रज्ञे प्रति लक्षणत्वस्य मुमुक्षु प्रति प्रज्ञासाधनत्वस्य चोपसंहरणीयत्वात् ॥ ६ ॥ श्री० ०-इन्द्रियसंयमस्य स्थितप्रज्ञत्वे साधनत्वं लक्षणत्वं चोक्तमुपसंहरति- . . १ ख, ग, च. ज. “स्य च कु’ । २ क, ख, घ, अ. °रिभ्रम । ९१ [अ० २श्लले ०६९ ] श्रीमद्भगवद्गीता ।। तस्मादिति । प्रतिष्ठिता भवतीत्यर्थः । लक्षणत्वोपसंहारे तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ज्ञातव्येत्यर्थः । महाबाहो, इति संबोधयन्वैरिनिग्रहे समर्थस्य तवात्रापि सामथ्र्यं भवेदिति सूचयति ।। ६८ ॥ : | म० टी०-तदेवं युमुक्षुणा प्रज्ञास्थैर्याय प्रयत्नपूर्वकमिन्द्रियसंयमः कर्तव्य इत्युक्तं स्थितप्रज्ञस्य तु स्वतः सिद्ध एव सर्वेन्द्रियसंयम इत्याह- या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ॥ यस्थां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९॥ या वेदान्तवाक्यजनितसाक्षात्काररूपाऽहं ब्रह्मास्मीति प्रज्ञा सर्वभूतानामज्ञानां निशेव निशा तान्प्रत्यप्रकाशरूपत्वात् । तस्यां ब्रह्मविद्यालक्षणायां सर्वभूतनिशायां जागर्ति अज्ञाननिद्रायाः प्रवृद्धः सन्सावधानो वर्तते संयमीन्द्रियसंयमवास्थितप्रज्ञ इत्यर्थः । यस्यां तु द्वैतदर्शनलक्षणायामविद्यानिद्रायां प्रसुसान्येव भूतानि जाग्रति स्वप्नवद्वयवहरन्ति .सा निशा न प्रकाशत आत्मतत्त्वं पश्यतोऽपरोक्षतया मुनेः स्थित- अज्ञस्य । यावद्ध ने प्रबुध्यते तावदेव खप्नदर्शनं बोधपर्यन्तवाङ्गमस्य । तत्त्वज्ञान- काले तु न भ्रमनिमित्तः कश्चियवहारः । तदुक्तं वार्तिककारैः--

  • कारकव्यवहारे हि शुद्धं वस्तु न वीक्ष्यते ।

शुद्धे वस्तुनि सिद्धे च कारकव्याघ्रतिस्तथा ।। . काकोलूकनिशेवायं संसारोऽज्ञात्मवेदिनोः । या निशा सर्वभूतानामित्यवोचत्स्वयं हरिः इति । तथा च यस्य विपरीतदर्शनं तस्य न वस्तुदर्शनं विपरीतदर्शनस्य वस्त्वदर्शनज- न्यत्वात् । यस्य च वस्तुदर्शनं तस्य न विपरीतदर्शनं विपरीतदर्शनकारणस्य वस्त्वद- शनस्य वस्तुदर्शनेन बाधितत्वात् । तथा च श्रुतिः * यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रा- न्योऽन्यत्पश्येत् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत्' इति विद्याविद्ययो- व्यवस्थामाह । यथा काकस्य रात्र्यन्धस्य दिनमुलूकस्य दिवान्धस्य निशा रात्रौ पश्यतश्चोलूकस्य यद्दिनं रात्रिरेव सा काकस्येति महदाश्चर्यमेतत् । अतस्तत्त्वदर्शिनः कथमाविद्यकक्रियाकारकादिव्यवहारः स्यादिति स्वतः सिद्ध एव तस्येन्द्रियसंयम इत्यर्थः ॥ ६९ ॥ श्री० टी०--ननु च कश्चिदपि प्रसुप्त इव दर्शनादिव्यापारशून्यः सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रियो लोके न दृश्यते । अतोऽसंभावितमिदं लक्षणमित्याशङ्कयाऽऽह-या निशेति । सर्वेषां भूतानां या निशा निशेव निशाऽऽत्मनिष्ठा, आत्मज्ञानध्वान्तावृत- मतीनां तस्यां दर्शनादिव्यवहाराभावात् । तस्यामात्मनिष्ठायां संयमी निगृहीतेन्द्रियो ९२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ०२श्लौ ०७०-७१] जागतिं प्रबुध्यते । यस्यां तु विषयनिष्ठायां भूतानि जाग्रति प्रबुध्यन्ते साऽऽत्मतत्त्वं पश्यतो मुनर्निशा । तस्यां दर्शनादिव्यापारस्तस्य नास्तीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति--- यथा दिवान्धानामुलूकादीनां राजावेव दर्शनं न तु दिवसे, एवं ब्रह्मज्ञस्योन्मीलिताक्षस्या- पि ब्रह्मण्येव दृष्टिने तु विषयेषु । अतो नासंभावितमिदं लक्षणमिति ।। ६९ ॥ म० टी०एतादृशस्य स्थितप्रज्ञस्य सर्वविक्षेपशान्तिरघ्यर्थसिद्धेति सदृष्टान्तमाह- आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं । | समुद्रमापः प्रविशन्ति यत् ॥ तत्कामा में प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ७० ॥ | सवभिनंदीभिरापूर्यमाणं सन्तं वृष्ट्या दिप्रमवा अपि सर्वा आषः समुद्रं प्रविशन्ति । कीदृशमचलप्रतिष्ठमनतिक्रान्तमर्यादम् । अचलानां मैनाकादीनां प्रतिष्ठा यस्मिन्निति वा गाम्भीर्यातिशय उक्तः । यद्वयेन प्रकारेण निर्विकारत्वेन तद्वत्तेनैव निर्विकारत्वप्रका- रेण यं स्थितप्रज्ञं निर्विकारमेव सन्तं कामा अझैलोंकैः काम्यमानाः शब्दाद्याः सर्वे विषया अवर्जनीयतया प्रारब्धकर्मक्शात्प्रविशन्ति न तु विकर्तुं शक्नुवन्ति । स महा- समुद्रस्थानीयः स्थितप्रज्ञः शान्ति सर्वलौकिकालौकिककमविक्षेपानिवृत्तिं बाधितानुवृत्त- विद्याकार्यनिवृत्तिं चाऽऽमोति ज्ञानबलेन । न कामकामी कामान्विषयान्कामयितुं शीलं यस्य से कामकाभ्यज्ञः शान्ति व्याख्यातां नाऽऽप्नोति । अपि तु सर्वदा लौकि. कालौकिककर्मविक्षेपेण महति केशार्णवे मग्नो भवतीति वाक्यार्थः । एतेन ज्ञानिन एव फलभूतो विद्वत्संन्यासस्तस्यैव च सर्वविक्षेपनिवृत्तिरूपा जीवन्मुक्तिर्दैवाधीनविषयभो गेऽपि निर्विकारतेत्यादिकमुक्तं वेदितव्यम् ॥ ७० ॥ श्री० टी०--ननु विषयेषु दृष्ट्यभावे कथमसौ तान्भुङ्क इत्यपेक्षायामाह---आपू- येमाणमिति । नानानदीभिरापूर्यमाणमपि अचलप्रतिष्ठमनतिक्रान्तमयदमेव समुद्र पुनरम्यन्या आपो यथा प्रविशन्ति तथा कामा विषया ये मुनिमन्तदृष्टि भोगैरविक्रि- यमाणमेव प्रारब्धकर्मभिराक्षिप्ताः सन्तः प्रविशन्ति स शान्ति कैवल्यं प्राप्नोति न तु कामकामी भोगकामनाशीलः ॥ ७० ॥ म० टी०---यस्मादेवं तस्मात्प्राप्तानपं--- विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चत निस्पृहः ॥ निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१ ॥ १ ख, ग, घ, ङ, छ, झ, अ. वृत्त्याऽवि' । २ के. “त्ताववि । |

[ अ० २श्लो०७२ ] श्रीमद्भगवद्गीता । | सर्वान्वाह्यान्गृहक्षेत्रादीनान्तरान्मनोराज्यरूपान्वासनामात्ररूपांश्च पथि गच्छतस्तृ- णस्पर्शरूपान्कामांख्रिविधान्विहायोपेक्ष्य शरीरजीवनमात्रेऽपि निस्पृहः सन् । यतो निरहंकारः शरीरेन्द्रियादाक्यमहमित्यभिमानशून्यः, विद्यावत्वादिनिमित्तात्मसंभाव- नारहित इति वा । अतो निर्ममः शरीरयात्रामात्रार्थेऽपि प्रारब्धकमक्षिप्ते कौपीना- च्छादनादौ ममेदमित्यभिमानवर्जितः सन्यः पुमांश्चरति प्रारब्धकर्मवशेन भोमान्भुङ्के यादृच्छिकतया यत्र क्वापि गच्छतीति वा । स एवंभूतः स्थितप्रज्ञः शान्ति सर्वसंसार- दुःखोपरमलक्षणामविद्यातत्कार्यनिवृत्तिमधिगच्छति ज्ञानबलेन प्राप्नोति । तदेतदीदृशं ब्रजनं स्थितप्रज्ञस्येति चतुर्थप्रश्नस्योत्तरं परिसमाप्तम् ॥ ७१ ॥ श्री० टी०-यस्मादेवं तस्मात्-विहायेति । प्राप्तान्कामान्विहाय त्यक्त्वोपे- क्ष्याप्राप्तेषु च निःस्पृहः । यतो निरहंकारः । अत एव तद्भोगसाधनेषु निर्ममः सन्न- न्तींष्टिभूत्वा यश्चरति प्रारब्धवशेन भोगान्मुझे यत्र क्वापि गच्छति वा स शान्ति प्राप्नोति ।। ७१ ।। | म० टी०-तदेवं चतुर्णा प्रश्नानामुत्तरव्याजेन सर्वाणि स्थितप्रज्ञलक्षणानि मुमु- क्षुकर्तव्यतया कथितानि । संप्रति कर्मयोगफलभूतां सांस्यनिष्ठां फलेन स्तुवन्नुप- संहति---- एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥७२॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहयां संहितायां वैयासि- क्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्र श्रीकृष्णार्जुनसं- वादे सांख्ययोगो नाम द्विती- योऽध्यायः ॥ २ ॥ । एषा स्थितप्रज्ञलक्षणव्याजेन कथिता, एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिरिति च प्रागुक्ता स्थितिर्निष्ठा सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकपरमात्मज्ञानलक्षणा ब्राह्मी ब्रह्मविषया है। पार्थेनां स्थिति प्राप्य यः कश्चिदपि पुनर्न विमुह्यति । न हि ज्ञानबाधितस्याज्ञानस्य पुनः संभवोऽस्ति अनादित्वेनोत्पत्यसंभवात् । अस्यां स्थितावन्तकालेऽपि अन्त्येऽपि वयसि स्थित्वा ब्रह्मनिवाणं ब्रह्मणि निवृणं निवृतिं ब्रह्मरूपं निवणमिति वा, ऋच्छति १ ख, ग, इ. छ, ज, छतीति । ९४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० ३ श्लो० १] गच्छत्यभेदेन । किमु वक्तव्यं यो ब्रह्मचर्यदेव संन्यस्य यावज्जीवमस्या ब्राह्मयां स्थिता- ववतिष्ठते स ब्रह्मनिर्वाणमृच्छतीत्यपिशब्दार्थः ॥ ७२ ॥ ज्ञानं तत्साधनं कर्म सत्त्वशुद्धिश्च तत्फलम् ॥ तत्फलं ज्ञाननिष्ठेवेत्यध्यायेऽस्मिन्प्रकीर्तितम् ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वेश्वरसरखतीश्रीपादशिष्यश्रीमधुसूदन- सरखतीविरचितायां श्रीमद्भगवद्गीतागूढार्थदीपिकायां सर्वगीतार्थसूत्रणं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ श्री० टी०-उक्तां ज्ञाननिष्ठां स्तुवन्नुपसंहरति-एषेति । ब्राह्मी स्थितिब्रह्म- ज्ञानानिष्ठेचैवविधा । एनां परमेश्वराराधनेन विशुद्धान्तःकरणः पुमान्प्राप्य न विमुह्यति पुनः संसारमोहं न प्राप्नोति । यतोऽन्तकाले मृत्युसमयेऽपि अस्यां क्षणमात्रमपि स्थित्वा ब्रह्मणि निवाणं लयमृच्छति प्राप्नोति किं पुनर्वक्तव्यं वाल्यमारभ्य स्थित्वा प्रामोतीति ।। ७२ ॥ इति श्रीसुबोधिन्यां टीकायां श्रीधरस्वामिविरचिताया द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः । म० टी०–एवं तावत्प्रथमेनाध्यायेनोपोद्घातितो द्वितीयेनाध्यायेन कृत्स्नः शास्त्रार्थः सूत्रितः । तथा हि---आदौ निष्कामकर्मनिष्ठा । ततोऽन्तःकरणशुद्धिः । ततः शमदमादिसाधनपुरःसरः सर्वकर्मसंन्यासः । ततो वेदान्तवाक्यविचारसहिता भाग- वद्भक्तिनिष्ठा । ततस्तत्त्वज्ञाननिष्ठा तस्याः फलं च त्रिगुणात्मकाविद्यानिवृत्त्या जीव- न्मुक्तिः प्रारब्धकर्मफलभोगपर्यन्तं तदन्ते च विदेहमुक्तिः । जीवन्मुक्तिदशायां च पर- मपुरुषार्थालम्बनेन परवैराग्यप्राप्तिर्दैवसंपदाख्या च शुभवासना तदुपकारण्यादेया । आसुरसंपदाख्या त्वशुभवासना तद्विरोधिनी हेया । दैवसंपदोऽसाधारणं कारणं सात्त्विकी श्रद्धा । आसुरसंपदस्तु राजसी तामसी चेति हेयोपादेयविभागेन कृत्स्नशा- स्वार्थपरिसमाप्तिः । तत्र * योगस्थः कुरु कर्माणि " इत्यादिना सुत्रिता सत्त्वशुद्धिसा- धनभूता निष्कामकर्मनिष्ठा सामान्यविशेषरूपेण तृतीयचतुर्थाभ्यां प्रपञ्चयते । ततः शुद्धान्तःकरणस्य शमदमादिसाधनसंपत्तिपुरःसरा “ विहाय कामान्यः सर्वान् । इत्यादिना सृत्रिता सर्व कर्मसंन्यासनिष्ठा संक्षेपविस्तररूपेण पञ्चमषष्ठाभ्याम् । एतावता १ ख, ध. व. छ, ज, झ, ह्मनि । ग. “ह्मनिवणं ब्रह्मणि । ३ घ. तमा झै”। [अ० ३ ० १] श्रीमद्भगवद्गीता ।। च त्वंपदार्थोऽपि निरूपितः । ततो वेदान्तवाक्यविचारसहिता “युक्त आसीत मत्परः इत्यादिना सूचिताऽनेकप्रकारा भगवद्भक्तिनिष्ठाऽध्यायषट्केन प्रतिपाद्यते । तावता च तत्पदार्थोऽपि निरूपितः । प्रत्यध्यायं चावान्तरसंगतिमवान्तरप्रयोजनभेदं च तत्र तत्र प्रदर्शयिष्यामः । ततस्तत्त्वंपदार्थेक्यज्ञानरूपा * वेदाविनाशिनं नित्यम् ' इत्यादिना सुत्रिता तत्त्वज्ञाननिष्ठा त्रयोदशे प्रकृति पुरुषविवेकद्वारा प्रपञ्चिता । ज्ञाननिष्ठायाश्च फलं

  • नैगुण्यविषया वेदा निक्लैगुण्यो भवार्जुन " इत्यादिना सूचिता जैगुण्यनिवृत्तिश्चतुर्दशे

सैव जीवन्मुक्तिरिति गुणातीतलक्षणकथनेन प्रपञ्चता । “तदा गन्तासि निर्वेदम्” इत्या- दिना सूत्रता परवैराग्यनिष्ठा संसारवृक्षच्छेदद्वारेण पञ्चदशे । “दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः !? इत्यादिना स्थितप्रज्ञलक्षणेन सूत्रता परवैराग्योपकारिणी दैवी संपदादेया ६ थामिमां पुष्पितां वाचम् ” इत्यादिना सुत्रिता तद्विरोधिन्यासुरी संपञ्च हेया घोडशे । दैवसं- पदोऽसाधारणं कारणं च सात्त्विकी श्रद्धा * निद्वंद्वो नित्यसत्त्वस्थः इत्यादिना सूत्रता तद्विरोधिपरिहारेण सप्तदशे । एवं सफला ज्ञाननिष्ठाऽध्यायपञ्चकेन प्रतिपा- दिता । अष्टादशेन च पूर्वोक्तसर्वोपसंहार इति कृत्स्नगीतार्थसंगतिः । तत्र पूर्वाध्याये सांख्यबुद्धिमाश्रित्य ज्ञाननिष्ठा भगवतोक्ता----* एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धेः ' इति । तथा योगबुद्धिमाश्रित्य कर्मनिष्ठोक्ता * योगे त्विमा शणु इत्यारभ्य

  • कर्मण्येवाधिकारस्ते मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि इत्यन्तेन । न चानयोनि छयोरधिका-

रिभेदः स्पष्टमुपदिष्टो भगवता । न चैकाधिकारिकत्वमेवाभयोः समुच्चयस्य विवक्षितत्वा- दिति वाच्यम् । “ दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय " इति कर्मनिष्ठाया बुद्धिनि- छापेक्षया निकृष्टत्वाभिधानात् ।“यावानर्थ उदपाने इत्यत्र च ज्ञानफले सर्वकर्मफलान्त- भवस्य दर्शितत्वात् । स्थितप्रज्ञलक्षणमुक्त्वा च–“एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ' इतिसप्र- शंसं ज्ञानफलोपसंहारात् । “या निशा सर्वभूतानाम्' इत्यादौ ज्ञानिनो द्वैतदर्शनाभावेन कर्मानुष्ठानासंभवस्य चोक्तत्वात् । अविद्यानिवृत्तिलक्षणे मोक्षफले ज्ञानमात्रस्यैव लोका- नुसारेण साधनत्वकल्पनात् । * तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽय- यनाय इति श्रुतेश्च । ननु तर्हि तेजस्तिमिरयोरिव विरोधिनोर्ज्ञानकर्मणोः समुच्चयासंभ- वाद्भिन्नाधिकारिकत्वमेवास्तु । सत्यमेवं संभवति एकमर्जुनं प्रति तूमयोपदेशो न युक्तः । नहि कर्माधिकारिणं प्रति ज्ञाननिष्ठोपदेष्टुभचिंता न वा ज्ञानाधिकारिणं प्रति कर्मनिष्ठा । एकमेव प्रति विकल्पेनोभयोपदेश इति चेत् । न, उत्कृष्टनिकृष्टयोर्विकल्पानुपपत्तेः । अवि- द्यानिवृत्युपलक्षितात्मस्वरूपे मोक्षे तारतम्यासंभवाच । तस्माज्ज्ञानकर्मनिष्ठयोभिन्नाधिका- रिकत्व एक प्रत्युपदेशायोगादेकाधिकारिकत्वे च विरुद्धयोः समुच्चयासंभवात्कमपेक्षया ज्ञानप्राशस्त्यानुपपत्तेश्च विकल्पाभ्युपगमे चोत्कृष्ट मनायाससाध्यं ज्ञानं विहाय निकृष्ट- मनेकायासबहुलं कर्मानुष्ठातुमयोग्यमिति मत्वा पयाकुलभूतबुद्धिः-- १ ख. जे. फलयोः । मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०३०१-३] अर्जुन उवाच- ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ॥ | तकि कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥ हे जनार्दन सवैजनैरद्यते याच्यते स्वाभिलषितसिद्धय इति त्वं तथाभूतो मयाऽपि श्रेयोनिश्चयार्थं याच्यस इति नैवानुचितमिति संबोधनाभिप्रायः । कर्मणो निष्कामादपि बुद्धिरात्मतत्वविषया ज्यायसी प्रशस्ततरा चेद्यदि ते तव ,मता तत्तदा किं कर्मणि घोरे हिंसाचनेकायासबहुले मामतिभक्त नियोजयसि कर्मण्येवाधिकारस्त इत्यादिना विशेषेण प्रेरयसि हे केशव सर्वेश्वर । सर्वेश्वरस्य सर्वेष्टदायिनस्तव मां भक्तं शिष्यस्तेऽहं शाधि मामित्यादिना त्वदेकशरणतयोपसनं प्रति प्रतारणा नोचितेत्यभिप्रायः ॥ १ ॥ | श्री० टी०–शोकपङ्कनिमझे यः सांख्ययोगोपदेशतः ।।। उज्जहारार्जुनं भक्तं स कृष्णः शरणं मम ॥ १ ॥ एवं तावदशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्यादिना प्रथम मोक्षसाधनत्वेन देहात्मविवे- कवुद्धिरुक्ता । तदनन्तरमेषा तेऽभिहिता सांख्ये . बुद्धिर्योगे विमां शुण्वि- त्यादिना कर्म चक्तम् । न च तयोर्गुणप्रधानभावः स्पष्टं दर्शितः । तत्र बुद्धियुक्तस्य स्थितप्रज्ञस्य निष्कामत्वानियतेन्द्रियत्वनिरहंकारत्वाद्यभिधानादेषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थेति सप्रशंसमुपसंहाराच्च बुद्धिकर्मणोर्मध्ये बुद्धेः श्रेष्ठयं भगवतोऽभिमतं मन्वानः { अर्जुन- उवाच ]-ज्यायसी चेदिति । कर्मणः सकाशान्मोक्षान्तरङ्गत्वेन बुद्धिज्ययस्यधि- कतरा श्रेष्ठा चेत्तव संमता तर्हि किमर्थं तस्माद्युध्यस्वेति तस्मादुत्तिष्ठति च वारं वारं वदन्घोरे हिंसात्मके कर्मणि मां नियोजयसि प्रवर्तयसि ॥ १ ॥ म० टी०---ननु नाहं कंचिदपि प्रतारयामि किं पुनस्त्वामतिप्रियं, त्वं तु किं में प्रतारणाचिह्न पश्यसीति चेत्तत्राऽऽह- व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।। तदेकं वद् निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥ तव वचनं व्यामिश्रं न भवत्येव मम त्वेकाधिकारिकत्वाभिन्नाधिकारिकत्वसंदेहाया- मिश्र संकीणार्थमिव ते यद्वाक्यं मां प्रति ज्ञानकर्मनिष्ठाद्यप्रतिपादकं तेन वाक्येन त्वं में मम मन्दबुद्धेवक्यतात्पर्यापरिज्ञानाद्बुद्धिमन्तःकरणं मोहयसीव भ्रान्त्या योजयसीव। परमकारुणिकत्वात्वं न मोहयस्येव मम तु स्वाशयदोषान्मोहो भवतीतीवशब्दार्थः । एकाधिकारित्वे विरुद्धयोः समुच्चयानुपपत्तेरेकार्थत्वाभावेन च विकल्पानुपपत्तेः प्रागुक्ते- यद्यधिकारिभेदं मन्यते तदैकं मां प्रति विरुद्धयोनिष्ठयोरुपदेशायेगात्तज्ज्ञानं वा कर्म १ घ. तमाशें । [अ०३श्ले०३] श्रीमद्भगवद्गीता । वैकमेवाधिकार में निश्चित्य वद । येनाधिकारनिश्चयपुरःसरमुक्तेन त्वया मया चानुष्टि- तेन ज्ञानेन कर्मणा वैकेन श्रेयो मोक्षमहमाप्नुयां प्राप्तुं योग्यः स्याम् । एवं ज्ञानकर्मनि छयोरेकाधिकारित्वे विकल्पसमुच्चययोरसंभवादधिकारिभेदज्ञानायार्जुनस्य प्रश्न इति स्थितम् । इहेतरेषां कुमतं समस्तं श्रुतिस्मृतिन्यायवलानिरस्तं पुनः पुनभाध्यकृताऽतिय- स्नादतो न तत्कर्तुमहं प्रवृत्तः ।। भाष्यकारमतसारदर्शिनी ग्रन्थमात्रमिह योज्यते मया ।। आशयो भगवतः प्रकाश्यते केवलं स्ववचसो विशुद्धये ॥ २ ॥ श्री० टी०-ननु 4 धयाद्धि युद्धाच्लेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते इत्यादिना कर्मणोऽपि श्रेष्ठत्वमुक्तमेवेत्याशङ्कयाऽऽह-व्यामिश्रेणेति । क्वचित्कर्मप्रशंसा क्वचि- ज्ज्ञानप्रशंसेत्येवं व्यामिश्रं संदेहोत्पादकमिव यद्वाक्यं तेन मे बुद्धिं मतिमुभयत्र दोला- यितां कुर्वन्मोहयसीव । परमकारुणिकस्य तव मोहकत्वं नास्त्येव तथाऽपि भ्रान्त्या ममैवं भातीतीवशब्देनोक्तम् । अत उभयोर्मध्ये यद्भद्रं तदेकं निश्चित्य वदेति । यद्वा---इदमेव श्रेयःसाधनमिति निश्चित्य येनानुष्ठितेन श्रेयो मोक्षमहमाप्नुयां प्राप्स्यामि तदेवैकं वदेत्यर्थः ॥ २ ॥ म० टी०–एवमधिकारिभेदेऽनेन पृष्टे तदनुरूपं प्रतिवचम्--- श्रीभगवानुवाच- लोकेऽस्मिन्दिविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन(ण) योगिनाम् ॥३॥ अस्मिन्नधिकारित्वाभिमते लोके शुद्धाशुद्धान्तःकरणभेदेन द्विविधै जने द्विविधा द्विप्रकारा निष्ठा स्थितिज्ञानपरता कर्मपरता च पुरा पूर्वाध्याये मया तवात्यन्तहितका- रिणा प्रोक्ता प्रकर्षण स्पष्टत्वलक्षणेनोक्ता । तथा चाधिकायॆक्यशङ्कया मा ग्लासीरिति भावः । हेऽनघापापेति संबोधयन्नुपदेशयोग्यतामर्जुनस्य सूचयति । एकैव निष्ठा साध्यसाधनावस्थाभेदेन द्विप्रकारा न तु द्वे एव स्वतन्त्रे निष्ठे इति कथायितुं निष्ठेत्येकव- चनम् । तथा च वक्ष्यति-* एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति इति । तामेव निष्ठां वैविध्येन दर्शयति-संख्या सम्यगात्मबुद्धिस्तां प्राप्तवतां ब्रह्मचर्यादेव कृतसंन्यासानां वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताथांनां ज्ञानभूमिमारूढानां शुद्धान्तःकरणानां सांख्यानां ज्ञानयोगेन ज्ञानमेव युज्यते ब्रह्मणाऽनेनेति व्युत्पत्त्या योगस्तेन निष्ठोक्ता

  • तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः इत्यादिना । अशुद्धान्तःकरणानां तु

ज्ञानभूमिमनारूढानां योगिनां कर्माधिकारयोगिनां कर्मयोगेन(ण) कर्मैव युज्यतेऽन्तः- करणशुद्धयाऽनेनेति व्युत्पत्त्या योगस्तेन निष्ठोक्ताऽन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानभूमि९८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०३श्लो०४] कारोहणार्थं “धन्यद्धि युद्धाच्छ्योऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते इत्यादिना । अत एव न ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो विकल्पो वा । किं तु निष्कामकर्मणा शुद्धान्तःकरणानां सर्व- कर्मसंन्यासेनैव ज्ञानमिति चित्तशुयशुद्धिरूपावस्थाभेदेनैकमेव त्वां प्रति द्विविधा निष्ठोका-4 एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धियोंगे विमां शृणु ” इति । अतो भूमिकाभेदेनैकमेव प्रत्युभयोपयोगात्राधिकारभेदेऽप्युपदेशवैयर्थमित्यभिप्रायः । एतदेव दर्शयितुमशुद्धचित्तस्य चित्तशुद्धिपर्यन्तं कर्मानुष्ठानं न कर्मणामनारम्भादित्यादिभिमधं पार्थ स जीवतीत्यन्तैस्त्रयोदशभिर्दर्शयति । शुद्धचित्तस्य तु ज्ञानिनो न किंचिदपि कमीपे- क्षितमिति दर्शयति यस्त्वात्मरतिरिति द्वाभ्याम् । तस्मादसक्त इत्यारभ्य तु बन्धहे- तोरपि कर्मणो मोक्षहेतुत्वं सत्त्वशुद्धिज्ञानोत्पत्तिद्वारेण संभवति फलाभिसंधिराहित्य- रूपकौशलेनेति दर्शयिष्यति । ततः परं त्वथ केनेति प्रश्नमुथाप्य कामदोषेणैव काम्य- कर्मणः शुद्धिहेतुत्वं नास्ति । अतः कामराहित्येनैव कर्माणि कुर्वन्नन्तःकरणशुच्या ज्ञानाधिकारी भविष्यसीति यावद्ध्यायसमाप्ति वदिष्यति भगवान् ॥ ३ ॥ श्री० टी०---अत्रोत्तरम्-लोकेस्मिन्निति । अयमर्थः--यदि मया परस्पर- निरपेक्ष मोक्षसाधनत्वेन कर्मज्ञानयोगरूपं निष्ठाद्वयमुक्तं स्यात्तर्हि द्वयोमध्ये यद्भद्रं तदेकं वदेति त्वदीयप्रश्नः संगच्छेत, न तु मया तथोक्तं, किं तु द्वाम्यामेकैव ब्रह्मनि- छोक्ता, गुणप्रधानभूतयोस्तयोः स्वातन्त्र्यानुपपत्तेः । एकस्या एव तु प्रकारभेदमात्रमाधि- कारभेदेनोक्तमिति । अस्मिशुद्धाशुद्धान्तःकरणतया द्विविधे लोकेऽधिकारिजने द्वे विधे प्रकारौ यस्याः सा द्विविधा निष्ठा मोक्षपरता पुरा पूर्वाध्याये मया सर्वज्ञेन प्रोक्तो स्पष्ट मेवोक्ता । प्रकारद्वयमेव निर्दिशति-ज्ञानयोगेनेति । सांख्यानां शुद्धान्तःकरणानां ज्ञानभूमिकामारूढानां ज्ञानपरिपाकार्थं ज्ञानयोगेन ध्यानादिना निष्ठा ब्रह्मपरतोक्ता

  • तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः' इत्यादिना । सांख्यभूमिकामा रुरुक्षुणां

तु अन्तःकरणशुद्धिद्वारा तदाराहार्थं तदुपायभूतकर्मयोगाधिकारिणां योगिनां कर्मयोगे- न(ण) निष्ठोक्ता धयाद्धि युद्धाच्छ्योऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते " इत्यादिना । अत एवं चित्तशुद्यशुद्धिरूपावस्थाभेदेनैव द्विविधाऽपि निष्ठोक्ता-“एषा तेऽभिाहता सांख्ये बुद्धियेंगे विमां शृणु इति ३ ॥ म० टी०-तत्र कारणाभावे कार्यानुपपत्तेः- न कर्मणामनारम्आनैष्कम्यै पुरुषोऽश्रुते ॥ न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥ कर्मणां * तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन . तप- - - - --- . १ ख. इत्यादिना ॥ ३ ॥ [अ०३श्लो०५] । श्रीमद्भगवद्गीता । साऽनाशकेन " इति श्रुत्याऽऽत्मज्ञाने विनियुक्तानामनारम्भादननुष्ठानाचित्तशुद्ध्यभावेन ज्ञानायोग्यो बहिर्मुखः पुरुषो नैष्कर्म्यं सर्वकर्मशून्यत्वं ज्ञानयोगेन निष्ठामिति यावत् , नानुते ने प्राप्नोति । ननु एतमेव प्रत्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति इति श्रुतेः सर्वकर्म- संन्यासादेव ज्ञाननिष्ठोपपत्तेः कृतं कर्मभिरित्यत आहने च संन्यसनादेव चित्तशुद्धि विना कृतात्सिा ज्ञाननिष्ठालक्षणां सम्यक्फलपर्यवसायित्वेनाधिगच्छति नैव प्राप्नो- तीत्यर्थः । कर्मजन्यां चित्तशुद्धिमन्तरेण सन्यास एव न संभवति । यथाकथंचिदौ- त्सुक्यमात्रेण कृतोऽपि न फलपर्यवसायीति भावः ॥ ४ ॥ श्री० टी०--अतः सम्यचित्तशुद्या ज्ञानोत्पत्तिपर्यन्तं वर्णाश्रमोचितानि कर्माणि कर्तव्यानि । अन्यथा चित्तशुद्यभावेन ज्ञानानुत्पत्तेरित्याह-न कर्मणामिति । कर्मणामनारम्भादननुष्ठानानैष्कम्र्यं ज्ञानं नानुते न प्राप्नोति । ननु च एतमेव प्रत्राजिनो लोकम-सन्तः प्रव्रजान्त इति संन्यासस्य मोक्षाङ्गत्वश्रुतेः संन्यासादेव मोक्षो भवि- वैतीति किं कर्मभिरित्याशङ्कयोक्तम्-न चे ति । न च चित्तशुद्धि विना कृतात्सं- न्यसनादेव ज्ञानशून्यासिद्धि मोक्षं समधिगच्छति प्राप्नोति ॥ ४ ॥ म० टी०–तत्र कमजन्यशुद्धयभावे बहिर्मुखः- न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥ हि यस्मात्क्षणमपि कालं जातु कदाचित्कश्चिदम्यजितेन्द्रियोऽकर्मकृत्सन्न तिष्ठति । अपि तु लौकिकवैदिककर्मानुष्ठानव्यग्र एव तिष्ठति । तस्मादशुद्धचित्तस्य संन्यासो न संभवतीत्यर्थः । कस्मात्पुनरविद्वान्कमण्यकुर्वाणो न तिष्ठति । हि यस्मात्सर्वः प्राणी चित्तशुद्धिरहितोऽवशोऽस्वतन्त्र एवं सन्प्रकृतिजैः प्रकृतितो जातैरभिव्यक्तैः कार्याकारेण सत्त्वरजस्तमोभिः स्वभावप्रभवैव रागद्वेषादिभिर्गुणैः कर्म लौकिकं वैदिकं वा कार्यते । अतः कमण्यकुर्वाणो न कश्चिदपि तिष्ठतीत्यर्थः । यतः स्वाभाविका गुणाञ्चालका अतः परवशतया सर्वदा कमणि कुर्वतोऽशुद्धबुद्धेः सर्वकर्मसंन्यासो न संभवतीति न संन्या: सनिवन्धना ज्ञाननिष्ठा संभवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ श्री० टी०---कर्मणां च संन्यासस्तेष्वनासक्तिमात्रं न तु स्वरूपेणाशक्यत्वादि. त्याहन हीति । जातु कस्यांचिदवस्थायां क्षणमात्रमाप कश्चिदपि ज्ञानी वाऽज्ञो वाऽकर्मकृत्कर्मण्यकुर्वाणो न तिष्ठति । तत्र हेतुः प्रकृतिजैः स्वभावप्रभवै रागद्वेषादि- भिगुणैः सर्वोऽपि जनः कर्म कार्यते कर्मणि प्रवत्यतेऽवशोऽस्वतन्त्रः सन् ॥ ६ ॥ १ क, ग. छ, झ, ञ, वेन ना। २ क, "शुद्ध्यर्थं ज्ञा । ३ ग, घ, छ, ज, झ, °ध्यति । १०० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामकृतटीकाभ्यां समेता--[अ०३श्लौ ०६-७] म० टी०-यथाकथंचिदौत्सुक्यमात्रेण कृतसंन्यासस्त्वशुद्धचित्तस्तत्फलभाड्न भवति यतः-- कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६॥ यो विमूढात्मा रागद्वेषादिदुषितान्तःकरण औत्सुक्यमात्रेण कर्मेन्द्रियाणि वाक्पा- यादीनि संयम्य निगृह्य बहिरिन्द्रियैः कमण्यकुर्वन्निति यावत् । मनसा रागादिप्रेरि- तेनेन्द्रियार्थाशब्दादीन्न त्वात्मतत्त्वं स्मरक्षास्ते कृतसंन्यासोऽहमित्यभिमानेन कर्मशू- न्यस्तिष्ठति स मिथ्याचारः सत्त्वशुद्धयभावेन फलायोग्यत्वात्पापाचार उच्यते,

  • त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम् ।।

श्रुत्येह विहितो यस्मात्तत्यागी पतितो भवेत् ॥ इत्यादिधर्मशास्त्रेण । अत उपपन्नं न च संन्यसनादेवाशुद्धान्तःकरणः सिद्धि सम- धिगच्छतीति ॥ ६ ॥ । श्री० टी०-अतोऽहं कर्मत्यागिने निन्दति-कमेंद्रियाणीति । वाक्पाण्यादीनि कर्मेन्द्रियाण्यपि संयम्य निगृह्य यो मनसा भगवयानच्छलेनेन्द्रियान्विषयान्स्मरन्ना- स्तेऽविशुद्धतया मनस आत्मनि स्थैर्याभावात्स मिथ्याचारः कपटाचारो दाम्भिक उच्यत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ म० टी०-औत्सुक्यमात्रेण सर्वकमण्यसंन्यस्य चित्तशुद्धये निष्कामकमण्येक यथाशास्त्र कुर्यात् । यस्मात्-- यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽऽरभतेऽर्जुन ॥ कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥ तुशब्दोऽशुद्धान्तःकरणसंन्यासिव्यतिरेकार्थः । इन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रा- दीनि मनसा सह नियम्य पापहेतुशब्दादिविषयासक्तेर्नवर्य मनसा विवेकयुक्तेन नियम्येति वा, कर्मेन्द्रियैवक्पाण्यादिभिः कर्मयोग शुद्धिहेतुतया विहितं कमऽऽरभते करोत्यसक्तः फलाभिलाषशून्यः सन्यो विवेकी स इतरस्मान्मथ्याचाराद्विशिष्यते । परिश्रमसाम्येऽपि फातिशयभाक्त्वेन श्रेष्ठो भवति । हेऽर्जुनाऽऽश्चर्यमिदं पश्य यदेकः कर्मेन्द्रियाणि निगृह्णज्ञानेन्द्रियाणि व्यापारयन्पुरुषार्थशून्योऽपरस्तु ज्ञानेन्द्रियाणि निगृह्य कर्मेन्द्रियाणि व्यापारयन्परमपुरुषार्थभाग्भवतीति ॥ ७ ॥ | श्री० टी०--एतद्विपरीतः कर्मकर्ता श्रेष्ठ इत्याह-यस्त्विति । यस्तु ज्ञानेन्द्रि- याणि मनसा नियम्येश्वरप्रवणानि कृत्वा कर्मेन्द्रियैः कर्मरूपं योगमुपायमारभतेऽनुति- १ क. ६. °ति वा ॥ ७ ॥ = - = = = -= -= -=-=-= [ ४० ३श्लौ०८-९ ] श्रीमद्भगवद्गीता । । १०१ छति असक्तः फलाभिलाषरहितः सन्स विशिष्यते विशिष्टो भवति चित्तशुद्या ज्ञान- वान्भवतीत्यर्थः | ७ || । म० टी०-यस्मादेवं तस्मान्मनसा ज्ञानेन्द्रियाणि निगृह्य कर्मेन्द्रियैः- नियत कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ॥ | शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदृकर्मणः ॥ ८ ॥ त्वं प्रागननुष्ठितशुद्धिहेतुकम नियतं विध्युद्देशे फलसंबन्धशून्यतया नियतनिमित्तेन विहितं कर्म श्रौतं स्मार्तं च नित्यमिति प्रसिद्धं कुरु । कुर्विति मध्यम पुरुषप्रयोगेणैव त्वमिति लब्धे त्वमिति पदमर्थान्तरे संक्रमितम् । कस्मादशुद्धान्तःकरणेन कमैंव कर्तव्यं हि यस्मादकर्मणोऽकरणात्मैव ज्यायः प्रशस्यतरम् । न केवलं कमभावे तवा- न्तःकरणशुद्धिरेव न सिध्येत् ।।कै तु अकर्मणो युद्धादिकमरहितस्य ते तव शरीरयात्रा शरीरस्थितिरापि न प्रकर्षेण क्षात्रवृत्तिकृतत्वलक्षणेन सिध्येत् । तथा च प्रागुक्तम् । अपि चेत्यन्तःकरणशुद्धिसमुच्चयार्थः ॥ ८ ॥ | श्री० टी०–यस्मादेवं तस्मात्-नियतमिति । नियतं नित्यं संध्योपासनादि कर्म कुरु । हि यस्मादकर्मणः कर्माकरणान्सकाशात्कर्म ज्यायोऽधिकतरम् । अन्यथाऽ. कर्मणः सर्वकर्मशून्यस्य तव शरीरनिवाहोऽपि न प्रसिध्यन्न भवेत् ॥ ८ ॥ म० टी०-- कर्मणा बध्यते जन्तुः इति स्मृतेः सर्वं कर्म बन्धात्मकत्वान्मुसु- क्षुणा न कर्तव्यमिति मत्वा तस्योत्तरमाह- यज्ञार्थोत्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ॥ तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥ यज्ञः परमेश्वरः * यज्ञो वै विष्णुः ॥ इति श्रुतेः । तदाराधनार्थं यत्क्रियते कमें तद्यज्ञार्थं तस्मात्कर्मणोऽन्यत्र कर्मणि प्रवृत्तोऽयं लोकः कर्माधिकारी कर्मबन्धनः कर्मणा बध्यते न त्वीश्वराराधनार्थेन । अतस्तदर्थं यज्ञार्थं कर्म हे कौन्तेय त्वं कर्मण्यधिकृतो मुक्तसङ्गः सन्समाचर सभ्यश्रद्धादिपुरःसरमाचर ॥ ९ ॥ श्री० टी०-सांख्यास्तु सर्वमपि कर्म बन्धकत्वान्न कार्यमित्याहस्तन्निराकुर्व- ज्ञाह-यज्ञार्थादिति । यज्ञोऽत्र विष्णुः । “यज्ञो वै विष्णुः” इति श्रुतेः । तदाराधना- थत्कर्मणोऽन्यत्र तदेकं विनाऽयं लोकः कर्मबन्धनः कर्मभिर्वध्यते न त्वीश्वराराधनार्थेन कर्मणा । अतस्तदर्थं विष्णुप्रीत्यर्थं मुक्तसङ्गो निष्कामः सन्कर्म सम्यगाचर ॥ ९ ॥ | म० टी०-प्रजापतिवचनाप्यधिकृतेन कर्म कर्तव्यमित्याह सहयज्ञा इत्यादि चतुर्भिः-१०२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामितटीकाभ्यां समेता-[अ० ३श्लो०१०-११] सहयज्ञाः प्रजाः दृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥ सह यज्ञेन विहितकर्मकलापेन वर्तन्त इति सहयज्ञाः कमधिकृत इति यावत् ।

  • वोपसर्जनस्य ' इति पक्षे सादेशाभावः । प्रजास्त्रीन्वर्णान्पुरा कल्पादौ सृष्ट्वाच

प्रजानां पातः स्रष्टा । किमुवाचेत्याह–अनेन यज्ञेन स्वाश्रमोचितधर्मेण प्रसविष्यध्वं प्रसूयध्वम् । प्रसवो वृद्धिः । उत्तरोत्तरामभिवृद्धिं लभध्वमित्यर्थः । कथमनेन वृद्धिः स्यादत आह-एष यज्ञाख्यो धर्मों व युष्माकमिष्टकामधुक् , इष्टानभिमतान्कामान्का- म्यानि फलानि दोग्धि प्रापयतीति तथा । अभीष्टभोगप्रदोऽस्त्वित्यर्थः । अत्र यद्यपि यज्ञग्रहणमावश्यककर्मोपलक्षणार्थमकरणे प्रत्यवायस्याये कथनात् । काम्यकर्मणां च प्रकृते प्रस्तावो नास्त्येव ‘मा कर्मफलहेतुर्भः' इत्यनेन निराकृतत्वात् । तथाऽपि नित्यकर्म- णामप्यानुषङ्गिकफलसद्भावात् “एष वोऽस्त्विष्टकामधुक्' इत्युपपद्यते । तथाचाऽऽपस्तम्बः स्मरति-* तद्यथाऽऽग्ने फलार्थे निमिते छायागन्धावनुत्पद्यते एवं धर्म चर्यमाणमथ अनुत्पद्यन्ते नो चेदनृत्पद्यन्ते ने धर्महानिर्भवति !' इति । फलसद्भावेऽपि तदभिसंध्य- नभिसंधिभ्यां काम्यनित्ययोर्विशेषः । अनभिसंहितस्यापि वस्तुस्वभावादुत्पत्तौ न विशेषः । विस्तरेण चाग्ने प्रतिपादयिष्यते ॥ १० ॥ श्री० टी०--प्रजापतिवचनादपि कर्मकतेंव श्रेष्ठ इत्याह सहयज्ञा इति चतुर्भिः---- यज्ञेन सह वर्तन्त इति सहयज्ञा यज्ञाधिकृता ब्राह्मणाद्याः प्रजाः पुरा सर्गादौ सृष्ट्वा ब्रह्मेदमुवाच । अनेन यज्ञेन प्रसविष्यध्वं प्रसूयध्वम् । प्रसवो हि वृद्धः । उत्तरोत्तरी भिवृद्धिं लभध्वमित्यर्थः । तत्र हेतुः--एष यज्ञो वो युष्माकमिष्टकामधुगिष्टान्कामा- न्दोग्धीति तथा । अभीष्ट भोगप्रदोऽस्त्वित्यर्थः । अत्र च यज्ञग्रहणमावश्यककर्मोपलक्ष- णार्थम् । काम्यकर्मप्रशंसा तु प्रकरणेऽसङ्गताऽपि सामान्यतोऽकर्मणः कर्म श्रेष्ठमित्ये- तदर्थेत्यदोषः ॥ १० ॥ म० टी०-कथमिष्टकामदोग्धृत्वं यज्ञस्येति तदाह- देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ॥ परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥ अनेन यज्ञेन यूयं यजमाना देवानिन्द्रादीन्भावयत हविभागैः संवर्धयत तर्पयतेत्यर्थः । ते देवा युष्माभिभविताः सन्तो वो युष्मान्भावयन्तु वृष्ट्यादिनाऽन्नोत्पत्तिद्वारेण संवर्ध- यन्तु । एवमन्योन्यं संवर्धयन्तो देवाश्च यूयं च परं श्रेयोऽभिमतमर्थं प्राप्स्यथ देवा- स्तृप्तिं प्राप्स्यन्ति यूयं च स्वर्गाख्यं परं श्रेयः प्राप्स्यथेत्यर्थः ॥ ११ ॥ १ ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, विशिष्ट । २ क, छ. झ, ञ, 'रामाभ” । { अ०३श्लो०१२-१३ ! श्रीमद्भगवद्गीता । १०३ श्री० टी०-कथमिष्टकामदोग्धा यज्ञो भवेदित्यत्राऽऽह-देवानिति । अनेन यज्ञेन यूयं देवान्भावयत हविभागैः संवर्धयत । ते च देवा व युष्मान्संवर्धयन्तु वृष्ट्या- दिनाऽन्नोत्पत्तिद्वारेण । एवमन्योन्यं संवर्धयन्तो देवाश्च यूयं च परस्परं श्रेयोऽभीष्टमर्थं प्राप्स्यथ ॥ ११ ॥ म० टी०-न केवलं पारत्रिकमेव फलं यज्ञात् , किं त्वैहिकमपीत्याह-- इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ॥ तैर्वृत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥ अभिलषितान्भोगान्पश्वन्नहिरण्यादीन्वो युष्मभ्यं देवा दास्यन्ते वितरिष्यन्ति । हिं। यस्माद्यशैभवितास्तोषितास्ते । यस्मात्तैऋणवद्भवद्भयो दत्ता भोगास्तस्मातैर्देवैर्दत्तान्भो- गानेभ्यो देवेभ्योऽप्रदाय यज्ञेषु देवोदेशेनाऽऽहुतीरसंपाद्य यो भुङ्के देहेन्द्रियाण्येव तर्प यति स्तेन एव तस्कर एव स देवस्वापहारी देवर्णानपाकरणात् ॥ १२ ॥ | श्री० टी०-एतदेव स्पष्टी कुर्वन्कम करणे दोषमाह–इष्टानिति । यज्ञैभविताः सन्तो देवा वृष्ट्यादिद्वारेण वो युष्मभ्यं भोगान्दास्यन्ति हि । अतो देवैर्दत्तानन्नादीनेभ्यो देवेभ्यः पञ्चयज्ञादिभिरदत्त्वा यो भुङ्के स तु स्तेनयोर एव ज्ञेयः ॥ १२ ॥ | म० टी०-ये तु-- यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।। भुञ्जते ते त्वधं पापा ये पचन्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥ वैश्वदेवादियज्ञावशिष्टममृतं येऽश्नन्ति ते सन्तः शिष्टा वेदोक्तकारित्वेन देवाघृणा- पाकरणात् । अतस्ते मुच्यन्ते सर्वैर्विहिताकरणनिमित्तैः पूर्वकृतैश्च पञ्चसूनानिमित्तैः किल्विषैः । भूतभाविपातकासंसर्गिणस्ते भवन्तीत्यर्थः । एवमन्वये भूतभाविपापाभावमुक्त्वा व्यतिरेके दोषमाह-भुञ्जते ते वैश्वदेवाद्यकारिणोऽधं पापमेव । तुशब्दोऽवधारणे । ये पापाः पञ्चसूनानिमित्तं प्रमादकृतहिंसानिमित्तं च कृतपापाः सन्त आत्मकारणादेव पचन्ति न तु वैश्वदेवाद्यर्थम् । तथा च पञ्चसूनादिकृतपापे विद्यमान एव वैश्वदेवादिनि- त्यकर्माकरणनिमित्तमपरं पापमाप्नुवन्तीति भुञ्जते ते त्वचं पापा इत्युक्तम् । तथा च स्मृतिः----

  • कण्डनी पेषणी चुली उदकुम्भी च मार्जनी ।।

पञ्च सूना गृहस्थस्य ताभिः स्वर्ग न विन्दति इति ।

  • पञ्चसूनाकृतं पापं पञ्चयज्ञैर्यपोहति ॥ इति च । श्रुतिश्च इदमेवास्ये

तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मित्रं ह्येतत् " इति । मन्त्रवर्णोऽपि-१०४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० ३श्लों०१४]

  • मोघमनं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य ।

नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी !! इति । इदं चोपलक्षणं पञ्चमहायज्ञानां स्मार्तानां श्रतानां च नित्यकर्मणाम् । अधिकृतेन नित्यानि कर्माण्यवश्यमनुष्ठेयानोति प्रजापतिवचनार्थः ॥ १३ ॥ | श्री० टी०-अतश्च यजन्त एव श्रेष्ठा नेतर इत्याह-यज्ञशिष्टाशिन इति । वैश्वदेवादियज्ञावशिष्टं येऽश्नन्ति ते पञ्चसूनाकृतैः सर्वैः किल्बिषैर्मुच्यन्ते । पञ्च सूनाश्च स्मृतावुक्ताः-- | * कण्डनी पेषणी चुल्ली उदकुम्भी च मार्जनीं । पञ्च सूना गृहस्थस्य ताभिः स्वर्गं न विन्दात इति ।। ये त्वात्मनो भोजनार्थमेव पचन्ति न तु वैश्वदेवद्यर्थं ते पापा दुराचारी अघमेव मुञ्जते ॥ १३ ॥ म० टी०-न केवलं प्रजापतिवचनादेव कर्म कर्तव्यमपि तु जगचक्रप्रवृत्तिहेतु- त्वादपीत्याह–अन्नादिति त्रिभिः-- अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः ॥ यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥ अन्नाद्भुक्ताद्वैतोलोहितरूपेण पारिणताडूतानि प्राणिशरीराणि भवन्ति जायन्ते । अन्नस्य संभवो जन्मान्नसंभवः पर्जन्याद्वष्टेः । प्रत्यक्षसिद्धमेवैतत् । अत्र कर्मोपयोग- माहे-यज्ञात्कारीयोदेरग्निहोत्रादेयापूवख्याद्धमाद्भवति पर्जन्यः । यथा चाग्निहोत्रा- हुतेर्वेष्टिजनकत्वं तथा व्याख्यातमष्टाध्यायीकाण्डे जनकयाज्ञवल्क्यसंवादरूपायां षट्प्र- भ्याम् । मनुना चोक्तम्---

  • अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपातिष्ठते ।।

| आदित्याज्जायते वृष्टिवृष्टेरनं ततः प्रजाः इति ।। स च यज्ञो धर्माख्यः सूक्ष्मः कर्मसमुद्भव ऋत्विग्यजमानव्यापार साध्यः । यज्ञस्य हि अपूर्वस्य विहितं कर्म कारणम् ।। १४ ।।। | श्री० टी०---जगचक्रप्रवृत्तिहेतुत्वादपि कर्म कर्तव्यमित्याह-अन्नादितित्रिभिः-- अन्नाच्छुक्रशोणितरूपेण पारणताडूतान्युत्पद्यन्ते । अन्नस्य च संभवः पर्जन्याद्वष्टेः । स चे पर्जन्यो यज्ञाद्भवति । स च यज्ञः कर्मसमुद्भवः कर्मणा यजमानादिव्यापारेण सम्यनिष्पद्यत इत्यर्थः ।। 4 अग्नी प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।। आदित्याज्जायते वृष्टिवृष्टेरन्नं ततः प्रजाः" इति स्मृतेः ॥ १४ ॥ १ के. अ, “मैवानं प” । २ झ, "वार्थे । । अ० ३ श्लो० १५-१६ ] श्रीमद्भगवद्गीता । १०६ प० टी० ---तचापूर्वोत्पादकम्-- कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ ब्रह्मोद्भवं ब्रह्म वेदः स एवोद्भवः प्रमाणं यस्य तत्तथा । वेदविहितमेव कर्मापूर्वसा- धनं जानीहि न त्वन्यत्पाषण्डप्रतिपादितमित्यर्थः । ननु पाषण्डशास्त्रापेक्षया वेदस्य किं वैलक्षण्यं यते वेदप्रतिपादित एवं धर्मो नान्य इत्यत आह---ब्रह्म वेदाख्यमक्षर- समुद्भवमक्षरात्परमात्मनो निर्दोषात्पुरुषानश्वासन्यायेनाबुद्धिपूर्वं समुद्भव आविर्भावो यस्य तदक्षरसमुद्भवम् । तथा चापौरुषेयत्वेन निरस्तसमस्तदोषाशङ्क वेदवाक्यं प्रमि- तिजनकतया प्रमाणमतीन्द्रियेऽर्थे न तु भ्रमप्रमादकरणापाटवविप्रलिप्सादिदोषवत्प्रणीतं पाखण्डवाक्यं प्रमितिजनकमिति भावः । तथा च श्रुतिः-“अस्य महते भूतस्य निश्वसि- तमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथवाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि निश्वसितानि " इति । तस्मा- साक्षात्परमात्मसमुद्भवतया सर्वगतं सर्वप्रकाशकं नित्यमविनाशि च ब्रह्म वेदाख्य यज्ञे धर्माख्येऽतीन्द्रिये प्रतिष्ठितं तात्पर्येण । अतः पाषण्डप्रतिपादितोपधर्मपरित्यागेन वेदबोधित एव धर्मोऽनुष्ठेय इत्यर्थः ॥ १९ ॥ । श्री० टी०--तथा-कर्म ब्रह्मोद्भवमिति । तच्च यजमानादिन्यापाररूपं कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्म वेदस्तस्मात्प्रवृत्तं जानीहि । तच्च ब्रह्म वेदाख्यमक्षरात्परब्रह्मणः समुद्भूतं विद्धि। * अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदः । इति श्रुतेः । यत एवमक्षरादेव यज्ञप्रवृत्तेरत्यन्तं तस्याभिप्रेतो यज्ञस्तस्मात्सर्वगतमप्यक्षरे ब्रह्म नित्यं सर्वदा यज्ञे प्रतिष्ठितं, यज्ञेनोपायभूतेन प्राप्यत इति यज्ञे प्रतिष्ठितमुच्यत उद्यमस्था सदा लक्ष्मीरितिवत् । यद्वा यस्माजगचक्रमूलं कर्म तस्मात्सर्वगतं मन्त्रार्थ- वादैः सर्वेषु सिद्धार्थप्रतिपादकेषु भूतन्वाख्यानादिषु गतं स्थितमपि वेदाख्यं ब्रह्म सर्वदा यज्ञे तात्पर्यरूपेण प्रतिष्ठितम् । अतो यज्ञादिकर्म कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १९ ॥ म० टी०-भवत्वेवं ततः किं फलितमित्याह- एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ॥ अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥ आदौ परमेश्वरान्सवावभासकनित्यनिर्दोषवेदाविभवः । ततः कर्मपरिज्ञानं ततोऽ- १ ख. ई. झ. . °नि सर्वाणि नि । २ ख, ग, घ, ङ, छ, छ, °s भू । ३ क. ४. 'तार्थवादव्याख्या । १०६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामितटीकाभ्यां समेता-[अ०३श्लो०१५] नुष्ठानाद्धमत्पादः । ततः पर्जन्यस्ततोऽन्नं ततो भूतानि पुनस्तथैव भूतानां कर्मप्रवृ- त्तिरित्येवं परमेश्वरेण प्रवनितं चक्रं मर्वजगन्निवार्हकं यो नानुवर्तयति नानुतिष्ठति सोऽ- घायुः पापजीवनो मोचं व्यर्थमेव जीवति हे पार्थ तस्य जीवनान्मरणमेव वरं जन्मान्तरे धर्मानुष्ठानसंभवादित्यर्थः । तथा च श्रुतिः---.4 अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकोऽ थ यदनुबूते तेन ऋषीणामथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छेते तेन पितॄणामथे यन्मनुष्यान्वासयते यदेम्योऽ. शनं ददाति तेन मनुष्याणामथ यत्पशूभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः' इति । ब्रह्मविद् व्यावर्तयति-इन्द्रियाराम इति। यत इन्द्रियैर्विषयेष्वारमति अतः कर्माधिकारी संस्तद- करणात्पापमेवाऽऽचिन्वन्ध्यर्थमेव जीवतीत्याभप्रायः ॥ १६ ॥ श्री० टी०-यस्मादेवं परमेश्वरेणैव भूतानां पुरुषार्थसिद्धये कमांदिचक्र प्रवर्तित तस्मात्तदकुर्वतो वृथैव जीवितमित्याह-एवमिति । परमेश्वरवाक्यभूताद्वेदाख्याड्रह्मणः पुरुषाणां कर्मणि प्रवृत्तिस्ततः कर्मनिष्पत्तिस्ततः पर्जन्यस्ततोऽन्नं ततः भूतानि भूतानां च पुनस्तथैव कर्मणि प्रवृत्तिरित्येवं प्रवर्तितं चक्रं यो नानुवर्तयति नानुतिष्ठति अघायुरघं पापरूपमायुर्यस्य सः, यत इन्द्रियैर्विषयेष्वेवाऽऽरमति न तु ईश्वराराधना कर्मणि अतो मोघं व्यर्थं स जीवति ॥ १६ ॥ | म० टी०---यस्त्विन्द्रियारामो न भवति परमार्थदर्शी स एवं जगचक्रप्रवृत्तिहेतु- भूतं कर्माननुतिष्ठन्नपि न प्रत्यवैति कृतकृत्यत्वादित्याह द्वाभ्याम्- यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्चै मानवः ।। आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ १७ ॥ इन्द्रियारामो हि स्रक्चन्दनवनितादिषु रतिमनुभवति मनोज्ञानपानादिषु तृप्ति पशुपुत्र हिरण्यादिलाभेन रोगाद्यभावेन च तुष्टिम् । उक्तविषयाभावे रागिणामरत्य- तृप्त्यतुष्टिदर्शनाद्रतितृप्तितुष्टयो मनोवृत्तिविशेषाः साक्षिसिद्धाः । लब्धपरमात्मानन्दस्तु द्वैतदर्शनाभावादतिफल्गुत्वाचे विषयसुख न कामयत इत्युक्तं “यावानर्थ उदपाने इत्यत्र । अतोऽनात्मविषयकरतितृप्तितुष्टयभावादात्मानं परमानन्दमद्वयं साक्षात्कुर्वन्नु- पचारादेवमुच्यते--आत्मरातरात्मतृप्त आत्मसंतुष्ट इति । तथा च श्रुतिः-4 आत्म- क्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः " इति । आत्मतृप्तश्चेति चकार एव- कारानुकर्षणार्थः । मानव इति यः कश्चिदपि मनुष्य एवंभूतः स एव कृतकृत्यो न तु ब्राह्मणत्वादिप्रकर्षेणेति कथयितुम् । आत्मन्येव च संतुष्ट इत्यत्र चकारः समुच्च- १ ख, च, झ, “च्छति ते । [ अ० ३ श्लो०१८ ] : श्रीमद्भगवद्गीता । । यार्थः । य एवंभूतस्तस्याधिकारहेत्वभावात्किमपि कार्यं वैदिकं लौकिकं वा न विद्यते ॥ १७ ॥ श्री० टी०-तदेवं न कर्मणामनारम्भान्नैष्कम्यम्' इत्यादिनाऽज्ञस्यान्तःकरण, शुद्ध्यर्थं कर्मयोगमुक्त्वा ज्ञानिनः कर्मानुपयोगमाह यस्त्विति द्वाभ्याम्-आत्मन्येव रतिः प्रीतिर्यस्य । ततश्चाऽऽत्मन्येव तृप्तः स्वानन्दानुभवेन निवृतः । अत एवाऽऽत्म- न्येव संतुष्टो भोगापेक्षारहित यस्तस्य कर्तव्यं नास्ति ॥ १७ ॥ म० टी०--नन्वात्मविदोऽपि अभ्युदयार्थं निःश्रेयसाथै प्रत्यवायपरिहारार्थं वा । कर्म स्यादित्यत आह- नैव तस्य कृतेना नाकृतेनेह कश्चन ॥ न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥ तस्याऽऽत्मरतेः कृतेन कर्मणाऽभ्युदयलक्षणो निःश्रेयसलक्षणो वाऽर्थः प्रयोजन नैवास्ति तस्य स्वर्गाद्यभ्युदयानार्थित्वात् , निश्रेयसस्य च कर्मासाध्यत्वात् । तथा च श्रुतिः-* परीक्ष्य लोकान्कमेचितान्ब्राह्मणे निवेइमायान्नास्त्यकृतः कृतेन इति । अकृतो नित्यो मोक्षः कृतेन कर्मणा नास्तीत्यर्थः । ज्ञानसाध्यस्यापि व्यावृत्तिरेवकारेण सूचिता । आत्मरूपस्य हि निःश्रेयसस्य नित्यप्राप्तस्याज्ञानमात्रमप्राप्तिः । तच्च तत्त्वज्ञान- मात्रापनोद्यम् । तस्मिस्तत्त्वज्ञानेनापनुने तस्याऽऽत्मविदो न किंचित्कर्मसाध्यं ज्ञान- साध्यं वा प्रयोजनमस्तीत्यर्थः । एवंभूतेनापि प्रत्यवायपरिहारार्थं कमण्यनुष्ठेयान्येवेत्यत आह-नाकृतेनेति । भावे निष्ठा । नित्यकर्मीकरणेनेह लोके गर्हितत्वरूपः प्रत्यवाय. प्राप्तिरूपो वा कश्चना नास्ति । सर्वत्रोपपत्तिमाहोत्तरार्थेन । चो हेतौ । यस्माद- स्याऽऽत्मविदः सर्वभूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु कोऽपि अर्थव्यपाश्रयः प्रयोजनसंबन्ध नास्ति । कंचिद्रूतविशेषमाश्रित्य कोऽपि क्रियासाध्योऽर्थो नास्तीति वाक्यार्थः । अतोऽस्य कृताकृते निष्प्रयोजने 44 नैनं कृताकृते तपतः इति श्रुतेः । * तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशत आत्मा ह्येषां स भवति इति श्रुते३वा अपि तस्य मोक्षाभ- वनाय न समर्था इत्युक्तेन विन्नाभावार्थमपि देवाराधनरूपकर्मानुष्ठानमित्यभिप्रायः । एतादृशो ब्रह्मविद्भुमिकासप्तकभेदेन निरूपितो वसिष्ठेन--- ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा परिकीर्तिता । । विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीया तनुमानसा ॥ सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽससक्तिनामिका ।। पदार्थाभावनी षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता इति । तत्र नित्यानित्यवस्तुविवेकादिपुरःसरा फलपर्यवसायिनी मोक्षेच्या प्रथमा । ततेा १०८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वार्मिकृतटीकाभ्यां समेता---[अ०३श्ये २०१८ गुरुमुपसृत्य वेदान्तवाक्यविचारः श्रवणमननात्मको द्वितीया । ततो निदिध्यासनाभ्या- सेन मनस एकाग्रतया सूक्ष्मवस्तुग्रहणयोग्यत्वं तृतीया । एतद्भुमिकात्रयं साधनरूपं जाग्रवस्थोच्यते योगिभिः, भेदेन जगतो भानात् । तदुक्तम्-

  • भूमिकात्रितयं त्वेतद्राम जाअदिति स्थितम् ।

| यथावद्भेदबुद्धयेदं जगज्जाग्रति दृश्यते इति ॥ ततो वेदान्तवाक्यान्निर्विकल्पको ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारश्चतुर्थी भूमिका फलरूपा सत्त्वापत्तिः स्वप्नावस्थोच्यते । सर्वस्यापि जगतो मिथ्यात्वेन स्फुरणात् । तदुक्तम्- | * अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते प्रशममागते ।। पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकं चतुर्थी भूमिकामताः इति || सोऽयं चतुर्थभूमि प्राप्तो योगी ब्रह्मविदित्युच्यते । पञ्चमीषष्ठीसप्तम्यस्तु भूमिका जीवन्मुक्तेरेवावान्तरभेदाः । तत्र सविकल्पकसमाध्यम्यासेन निरुद्धे मनसि या निर्विक- पकसमाध्यवस्था साऽसंसक्तिरिति सुषुप्तिरिति चोच्यते । ततः स्वयमेव व्युत्थानात् । सोऽयं योगी ब्रह्मविद्वरः । ततस्तदभ्यासपरिपाकेण चिरकालावस्थायिनी सा पदार्था- भावनीति गाढसुषुप्तिरिति चोच्यते । ततः स्वयमनुत्थितस्य योगिनः परप्रयत्नेनैव व्युत्थानात् । सोऽयं ब्रह्मविद्वरीयान् । उक्तं हि---

  • पञ्चमी भूमिकामेत्य सुषुप्तिपदनामिकाम् ।

षष्ठी गाढसुषुप्त्याख्या क्रमात्पतति भूमिकाम् ' इति ।। यस्यास्तु समाध्यवस्थाया न स्वतो न वा परतो व्युत्थितो भवति सर्वथा भेददर्श- नाभावात् । किं तु सर्वदा तन्मय एव स्वप्रयलमन्तरेणैव परमेश्वरप्रेरितप्राणवायुवशा- दन्यैर्निवाह्यमाणदैहिकव्यवहारः परिपूर्णपरमानन्दघन एव सर्वतस्तिष्ठति । सा सप्तमी तुरीयावस्था । तां प्राप्त ब्रह्मविद्वरिष्ठ इत्युच्यते । उक्तं हिं---

  • षष्ठयां भूम्यामसौ स्थित्वा सप्तम भूमिमाप्नुयात् ।

किंचिदेवैष संपन्नस्त्वथवैष न किंचन ।।। विदेहमुक्तता तूला सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचस शान्ता सा सीमा योगभूमिषु ' इति ।। यामधिकृत्य श्रीमद्भागवते स्मयते--

  • देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा .

सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् ।। दैवदुषेतमथ दैववशाद पेतं वासों यथा पारेकृतं मदिरामदान्धः || [ ५० ३ श्ले०१९ ] श्रीमद्भगवद्गीता । १०९ । देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म याव- । त्स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः । तं सप्रपञ्चमाधिरूढसमाधियोगः | स्वानं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः इति । श्रुतिश्च---" तद्यथाऽहिनिर्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव इति । तत्रार्य संग्रहः--- | 4 चतुर्थी भूमिका ज्ञानं तिस्रः स्युः साधनं पुरा । | जीवन्मुक्तेरवस्थास्तु परास्तिस्रः प्रकीर्तिताः " ॥ अत्र प्रथमभूमित्रयमारूढोऽज्ञोऽपि न कर्माधिकारी किं पुनस्तत्वज्ञानी तद्विशिष्ट जीवन्मुक्तो वेत्यभिप्रायः ॥ १८ ॥ श्री० टी०-तत्र हेतुमाह-नैव तस्येति । कृतेन कर्मणा तस्यार्थः पुण्यं नैवास्ति । न चाकृतेन कश्चन कोऽपि प्रत्यवायोऽस्ति निरहंकारत्वेन विधिनिषेधाती- तत्वात् । तथाऽपि * तस्मात्तदेवी देवानां न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः” इति श्रुतेमक्षे देवकृतविघ्संभवात्तत्परिहारार्थं कर्मभिर्देवाः सेव्या इत्याशङ्कयोक्तं सर्वभूतेषु ब्रह्मादि- स्थावरान्तेषु कश्चिदपि अर्थव्यपाश्रय आश्रय एवं व्यपाश्रयः, अर्थे मोक्ष आश्रयणी- योऽस्य नास्तीत्यर्थः । विघ्नाभावस्य श्रुत्यैवोक्तत्वात् । तथाच श्रुतिः-* तस्य है न देवाश्चनाभूत्या ईशत आत्मा ह्येषां स भवति ।” इति । चनेत्यव्ययमप्यर्थे । देवा अपि तस्याऽऽत्मतत्त्वज्ञस्याभूत्यै ब्रह्मताप्रतिबन्धनाय नेशते न शक्नुवन्तीति श्रुतेरर्थः । देवकृतास्तु विघ्नाः सम्यग्ज्ञानोत्पत्तेः प्रागेव । यदेतद्ब्रह्म मनुष्या विद्यु- स्तदेषां देवानां न प्रियमिति ब्रह्मज्ञानस्यैवाप्रियत्वोक्त्या तत्रैव विन्नकर्तृत्वस्य सूचि- तत्वात् ॥ १८ ॥ | म० टी०-यस्मान्न त्वमेवंभूतो ज्ञान किं तु कर्माधिकृत एव मुमुक्षुः- तस्मादृसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ॥ असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्रति पूरुषः ॥ १९ ॥ असक्तः फलकामनारहितः सततं सर्वदा न तु कदाचित्कार्यमवश्यकर्तव्यं यावज्जी- वादिश्रुतिचोदितं 4 तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽ. नाशकेन इति श्रुत्या ज्ञाने विनियुक्तं कर्म नित्यनैमित्तिकलक्षणं सम्यगाचर यथा- शास्त्र निवेतैय । असक्तो हि येस्मादाचरन्नीश्वरार्थं कर्म कुर्वन्सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिद्वा- रेण परं मोक्षप्राप्नोति पूरुषः पुरुषः स एव सत्पुरुषो नान्य इत्यभिप्रायः ॥ १९ ॥ १ क. छ. झ, ञ, *षां न । २ क, ख, घ, च. छ. ज. अ, 'ति । हुने । ११० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०३श्लो०२०] | श्री० टी०-यस्मादेवंभूतस्य ज्ञानिन एव कर्मानुपयोगो नान्यस्य तस्मात्त्वं कर्म कुर्वित्याह--तस्मादिति । असक्तः फलसङ्गरहितः सन्कार्यमवश्यकतव्यतया विहितं नित्यनैमित्तिकं कर्म सम्यगाचर । हि यस्मादसक्तः कर्माऽऽचरन्पुरुषः परं मोक्षं चित्त- शुद्धिज्ञानद्वारा प्राप्नोति ॥ १९ ॥ | म० टी०--ननु विविदिषोरपि ज्ञाननिष्ठाप्राप्त्यर्थं श्रवणमनननिदिध्यासनानुष्ठा- नाय सर्वकर्मत्यागलक्षणः संन्यासो विहितः । तथा च न केवलं ज्ञानिन एव कमनधि- कारः किं तु ज्ञानार्थिनोऽपि विरक्तस्य । तथा च मयाऽपि विरक्तेन ज्ञानार्थिना कमणि हेयान्येवेत्यर्जुनाशङ्कां क्षत्रियस्य संन्यासानधिकारप्रतिपादनेनापनुदति भगवान्- कर्मणैव हि संसिडिमास्थिता जनकादयः ॥ लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥ जनकादयो जनकाजातशत्रुप्रभृतयः श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धाः क्षत्रिया विद्वांसोऽपि कर्म- जैव सह न तु कर्मत्यागेन सह संसिद्धिं श्रवणादिसाध्यां ज्ञाननिष्ठामास्थिताः प्राप्ताः । हि यस्मादेवं तस्मात्त्वमपि क्षत्रियो विविदिषुर्विद्वान्वा कर्म कर्तुमर्ह सत्यनुषङ्गः ।

  • ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकेषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति'

इति संन्यासविधायके वाक्ये ब्राह्मणत्वस्य विवक्षितत्वात् । 4 स्वाराज्यकामो राजा राजसूयेन यजेत इत्यत्र क्षत्रियत्ववत् । “ चत्वार आश्रमा ब्राह्मणस्य त्रयो राज- न्यस्य द्वौ वैश्यस्य " इति च स्मृतेः । पुराणेऽपि

  • मुखजानामयं धर्मों यद्विष्णोलिङ्गधारणम् ।।

बाहुजातोरुजातानां नायं धर्मः प्रशस्यते " | इति क्षत्रियवैश्ययोः संन्यासाभाव उक्तः । तस्माद्युक्तमेवोक्तं भगवता-“कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिती जनकादयः इति । “सर्वे राजाश्रिता धम राजा धर्मस्य धारकः इत्यादिस्मतेर्वणश्रमधर्मप्रवर्तकत्वेनापि क्षत्रियोऽवश्यं कर्म कुर्यादित्याह-लोकेति । लोकानां स्वे स्वे धर्मे प्रवर्तनमुन्मागन्निवर्तनं च लोकसंग्रहस्तं पश्यन्नपिशब्दाजनका- दिशिष्टाचारमपि पश्यन्कर्म कर्तुमर्हस्येवेत्यन्वयः । क्षत्रियजन्मापकेण कर्मणाऽऽरब्ध- शरीरस्त्वं विद्वानपि जनकादिवत्प्रारब्धकर्मबलेन लोकसंग्रहार्थं कर्म कर्तुं योग्यो भवसि न तु त्यक्तुं ब्राह्मणजन्मालाभादित्यभिप्रायः । एतादृशभगवदभिप्रायविदा भगवती भाष्यकृता ब्राह्मणस्यैव संन्यासो नान्यस्येति नितम् । वातिककृता तु प्रौढिवादमा- त्रेण क्षत्रियवैश्ययोरपि संन्यासोऽस्तीत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ २० ॥ १ क, °तिपुराण' ।। [अ०३श्लो०२१-२२] श्रीमद्भगवद्गीता ।। | श्री० टी०–अत्र सदाचार प्रमाणयति-कर्मणैवेति । कर्मणैव शुद्धसत्त्वाः सन्तः संसिद्धिं सम्यग्ज्ञानं प्राप्ता इत्यर्थः । यद्यपि त्वं सम्यग्ज्ञानिनमेवाऽऽत्मानं मन्यसे तथाऽपि कर्माचरणं भद्रसेवेत्याह-लोकसंग्रहमिति । लोकस्य संग्रहः स्वधर्मे प्रवर्त- नम् । मया कर्मणि कृते जनः सर्वोऽपि करिष्यति अन्यथा ज्ञानिदृष्टान्तेनाज्ञः कर्म त्यजन्पतेदित्येवं लोकरक्षणमपि तावत्प्रयोजनं संपश्यन्कर्म कर्तुमेवाहसि न तु त्यक्तु- मित्यर्थः ॥ २० ॥ म० टी०–ननु मया कर्मणि क्रियमाणेऽपि लोकः किमिति तत्संगृह्णीयादित्या- शङ्कय श्रेष्ठाचारानुविधायित्वादित्याह--- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ॥ स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥ श्रेष्ठः प्रधानभूतो राजादियद्यत्कर्माऽऽचरति शुभमशुभं वा तत्तदेवाऽऽचरतीतरः प्राकृतस्तदनुगतो जनः, न त्वन्यत्स्वान्येणेत्यर्थः । ननु शास्त्रमवलोक्याशास्त्रीयं श्रेष्ठा- चारं परित्यज्य शास्त्रीयमेव कुतो नाऽऽचरति लोक इत्याशङ्कयाऽऽचारवत्प्रतिपत्तावपि श्रेष्ठानुसारितामितरस्य दर्शयति-से यदिति । स श्रेष्ठो यल्लौकिकं वैदिकं वा प्रमाणं कुरुते प्रमाणत्वेन मन्यते तदेव लोकोऽप्यनुवर्तते प्रमाणं कुरुते ने तु स्वातन्त्र्येण किंचिदित्यर्थः । तथा च प्रधानभूतेन त्वया राज्ञा लोकसंरक्षणार्थं कर्म कर्तव्यमेव प्रधानानुयायिनो जनव्यवहारा भवन्तीति न्यायादित्यभिप्रायः ॥ २१ ॥ | श्री० टी०-कर्मकरणे लोकसंग्रहो यथा स्यात्तथाऽऽह-यदिति । इतरः प्राकृतो जनाऽपि तत्तदेवाऽऽचरति । स श्रेष्ठो जनः कर्मशास्त्र निवृत्तिशास्त्र वा यत्प्र- माणं मन्यते तदेव लोकोऽप्यनुवर्ततेऽनुसरति ॥ २१ ॥ म० टी०----अत्र चाहमेव दृष्टान्त इत्याह त्रिभिः- न मे पार्थस्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ॥ | नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥ हे पार्थ मे मम त्रिष्वपि लोकेषु किमपि कर्तव्यं नास्ति । यतोऽनवाप्तं फलं किंचि न्ममावाप्तव्यं नास्ति । तथाऽपि वर्त एवं कर्मण्यहं कर्म करोम्येवेत्यर्थः । पार्थेति संबोधयन्विशुद्धतात्रयवंशोद्भवस्त्वं शुरापत्यापत्यत्वेन चात्यन्तं मत्समोऽहमिव वर्तितु- महसीति दर्शयति ॥ २२ ॥ श्री० टी०-अत्र चाहमेव दृष्टान्त इत्याह त्रिभिः—न में पार्थेति । हे पार्थ में कर्तव्यं नास्ति । यतस्विष्वपि लोकेष्वनवाप्तमप्राप्तं सवाप्तव्यं प्राप्यं नास्ति । तथाऽपि कर्मण्यहं वर्त एवं कर्म करोग्यवेत्यर्थः ॥ २२ ॥ ११२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामितटीकाभ्यां समेता-[अ०३को ०२३-२५] म० टी०-लोकसंग्रहोऽपि न ते कर्तव्यो विफलत्वादित्याशङ्कयाऽऽह--- यदि यहं न वर्तेयं(य) जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।। मम वमनुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥ यदि पुनरहमतन्द्रितोऽनलसः सन्कर्मणि जातु कदाचिन्न वर्ते य नानुतिष्ठेयं कर्माणि तदा मम श्रेष्ठस्य सतो वम मार्ग हे पार्थ मनुष्याः कर्माधिकारिणः सन्तोऽनुवर्तन्तेऽनु- वर्तेरन्सर्वशः सर्वप्रकारैः ! २३ ॥ | श्री० टी०---अकरणे लोकस्य नाशं दर्शयति-यदीति । जातु कदाचिदतन्द्रि- तोऽनलसः सन्यदि कर्मणि ने वर्तेयं कर्म नानुतिष्ठेयं तर्हि ममैव वत्म मार्ग मनुष्या अनुवर्तन्तेऽनुवर्तनित्यर्थः ॥ २३ ॥ | म० टी०-श्रेष्ठस्य तव मार्गानुवर्तित्वं मनुष्याणामुचितमेवे, अनुवर्तित्वे को दोष इत्यत आह-- उत्सीदेयुरिमे लोका न कुय कर्म चेदृहम् ॥ संकरस्थ च कर्ता स्यामुपहन्याममाः प्रजाः ॥ २४ ॥ | अहमीश्वरश्चेद्यदि कर्म न कुर्यं तदा मदनुवतिनां मन्वादीनामपि कर्मानुपपत्तेक स्थितिहेतोः कर्मणा लोपेने में सर्वे लोका उत्सादेयुर्विनश्येयुः । ततश्च वर्णसंकरस्य च कताऽहमेव स्याम् । तेन चेमाः सर्वाः प्रजा अहमेवोपहन्यां धमलापेन विनाशयेयम् । कथं च प्रजानामनुग्रहार्थं प्रवृत्त ईश्वरोऽहं ताः सर्वा विनाशयेयमित्यभिप्रायः । यद्य- दाचरतीत्यादरपरा योजना-न केवलं लोकसंग्रह संपश्यन्कर्तुमर्हसि अपि तु श्रेष्ठाचार- त्वादपीत्याह-यद्यदिति । तथा च मम श्रेष्ठस्य यादृश आचारस्तादृश एव मदनु- वर्तिना त्वयाऽनुष्ठेयो न स्वातन्त्र्येणान्य इत्यर्थः । कीदृशस्तवाऽऽचारो यो मयाऽनुव- तैनीय इत्याकाङ्क्षायां न मे पार्थेत्यादिभिस्त्रिभिः श्लोकैस्तत्प्रदर्शन मिति ।। २४ ।। | श्री० टी०-ततः किमत आह-उत्सीदेयुरिति । उत्सीदेयुः कमलोपेन नश्येयुः । ततश्च यो वर्णसंकरो भवेत्तस्याप्यहमेव कर्ता स्यां भवेयम् । एवमहमेव प्रजा उपहन्यां मलिनी कुर्याम् ॥ २४ ॥ म० टी०---ननु तवेश्वरस्य लोकसंग्रहार्थं कमणि कुवणस्यापि कर्तृत्वाभिमाना- भावान्न काऽपि क्षतिः । मम तु जीवस्य लोकसंग्रहार्थ कर्माणि कुर्वाणस्य कर्तृत्वाभि- मानेन ज्ञानाभिभवः स्यादित्यत आह- सक्ताः कर्मण्यविहांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्यादिद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ २५ ॥ | १ क, ख, ग, छ, ३. छ, ज, झ, अ, वर्तेयं । २ ख. ध. ङ, च, छ, ज, झ, भ, “ब को । 9 [अ०३०२६-२५] श्रीमद्भगवद्गीता। सक्ताः कर्तृत्वाभिमानेन फलाभिसंधिना च कर्मण्यभिनिविष्टा अविद्वांसोऽज्ञा यथा कुर्वन्ति कर्म लोकसंग्रहं कर्तुमिच्छर्विद्वानात्मविदपि तथैव कुर्यात् । किंतु असक्तः सन्कर्तृत्वाभिमानं फलाभिसंधि चाकुर्वन्नित्यर्थः । भारतेति भरतवंशोद्भवत्वेन भा ज्ञानं तस्यां रतत्वेन वा त्वं यथोक्तशास्त्रार्थबोधयोग्योऽसीति दर्शयति ॥ २५ ॥ श्री० टी० --तस्मादात्मविदाऽपि लोकसंग्रहार्थं तत्कृपया कर्म कार्यमित्युपसंह- रतिसक्ता इति । कर्मणि सक्ता अभिनिविष्टाः सन्तोऽज्ञा यथा कर्म कुर्वन्ति असक्तः सन्विद्वानपि तथैव कुर्याल्लोकसंग्रहं कर्तुमिच्छुः ॥ २५ ॥ म० टी०-ननु कर्मानुष्ठानेनैव लोकसंग्रहः कर्तव्यो न तु तत्त्वज्ञानोपदेशेनेति को हेतुरत आह- न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ॥ जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥ अज्ञानामविवेकिनां कर्तृत्वाभिमानेन फलाभिसंधिना च कर्मसङ्गिनां कर्मण्यभिनिवि- ष्टानां या बुद्धिरहमेतत्कर्म करिष्य एतत्फलं च भोक्ष्य इति तस्या भेदं विचालनमक- त्मिोपदेशेन न कुर्यात् । किंतु युक्तोऽवहितः सन्विद्वाल्लोकसंग्रहं चिकीर्षुरविद्वदधि- कारिकाणि सर्वकर्माणि समाचरस्तेषां श्रद्धामुत्पाद्य जोषयेत्प्रीत्या सेवयेत् । अनधिका- रिणामुपदेशेन बुद्धिविचालने कृते कर्मसु श्रद्धानिवृत्तेर्ज्ञानस्य चानुत्पत्तेरुभयभ्रष्टत्वं स्यात् । तथा चोक्तम्- अज्ञस्यार्धप्रबुद्धस्य सर्व ब्रह्मेति यो वदेत् । महानिरयजालेषु स तेन विनियोजितः " इति ॥ २६ ॥ श्री०टी०-ननु कृपया तत्त्वज्ञानमेवोपदेष्टुं युक्तं नेत्याह-नेति । अज्ञानामत एव कर्मसङ्गिनां कर्मासक्तानामक;त्मोपदेशेन बुद्धर्भेदमन्ययात्वं न जनयेत्कर्मणः सकाशाद्बुद्धिचालनं न कुर्यात् , अपि तु जोषयेत्सेवयेत्। “जुषी" प्रीतिसेवनयोः । अज्ञा- कर्माणि कारयेदित्यर्थः । कथं, युक्तोऽवहितो भूत्वा स्वयमाचरन्सन् । बुद्धिचालने कृते सति कर्मसु श्रद्धानिवृत्तेर्ज्ञानस्य चानुत्पत्तेस्तेषामुभयभ्रंशः स्यादिति भावः ॥२६॥ म० टी०-विद्वदविदुषोः कर्मानुष्ठानसाम्येऽपि कर्तृत्वाभिमानतदभावाभ्यां विशेष दर्शयन्सक्ताः कर्मणीतिश्लोकार्थ विवृणोति द्वाभ्याम्- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ॥ अहंकारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ २७ ॥ २ 44 १ क. अ. 'यमेवेत्यु । २ ज. मन । a .. - ११४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता- [अ०३श्लो०२८] प्रकृतिर्माया सत्त्वरजस्तमोगुणमयी मिथ्याज्ञानात्मिका पारमेश्वरी शक्तिः " मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् " इति श्रुतेः । तस्याः प्रकृतेर्गुणैर्विकारैः कार्य- कारणरूपैः क्रियमाणानि लौकिकानि वैदिकानि च कर्माणि सर्वशः सर्वप्रकारैरहंका- रेण कार्यकारणसंघातात्मप्रत्ययेन विमूढः स्वरूपविवेकासमर्थ आत्माऽन्तःकरणं यस्य सोऽहंकारविमुढात्माऽनात्मन्यात्माभिमानी तानि कर्माणि कर्ताऽहमिति करोम्यहमिति मन्यते कर्तृत्वाध्यासेन । कर्ताऽहमिति तन्प्रत्ययः । तेन " न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थ- तृनाम् " इति षष्ठीप्रतिषेधः ॥ २७ ॥ श्री०टी०-ननु विदुषाऽपि चेत्कर्म कर्तव्यं तर्हि विद्वदविरोः को विशेष इत्याशङ्कयोभयोविशेषं दर्शयति प्रकृतेरिति द्वाभ्याम्-प्रकृतेर्गुणैः प्रकृतिकारि- न्द्रियैः सर्वप्रकारेण क्रियमाणानि यानि कर्माणि तान्यहमेव कर्ता करोमीति मन्यते । तंत्र हेतुः--अहंकारेणेन्द्रियादिष्वात्माध्यासेन विमूढ आत्मा बुद्धिर्यस्य सः ॥ २७ ॥ म०टी०-विद्वांस्तु तथा न मन्यत इत्याह तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ॥ गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥ तत्त्वं याथात्म्यं वेत्तीति तत्त्ववित् । तुशब्देन तस्याज्ञाद्वैशिष्श्वमाह । कस्य तत्त्व- मित्यत आह गुणकर्मविभागयोः, गुणा देहेन्द्रियान्तःकरणान्यहंकारास्पदानि कर्माणि च तेषां व्यापारभूतानि ममकारास्पदानीति गुणकर्मेति द्वंद्वैकवद्भावः । विभज्यते सर्वेषां जडानां विकारिणां भासकत्वेन पृथग्भवतीति विभागः स्वप्रकाशज्ञानरूपोऽसङ्ग आत्मा । गुणकर्म च विभागश्चेति द्वंद्वः । तयोर्गुणकर्मविभागयोर्भास्यभासकयोर्जडचै- तन्ययोविकारिनिर्विकारयोस्तत्त्वं याथात्म्यं यो वेत्ति स गुणाः करणात्मका गुणेषु विषयेषु प्रवर्तन्ते विकारित्वान्न तु निर्विकार आत्मेति मत्वा न सज्जते सक्तिं कर्तृत्वा- भिनिवेशमतत्त्वविदिव न करोति । हे महाबाहो, इति संबोधयन्सामुद्रिकोक्तसत्पुरुष- लक्षणयोगित्वान्न पृथग्जनसाधारण्येन त्वमविवेकी भवितुमर्हसीति सूचयति । गुणवि- भागस्य कर्मविभागस्य च तत्त्वविदिति वा । अस्मिन्पक्षे गुणकर्मणोरित्येतावतैव निर्वाहे विभागपदस्य प्रयोजनं चिन्त्यम् ॥ २८ ॥ श्री०टी०-विद्वांस्तु तथा न मन्यत इत्याह-तत्ववित्त्विति । नाहं गुणात्मक इति गुणेभ्य आत्मनो विभागः । न मे कर्माणीति कर्मभ्योऽप्यात्मनो विभागस्तयोर्गुण- कर्मविभागयोर्यस्तत्त्वं वेत्ति स तु न सज्जते कर्तृत्वाभिनिवेशं न करोति । तत्र हेतुः- गुणा इन्द्रियाणि गुणेषु विषयेषु वर्तन्ते नाहमिति मत्वा ॥ २८ ॥ - १ झ. 'र्ताऽस्मि क । २ ख. ग. घ. ङ. च, छ. ज. झ. अत्र । - . [अ० ३ श्लो० २९-३०] श्रीमद्भगवद्गीता। म० टी०-तदेवं विद्वदविदुषोः कर्मानुष्ठानसाम्येन विद्वानविदुषो बुद्धिभेदं न कुर्यादित्युक्तमुपसंहरति- प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सजन्ते गुणकर्मसु ॥ तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन विचालयेत् ॥ २९॥ प्रकृतेः पूर्वोक्ताया मायाया गुणैः कार्यतया धर्मेंदेहादिभिर्विकारैः सम्यङ्मूढाः स्वरू- पास्फुरणेन तानेवाऽऽत्मत्वेन मन्यमानास्तेषामेव गुणानां देहेन्द्रियान्तःकरणानां कर्मसु व्यापारेषु सज्जन्ते सक्तिं वयं कर्म कुर्मस्तत्फलायेति दृढतरामात्मीयवृद्धिं कुर्वन्ति ये तान्कर्मसङ्गिनोऽकृत्स्नविदोऽनात्माभिमानिनो मन्दानशुद्धचित्तत्वेन ज्ञानाधिकारमप्राप्ता- कृत्स्नवित्परिपूर्णात्मवित्स्वयं न विचालयेत्कर्मश्रद्धातो न प्रच्यावयेदित्यर्थः। ये त्वमन्दाः शुद्धान्तःकरणास्ते स्वयमेव विवेकोदयेन विचलन्ति ज्ञानाधिकार प्राप्ता इत्यभिप्रायः । कृत्स्नाकृत्स्नशब्दावात्मानात्मपरतया श्रुत्यानुसारेण वार्तिककृद्धि- व्याख्यातौ- " सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः कृत्स्नं वस्तु यतोऽद्वयम् । संभवस्तद्विरुद्धस्य कुतोऽकृत्स्नस्य वस्तुनः ॥ यस्मिन्दृष्टेऽप्यदृष्टोऽर्थः स तदन्यश्च शिष्यते । तथाऽदृष्टेऽपि दृष्टः स्यादकृत्स्नस्ताडगुच्यते " इति ॥ अनात्मनः सावयवत्वादनेकधर्मवत्वाच्च केनचिद्धर्मेण केनचिदवयवेन वा विशिष्टे तस्मिन्नेकस्मिन्घटादौ ज्ञातेऽपि धर्मान्तरेणावयवान्तरेण वा विशिष्टः स एवाज्ञातोऽ- वशिष्यते । तदन्यश्च पटादिरज्ञातोऽवशिष्यत एव । तथा तस्मिन्घटादावज्ञातेऽपि पटादितिः स्यादिति तज्ज्ञानेऽपि तस्यान्यस्य चाज्ञानात्तदज्ञानेऽप्यन्यज्ञानाच्च सोड. कृत्स्न उच्यते । कृत्स्नस्त्वंद्वय आत्मैव तज्ज्ञाने कस्यचिदवशेषस्याभावादिति लोकद्वयार्थः ॥ २९॥ श्री०टी०-न बुद्धिभेदं जनयेदित्युक्तमुपसंहरति-प्रकृतेरिति । ये प्रकृते- गुणैः सत्त्वादिभिः संमूढाः सन्तो गुणेष्विन्द्रियेषु तत्कर्मसु च सज्जन्ते वयं कुर्म इति तानकृत्स्नविदो मन्दमतीकृत्स्नवित्सर्वज्ञो न विचालयेत् ॥ २९ ॥ म. टी०-एवं कर्मानुष्ठानसाम्येऽप्यज्ञविज्ञयोः कर्तृत्वाभिनिवेशतदभावाभ्यां विशेष उक्तः । इदानीमज्ञस्यापि मुमुक्षोरमुमुक्ष्वपेक्षया भगवदर्पणं फलाभिसंध्यभावं च विशेष वदन्नज्ञतयाऽर्जुनस्य कर्माधिकारं द्रढयति- मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ॥ निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस विगतज्वरः ॥३०॥ १ ख, ग, घ, ङ. छ. ज. अ.न्ते ता। .. ११६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०३ श्लो०३१-३२] मयि भगवति वासुदेवे परमेश्वरे सर्वज्ञे सर्वनियन्तरि सर्वात्मनि सर्वाणि कर्माणि लौकिकानि वैदिकानि च सर्वप्रकाराणि अध्यात्म चेतसाऽहं कर्ताऽन्तर्याम्यधीनस्तस्मा एवेश्वराय राज्ञ इव मृत्यः कर्माणि करोमीत्यनया बुद्ध्या संन्यस्य समर्थ्य निराशीनि- कामो निर्ममो देहपुत्रभ्रात्रादिषु स्वीयेषु ममताशून्यो विगतज्वरः। संतापहेतुत्वा- च्छोक एव ज्वरशब्देनोक्तः । ऐहिकपारत्रिकदुर्यशोनरकपातादिनिमित्तशोकरहितश्च भूत्वा त्वं मुमुक्षुयुध्यस्व विहितानि कर्माणि कुर्वित्यभिप्रायः । अत्र भगवदर्पणं निष्का- मत्वं च सर्वकर्मसाधारणं मुमुक्षोः । निर्ममत्वं त्यक्तशोकत्वं च युद्धमात्रे प्रकृत इति द्रष्टव्यमन्यत्र ममताशोकयोरप्रसक्तत्वात् ॥ ३० ॥ श्री० टी०-तदेवं तत्त्वविदाऽपि कर्म कर्तव्यं त्वं तु नाद्यापि तत्त्ववित् । अतः कर्मैव कुर्वित्याह-मयीति । सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य समाध्यात्मचेत- साऽन्तर्याम्यधीनोऽहं करोमीतिदृष्टया निराशीनिष्कामोऽत एव मत्फलसाधनं मदर्थ- मिदं कर्मेत्येवममताशून्यश्च भूत्वा विगतज्वरस्त्यक्तशोकश्च भूत्वा युध्यस्व ॥ ३० ॥ म० टी०-फलाभिसंधिराहित्येन भगवदर्पणबुद्ध्या विहितकर्मानुष्ठानं सत्त्वश- द्धिज्ञानप्राप्तिद्वारेण मुक्तिफलमित्याह- ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ॥ श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥३१॥ इदं फलाभिसंधिराहित्येन विहितकर्माचरणरूपं मम मतं नित्यं नित्यवेदवोधितत्वे- नानादिपरम्परागतमावश्यकमिति वा सर्वदेति वा । मानवा मनुष्या ये केचिन्मनुष्या- धिकारित्वात्कर्मणां श्रद्धावन्तः शास्त्राचार्योपदिष्टेऽर्थेऽननुभूतेऽप्येवमेवैतदिति विश्वासः श्रद्धा तद्वन्तः । अनसूयन्तः, गुणेषु दोषाविष्करणमसूया । सा च दुःखात्मके कर्मणि मां प्रवर्तयन्नकारुणिकोऽयमित्येवरूपा प्रकृते प्रसक्ता तामसूयां मयि गुरौ वासुदेवे सर्वसुत्द्वद्यकुर्वन्तो येऽनुतिष्ठन्ति तेऽपि सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिद्वारेण सम्यग्ज्ञानिवन्मु- च्यन्ते कर्मभिर्धर्माधर्माख्यैः ॥ ३१ ॥ श्री०टी०-एवं कर्मानुष्ठाने गुणमाह-ये मे मतमित्ति । मद्वाक्ये श्रद्धावन्तः, अनसूयन्तो दुःखात्मके कर्मणि प्रवर्तयतीति दोषदृष्टिमकुर्वन्तश्च ये मे मदीयमिदं मतमनुतिष्ठन्ति तेऽपि शनैः सम्यग्ज्ञानिवत्कर्मभिर्मुच्यन्ते ॥ ३१ ॥ म०टी०-एवमन्वये गुणमुक्त्वा व्यतिरेके दोषमाह- ये खेतदभ्यमूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ॥ सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२॥ 9 - १ क. छ. 'नैः कर्म कुर्वाणाः स' । [अ०३श्लो०३३] श्रीमद्भगवद्गीता। तुशब्दः श्रद्धावद्वैधर्म्यमश्रद्धां सूचयति । तेन ये नास्तिक्यादश्रद्दधाना अभ्यसूयस्तो दोषमुद्भावयन्त एतन्मम मतं नानुवर्तन्ते तानचेतसो दुष्टचित्तानत एव सर्वज्ञानवि- मूढान्सर्वत्र कर्मणि ब्रह्मणि सगुणे निर्गुणे च यज्ज्ञानं तत्र विविधं प्रमाणतः प्रमेयतः प्रयोजनतश्च मूढान्सर्वप्रकारेणायोग्यान्नष्टान्सर्वपुरुषार्थभ्रष्टान्विद्धि जानीहि ॥ ३२ ॥ श्री०टी०-विपक्षे दोषमाह-ये विति । ये तु मे मतमीश्वरार्थ कर्म कर्तव्य- मित्यनुशासनमभ्यसूयन्तो द्विषन्तो नानुतिष्ठन्ति तानचेतसो विवेकशून्यानत एव सर्वस्मिन्कर्मणि ब्रह्मविषये यज्ज्ञानं तत्र विमूढान्नष्टान्विद्धि ॥ ३२ ॥ म०टी०-ननु राज्ञ इव तव शासनातिक्रमे भयं पश्यन्तः कथमसूयन्तस्तव मतं नानुवर्तन्ते कथं वा सर्वपुरुषार्थसाधने प्रतिकूला भवन्तीत्यत आह- सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ॥ प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥३३॥ प्रकृति म प्राग्जन्मकृतधर्माधर्मज्ञानेच्छादिसंस्कारो वर्तमानजन्मन्यभिव्यक्तः सर्वतो बलवान् " तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च " इतिश्रुतिप्रमाणकः । तस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः सदृशमनुरूपमेव सर्वो जन्तुर्ज्ञानवान्ब्रह्मविदाप " पश्चादिभिश्चावि- शेषात् ” इतिन्यायात् , गुणदोषज्ञानवान्वा चेष्टते किं पुनर्मूर्खः । तस्माद्भूतानि सर्वे प्राणिनः प्रकृति यान्त्यनुवर्तन्ते पुरुषार्थभ्रंशहेतुभूतामपि । तत्र मम वा राज्ञो वा निग्रहः किं करिष्यति रागोत्कव्येन दुरितान्निवर्तयितुं न शक्नोतीत्यर्थः । महानर- कसाधनत्वं ज्ञात्वाऽपि दुर्वासनाप्राबल्यात्पापेषु प्रवर्तमाना न मच्छासनातिक्रमदोषा- द्विभ्यतीति भावः ॥ ३३ ॥ श्री०टी०-ननु तर्हि महाफलत्वादिन्द्रियाणि निगृह्य निष्कामाः सन्तः सर्वेऽपि स्वधर्ममेव किं नानुतिष्ठन्ति तत्राऽऽह-सदृशमिति । प्रकृतिः प्राचीनकर्मसंस्कारा- धीनः स्वभावः । खस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः स्वभावस्य सदृशमनुरूपमेव गुणदोष- ज्ञानवानपि चेष्टते किं पुनर्वक्तव्यमज्ञश्चेष्टत इति । तस्माद्भूतानि सर्वेऽपि प्राणिनः प्रकृति यान्ति अनुवर्तन्ते । एवं सतीन्द्रियनिग्रहः किं करिष्यति प्रकृतेर्बलिष्ठत्वा- दित्यर्थः ॥ ३३ ॥ म० टी०-ननु सर्वस्य प्राणिवर्गस्य प्रकृतिवशवर्तित्वे लौकिकवैदिकपुरुषकार- विषयाभावाद्विधिनिषेधानर्थक्यं प्राप्तं, न च प्रकृतिशून्यः कश्चिदस्ति यं प्रति तदर्थवत्त्वं स्यादित्यत आह- १ क. 'ये च य । २ ख ग, घ, ङ. ज. च. छ, ज. 'ति । यस्मा । ३ ख. ग. घ. ङ, च. छ, ज. झ.बंच सी २ 3 मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता- [अ०३श्लो० ॥ इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागदेषो व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४॥ इन्द्रियस्येन्द्रियस्येति वीप्सया सर्वेषामिन्द्रियाणामर्थे विषये शब्दे स्पर्शे रूपे रसे गन्धे च । एवं कर्मेन्द्रियविषयेऽपि वचनादावनुकूले शास्त्रनिषिद्धेऽपि रागः प्रतिकूले शास्त्रविहितेऽपि द्वेष इत्येवं प्रतीन्द्रियार्थ रागद्वेषौ व्यवस्थितावानुकूल्यप्रातिकूल्यव्य- यस्थया स्थितौ न त्वनियमेन सर्वत्र तौ भवतः । तत्र पुरुषकारस्य शास्त्रस्य चायं विषयो यत्तयोर्वशं नाऽऽगच्छेदिति । कथं या हि पुरुषस्य प्रकृतिः सा बलवदनिष्टा- नुबन्धित्वज्ञानाभावप्सहकृतेष्टसाधनत्वज्ञाननिवन्धनं रागं पुरस्कृत्यैव शास्त्रनिषिद्धे कल- अभक्षणादौ प्रवर्तयति । तथा बलवदिष्ट साधनत्वज्ञानाभावसहकृतानिष्टसाधनत्वज्ञान- निबन्धनं द्वेषं पुरस्कृत्यैव शास्त्रविहितादपि संध्यावन्दनादेनिवर्तयति । तत्र शास्त्रेण प्रतिषिद्धस्य बलवदनिष्टानुबन्धित्वे ज्ञापिते सहकार्यभावात्केवलं दृष्टेष्टसाधनताज्ञानं मधुविषसंपृक्तान्नभोजन इव तत्र न रागं जनयितुं शक्नोति । एवं विहितस्य शास्त्रेण बलवदिष्टानुबन्धित्वे बोषिते सहकार्यभावात्केवलमनिष्टसाधनत्वज्ञानं भोजनादाविव तत्र न द्वेषं जनयितुं शक्नोति । ततश्चाप्रतिबद्धं शास्त्रं विहिते पुरुष प्रवर्तयति निषिद्धाच्च निवर्तयतीति शास्त्रीयविवेकविज्ञानप्रावल्येन स्वाभाविकरागद्वेषयोः कारणोपमर्देनोपम- न्नि प्रकृतिविपरीतमार्गे पुरुषं शास्त्रदृष्टिं प्रवर्तयितुं शक्नोतीति न शास्त्रस्य पुरुषका- रस्य च वैयर्थ्यप्रसङ्गः । तयो रागद्वेषयोर्वशं नाऽऽगच्छेत्तदधीनो न प्रवर्तेत निवर्तेत वा किंतु शास्त्रीयतद्विपक्षज्ञानेन तत्कारणविघटनद्वारा तौ नाशयेत् । हि यस्मात्तौ रागद्वेषौ स्वाभाविकदोषप्रयुक्तावस्य पुरुषस्य श्रेयोर्थिनः परिपन्थिनौ शत्रू श्रेयोमार्गस्य विघ्नक- तारी दस्यू इव पथिकस्य । इदं च द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कानी- यसा एव देवा ज्यायसा असुरास्त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त " इत्यादिश्रुतौ स्वाभाविकराग- द्वेषनिमित्तशास्त्रविपरीतप्रवृत्तिमसुरत्वेन शास्त्रीयप्रवृत्तिं च देवत्वेन निरूप्य व्याख्यात- मतिविस्तरेणेत्युपरम्यते ॥ ३४ ॥ श्री० टी०-नन्वेवं प्रकृत्यधीनैव चेत्पुरुषस्य प्रवृत्तिस्तहि विधिनिषेधवैयर्थं प्राप्तमित्याशङ्कयाऽऽह-इन्द्रियस्येति । इन्द्रियस्येन्द्रियस्येति वीप्सया प्रत्येकं सर्वे- पामिन्द्रियाणामित्युक्तम् । अर्थे वस्खविषयेऽनुकूले रागः प्रतिकूले द्वेषश्चेत्येवं राग- द्वेषौ व्यवस्थितावश्यंभाविनौ । ततश्च तदनुरूपा प्रवृत्तिरिति भूतानां प्रकृतिः । तथाऽपि तयोर्वशवर्ती न भवेदिति शास्त्रेण नियम्यते । हि यस्मादस्य मुमुक्षोस्ती परिपन्थिनौ प्रतिपक्षौ । अयं भावः-विषयस्मरणादिना रागद्वेषावुत्पाद्यानवहितं पुरु- घमनर्थे गम्भीरस्रोतःपात इव प्रकृतिबलात्प्रवर्तयति । शास्त्रं तु ततः प्रागेव विषयेषु 66 [अ० ३ श्लो०३५] श्रीमद्भगवद्गीता। रागद्वेषप्रतिबन्धके परमेश्वरमजनादौ प्रवर्तयति गम्भीरस्रोतःपातात्पूर्वमेव नावमाश्रित इव नानर्थं प्राप्नोतीति ॥ ३४ ॥ म. टी-ननु स्वाभाविकरागद्वेषप्रयुक्तपश्वादिसाधारणप्रवृत्तिप्रहाणेन शास्त्री- यमेव कर्म कर्तव्यं चेत्तर्हि यत्सुकरं भिक्षाशनादि तदेव क्रियतां किमतिदुःखावहेन युद्धेनेत्यत आह- श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ॥ स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥ श्रेयात्प्रशस्यतरः स्वधर्मो यं वर्णमाश्रमं वा प्रति यो विहितः स तस्य स्वधर्मों विगुणोऽपि सर्वाङ्गोपसंहारमन्तरेण कृतोऽपि परधर्मात्स्वं प्रत्यविहितात्स्वनुष्ठितात्सर्वा- झोपसंहारेण संपादितादपि । न हि वेदातिरिक्तमानगम्यो धर्मः । येन परधर्मोऽप्यनु- ष्ठेयो धर्मत्वात्स्वधर्मवदित्यनुमानं तत्र मानं स्यात् , “ चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" इति न्यायात् । अतः स्वधर्मे किंचिदङ्गहीनेऽपि स्थितस्य निधनं मरणमपि श्रेयः प्रशस्यतरं परधर्मस्थस्य जीवितादपि । स्वधर्मस्थस्य निधनं हीह लोके कील्वहं परलोके च स्वर्गादिप्रापकम् । परधर्मस्तु इहाकीर्तिकरत्वेन परत्र नरकप्रदत्वेन च भयावहो यतोऽतो रागद्वेषादिप्रयुक्तस्वाभाविकप्रवृत्तिवत्परधर्मोऽपि हेय एवेत्यर्थः । एवं तावद्भगवन्मता- ङ्गीकारिणां श्रेयःप्राप्तिस्तदनङ्गीकारिणां च श्रेयोमार्गभ्रष्टत्वमुक्तम् । श्रेयोमार्गभ्रंशेन फलाभिसंधिपूर्वककाम्यकर्माचरणे च केवलपापमानाचरणे च बहूनि कारणानि कथि- तानि ये त्वेतदम्यसूयन्त इत्यादिना । तत्रायं संग्रहश्लोकः श्रद्धाहानिस्तथाऽसूया दुष्टचित्तत्वमूढते । प्रकृतेर्वशवर्तित्वं रागद्वेषौ च पुष्कलौ । परधर्मरुचित्वं चेत्युक्ता दुर्मार्गवाहकाः ॥ ३५ ॥ श्री०टी०-तदेवं स्वाभाविकी पश्वादिसहशी प्रकृतिं त्यक्त्वा वधर्मे प्रवर्ति- तव्यमित्युक्तं, तर्हि स्वधर्मस्य युद्धादेईःखरूपस्य यथावत्कर्तुमशक्यत्वात्परधर्मस्य चाहिंसादेः सुकरत्वाद्धमत्वाविशेषाच तत्र प्रवर्तितुमिच्छन्तं प्रत्याह-श्रेयानिति । किंचिदङ्गहीनोऽपि स्वधर्मः श्रेयान्प्रशस्यतरः स्वनुष्ठितात्सर्वाङ्गसंपूर्त्या कृतादाप परध- त्सिकाशात् । तत्र हेतुः स्वधर्मे युद्धादौ प्रवर्तमानस्य निधनं मरणमपि श्रेष्ठं स्वर्गा- दिप्रापकत्वात् । परधर्मस्तु स्वस्य भयावहो निषिद्धत्वेन नरकप्रापकत्वात् ॥ ३५ ॥ म०टी०-तत्र काम्यप्रतिषिद्धकर्मप्रवृत्तिकारणमपनुद्य भगवन्मतमनुवर्तितुं तत्का- रणावधारणाय- । १ ख.ग. घ..च.छ.ज.झ.म. परस्य। १२० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामितटीकाभ्यां समेता-[अ०३श्लो०३६-३७] अर्जुन उवाच- अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ॥ अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥ "ध्यायतो विषयान्पुंसः" इत्यादिना पूर्वमनर्थमूलमुक्तम् । सांप्रतं च "प्रकृतेगुणसंमूढाः" इत्यादिना बहुविस्तरं कथितम् । तत्र किं सर्वाण्यपि समप्राधान्येन कारणानि । अथवैकमेव मुख्य कारणमितराणि तु तत्सहकारीणि केवलम् । तत्राऽऽये सर्वेषां पृथक्पृथनिवारणे महान्प्रयासः स्यात् । अन्त्ये त्वेकस्मिन्नेव निराकृते कृतकृत्यता स्थादित्यतो ब्रूहि मे केन हेतुना प्रयुक्तः प्रेरितोऽयं त्वन्मताननुवर्ती सर्वज्ञानविमूढः पुरुषः पापमनर्थानु. बन्धि सर्व फलाभिसंधिपुरःसरं काम्यं चित्रादि शत्रुवधसाधनं च श्येनादि प्रतिषिद्धं च कलञ्जभक्षणादि बहुविधं कर्माऽऽचरति स्वयं कर्तुमनिच्छन्नपि न तु निवृत्तिलक्षणं परमपुरुषार्थानुबन्धि त्वदुपदिष्टं कर्मेच्छन्नपि करोति । न च पार- तन्व्यं विनेत्थं संभवति । अतो येन बलादिव नियोजितो राज्ञेव भृत्यस्त्वन्मतविरुद्ध सर्वानर्थानुवन्धित्वं जानन्नपि तादृशं कर्माऽऽचरति तमनर्थमार्गप्रवर्तकं मां प्रति ब्रूहि ज्ञात्वा समुच्छेदायेत्यर्थः । हे वार्ष्णेय वृष्णिवंशे मन्मातामहकुले कृपयाऽवतीर्णेतिसं- योधनेन वार्ष्णेयीसुतोऽहं त्वया नोपेक्षणीय इति सूचयति ॥ ३६ ॥ श्री०टी०-तयोर्न वशमागच्छेदित्युक्तं तदेतदशक्यं मन्वानः--अर्जुन उवाच- अथ केनेति । वृष्णिवंशेऽवतीर्णो वार्ष्णेयः । हे वार्ष्णेय, अनर्थरूपं पापं कर्तुमनिच्छन्नपि केन प्रयुक्तः प्रेरितोऽयं पुरुषः पापं चरति । कामक्रोधौ विवेकवलेन निरुन्धतोऽपि पुरुषस्य पुनः पापे प्रवृत्तिदर्शनादन्योऽपि तयोर्मूलभूतः कश्चित्प्रवर्तको भवेदिति संभाव- नया प्रश्नः ॥ ३६ ॥ म० टी--एवमर्जुनेन पृष्टे " अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति " आत्मैवेदमन आसीदेक एव सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्थादथ कर्म कुर्वीय " इत्यादिश्रुतिसिद्धमुत्तरम् - श्रीभगवानुवाच- काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ॥ महाशनो महापाप्मा विद्वयेनमिह वैरिणम् ॥ ३७ ।। यस्त्वया पृष्टो हेतुर्बलादनर्थमार्गे प्रवर्तकः स एष काम एव महाशत्रुः । यनि- मित्ता सर्वानर्थप्राप्तिः प्राणिनाम् । ननु क्रोधोऽप्यभिचारादौ प्रवर्तको दृष्ट इत्यत आह-- क्रोध एषः। काम एव केनचिद्धेतुना प्रतिहतः क्रोधत्वेन परिणमतेऽतः क्रोधोऽप्येष काम [अ०३ श्लौ ०३७] श्रीमद्भगवद्गीता। एव । एतस्मिन्नेव महावैरिणि निवारिते सर्वपुरुषार्थप्राप्तिरित्यर्थः। तन्निवारणोपायज्ञा- नाय तत्कारणमाह-रजोगुणसमुद्भवः । दुःखप्रवृत्तिबलात्मको रजोगुण एव समुद्भवः कारणं यस्य, अतः कारणानुविधायित्वात्कार्यस्य सोऽपि तथा । यद्यपि तमोगुणोऽपि तस्य कारणं तथाऽपि दुःखे प्रवृत्तौ च रजस एव प्राधान्यात्तस्यैव निर्देशः । एतेन सात्त्विक्या वृत्त्या रजप्ति क्षीणे सोऽपि क्षीयत इत्युक्तम् । अथवा तस्य कथमनर्थ- मार्ग प्रवर्तकत्वमित्यत आह-रजोगुणस्य प्रवृत्त्यादिलक्षणस्य समुद्भवो यस्मात् । कामो हि विषयाभिलाषात्मकः स्वयमुद्भूतो रजः प्रवर्तयन्पुरुषं दुःखात्मके कर्मणि प्रवर्तयति । तेनायमवश्यं हन्तव्य इत्यभिप्रायः । ननु सामदानभेददण्डाश्चत्वार उपायास्तत्र प्रथ- मत्रिकस्यासंभवे चतुर्थो दण्डः प्रयोक्तव्यो न तु हठादेवेत्याशङ्कय त्रयाणामसंभवं वक्तुं विशिनष्टि-महाशनो महापाप्मेति । महदशनमस्येति महाशनः । -- " यत्पृथिव्यां नीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं ब्रजेत् " इति स्मृतेः ॥ अतो न दानेन संधातुं शक्यः । नापि सामभेदाम्यां यतो महापाप्माऽत्युग्रः । तेन हि बलात्प्रेरितोऽनिष्ट फलमपि जानन्पापं करोति । अतो विद्धि जानीहि एनं काममिह संसारे वैरिणम् । तदेतत्सर्वं विवृतं वार्तिककारैः “ आत्मैवेदमन आसीत् " इतिश्रुतिव्याख्याने- " प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यथोक्तस्याधिकारिणः । स्वातन्त्र्ये सति संप्तारसृतौ कस्मात्प्रवर्तते ॥ नतु निःशेषविध्वस्तसंसारानर्थवमनि । निवृत्तिलक्षणे वाच्यं केनायं प्रेर्यतेऽवशः ।। अनर्थपरिपाकत्वमपि जानन्प्रवर्तते । पारतन्त्र्यमृते दृष्टा प्रवृत्तिनेंदृशी क्वचित् ॥ तस्माच्छ्योथिनः पुंसः प्रेरकोऽनिष्टकर्मणि । वक्तव्यस्तन्निरासार्थमित्यर्था स्यात्परा श्रुतिः ।। अनाप्तपुरुषार्थोऽयं निःशेषानर्थसंकुलः । इत्यकामय तानातान्पुमर्थान्साधनैर्नडः ॥ निहासति तथाऽनर्यानविद्वानात्मनि श्रितान् । अविद्योद्भूतकामः सन्नथो खल्विति च श्रुतिः ॥ अकामतः क्रियाः काश्चिदृश्यन्ते नेह कस्यचित् । यद्यदि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ १६ - १२२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०३श्लो०३८] काम एष क्रोध एष इत्यादिवचनं स्मृतेः । प्रवर्तको नापरोऽतः कामादन्यः प्रतीयते " इति ॥ अकामत इति मनुवचनम् ! अन्यत्स्पष्टम् ॥ ३७ ।। श्री० टी०- अत्रोत्तरम्-श्रीभगवानुवाच-काम एष इति । यस्त्वया पृष्टो हेतुरेष काम एव । ननु क्रोधोऽपि पूर्व त्वयोक्त इन्द्रियस्येन्द्रियस्येत्यत्र, सत्यं, नासो ततः पृथक्, किंतु क्रोधोऽप्येष एव, काम एव हि केनचित्प्रतिहतः क्रोधात्मना परि- णमते । अतः पूर्वं पृथक्त्वेनोक्तोऽपि क्रोधः कामजय एवं क्रोधजय इत्यभिप्रायेण कामनैकीकृत्योच्यते । रजोगुणात्समुद्भवतीति तथा । अनेन सत्त्ववृद्ध्या रजति क्षयं नीते सति कामोऽपि क्षीयत इति सूचितम् । एनं काममिह मोक्षमार्गे वैरिणं विद्धि । अयं च वक्ष्यमाणक्रमेण हन्तव्य एव यतो नासौ दानेन संधातुं शक्य इत्याह- महाशनो महदशनं यस्य दुष्पूर इत्यर्थः । न च साम्ना संधातुं शक्यः, यतो महापा- प्माऽत्युग्रः ॥ ३७॥ म०टी०-तस्य महापाप्मत्वेन वैरित्वमेव दृष्टान्तैः स्पष्टयति- धूमेनाऽऽवियते वहिर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ॥ यथोल्बेनाऽऽवृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥ तत्र शरीरारम्भात्प्रागन्तःकरणस्यालब्धवृत्तिकत्वात्सूक्ष्मः कामः शरीरारम्भकेण कर्मणा स्थूलशरीरावच्छिन्ने लब्धवृत्तिकेऽन्तःकरणे कृताभिव्यक्तिः सन्स्थूलो भवति । स एव विषयस्य चिन्त्यमानतावस्थायां पुनः पुनरुद्रिच्यमानः स्थूलतरो भवति । स एव पुनर्विषयस्य भुज्यमानतावस्थायामत्यन्तोद्रेकं प्राप्तः स्थूलतमो भवति । तत्र प्रथमाव- स्थायां दृष्टान्तः-यथा धूमेन सहजेनाप्रकाशात्मकेन प्रकाशात्मको वह्निरात्रियते । द्वितीयावस्थायां दृष्टान्तः-यथाऽऽदर्शों मळेनासह जेनाऽऽदोत्पत्त्यनन्तरमुदिक्तेन । चकारोऽवान्तरवैधhसूचनार्थ आवियत इतिक्रियानुकर्षणार्थश्च । तृतीयावस्थायां दृष्टान्तः-यथोल्वेन जरायुगा गर्भवेष्टनचर्मणाऽतिस्थूलेन सर्वतो निरुध्याऽऽवृतस्तथा प्रकारत्रयेणापि तेन कामेनेदमावृतम् । अत्र धूमेनाऽऽवृतोऽपि वहिर्दा हादिलक्षणं खकार्य करोति । मलेनाऽऽवृतस्त्वादर्शः प्रतिबिम्वग्रहणलक्षणं खकार्य न करोति । स्वच्छताधर्ममात्रतिरोधानात्स्वरूपतस्तूपलभ्यत एव । उल्बेनाऽऽवृतस्तु गर्भो न हस्त- पादादिप्रसारणरूपं स्वकार्य करोति न वा स्वरूपत उपलभ्यत इति विशेषः ॥ ३८ ॥ श्री०टी०-कामस्य वैरित्वं दर्शयति-धूमेनेति । यथा धूमेन सहजेन वति- राबियत आच्छाद्यते । यथा चाऽऽदर्शो मलेनाऽऽगन्तुकेन । यथा चोल्बेन गर्भवेष्टन- चर्मणा गर्भः सर्वतो निरुध्याऽऽवृतस्तथा प्रकारत्रयेणापि तेन कामेनाऽऽवृतमिदम् ॥३८॥ म०टी०-तथा तेनेदमावृतमिति संग्रहवाक्यं विवृणोति[अ०३ श्ला० ३९-४.] श्रीमद्भगवद्गीता। १२३ - आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ॥ कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥ ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानमन्तःकरणं विवेकविज्ञानं वेदंशब्दनिर्दिष्टमेतेन कामेनाऽऽवृ- तम् । तथाऽप्यापाततः सुखहेतुत्वादुपादेयः स्यादित्यत आह-ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । अज्ञो हि विषयभोगकाले काम मित्रमिव पश्यंस्तत्कार्ये दुःखे प्राप्ते वैरित्वं जानाति कामेनाहं दुःखित्वमापादित इति । ज्ञानी तु भोगकालेऽपि जानात्यनेनाहमनर्थे प्रवे. शित इति । अतो विवेकी दुःखी भवति भोगकाले च तत्परिणामे चानेनेति ज्ञानि. नोऽसौ नित्यवैरीति सर्वथा तेन हन्तव्य एवेत्यर्थः । तर्हि किंस्वरूपोऽसावित्यत आह- कामरूपेण काम इच्छा तृष्णा सैव रूपं यस्य तेन । हे कौन्तेयेति संबन्धाविष्कारेण प्रेमाणं सूचयति । ननु विवेकिनो हन्तव्योऽप्यविवेकिन उपादेयः स्यादित्यत आह- दुप्पूरेणानलेन च । चकार उपमार्थः । न विद्यतेऽलं पर्याप्तिर्यस्येत्यनलो वह्निः । स यथा हविषा पूरयितुमशक्यस्तथाऽयमपि भोगेनेत्यर्थः । अतो निरन्तरं संतापहेतुत्वा- द्विवेकिन इवाविवेकिनोऽपि हेय एवासौ । तथा च स्मृतिः-- न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते " इति ॥ अथवेच्छाया विषयसिद्धिनिवर्त्यत्वादिच्छारूप: कामो विषयभोगेन(ण) खयमेव निवर्तिष्यते किं तत्रातिनिर्वन्धेनेत्यत उक्तं----दुष्प्रेणानलेन चेति । विषयसिध्या तत्कालमिच्छातिरोधानेऽपि पुनः प्रादुर्भावान्न विषयसिद्धिरिच्छानिवर्तिका । किंतु विषयदोषदृष्टिरेव तथेति भावः ।। ३९ ॥ श्री०टी०-इदंशब्दनिर्दिष्टं दर्शयन्वैरित्वं स्फुटयति-आवृतमिति । इदं विवेकज्ञानमेतेनाऽऽवृतम् । अज्ञस्य खलु भोगसमये कामः सुखहेतुरेव । परिणामे तु वैरितां प्रपद्यते । ज्ञानिनः पुनस्तत्कालमप्यनर्थानुसंधानादुःखहेतुरेवेति नित्यवैरिणेत्यु- क्तम् । किं च विषयैः पूर्यमाणोऽपि दुष्पूरः । आपूर्यमाणस्तु शोकसंतापहेतुत्वादनल. तुल्यः । अनेन सर्वान्प्रति नित्यवैरित्वमुक्तम् ॥ ३९ ॥ म०टी०-ज्ञाते हि शत्रोरधिष्ठाने सुखेन स जेतुं शक्यत इति तदधिष्ठानमाह- इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ॥ एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४०॥ १ ग. घ. कज्ञा' । २ क. छ. ज. झ. 'तसु । ३ क. अ. दं तु वि। ४ क. म, अपू- र्यमाणः । 14 मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०३.०४१) इन्द्रियाणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धग्राहकाणि श्रोत्रादीनि वचनादानगमनविसर्गाः नन्दजनकानि वागादीनि च । मनः संकल्पात्मकं बुद्धिरध्यवसायात्मिका च । अस्य कामस्याधिष्ठानमाश्रय उच्यते । यत एतैरिन्द्रियादिमिः स्वस्वव्यापारवद्भिराश्रयवि. मोहयति विविधं मोहयति एष कामो ज्ञानं विवेकज्ञानमावृत्याऽऽच्छाद्य देहिनं देहाभिमानिनम् ॥ ४०॥ श्री०टी०-इदानीं तस्याधिष्ठानं कथयञ्जयोपायमाह-इन्द्रियाणीतिद्वाभ्याम्- विषयदर्शनश्रवणादिभिः संकल्पेनाध्यवसायेन च कामस्याऽऽविर्भावादिन्द्रियाणि च मनश्च बुद्धिश्वास्याधिष्ठानमुच्यते । एतैरिन्द्रियादिभिर्दर्शनादिव्यापारवद्भिराश्रयभूतैर्वि- वेकज्ञानमावृत्य देहिनं विमोहयति ॥ ४० ॥ म०टी०-यस्मादेवम् - तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥ यस्मादिन्द्रियाधिष्ठानः कामो देहिनं मोहयति तस्मात्त्वमादौ मोहनात्पूर्व काम. निरोधात्पूर्वमिति वा । इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि नियम्य वशीकृत्य, तेषु हि वशीकृतेषु मनोबुद्ध्योरपि वशीकरणं सिध्यति संकल्पाध्यवसाययो धेन्द्रियप्रवृत्तिद्वारैवानर्थहे- तुत्वात् । अत इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरिति पूर्व पृथनिर्दिश्यापीहेन्द्रियाणीत्येतावदु- क्तम् । इन्द्रियत्वेन तयोरपि संग्रहो वा । हे भरतर्षभ महावंशप्रसूतत्वेन समर्थोऽसि । पाप्मानं सर्वपापमूलभूतमेनं कामं वैरिणं प्रजहिहि परित्यज । हि स्फुटं प्रजहि प्रकर्षेण मारयेति वा । जहि शत्रुमित्युपसंहाराच्च । ज्ञानं शास्त्राचार्योपदेश परोक्ष विज्ञानमपरोक्षं तत्फलं तयोर्ज्ञानविज्ञानयोः श्रेयःप्राप्तिहेत्वोनाशनम् ॥ ४१ ॥ श्री०टी०-यस्मादेवम्-तस्मात्त्वमिति । आदौ विमोहात्पूर्वमेवेन्द्रियाणि मनो बुद्धिं च नियम्य पापरूपमेनं कामं हि स्फुटं प्रजहि घातय । यद्वा प्रजहिहि परित्यज । ज्ञानमात्मविषयं विज्ञानं शास्त्रीयं तयोनाशनम् । यद्वा ज्ञानं शास्त्राचार्यो- पदेशजं, विज्ञानं निदिध्यासनजं, "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" इति श्रुतेः॥४१॥ म० टी०-ननु यथाकथंचिद्वाह्येन्द्रियनियमसंभवेऽप्यान्तरतृष्णात्यागोऽतिदुष्कर इति चेत् । न, "रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते” इत्यत्र परदर्शनस्य रसाभिधौनीयकतृष्णा- त्यागसाधनस्य प्रागुक्तेः । तर्हि कोऽसौ परो यद्दर्शनात्तृष्णानिवृत्तिरित्याशय शुद्ध- मात्मानं परशब्दवाच्यं देहादिभ्यो विविच्य दर्शयति- , १ क. ग. घ. ङ, च. छ. म. शकम् । २ ख. ग. घ. इ. च. छ. ज. झ. न. सनं त'। ३. भ. 'धाय'। [अ०३०४२] श्रीमद्भगवद्गीता। १२५ इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ॥ मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ४२ ॥ श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च स्थूलं जडं परिच्छिन्नं बाह्यं च देहमपेक्ष्य पराणि सूक्ष्मत्वात्प्रकाशकत्वाद्वयापकत्वादन्तःस्थत्वाच प्रकृष्टान्याहुः पण्डिताः श्रुतयो वा । तथेन्द्रियेभ्यः परं मनः संकल्पविकल्पात्मकं तत्प्रवर्तकत्वात् । तथा मनसस्तु परा बुद्धिरध्यवसायात्मिका । अध्यवसायो हि निश्चयस्तत्पूर्वक एव संकल्पादिमनोधर्मः। यस्तु बुद्धेः परतस्तद्भासकत्वेनावस्थितो यं देहिनमिन्द्रियादिभिराश्रयैर्युक्तः कामो ज्ञानावरणद्वारेण मोहयतीत्युक्तं स बुद्धेर्द्रष्टा पर आत्मा । “स एष इह प्रविष्टः" इति- वद्ध्यवहितस्यापि देहिनस्तदा परामर्शः । अत्रार्थे श्रुतिः- " इन्द्रियेभ्यः परा यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इति ॥ अत्राऽऽत्मनः परत्वस्यैव वाक्यतात्पर्यविषयत्वादिन्द्रियादिपरत्वस्याविवक्षितत्वादि. न्द्रियेभ्यः परा अ(ह्य)ी इति स्थानेऽर्थेभ्यः पराणीन्द्रियाणीति विवक्षाभेदेन भगवदुक्तं न विरुध्यते । बुद्धेरस्मदादिव्यष्टिबुद्धेः सकाशान्महानात्मा समष्टिबुद्धिरूपः परः "मनो महान्मतिब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः ” इति वायुपुराणवचनात् । महतो हैरण्य- गा बुद्धेः परमव्यक्तमव्याकृतं सर्वजगबीजं मायाख्यं " मायां तु प्रकृति विद्यात् " इति श्रुतेः, " तद्धेदं तीव्याकृतमासीत् " इति च । अव्यक्तात्सकाशात्सकलनडवर्ग- प्रकाशकः पुरुषः पूर्ण आत्मा परः । तस्मादपि कश्चिदन्यः परः स्यादित्यत आह-- पुरुषान्न परं किंचिदिति । कुत एवं यस्मात्सा काष्ठा समाप्तिः सर्वाधिष्ठानत्वात् । सा परा गतिः " सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ” इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धा परा गतिरपि सैवेत्यर्थः । तदेतत्सर्व "यो बुद्धेः परतस्तु सः" इत्यनेनोक्तम् ॥ ४२ ॥ श्री० टी०-यत्र चित्तप्रणिधानेनेन्द्रियाणि नियन्तुं शक्यन्ते तदात्मस्वरूपं देहा- दिभ्यो विविच्य दर्शयति-इन्द्रियाणीति । इन्द्रियाणि देहादिभ्यो ग्राह्येभ्यः पराणि श्रेष्ठान्याहुः सूक्ष्मत्वात्प्रकाशकत्वाच । अत एव तब्यतिरिक्तत्वमप्यर्थादुक्तं भवति । इन्द्रियेभ्यश्च संकल्पात्मकं मनः परं तत्प्रवर्तकत्वात् । मनसस्तु बुद्धिनिश्च- यात्मिका परा निश्चयपूर्वकत्वात्संकल्पस्य । यस्तु बुद्धेः परतस्तत्सासित्वेनाव- स्थितः सर्वान्तरः स आत्मा विमोहयति देहिनमितिदेहिशब्दोक्त आत्मा स इति परामृश्यते ॥ ४२ ॥ " १२६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० श्लो०४३] म०टी०-फलितमाह- एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तश्याऽऽत्मानमात्मना । जहि शत्रु महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्यां संहितायां वैयासि- क्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसं- वादे कर्मयोगो नाम तृती- योऽध्यायः॥ ३॥ " रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते " इत्यत्र यः परशब्देनोक्तस्तमेवंभूतं पूर्णमात्मानं बुद्धेः परं बुद्ध्वा साक्षात्कृत्य संस्तम्य स्थिरीकृत्याऽऽत्मानं मन आत्मनैतादृशनिश्चया- त्मिकया बुद्धया जहि मारय शत्रु सर्वपुरुषार्थशातनं हे महाबाहो। महाबाहोहिं शत्रु- मारणं सुकरमिति योग्यं संबोधनम् । कामरूपं तृष्णारूपं दुरासदं दुःखेनाऽऽसाद- नीयं दुर्विज्ञेयानेकविशेषमिति यत्नाधिक्याय विशेषणम् ॥ ४३ ॥ उपायः कर्मनिष्ठाऽत्र प्राधान्येनोपसंहता। उपेया ज्ञाननिष्ठा तु तद्णत्वेन कीर्तिता ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वेश्वरसरखतीश्रीपादशिष्यश्रीमधु- सूदनसरस्वतीविरचितायां श्रीमद्भगवद्गीतागूढार्थदीपिकायां कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ श्री०टी०-उपसंहरति-~-एवमिति । बुद्धेरेव विषयेन्द्रियादिजन्याः कामा- दिविक्रिया आत्मा तु निर्विकारस्तत्साक्षीत्येवं बुद्धेः परमात्मानं बुद्ध्वाऽऽत्मनैवंभूतनि- श्चयात्मिकया बुद्धयाऽऽत्मानं मनः संस्तभ्य निश्चलं कृत्वा कामरूपं शत्रु जहि मारय दुरासदं दुःखेनाऽऽसादनीयं दुर्विज्ञेयगतिमित्यर्थः ॥ ४३ ॥ खधर्मेण यमाराध्य भक्त्या मुक्तिमिता बुधाः । तं कृष्णं परमानन्दं तोषयेत्सर्वकर्मभिः ॥ १ ॥ इति श्रीसुबोधिन्यां टीकायां श्रीधरस्वामिविरचितायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ [अ०४श्लो०१-२]] १२७ श्रीमद्भगवद्गीता। अथ चतुर्थोऽध्यायः। म० टी०-यद्यपि पूर्वमुपेयत्वेन ज्ञानयोगस्तदुपायत्वेन च कर्मयोग इति द्वौ योगौ कथितौ तथाऽपि " एक सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति " इत्यनया दिशा साध्यसाधनयोः फलैक्यादैक्यमुपचर्य साधनभूतं कर्मयोगं साध्यभूतं च ज्ञान- योगमनेकविधगुणविधानाय स्तौति वंशकथनेन भगवान्- श्रीभगवानुवाच- इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ॥ विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ १॥ इममध्यायद्वयेनोक्तं योग ज्ञाननिष्ठालक्षणं कर्मनिष्ठोपायलम्यं विवस्वते सर्वक्षत्रिय- वंशबीजभूतायाऽऽदित्याय प्रोक्तवान्प्रकर्षेण सर्वसंदेहोच्छेदादिरूपेणोक्तवानहं भग- वान्वासुदेवः सर्वजगत्परिपालकः सर्गादिकाले राज्ञां बलाधानेन तदधीनं सर्वं जगत्पाल- यितुम् । कथमनेन बलाधानमिति विशेषणेन दर्शयति-अव्ययमव्ययवेदमूलत्वादव्यय मोक्षफलत्वाच न व्येति वफलादित्यव्ययमव्यभिचारिफलम् । तथाचैतादृशेन बला. धानं शक्यमिति भावः । स च मम शिष्यो विवस्वान्मनवे वैवस्वताय स्वपुत्राय प्राह । स च मनुरिक्ष्वाकवे स्वपुत्रायाऽऽदिराजायाब्रवीत् । यद्यपि प्रतिमन्वन्तरं स्वायंभुवम. न्वादिसाधारणोऽयं भगवदुपदेशस्तथाऽपि सांप्रतिकवैवस्वतमन्वन्तराभिप्रायेणाऽऽदि- त्यमारभ्य संप्रदायो गणितः ॥ १ ॥ श्री०टी०-*आविर्भावतिरोभावावाविष्कतु स्वयं हरिः । तत्त्वंपदविवेकार्थं कर्मयोगं प्रशंसति ॥ १ ॥ एवं तावद्ध्यायद्वयेन कर्मयोगोपायो ज्ञानयोगो मोक्षसाधनत्वेनोक्तः । तमेव ब्रह्मा- र्पणादिगुणविधानेन तत्त्वंपदार्थविवेकादिना च प्रपञ्चयिष्यन्प्रथमं तावत्परम्पराप्राप्तत्वेन स्तुवश्रीभगवानुवाच-इममिति त्रिभिः। अव्ययफलत्वादव्ययमिमं योगं पुराऽहं विवस्वत आदित्याय कथितवान् । स च स्वपुत्राय मनवे श्राद्धदेवाय प्राह । स च मनुः स्वपुत्राये- वाकवेऽब्रवीत् ॥ १॥ एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ॥ स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥२॥

  • अयं श्लोकः क. पुस्तक एव दृश्यते ।

५ क. गोपायश्च मो'। ज. गोपायो मो। १२८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० लो०३-४] म. टी.-एवमादित्यमारभ्य गुरुशिष्यपरम्परया प्राप्तमिमं योगं राजानश्च त ऋषयश्चेति राजर्षयः प्रभुत्वे सति सूक्ष्मार्थनिरीक्षणक्षमा निमिप्रमुखाः स्वपित्रादिप्रोक्तं विदुः । तस्मादनादिवेदमूलत्वेनानन्तफलत्वेनानादिगुरुशिष्यपरम्पराप्राप्तत्वेन च कृत्रि- मत्वशङ्कानास्पदत्वान्महाप्रभावोऽयं योग इति श्रद्धातिशयाय स्तूयते । स एवं महा- प्रयोजनोऽपि योगः कालेन महता दीर्घेण धर्महासकरणहेदानीमावयोव्र्यवहारकाले द्वापरान्ते दुर्बलानजितेन्द्रियाननधिकारिणः प्राप्य कामक्रोधादिभिरभिभूयमानो नष्टो विच्छिन्नसंप्रदायो जातः । तं विना पुरुषार्थाप्राप्तेरहो दौर्भाग्यं लोकस्येति शोचति भगवान् । हे परंतप परं कामक्रोधादिरूपं शत्रुगणं शौर्येण बलवता विवेकेन तपसा च भानुरिव तापयतीति परंतपः शत्रुतापनो जितेन्द्रिय इत्यर्थः । उर्वश्युपेक्षणाद्यद्भुतक- मदर्शनात् । तस्मात्त्वं जितेन्द्रियत्वादत्राधिकारीति सूचयति ॥ २ ॥ श्री० टी०-एवमिति । राजानश्च त ऋषयश्चान्येऽपि राजर्षयो निमिप्रमुखाः स्वपित्रादिभिरिक्ष्वाकुप्रमुखैः प्रोक्तमिमं योगं विदुर्जानन्ति । अद्यतनाना मज्ञाने कारण- माह-हे परंतप शत्रुतापन स योगः कालवशादिह लोके नष्टो विच्छिन्नः ॥ २ ॥ स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ॥ भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३ ॥ म०टी०-य एवं पूर्वमुपदिष्टोऽप्यधिकार्यभावाद्विच्छिन्नसंप्रदायोऽभूत् । यं विना च पुरुषार्थो न लभ्यते । स एवायं पुरातनोऽनादिगुरुपरम्परागतो योगोऽद्य संप्रदायविच्छेदकाले मयाऽतिस्निग्धेन ते तुभ्यं प्रकर्षणोक्तः । न त्वन्यस्मै कस्मैचित् । कस्मात् , भक्तोऽसि मे सरवा चेति, इति शब्दो हेतौ । यस्मात्त्वं मम भक्तः शर- जागतत्वे सत्यत्यन्तप्रीतिमान्सखा च समानवयाः स्निग्धसहायोऽसि सर्वदा भवसि अतस्तुभ्यमुक्त इत्यर्थः । अन्यस्मै कुतो नोच्यते तत्राऽऽह-हि यस्मादेतज्ज्ञानमुत्तम रहस्यमतिगोप्यम् ॥३॥ श्री०टी०-स एवायमिति । स एवायं योगोऽद्य विच्छिन्ने संप्रदाये सति पुनश्च मया ते तुभ्यमुक्तो यतस्त्वं मम भक्तोऽसि सखा चेति । अन्यस्मै मया नोच्यते हि यस्मादिदमुत्तमं रहस्यम् ॥ ३ ॥ म०टी०-या भगवति वासुदेवे मनुष्यत्वेनासर्वज्ञत्वानित्यत्वाशङ्का मूर्खाणां ताम- पनेतुमनुवदन्नर्जुन आशङ्कते- अर्जुन उवाच- अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।। कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४॥ [अ०४०५] श्रीमद्भगवद्गीता। १२९ अपरमल्पकालीनमिदानीतनं वसुदेवगृहे मवतो जन्म शरीरग्रहणं विहीनं च मनु- ज्यत्वात् । परं बहुकालीनं सर्गादिभवमुत्कृष्टं च देवत्वात् , विवस्वतो जन्म । अत्राss. स्मनो जन्माभावस्य प्राग्व्युत्पादितत्वाद्देहाभिप्रायेणैवार्जुनस्य प्रश्नः । अतः कथमेतद्वि- जानीयामविरुद्धार्थतया । एतच्छब्दार्थमेव विवृणोति-त्वमादौ प्रोक्तवानिति । स्वमिदानीतनो मनुष्योऽसर्वज्ञः सर्गादौ पूर्वतनाय सर्वज्ञायाऽऽदित्याय प्रोक्तवानिति विरुद्धार्थमेतदिति भावः । अत्रायं निर्गलितोऽर्थः- एतदेहानवच्छिन्नस्य तव देहान्त- रावच्छेदेन वाऽऽदित्यं प्रत्युपदेष्ट्रत्वमेतद्देहेन वा । नाऽऽद्यः । जन्मान्तरानुभूतस्यासर्व- ज्ञेन स्मर्तुमशक्यत्वात् । अन्यथा ममापि जन्मान्तरानुभूतस्मरणप्रसङ्गः, तव मम च मनुष्यत्वेनासर्वज्ञत्वाविशेषात् । तदुक्तमभियुक्तैः--" जन्मान्तरानुभूतं च न स्मयते " इति । नापि द्वितीयः सर्गादाविदानीतनस्य देहस्यासद्भावात् । तदेवं देहान्तरेण सर्गादौ सद्धावसंभवेऽपीदानी तत्स्मरणानुपपत्तिः । अनेन देहेन स्मरणोपपत्तावपि सर्गादौ सद्भावानुपपत्तिरित्वसर्वज्ञत्वानित्यत्वाभ्यां द्वावर्जुनस्य पूर्वपक्षौ ॥ ४ ॥ श्री०टी०-भगवतो विवस्वन्तं प्रति योगोपदेशासंभवं पश्यन्---अर्जुन उ. चाच-अपरमिति । अपरमर्वाचीनं तव जन्म, परं प्राक्कालीनं विवस्वतो जन्म । तस्मा- तवाऽऽधुनिकत्वाचिरंतनाय विवस्वते त्वमादौ योगं प्रोक्तवानित्येतत्कथमहं विजा- नीयां ज्ञातुं शक्नुयाम् ॥ ४ ॥ म०टी०-तत्र सर्वज्ञत्वेन प्रथमस्य परिहारम् -- श्रीभगवानुवाच- बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ॥ तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥५॥ जन्मानि लीलादेहग्रहणानि लोकदृष्ट्यभिप्रायेणाऽऽदित्यस्योदयवन्मे मम बहूनि च्यतीतानि तव चाज्ञानिनः कर्माणितानि देहग्रहणानि । तव चेत्युपलक्षणमितरेषामपि जीवाना, जीवैक्याभिप्रायेण वा । हेऽर्जुन श्लेषेणार्जुनवृक्षनाना संबोधयन्नावृतज्ञानत्वं सूचयति । तानि जन्मान्यहं सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वरो वेद जानामि सर्वाणि मदीयानि त्वदीयान्यन्यदीयानि च । न त्वमज्ञो जीवस्तिरोभूतज्ञानशक्तिवेत्थ न जानासि स्वीया- न्यपि किं पुनः परकीयाणि । हे परंतप परं शत्रु भेददृश्या परिकल्प्य हन्तुं प्रवृ. तोऽसीति विपरीतदर्शित्वाद्धान्तोऽसीति सूचयति । तदनेन संबोधनद्वयेनाऽऽवरण- विक्षेपौ द्वावप्यज्ञानधर्मों दर्शितौ ॥ ५ ॥ श्री. टी-इति पृष्टवन्तमर्जुनं रूपान्तरेणोपदिष्टवानित्यभिप्रायेणोत्तरम्- १ ख, ग, घ, रु. छ. ज. श. म. ज्यामिति ॥४॥ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता- [अ०४श्लो०६] श्रीभगवानुवाच-बहूनीति । मम बहूनि जन्मानि तव च व्यतीतानि तानि सर्वाण्यहं वेद जानामि अलुप्तविद्याशक्तित्वात् । त्वं तु न वेत्थ न जानासि अवि- धावृतत्वात् ॥ ५॥ म०टी०-नन्वतीतानेकजन्मवत्त्वमात्मनः स्मरासि चेहि जातिस्मरो जीवस्त्वं परजन्मज्ञानमा योगिनः सात्म्यिाभिमानेन "शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्" इति न्यायेन संभवति । तथाचाऽऽह वामदेवो जीवोऽपि “अहं मनुरभवं सूर्यश्वाहं कक्षीवान- पिरस्मि विप्रः” इत्यादिदाशतरयाम् । अत एव न मुख्यः सर्वज्ञस्त्वम् । तथाच कथमा- दित्यं सर्वज्ञमुपदिष्टवानस्यनीश्वरः सन् । न हि जीवस्य मुख्यं सार्वयं संभवति व्यष्टयु- पाधेः परिच्छिन्नत्वेन सर्वसंबन्धित्वाभावात् । समष्टयुपाधेरापि विराजः स्थूलभूतोपाधित्वेन सूक्ष्मभूतपरिणामविषयं मायापरिणामविषयं च ज्ञानं न संभवति । एवं सूक्ष्मभूतोपाधेरपि हिरण्यगर्भस्य तत्कारणमायापरिणामाकाशादिसर्गक्रमादिविषयज्ञानाभावः सिद्ध एव । तस्मादीश्वर एव कारणोपाधित्वादतीतानागतवर्तमानसर्वार्थविषयज्ञानवान्मुख्यः सर्वज्ञः । अतीतानागतवर्तमानविषयं मायावृत्तित्रयमेकैव वा सर्वविषया मायावृत्तिरित्यन्यत् । तस्य च नित्येश्वरस्य सर्वज्ञस्य धर्माधर्माद्यमावेन जन्मैवानुपपन्नमतीतानेकजन्मवत्त्वं तु दूरो- सारितमेव । तथाच जीवत्वे सार्वश्यानुपपत्तिरीश्वरत्वे च देहग्रहणानुपपत्तिरिति शङ्का- द्वयं परिहरन्ननित्यत्वपक्षस्यापि परिहारमाह- अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ॥ प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥६॥ अपूर्वदेहेन्द्रियादिग्रहणं जन्म । पूर्वगृहीतदेहेन्द्रियादिवियोगो व्ययः । यदुमयं तार्किकैः प्रेत्यभाव इत्युच्यते । तदुक्तम् -- “ जातस्य हि ध्रुवो मृत्यूर्भुवं जन्म मृतस्य च" इति । तदुभयं च धर्माधर्मवशाद्भवति । धर्माधर्मवशत्वं चाज्ञस्य जीवस्य देहा- भिमानिनः कर्माधिकारित्वाद्भवति । तत्र यदुच्यते सर्वज्ञस्येश्वरस्य सर्वकारणस्येदृग्देह- ग्रहणं नोपपद्यत इति तत्तथैव । कथं, यदि तस्य शरीरं स्थूलभूतकार्य स्यात्तदा व्यष्टि - रूपत्वे जाग्रदवस्थाऽस्मदादितुल्यत्वं, समष्टिरूपत्वे च विराड्नीवत्वं तस्य तदुपाधि- त्वात् । अथ सूक्ष्मभूतकार्य तदा व्यष्टिरूपत्वे स्वप्नावस्थाऽस्मदादितुल्यत्वं, समष्टिरूपत्वे च हिरण्यगर्भजीवत्वं तस्य तदुपाधित्वात् । तथाच भौतिकं शरीरं जीवानाविष्टं परमेश्व- रस्य न संभवत्येवेति सिद्धम् । नच जीवाविष्ट एव तादृशे शरीरे तस्य भूतावेशवत्प्रवेश इति वाच्यम् । तच्छरीरावच्छेदेन तज्जीवस्य भोगाभ्युपगमेऽन्तर्यामिरूपेण सर्वशरीरप्रवे- शस्य विद्यमानत्वेन शरीरविशेषाभ्युपगमवैयर्थ्यात् । भोगाभावे च जीवशरीरत्वानुप- पत्तेः । अतो न भौतिकं शरीरमीश्वरस्येति पूर्वार्धेनाङ्गी करोति-अजोऽपि सन्नव्य. । 65 [अ०४श्लो०६] श्रीमद्भगवद्गीता। यात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्निति । अजोऽपि सन्नित्यपूर्वदेहग्रहणमव्ययात्माऽपि सन्निति पूर्वदेहविच्छेदं भूतानां भवनधर्मणां सर्वेषां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामश्विरोऽपि सन्निति धर्माधर्मवशत्वं निवारयति । कथं तर्हि देहग्रहणमित्युत्तराधेनाऽऽह-प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवामि प्रकृति मायाख्यां विचित्रानेकशक्तिमघटमानघटनापटीयसी स्वां स्वोपाधिभूतामधिष्ठाय चिदाभासेन वशीकृत्य संभवामि तत्परिणामविशेषैरेव देहवानिव जात इव च भवामि । अनादिमायैव मदुपाधिभूता यावत्कालस्थायित्वेन च नित्या जगत्कारणत्वसंपादिका मदिच्छयैव प्रवर्तमाना विशुद्धसत्त्वमयत्वेन मम मूर्तिस्तद्विशि- ष्टस्य चाजत्वमव्ययत्वमीश्वरत्वं चोपपन्नम् । अतोऽनेन नित्येनैव देहेन विवस्वन्तं च त्वां चप्रतीमं योगमुपदिष्टवानहमित्युपपन्नम् । तथाच श्रुति:-"आकाशशरीरं ब्रह्म" इति आकाशोऽत्राव्याकृतम् । आकाश एव तदोतं च प्रोतं च " इत्यादौ तथा दर्श- नात्, “ आकाशस्तल्लिङ्गात् ," इति न्यायाञ्च । तर्हि भौतिकविग्रहाभावात्तद्धर्ममनु- प्यत्वादिप्रतीतिः कथमिति चेत्तत्राऽऽह-आत्ममाययेति । मन्माययैव मयि मनुष्य- त्वादिप्रतीतिलोकानुग्रहाय न तु वस्तुवृत्त्येति भावः । तथा चोक्तं मोक्षधर्म- माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं न तु मां द्रष्टुमर्हसि " इति ।। सर्वभूतगुणैर्युक्तं कारणोपाधि मां चर्मचक्षुषा द्रष्टुं नार्हसीत्यर्थः । उक्तं च भगक्ता भाष्यकारेण-"स च भगवाज्ञानेश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिः सदा संपन्नस्त्रिगुणात्मिकां वैष्णवी स्वां मायां प्रकृति वशीकृत्याजोऽव्ययो भूतानामीश्वरो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्व- भावोऽपि सन्स्वमायया देहवानिव जात इव च लोकानुग्रहं कुर्वलक्ष्यते स्वप्रयोजनामा- वेऽपि भूतानुजिघृक्षया" इति । व्याख्यातृभिश्चोक्तं स्वेच्छाविनिर्मितेन मायामयेन दिव्येन रूपेण संबभूवेति । नित्यो यः कारणोपाधिर्मायाख्योऽनेकशक्तिमान् । स एव भगवद्देह इति भाष्यकृतां मतम् ।। अन्ये तु परमेश्वरे देहदेहिभाव न मन्यन्ते । किं तु यश्च नित्यो विभुः सच्चिदानन्दघनो भगवान्वासुदेवः परिपूर्णो निर्गुणः परमात्मा स एव तद्वि- ग्रहो नान्यः कश्चिद्भौतिको मायिको वेति । अस्मिन्पक्षे योजना-" आकाश- वत्सर्वगतश्च नित्यः " " अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा " इत्यादिश्रुतेः "असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः" "नाऽऽत्माऽश्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः" इत्यादिन्यायाच्च वस्तु- गत्या जन्मविनाशरहितः सर्वभासकः सर्वकारणमायाधिष्ठानत्वेन सर्वभूतेश्वरोऽपि सन्नह प्रकृति खभावं सच्चिदानन्दघनैकरसम् । मायां व्यावर्तयति-स्वामिति । निजस्वरूप- मित्यर्थः । “ स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठितः खे महिनि " इति श्रुतेः । स्वस्वरूपमधिष्ठाय खरूपावस्थित एव सन्संभवामि देहदेहिभावमन्तरेणैव देहिवद्वयवहरामि । कथं तर्ष- .. .. मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०४श्लो०७] देहे सच्चिदानन्दघने देहत्वप्रतीतिरत आह-आत्ममाययेति । निर्गुणे शुद्धे सच्चि- दानन्दरसघने मयि भगवति वासुदेवे देहदेहिभावशून्ये तद्रूपेण प्रतीतिर्मायामात्रमि- त्यर्थः । तदुक्तम्- " कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्यन्त्र देहीवाऽऽभाति मायया " इति ॥ "अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपननौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्ण ब्रह्म सनातनम् " इति च ॥ केचित्तु नित्यस्य निरवयवस्य निर्विकारस्यापि परमानन्दस्यावयवावयविभाव वास्तवमेवेच्छन्ति ते " नियुक्तिकं ब्रुवाणस्तु नास्माभिर्विनिवार्यते " इति न्यायेन नापवाद्याः । यदि संभवेत्तथैवास्तु किमतिपल्लवितेनेत्युपरम्यते ॥ ६ ॥ श्री० टी०-नन्वनादेस्तव कृतो जन्म, अविनाशिनश्च कथं पुनः पुनर्जन्म येन बहूनि मे व्यतीतानीत्युच्यते। ईश्वरस्य च तव पुण्यपापविहीनस्य कथं जीववजन्मेत्यतआह-- अजोऽपीति । सत्यमेवं तथाऽपि अनोऽपि सन्नहं तथाऽव्ययात्माऽपि अनश्वरस्व- भावोऽपि संस्तथेश्वरोऽपि कर्मपारतन्ध्यरहितोऽपि सन्स्वमायया संभवामि सम्यगप्र. च्युतज्ञानबलवीर्यादिशक्त्यैव भवामि । ननु तथाऽपि षोडशकलात्मकलिङ्गदेहशन्यस्य तव कुतो जन्मेत्यत उक्तं स्वां शुद्धसत्त्वात्मिकां प्रकृतिमधिष्ठाय स्वीकृत्य विशुद्धोजि- तसत्त्वमूर्त्या स्वेच्छयाऽवतरामीत्यर्थः ॥ ६ ॥ म. टी-एवं सच्चिदानन्दघनस्य तव कदा किमर्थ वा देहिवद्वयवहार इति तत्रोच्यते- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ॥ अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥ धर्मस्य वेदविहितस्य प्राणिनामभ्युदयनिःश्रेयससाधनस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणस्य वर्णाश्रमतदाचारव्यङ्ग्यस्य यदा यदा ग्लानिहानिर्भवति हे भारत भरतवंशोद्भवत्वेन मा ज्ञानं तत्र रतत्वेन वा स्वं न धर्महानि सोढुं शक्नोषीति संबोधनार्थः । एवं यदा यदाऽभ्युत्थानमुद्भवोऽधर्मस्य वेदनिषिद्धस्य नानाविधदुःखसाधनस्य धर्मविरोधिनस्तदा तदाऽऽत्मानं देहं सृजामि नित्यसिद्धमेव सृष्टमिव दर्शयामि मायया ॥ ७ ॥ श्री० टी०-कदा संभवसोत्यपेक्षायामाह-यदा यदेति। धर्मस्य ग्लानि निः। अधर्मस्याभ्युत्थानमाधिक्यम् ॥ ७ ॥ म०टी०-तत्किं धर्मस्य हानिरधर्मस्य च वृद्धिस्तव परितोषकारणं येन तस्मि- नेव काल आविर्भवतीति तथा चानावह एव तवावतारः स्यादिति नेत्याह- छ. म. जाम्यहमिति नि। meu [अ०४ो०८-५] श्रीमद्भगवद्गीता। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ८॥ धमेहान्या हीयमानानां साधूनां पुण्यकारिणां वेदमार्गस्थानां परित्राणाय परितः सर्वतो रक्षणाय । तथाऽधर्मवृद्ध्या वर्धमानानां दुष्कृतां पापकारिणां वेदमार्गविरोधिनां विनाशाय च । तदुभयं कथं स्यादिति तदाह--धर्मसंस्थापनार्थाय धर्मस्य सम्यगध- मनिवारणेन स्थापनं वेदमार्गपरिरक्षणं धर्मसंस्थापनं तदर्थं संभवामि पूर्ववत्, युगे युगे प्रतियुगम् ॥ ८॥ श्री० टी०-किमर्थमित्यपेक्षायामाह-परित्राणायेति । साधूनां स्वधर्म- वर्तिनां रक्षणाय दुष्टं कर्म कुर्वन्तीति दुष्कृतस्तेषां वधाय च । एवं धर्मस्य संस्थापना- र्थाय साधुरक्षणेन दुष्टवधेन च धर्म स्थिरीकर्तुं युगे युगे तत्तदवसरे संभवामीत्यर्थः । न चैवं दुष्टनिग्रहं कुर्वतोऽपि नैधुण्यं शङ्कनीयम् । यथा चाऽऽहुः- " लालने ताडने मातुर्नाकारुण्यं यथाऽर्भके । तद्वदेव महेशस्य नियन्तुर्गुणदोषयोः" इति ॥ ८ ॥ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ॥ त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९ ॥ म०टी०जन्म नित्यसिद्धस्यैव मम सच्चिदानन्दघनस्य लीलया तथाऽनुक- रणम् । कर्म च धर्मसंस्थापनेन जगत्परिपालनं मे मम नित्यसिद्धेश्वरस्य दिव्यमप्राकृ- तमन्यैः कर्तुमशक्यमीश्वरस्यैवासाधारणम् । एवमजोऽपि सन्नित्यादिना प्रतिपादितं यो वेत्ति तत्त्वतो भ्रमनिवर्तनेन । मूर्हि मनुष्यत्वभ्रान्त्या भगवतोऽपि गर्भवासादि- रूपमेव जन्म स्वभोगार्थमेव कर्मेत्यारोपितम् । परमार्थतः शुद्धसच्चिदानन्दरूपत्वज्ञानेन तदपनुद्याजस्यापि मायया जन्मानुकरणमकर्तुरपि परानुग्रहाय कर्मानुकरणमित्येवं यो वेत्ति स आत्मनोऽपि तत्त्वस्फुरणात्त्यक्त्वा देहमिमं पुनर्जन्म नैति । किंतु मां भगवन्तं वासुदेवमेव सच्चिदानन्दघनमेति संसारान्मुच्यत इत्यर्थः । हेऽर्जुन ॥९॥ श्री०टी-एवंविधानामीश्वरजन्मकर्मणां ज्ञाने फलमाह-जन्म कर्मेति । मे जन्म स्वेच्छाकृतं कर्म च धर्मपालनरूपं दिव्यमलौकिक तत्त्वतः परानुग्रहार्थमेवेति यो वेत्ति स देहाभिमानं त्यक्त्वा पुनर्जन्म नैति न प्राप्नोति किं तु मामेव प्राप्नोति ॥९॥ म०टी०-मामेति सोऽर्जुनेत्युक्तं तत्र स्वस्य सर्वमुक्तप्राप्यतया पुरुषार्थत्वमस्य मोक्षमार्गस्यानादिपरम्परागतत्वं च दर्शयति- १ क. ग. 'न्दधनरू। १३४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० श्लो०१०-११] वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ॥ बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ १०॥ रागस्तत्तत्फलतृष्णा । सर्वान्विषयान्परित्यज्य ज्ञानमार्गे कथं जीवितव्यमिति त्रासो भयम् । सर्वविषयोच्छेदकोऽयं ज्ञानमार्गः कथं हितः स्यादिति द्वेषः क्रोधः । त एते रागभयकोधा वीता विवेकेन विगता येभ्यस्ते वीतरागभयक्रोधाः शुद्धसत्त्वाः । मन्मया मां परमात्मानं तत्पदार्थत्वंपदार्थाभेदेन साक्षात्कृतवन्तो मदेकचित्ता वा । मामुपाश्रिता एकान्तप्रेमभक्त्या मामीश्वरं शरणं गताः । बहवोऽनेके ज्ञानतपसा ज्ञानमेव तपः सर्व- कर्मक्षयहेतुत्वात् , "न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते" इति हि वक्ष्यति । तेन पूताः क्षीणसर्वपापाः सन्तो निरस्ताज्ञानतत्कार्यमलाः । मद्भावं मद्रूपत्वं विशुद्धसच्चिदानन्द- धनं मोक्षमागता अज्ञानमात्रापनयेन प्राप्ताः । ज्ञानतपसा पूता जीवन्मुक्ताः सन्तो मद्भावं मद्विषयं भावं रत्याख्यं प्रेमाणमागता इति वा । "तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशि- प्यते” इति हि वक्ष्यति ॥ १० ॥ श्री०टी०-कथं जन्मकर्मज्ञानेन त्वत्प्राप्तिः स्यादित्यत्राऽऽह-वीतरागेति । अहं शुद्धसत्त्वावतारैर्धर्मपरिपालनं करोमीति मदीयं परमकारुणिकत्वं ज्ञात्वा वीता विगता रागभयक्रोधा येभ्यस्ते विक्षेपाभावात् । मन्मया मदेकचित्ता भूत्वा मामेवोपा- श्रिताः सन्तो मत्प्रसादलभ्यं यदात्मज्ञानं च तपश्च तत्परिपाकहेतुः स्वधर्मस्तयोद्वैक- वद्भावः । तेन ज्ञानतपसा पूताः शुद्धा निरस्ताज्ञानतत्कार्यमलाः सन्तो मद्भावं मत्सा- युज्यं प्राप्ता बहवः । न त्वधुनैव प्रवृत्तोऽयं मद्भक्तिमार्ग इत्यर्थः । तदेवं "तान्यहं वेद सर्वाणि" इत्यादिना विद्याविद्योपाधिम्यां तत्त्वंपदार्थावीश्वरजीवौ प्रदर्येश्वरस्य *चाविद्या. भावेन नित्यशुद्धत्वाज्जीवस्य चेश्वरप्रसादलब्धज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तेः शुद्धस्य सतश्चिदंशेन तदैक्यमुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ १०॥ म० टी०-~-ननु ये ज्ञानतपसा पूता निष्कामास्ते त्वद्भावं गच्छन्ति, ये त्वपूताः सकामास्ते न गच्छन्तीति फलदातुस्तव वैषम्यनैवृण्ये स्यातामिति नेत्याह- ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।। मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११॥ य आता अर्थाथिनो जिज्ञासवो ज्ञानिनश्च यथा येन प्रकारेण सकामतया निष्काम- तया च मामीश्वरं सर्वफलदातारं प्रपद्यन्ते भजन्ति तांस्तथैव तदपेक्षितफलदानेनैव भनान्यनुगृह्णाम्यहं न विपर्ययेण । तत्रामुमुक्षूनानि थिनश्चाऽऽतिहरणेनार्थदानेन .

  • अविद्याया अभावेनेति विग्रहः ।

१ क. छ, न मोक्ष प्रा । ३ ख. 'स्य च वि। [अ०४श्लो०१२] श्रीमद्भगवद्गीता। चानुगृह्णामि । जिज्ञासून्विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यादिश्रुतिविहितनिष्कामकर्मानुष्ठातृज्ञानदा- नेन ज्ञानिनश्च मुमुक्षन्मोक्षदानेन न त्वन्यकामायान्यद्ददामीत्यर्थः । ननु तथाऽपि स्वभ- क्तानामेव फलं ददासि न त्वन्यदेवभक्तानामिति वैषम्यं स्थितमेवेति नेत्याह-मम सर्वात्मनो वासुदेवस्य वर्त्म भजनमार्ग कर्मज्ञानलक्षणमनुवर्तन्ते हे पार्थ सर्वशः सर्वप्र- कारैरिन्द्रादीनप्यनुवर्तमाना मनुष्या इति कर्माधिकारिणः । " इन्द्रं मित्रं वरुणमग्नि- माहुः " इत्यादिमन्त्रवर्णात् फलमत उपपत्तेः” इति न्यायाञ्च सर्वरू- पेणापि फलदाता भगवानेक एवेत्यर्थः । तथा च वक्ष्यति येऽप्यन्यदेवताभक्ता इत्यादि ॥ ११॥ श्री०टी०--ननु तर्हि किं त्वय्याप वैषम्यमस्ति यस्मादेवं त्वदेकशरणानामे वाऽऽत्ममावं ददासि नान्येषां सकामानामित्यत आह-ये यथेति । यथा येन प्रका. रेण सकामतया निष्कामतया वा ये मां भजन्ति तानहं तथैव तदपेक्षितफलदानेन भनामि अनुगृह्णामि न तु ये सकामा मां विहायेन्द्रादीनेव भजन्ते तानहमुपेक्ष इति मन्तव्यम् । यतः सर्वशः सर्वप्रकारैरिन्द्रादिसेवका अपि ममैव वर्म भजनमार्गमनुवर्तन्ते, इन्द्रादिरूपेणापि ममैव सेव्यत्वात् ॥ ११ ॥ म०टी०-ननु त्वामेव भगवन्तं वासुदेवं किमिति सर्वे न प्रपद्यन्त इति तत्राऽऽह- काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ॥ क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२ ॥ कर्मणां सिद्धिं फलनिष्पत्तिं काङ्क्षन्त इह लोके देवता देवानिन्द्राग्न्याद्यान्यजन्ते पूजयन्ति अज्ञानप्रतिहतत्वान्न तु निष्कामाः सन्तो मां भगवन्तं वासुदेवमिति शेषः । कस्मात् , हि यस्मादिन्द्रादिदेवतायाजिनां तत्कलकाक्षिणां कर्मजा सिद्धिः कर्मजन्यं फलं क्षिप्रं शीघ्रमेव भवति मानुषे लोके । ज्ञानफलं त्वन्तःकरणशुद्धिसापेक्षत्वान्न क्षिप्रं भवति । मानुषे लोके कर्मफलं शीघ्र भवतीति विशेषणादन्यलोकेऽपि वर्णाश्रमध- मेव्यतिरिक्तकर्मफलसिद्धिर्भगवता सूचिता । यतस्तत्तत्क्षुद्रफलसिद्धयर्थं सकामा मोक्ष- विमुखा अन्या देवता यजन्तेऽतो न मुमुक्षव इव मां वासुदेवं साक्षात्ते प्रपद्यन्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥ श्री०टी०-तहि मोक्षार्थमेव किमिति सर्वे न भजन्तीत्यत आह-काङ्क्षन्त इति । कर्मणां सिद्धिं फलं काङ्क्षन्तः प्रायश इह मनुष्यलोक इन्द्रादिदेवता एवं यजन्ते न तु साक्षान्मामेव । हि यस्मात्कर्मना सिद्धिः कर्म फलं शीघ्रं भवति न तु ज्ञानफलं कैवल्यं दुष्प्रापत्वाज्ज्ञानस्य ॥ १२ ॥ , 9 १ क. त्वां न । २. क. प्राप्यत्वा । १३६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता--[अ०४को ०१३-१४] म. टी-शरीरारम्भकगुणवैषम्यादपि न सर्वे समानस्वभावा इत्याह- चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ॥ तस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३ ॥ चत्वारो वर्णा एव चातुर्वर्ण्य स्वार्थे प्यञ् । मयेश्वरेण सृष्टमुत्पादितं गुणकर्मविभा- गशो गुणविभागशः कर्मविभागशश्च । तथाहि सत्त्वप्रधाना ब्राह्मणास्तेषां च सात्त्वि- कानि शमदमादीनि कर्माणि । सत्त्वोपसर्जनरजःप्रधानाः क्षत्रियास्तेषां च तादृशानि शौर्यतेजःप्रभृतीनि कर्माणि । तमउपसर्जनरजःप्रधाना वैश्यास्तेषां च कृप्यादीनि ताह- शानि कर्माणि । तमःप्रधानाः शूद्रास्तेषां च तामसानि त्रैवर्णिकशुश्रूषादीनि कर्माणीति मानुषे लोके व्यवस्थितानि । एवं तर्हि विषमस्वभावचातुर्वर्ण्यस्रष्टुत्वेन तव वैषम्यं दुर्वा- रमित्याशङ्कय नेत्याह-तस्य विषमस्वभावस्य चातुर्वर्ण्यस्य व्यवहारदृष्ट्या कतीरमपि मां परमार्थदृश्या विद्धयकर्तारमव्ययं निरहंकारत्वेनाक्षीणमहिमानम् ॥ १३ ॥ श्री०टी०-ननु केचित्सकामतया प्रवर्तन्ते केचिनिष्कामतयेति कर्मवैचित्र्यं तत्कर्तृणां च ब्राह्मणादीनामुत्तममध्यमादिवैचित्र्यं कुर्वतस्तव कथं वैषम्यं नास्तीत्याश- याऽऽह-चातुर्वर्ण्य मिति । चत्वारो वर्णा एव चातुर्वर्ण्यम् । स्वार्थे ध्यप्रत्ययः । अयमर्थः -सत्त्वप्रधाना ब्राह्मणास्तेषां च शमदमादीनि कर्माणि । सत्वरजःप्रधानाः क्षत्रियास्तेषां च शौर्ययुद्धादीनि कर्माणि । रजस्तमःप्रधाना वैश्यास्तेषां कृषिवाणि- ज्यादीनि कर्माणि । तमःप्रधानाः शूद्रास्तेषां च त्रैवर्णिकशुश्रूषादिकर्माणीत्येवं गुणानां कर्मणां च विभागैश्चातुर्वर्ण्य मयैव सृष्टमिति सत्यं तथाऽप्येवं तस्य कर्तारमपि फलतोऽ. कर्तारमेव मां विद्धि । तत्र हेतुः-अव्ययम् , आसक्तिराहित्येन नाशरहितम् ॥१३॥ न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ॥ इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥१४॥ म. टी-कर्माणि विश्वसर्गादीनि मां निरहंकारत्वेन कर्तृत्वाभिमानहीनं भग- वन्तं न लिम्पन्ति देहारम्भकत्वेन न बन्नन्ति । एवं कर्तृत्वं निराकृत्य भोक्तृत्वं निरा- करोति न मे ममाऽऽतकामस्य कर्मफले स्पृहा तृष्णा " आप्तकामस्य का स्पृहा इति श्रुतेः । कर्तृत्वाभिमानफलस्पृहाभ्यां हि कर्माणि लिम्पन्ति तदभावान्न मां कर्माणि लिम्पन्तीति । एवं योऽन्योऽपि मामकर्तारमभोक्तारं चाऽऽत्मत्वेनाभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यतेऽकात्मज्ञानेन मुच्यत इत्यर्थः ॥ १४ ॥ श्री०टी०-तदेव दर्शयन्नाहन मामिति । कर्माणि विश्वसृष्ट्यादीन्यपि मां १ क. ख, ब, न श्रमरहितं नाशादिर। ग, घ. ङ, च, छ. ज. न श्रमर ।

[अ०४श्लो०१५-१६] श्रीमद्भगवद्गीता। न लिम्पन्ति आसक्तं न कुर्वन्ति निरहंकारत्वादाप्तकामत्वेन मम कर्मफले स्पृहाभावाच्च । मां न लिम्पन्तीति किं वक्तव्यं, यतः कर्मफले स्पृहाराहित्येन मां योऽभिजानाति सोऽपि कर्मभिर्न बध्यते मम निर्लेपत्वे कारणं निरहंकारत्वनिःस्पृहत्वादिकं जानतस्त. स्याप्यहंकारादिशैथिल्यात् ॥ १४ ॥ म०टी०-यतो नाहं कती न मे कर्मफलस्पृहेति ज्ञानात्कर्मभिर्न बध्यतेऽतः- एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ॥ कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वेः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ ॥ एवमात्मनोऽकर्तुः कर्मालेपं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरतिक्रान्तैरपि अस्मिन्युमे ययाति- यदुप्रभृतिभिर्मुमुक्षुभिः । तस्मात्त्वमपि कर्मैव कुरु न तूष्णीमासनं नापि संन्यासम् । यद्यतत्त्ववित्तदाऽऽत्मशुद्धयर्थं तत्त्वविचेल्लोकसंग्रहार्थम् । पूर्वैर्जनकादिभिः पूर्वतरमति- पूर्व युगान्तरेऽपि कृतम् । एतेनास्मिन्युगेऽन्ययुगे च पूर्वपूर्वतरैः कृतत्वादवश्यं त्वया कर्तव्यं कर्मेति दर्शयति ॥ १५ ॥ श्री. टी.-ये यथा मां प्रपद्यन्त इत्यादिचतुभिः श्लोकैः प्रासङ्गिकमीश्वरस्य वैषम्यं परिहत्य पूर्वोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयितुमनुस्मारयति-एवमिति । अहं. कारादिराहित्येन कृतं कर्म बन्धकं न भवतीत्येवं ज्ञात्वा पूर्वैर्जनकादिभिरपि मुमुक्षुभिः सत्त्वशृद्यर्थ पूर्वतरं युगान्तरेष्वपि कृतम् । तस्मात्त्वमपि प्रथमं कर्मैव कुरु ॥ १५ ॥ म. टी.-ननु कर्मविषये किं कश्चित्संशयोऽप्यस्ति येन पूर्वैः पूर्वतरं कृतमित्य- विनिर्वध्नासि अस्त्येवेत्याह- किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ॥ तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभाव॥१६॥ नौस्थस्य निष्क्रियेष्वपि तटस्थवृक्षेषु गमनभ्रमदर्शनात्तथा दूराच्चक्षःसंनिकृष्टेषु गच्छत्स्वपि पुरुषेष्वगमनभ्रमदर्शनात्परमार्थतः किं कर्म किं वा परमार्थतोऽकर्मेति कवयो मेधाविनोऽप्यत्रास्मिन्विपये मोहिता मोहं निर्णयाप्तामर्थ्य प्राप्ता अत्यन्तदुनि- रूपत्वादित्यर्थः । तत्तस्मात्ते तुभ्यमहं कर्म, अकारप्रश्लेवेण च्छेदादकर्म च प्रवक्ष्यामि प्रकर्षेण संदेहोच्छेदेन वक्ष्यामि । यत्कर्माकर्मस्वरूपं ज्ञात्वा मोक्ष्यसे मुक्तो भविष्य- स्यशुभात्संसारात् ॥ १६ ॥ श्री०टी०-तच्च तत्वविद्भिः सह विचार्य कर्तव्यं न लोकपरम्परामात्रेणेत्याह- किं कर्मेति । किं कर्म कीदृशं कमकरणं किमकर्म कीदृशं कर्माकरणमित्यस्मिन्नर्थे १ ख. घ.. च. झ. पोत्यत आह । २ ख. घ. ज. झ, कर। .. । १३८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०४श्लो० १७-१८] विवेकिनोऽपि मोहिताः । अतो यज्ज्ञात्वाऽनुष्ठायाशुभासंसारान्मोक्ष्यसे मुक्तो भविष्यसि तत्कर्माकर्म च तुभ्यमहं प्रवक्ष्यामि शृणु ॥ १६ ॥ म०टी०-ननु सर्वलोकप्रसिद्धत्वादहमेवैतज्जानामि देहेन्द्रियादिव्यापारः कर्म तूष्णीमासनमकर्मेति तत्र किं त्वया वक्तव्यमिति तत्राऽऽह- कर्मणो ह्यपि बोदव्यं बोदव्यं च विकर्मणः ॥ अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७॥ हि यस्मात्कर्मणः शास्त्रविहितस्यापि तत्त्वं बोद्धव्यमस्ति, विकर्मणश्च प्रतिषिद्धस्य, अकर्मणश्च तूष्णींभावस्य । अत्र वाक्यत्रयेऽपि तत्त्वमस्तीत्यध्याहारः । यस्माद्गहना दुर्ज्ञाना । कर्मण इत्युपलक्षणं कर्माकर्मविकर्मणाम् । गतिस्तत्त्वमित्यर्थः ॥ १७ ॥ श्री० टी०-- ननु लोकप्रसिद्धमेव कर्म देहादिव्यापारात्मकमकर्म च तदव्यापा- रात्मकम् । अतः कथमुच्यते कवयोऽप्यत्र मोहं प्राप्ता इति तत्राऽऽह-कर्मण इति । कर्मणो विहितव्यापारस्यापि तत्त्वं बोद्धव्यमस्ति न तु लोकप्रसिद्धमात्रमेव । अकर्मणोऽ. व्यापारस्यापि तत्त्वं बोद्धव्यमस्ति । विकर्मणोऽपि निषिद्धस्यापि तत्त्वं बोद्धव्यमस्ति । यतः कर्मणो गतिर्गहना । कर्मण इत्युपलक्षणार्थम् । कर्माकर्मविकर्मणां तत्त्वं दुर्विज्ञेयमित्यर्थः ॥ १७ ॥ म.टी.-कीदृशं तर्हि कर्मादीनां तत्त्वमिति तदाह- कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ॥ स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्सकर्मकृत् ॥ १८ ॥ कर्मणि देहेन्द्रियादिव्यापारे विहिते प्रतिषिद्धे चाहं करोमीति धर्म्यध्यासेनाऽऽ. त्मन्यारोपिते नौस्थेनाचलत्सु तटस्थवृक्षादिषु समारोपिते चलन इवाकत्मिस्वरूपा- लोचनेन वस्तुतः कर्माभावं तटस्थवृक्षादिष्विव यः पश्येत्पश्यति । तथा देहेन्द्रिया- दिघु त्रिगुणमायापरिणामत्वेन सर्वदा सव्यापारेषु निर्व्यापारस्तूष्णीं सुखमास इत्य- भिमानेन समारोपितेऽकर्मणि व्यापारोपरमे दूरस्थचक्षुःसंनिकृष्टपुरुषेषु गच्छत्स्व- प्यगमन इव सर्वदा सव्यापारदेहेन्द्रियादिस्वरूपपर्यालोचनेन वस्तुगत्या कर्म निवृ- त्याख्यप्रयत्नरूपं व्यापारं यः पश्येदुदाहृतपुरुषेषु गमनमिव । औदासीन्यावस्थाया- मप्युदासीनोऽहमास इत्यभिमान एव कर्म । एतादृशः परमार्थदर्शी स बृद्धिमानित्या- दिना बुद्धिमत्त्वयोगयुक्तत्वसर्वकर्मकृत्त्वैस्त्रिभिधर्मेः स्तूयते । अत्र प्रथमपादेन कर्म- विकर्मणोस्तत्त्वं कर्मशब्दस्य विहितप्रतिषिद्धपरत्वात् , द्वितीयपादेन चाकर्मणस्तत्त्वं - १ क. च. गोऽविहितव्या' । २ घ. ज, ति कर्माध्या' । ३ ङ. च. छ. झ, धर्माध्या' । [अ०४श्लो०१८] श्रीमद्भगवद्गीता। दर्शितमिति द्रष्टव्यम् । तत्र यत्त्वं मन्यसे कर्मणो बन्धहेतुत्वात्तूष्णीमेव मया सुखेन स्थातव्यमिति तन्मृषा । असति कर्तृत्वाभिमाने विहितस्य प्रतिषिद्धस्य वा कर्मणे बन्धहेतुत्वाभावात् । तथा च व्याख्यातं न मां कर्माणि लिम्पन्तीत्यादिना । सति च कर्तृत्वाभिमाने तूष्णीमहमास इत्यौदासीन्याभिमानात्मकं यत्कर्म तदपि बन्धहेतुरेव वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात् । तस्मात्कर्मविकर्माकर्मणां तत्त्वमीदृशं ज्ञात्वा विकर्माकमणी परित्यज्य कर्तृत्वाभिमानफलाभिसंधिहानेन विहितं कर्मैव कुर्वित्यभिप्रायः। अपरा व्याख्या-कर्मणि ज्ञानकर्मणि दृश्ये जडे सद्रूपेण स्फुरणरूपेण चानुस्यूतं सर्वभ्रमा. धिष्ठानमकर्मावेद्यं स्वप्रकाशचैतन्यं परमार्थदृष्टया यः पश्येत् । तथाऽकर्मणि च खप्रकाशे दृग्वस्तुनि कल्पितं कर्म दृश्यं मायामयं न परमार्थसत्, दृग्दृश्ययोः संब- न्धानुपपत्तेः- यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं ततो न विजुगुप्सते " इति श्रुतेः ।। एवं परस्पराध्यासेऽपि शुद्धं वस्तु यः पश्यति मनुष्येषु मध्ये स एव बुद्धिमा- नान्यः । अस्य परमार्थदर्शित्वादन्यस्य चापरमार्थदर्शित्वात् । स च बुद्धिसाधनयोग- युक्तोऽन्तःकरणशुद्धचैकाग्रचित्तः । अतः स एवान्तःकरणशुद्धिसाधनकृत्त्नकर्मकृदिति वास्तवमैरेव स्तूयते । यस्मादेवं तस्मात्त्वमपि परमार्थदशी भव तावतैव कृत्स्नकर्मका- रित्वोपपत्तेरित्यभिप्रायः । अतो यदुक्तं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभादिति, यच्चोक्तं कर्मा- दीनां तत्त्वं बोद्धव्यमस्तीति, स बुद्धिमानित्यादिस्तुतिश्च, तत्सर्व, परमार्थदर्शने संग- च्छते । अन्यज्ञानादशुभात्संसारान्मोक्षानुपपत्तेः । अतत्त्वं चान्यन्न बोद्धव्यं न वा तज्ज्ञाने बुद्धिमत्त्वमिति युक्तैव परमार्थदर्शिनां व्याख्या । यत्तु व्याख्यानं कर्मणि नित्ये परमेश्वरार्थेऽनुष्ठीयमाने बन्धहेतुत्वाभावादकर्मेदमिति यः पश्येत् । तथाऽकर्मणि च नित्यकर्माकरणे प्रत्यवायहेतुत्वेन कर्मेदमिति यः पश्येत्स बुद्धिमानित्यादि तदसंग- तमेव । नित्यकर्मण्यकर्मेदमिति ज्ञानस्याशुभमोक्षहेतुत्वाभावात् , मिथ्याज्ञानत्वेन तस्यै- वाशुभत्वाच्च । न चैतादृशं मिथ्याज्ञानं बोद्धव्यं तत्त्वं नाप्येतादृशज्ञाने बुद्धिमत्त्वादि- स्तुत्युपपत्तिन्तत्वात् । नित्यकर्मानुष्ठान हि स्वरूपतोऽन्तःकरणशुद्धिद्वारोपयुज्यते न तत्राकर्मबुद्धिः कुत्राप्युपयुज्यते शास्त्रेण नामादिषु ब्रह्मदृष्टिवदविहितत्वात् । नापीदमेव वाक्यं तद्विधायकमुपक्रमादिविरोधस्योक्तेः । एवं नित्यकर्माकरणमा स्वरूपतो नित्यकर्मविरुद्धकर्मलक्षकतयोपयुज्यते न तु तत्र कर्मदृष्टिः क्वाप्युपयुज्यते । नापि नित्यकर्माकरणात्प्रत्यवायः, अभावाद्भावोत्पत्त्ययोगात् । अन्यथा तद- विशेषेण सर्वदा कार्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रती- येतेष ह्या विधीयत इति न्यायेन भावार्थस्यैवापूर्वजनकत्वात् । “ अतिरात्रे षोडशिनं १४० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता---[अ०लो०१८ ] न गृह्णाति" इत्यादावपि संकल्पविशेषस्यैवापूर्वजनकत्वाभ्युपगमात् , “नेक्षेतोद्यन्तमादित्य- म्" इत्यादिप्रजापतिव्रतवत् । अतो नित्यकर्मानुष्ठानाहें काले तद्विरुद्धतया यदुपवेशनादि कर्म तदेव नित्यकर्माकरणोपलक्षितं प्रत्यवायहेतुरिति वैदिकानां सिद्धान्तः । अत एवाकुर्वन्विहितं कर्मेत्यत्र लक्षणार्थे शता व्याख्यातः । “लक्षणहेत्वोः क्रियायाः" इत्य. विशेषस्मरणेऽप्यत्र हेतुत्वानुपपत्तेः । तस्मान्मिथ्यादर्शनापनादे प्रस्तुते मिथ्यादर्शनव्या- ख्यानं न शोभतेतराम् । नापि नित्यानुष्ठानपरमेवैतद्वाक्यं, नित्यानि कुर्यादित्यर्थे कर्म- ण्यकर्म यः पश्येदित्यादि तदबोधकं वाक्यं प्रयुञानस्य भगवतः प्रतारकत्वापत्तेरित्यादि भाष्य एव विस्तरेण व्याख्यातमित्युपरम्यते ॥ १८ ॥ श्री० टी०-तदेवं कर्मादीनां दुर्विज्ञेयं तत्त्वं दर्शयन्नाह-कर्मण्यकर्मेति । परमे. श्वराराधनलक्षणे कर्मणि विषयेऽकर्म कर्मेदं न भवतीति यः पश्येत्तस्य ज्ञानहेतुत्वेन बन्धकत्वाभावात् , अकर्मणि च विहिताकरणे कर्म यः पईयेत्प्रत्यवायापादकत्वेन बन्धहेतुत्वात् , मनुष्येषु कर्म कुर्वाणेषु स बुद्धिमान्व्यवसायात्मकबुद्धिमत्त्वाच्छ्रेष्ठः । तं स्तौति-स युक्तो योगी तेन कर्मणा ज्ञानयोगावाप्तेः । स एव कृत्स्नकर्मकर्ता च सर्वतःसंप्लुतोदकस्थानीये तस्मिन्कर्मणि सर्वकर्मफलानामन्तर्भूतत्वात् । तदेवमारु. रुक्षोः कर्मयोगाधिकारावस्थायां न कर्मणामनारम्भादित्यादिनोक्त एवं कर्मयोगः स्फुटीकृतः । तत्प्रपञ्चरूपत्वाचास्य प्रकरणस्य न पौनरुक्त्यदोषः । अनेनैव योगा- रूढावस्थायां यस्त्वात्मरतिरेव स्यादित्यादिना यः कर्मानुपयोग उक्तस्तस्याप्य- र्थात्प्रपञ्चः कृतो वेदितव्यः । यदाऽऽरुरुक्षोरपि कर्म बन्धकं न भवति तदाऽऽ.. रूढस्य कुतो बन्धकं स्यादित्यत्रापि श्लोको योज्यते-कर्मणि देहेन्द्रियादि- व्यापारे वर्तमानेऽप्यात्मनो देहादिव्यतिरेकानुभवेनाकर्म स्वाभाविक नैष्कर्म्यमेव यः पश्येत् , तथाऽकर्मणि च ज्ञानरहिते दुःखबुद्ध्या कर्मणां त्यागे कर्म यः पश्येत्तस्य प्रतिबन्धकत्वेन मिथ्याचारत्वात् । तदुक्तं-" कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् " इति । य एवंभूतः स तु सर्वेषु मनुष्येषु बुद्धिमा- पण्डितः । तत्र हेतुः-यतः कृत्स्नानि सर्वाणि यदृच्छया प्राप्तान्याहारादीनि कर्माणि कुर्वन्नपि स युक्त एवाकात्मज्ञानेन समाधिस्थ एवेत्यर्थः । अनेनैव ज्ञानिनः स्वभावादापन्नं कलञ्जभक्षणादिकं न दोषोऽज्ञस्य तु रागतः कृतं दोष इति विकर्मणोऽपि तत्त्वं निरूपितं द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥ म. टी.तदेतत्परमार्थदर्शिनः कर्तृत्वाभिमानामावेन कर्मालिप्तत्वं प्रपञ्च्यते ब्रह्मकर्मसमाधिनत्यन्तेन- । १ क. इ. झ. म. ज्ञेयत्वं द । २ क. श्येत्तस्य प्रत्य। ३ क. ख. ङ, च. छ. 'वायो- त्पाद। ४ क. दोषाया। ५ क. दोषायति । [अ० श्लो०१९-२०] श्रीमद्भगवद्गीता। १४१ यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः ॥ ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ १९ ॥ यस्य पूर्वोक्तपरमार्थदर्शिनः सर्वे यावन्तो वैदिका लौकिका वा हमारम्भाः समार- भ्यन्त इति व्युत्पत्त्या कर्माणि कामसंकल्पवर्जिताः कामः फलतृष्णा संकल्पोऽहं करोमीति कर्तृत्वाभिमानस्ताभ्यां वनिताः । लोकसंग्रहार्थं वा जीवनमात्रार्थ वा प्रार- ब्धकर्मवेगाद्याचेष्टारूपा भवन्ति । तं कर्मादावकर्मादिदर्शनं ज्ञानं तदेवाग्निस्तेन दग्धानि शुभाशुभलक्षणानि कर्माणि यस्य " तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोर श्लेषविनाशी तद्व्यपदेशात् " इति न्यायात् , ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तं बुधा ब्रह्मविदः परमार्थतः पण्डितमाहुः । सम्यग्दर्शी हि पण्डित उच्यते न तु भ्रान्त इत्यर्थः ॥ १९ ॥ श्री०टी०---कर्मण्यकर्म यः पश्येदितिश्रुत्यर्थाभ्यां यदुक्तमर्थद्वयं तदेव स्पष्ट- यति यस्येत्यादिपञ्चभिः--सम्यगारभ्यन्त इति समारम्भाः कर्माणि काम्यत इति कामः फलं तत्संकल्पेन वनिता यस्य भवन्ति तं पण्डितमाहुः । तत्र हेतुः-यतस्तैः समा- रम्भैः शुद्धे चित्ते सति जातेन ज्ञानाग्निना दग्धानि अकर्मतां नीतानि कर्माणि यस्य तम् । आरूढावस्थायां तु कामः फलविषयस्तदर्थमिदं कर्तव्यमिति कर्मविषयः संक- रूपश्च ताभ्यां वर्जिताः । शेषं स्पष्टम् ॥ १९ ॥ म. टी.-भवतु ज्ञानाग्निना प्राक्तनानामप्रारब्धकर्मणां दाह आगामिनां चानु- त्पत्तिः । ज्ञानोत्पत्तिकाले क्रियमाणं तु पूर्वोत्तरयोरनन्तर्भावात्कलाय भवेदिति भवेत्क- स्यचिदाशङ्का तामपनुदति- त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ॥ कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः॥२०॥ कर्मणि फले चाऽऽसङ्गं कर्तृत्वाभिमानं भोगाभिलाषं च त्यक्त्वाऽकञभोक्त्रात्म- सम्यग्दर्शनेन बाधित्वा नित्यतृप्तः परमानन्दस्वरूपलामेन सर्वत्र निराकाङ्क्षः । निराश्रय आश्रयो देहेन्द्रियादिरद्वैतदर्शनेन निर्गतो यस्मात्स निराश्रयो देहेन्द्रियायभिमानशून्यः। फलकामनायाः कर्तृत्वाभिमानस्य च निवृत्तौ हेतुगर्भ क्रमेण विशेषणद्वयम् । एवंभूतो जीवन्मुक्तो व्युत्त्थानदशायां कर्मणि वैदिके लौकिके वाऽभिप्रवृत्तोऽपि प्रारब्धकर्म- वशालोकदृश्याऽभितः साङ्गोपाङ्गानुष्ठानाय प्रवृत्तोऽपि स्वदृष्ट्या नैव किंचित्करोति स निष्क्रियात्मदर्शनेन बाधितत्वादित्यर्थः ॥ २० ॥ श्री०टी०-किच-त्यक्त्वेति । कर्मणि तत्फले चाऽऽसक्तिं त्यक्त्वा नित्येन निजानन्देन तृप्तः । अत एव योगक्षेमार्थमाश्रयणीयरहितः । एवंभूतो यः स स्वाभाविके १ क. 'र्थार्थापत्तिभ्यां । -- " १४२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० श्लो०२१] विहिते वा कर्मणि अभितः प्रवृत्तोऽपि किंचिदपि नैव करोति तस्य कर्माकर्मतामा- पद्यत इत्यर्थः ॥ २० ॥ म० टी०~यदाऽत्यन्तविक्षेपहेतोरपि ज्योतिष्टोमादेः सम्यग्ज्ञानवशान्न तत्फ- लजनकत्वं तदा शरीरस्थितिमात्रहेतोरविक्षेपकस्य भिक्षाटनादेस्त्येिव बन्धहेतुत्वमिति कैमुत्यन्यायेनाऽऽह- निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ॥ शारीरं केवलं कर्म कुर्वनाऽऽमोति किल्बिषम् ॥२१॥ निराशीर्गततृष्णो यतचित्तात्मा चित्तमन्तःकरणमात्मा बाह्येन्द्रियसहितो देहस्तौ संयती प्रत्याहारेण निगृहीती येन सः। यतो जितेन्द्रियोऽतो विगततृष्णत्वात्त्यक्तस- वपरिग्रहस्त्यक्ताः सर्वे परिग्रहा भोगोपकरणानि येन सः । एतादृशोऽपि प्रारब्धकर्म- वशाच्छारीरं शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं कौपीनाच्छादनादिग्रहणभिक्षाटनादिरूपं यति प्रति शास्त्राभ्यनुज्ञातं कर्म कायिकं वाचिकं मानसं च, तदपि केवलं कर्तृत्वाभिमान- शून्यं पराध्यारोपितकर्तृत्वेन कुर्वन्परमार्थतोऽकात्मदर्शनान्नाऽऽप्नोति न प्राप्नोति किल्बिर्ष धर्माधर्मफलभूतमनिष्टं संसारं पापवत्पुण्यस्याप्यनिष्टफलत्वेन किल्विषत्वात् । ये तु शरीरनिर्वयं शारीरभिति व्याचक्षते तन्मते केवलं कर्म कुर्वन्नित्यतोऽधिकार्था- लाभादव्यावर्तकत्वेन शारीरपदस्य वैयर्थ्यम् । अथ वाचिकमानसिकव्यावर्तनार्थमिति ब्रूयात्तदा कर्मपदस्थ विहितमात्रपरत्वेन शारीरं विहितं कर्म कुर्वन्नाऽऽग्नोति किल्विष- मित्यप्रसक्तप्रतिषेधोऽनर्थकः । वाचिकं मानसं च विहितं कर्म कुर्वन्प्राप्नोति किल्विष- मिति च शास्त्रविरुद्धमुक्तं स्यात् । विहितप्रतिषिद्धसाधारणपरत्वेऽप्येवमेव व्याघात इति भाष्य एव विस्तरः ॥ २१ ॥ श्री०टी०-किं च-निराशीरिति । निर्गता आशिषः कामना यस्मात् । यतं नियतं चित्तमात्मा च शरीरं यस्य । त्यक्ताः सर्वे परिग्रहा येन सः । शारीरं शरीर- मात्रनिर्वयं कर्तत्वाभिनिवेशरहितं कर्म कुर्वन्नपि किल्विषं बन्धनं न प्राप्नोति । योगा- रूढपक्षे शरीरनिर्वाहमात्रोपयोगि स्वाभाविक भिक्षाटनादिकर्म कुर्वन्नपि किल्विषं विहि- ताकरणनिमित्तं दोषं न प्राप्नोतीति ॥ २१ ॥ म० टी०-त्यक्तसर्वपरिग्रहस्य यतेः शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं कर्माभ्यनुज्ञातं तत्रान्नाच्छादनादिव्यतिरेकेण शरीरस्थितेरसंभवाद्याच्यादिनाऽपि स्वप्रयत्नेनान्नादिक संपाद्यमिति प्राप्ते नियमायाऽऽह- १ क. ज. "तेच क। खग, घ, ङ, च. छ. ज. ते क। २ ख. घ. ह. छ. ज, "शात्फलाज। - [अ० ४ श्लो० २२ ] श्रीमद्भगवद्गीता। यदृच्छालामसंतुष्टो द्वंदातीतो विमत्सरः ॥ समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते ॥२२॥ शास्त्राननुमतप्रयत्नव्यतिरेको यदृच्छा तयैव यो लाभोऽन्नाच्छादनादेः शास्त्रानुम. तस्य स यदृच्छालामस्तेन संतुष्टस्तदधिकतृष्णारहितः । तथा च शास्त्रं " भैक्षं चरेत् " इति प्रकृत्य " अयाचितमसंकृप्तमुपपन्नं यदृच्छया ” इति याच्यासंकल्पादिप्रयत्न वारयति । मनुरपि- न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गाविद्यया । नानुशासनवादाभ्यां मिक्षां लिप्सेत कहिचित्" इति ॥ यतयो भिक्षार्थं ग्रामं विशन्तीत्यादिशास्त्रानुमतस्तु प्रयत्नः कर्तव्य एव । एवं लब्धव्यमपि शास्त्रनियतमेव- कौपीनयुगलं वासः कन्यां शीतनिवारिणीम् । पादुके चापि गृह्णीयात्कुर्यान्नान्यस्य संग्रहम् " इत्यादि ।। एवमन्यदपि विधिनिषेधरूपं शास्त्रमूह्यम् । ननु स्वप्रयत्नमन्तरेणालाभे शीतोष्णा- दिपीडितः कथं जीवेदत आह-द्वंद्वातीतः, द्वंद्वानि क्षुत्पिपासाशीतोष्णवर्षादीनि अतीतोऽतिक्रान्तः समाधिदशायां तेषामस्फुरणात् । व्युत्त्थानदशायां स्फुरणेऽपि पर- मानन्दाद्वितीयाकञभोक्त्रात्मप्रत्ययेन बाधात्तैर्द्वद्वैरुपहन्यमानोऽप्यक्षुभितचित्तः । अत एव परस्य लाभे स्वस्यालाभे च विमत्सरः परोत्कर्षासहनपूर्विका स्वोत्कर्षवाञ्छा मत्सर- स्तद्रहितोऽद्वितीयात्मदर्शनेन निर्वैरबुद्धिः । अत एव समस्तुल्यो यदृच्छालाभस्य सिद्धा- वसिद्धौ च सिद्धौ न हृष्टो नाप्यसिद्धौ विषण्णः स स्वानुभवेनाकतॆव परैरारोपितक- र्तृत्वः शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं भिक्षाटनादिरूपं कर्म कृत्वाऽपि न निबध्यते बन्धहेतोः सहेतुकस्य कर्मणो ज्ञानाग्निना दग्धत्वादिति पूर्वोक्तानुवादः ॥ २२ ॥ श्री०टी०-किं च-यदृच्छति । अप्रार्थितोपस्थितो लाभो यदृच्छालामस्तेन संतुष्टः । द्वंद्वानि शीतोष्णादीन्यतीतोऽतिक्रान्तस्तत्सहनशील इत्यर्थः । विमत्सरो निर्वैरः । यदृच्छालाभस्यापि सिद्धावसिद्धौ च समो हर्षविषादरहितः । य एवं- भूतः स पूर्वोत्तरभूमिकयोर्यथायथं विहितं स्वाभाविकं वा कर्म कृत्वाऽपि न बन्धं प्राप्नोति ॥ २२ ॥ म०टी०-त्यक्तसर्वपरिग्रहस्य यदृच्छालामसंतुष्टस्य यतेर्यच्छरीरस्थितिमात्रप्रयो- जनं भिक्षाटनादिरूपं कर्म तत्कृत्वा न निवध्यत इत्युक्ते गृहस्थस्य ब्रह्मविदो जनका. देर्यज्ञादिरूपं यत्कर्म तद्वन्धहेतुः स्यादिति भवेत्कस्यचिदाशङ्का तामपनेतुं त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गमित्यादिनोक्तं विवृणोति- , . १४४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०४ो ०२२-२४] गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ॥ यज्ञायाऽऽचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥ गतसङ्गस्य फलासङ्गशन्यस्य मुक्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यध्यासशून्यस्य ज्ञानावस्थि- तचेतसो निर्विकल्पकब्रह्मात्मैक्यबोध एव स्थितं चित्तं यस्य तस्य स्थितप्रज्ञस्येत्यर्थः । उत्तरोत्तरविशेषणस्य पूर्वपूर्वहेतुत्वेनान्वयो द्रष्टव्यः । गतसङ्गत्वं कुतो यतोऽध्यासही- नत्वं तत्कुतो यतः स्थितप्रज्ञत्वमिति । ईदृशस्यापि प्रारब्धकर्मवशाद्यज्ञाय यज्ञसंरक्ष- णार्थ ज्योतिष्टोमादियज्ञे श्रेष्ठाचारत्वेन लोकप्रवृत्त्यर्थं यज्ञाय विष्णवे तत्प्रीत्यर्थमिति वा । आचरतः कर्म यज्ञदानादिकं समग्रं सहाग्रेण फलेन विद्यत इति समग्रं प्रविली- यते प्रकर्षण कारणोच्छेदेन तत्त्वदर्शनाद्विलीयते विनश्यतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ श्री० टी०-किं च-गतसङ्गस्येति । गतसङ्गस्य निष्कामस्य रागादिभिर्मु. क्तस्य ज्ञानेऽवस्थितं चेतो यस्य तस्य यज्ञाय परमेश्वरार्थ कर्माऽऽचरतः सतः समग्रं सवासनं कर्म प्रविलीयतेऽकर्मभावमापद्यते । आरूढयोगपक्षे यज्ञायेति यज्ञसंरक्षणार्थ लोकसंग्रहार्थमेव कर्म कुर्वत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ म०टी०-ननु क्रियमाणं कर्म फलमजनयित्वैव कुतो नश्यति ब्रह्मबोधे तत्कार- णोच्छेदादित्याह- ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्रह्मामौ ब्रह्मणा हुतम् ॥ ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्मसमाधिना ॥ २४॥ अनेककारकासाध्या हि यज्ञादिक्रिया भवति । देवतोद्देशेन हि द्रव्यत्यागो यागः । स एव त्यज्यमानद्रव्यस्याग्नौ प्रक्षेपाद्धोम इत्युच्यते । तत्रोद्देश्या देवता संप्रदानं, त्यज्यमानं द्रव्यं हविःशब्दवाच्यं साक्षाद्धात्वर्थकर्म, तत्फलं तु स्वर्गादि व्यवहित भावनाकर्म । एवं धारकत्वेन हविषोऽग्नौ प्रक्षेपे साधकतमतया जुह्वादि करणं प्रकाश- कतया मन्त्रादीति करणमपि कारकज्ञापकभेदेन द्विविधम् । एवं त्यागोऽग्नौ प्रक्षेपश्च द्वे क्रिये । तत्राऽऽद्यायां यजमानः कर्ता । प्रक्षेपे तु यजमानपरिक्रीतोऽध्वर्युः । प्रक्षे- पाधिकरणं चाग्निः । एवं देशकालादिकमप्यधिकरणं सर्वक्रियासाधारणं दृष्टव्यम् । तदेवं सर्वेषां क्रियाकारकादिव्यवहाराणां ब्रह्माज्ञानकल्पितानां रज्ज्वज्ञान कल्पितानां सर्पधारादण्डादीनां रज्जुतत्त्वज्ञानेनेव ब्रह्मतत्त्वज्ञानेन बाधे बाधितानुवृत्त्या क्रियाकार- कादिव्यवहाराभासो दृश्यमानोऽपि दग्धपटन्यायेन न फलाय कल्पत इत्यनेन श्लोकेन प्रतिपाद्यते । ब्रह्मदृष्टिरेव च सर्वयज्ञात्मिकेति स्तूयते । तथाहि-अयेतेऽनेनेति करण- १ ख. ग. घ. इ. च. छ. ज. अ. रकव्य। [अ० श्लोक २] श्रीमद्भगवहीता। व्युत्पत्त्याऽर्पणं जुह्वादि मन्त्रादि च । एवमर्प्यतेऽस्मा इति व्युत्पत्त्याऽर्पणं देवतारूपं संप्रदानम् । एवमर्ग्यतेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्याऽर्पणमधिकरणं देशकालादि । तत्सर्व ब्रह्मणि कल्पितत्वामेव रज्जुकल्पितभुजंगवदधिष्ठानव्यतिरेकेणासदित्यर्थः । एवं हवि- स्त्यागप्रक्षेपक्रिययोः साक्षात्कर्म कारकं तदाप ब्रह्मैव । एवं यत्र प्रक्षिप्यतेऽनौ सोऽपि ब्रह्मैव । ब्रह्मान्नाविति समस्तं पदम् । तथा येन का यजमानेनाध्वर्युणा च त्यज्यते प्रक्षिप्यते च तदुभयमपि कर्तृकारकं कर्तरि विहितया तृतीययाऽनूद्य ब्रह्मेति विधीयते ब्रह्मणेति । एवं हुतमिति हवनं त्यागक्रिया प्रक्षेपक्रिया च तदपि ब्रह्मैव । तथा तेन हवनेन यद्गन्तव्यं स्वर्गादि व्यवहितं कर्म तदपि ब्रह्मैव । अत्रत्य एवकारः सर्वत्र संबध्यते । हुतमित्यत्रापीत एव ब्रह्मेत्यनुषज्यते । व्यवधानाभावात्साकाङ्क्षत्वाच "चित्पतिस्त्वा पुनातु" इत्यादावच्छिद्रेणेत्यादिपरवाक्यशेषवत् । अनेन रूपेण कर्मणि समाधिर्ब्रह्मज्ञानं यस्य स कर्मसमाधिस्तेन ब्रह्मविदा कर्मानुष्ठात्राऽपि ब्रह्म परमानन्दा- द्वयं गन्तव्यमित्यनुपज्यते । साकाङ्क्षवादव्यवधानाच्च या ते अग्ने रजाशयेत्यादौ तनूर्वषिष्ठेत्यादिपूर्ववाक्यशेषवत् । अथवाऽप्यतेऽस्मै फलायेति व्युत्पत्त्याऽर्पणपदेनैव स्वर्गादिफलमपि ग्राह्यम् । तथा च "ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्म समाधिना" इत्युत्तरार्ध ज्ञानफलकथनायैवेति समञ्जसम् । अस्मिन्पक्षे ब्रह्मकर्मसमाधिनेत्येकं वा पदम् । पूर्व ब्रह्म- पदं हुतमित्यनेन संबध्यते चरमं गन्तव्यपदेनेति भिन्नं वा पदम् । एवं च नानुषङ्गद्वय- केश इति द्रष्टव्यम् । ब्रह्म गन्तव्यमित्यभेदेनैव तत्प्रातिरुपचारात् । अत एव न स्वर्गादि तुच्छफलं तेन गन्तव्यं विद्ययाऽऽविद्यककारकव्यवहारोच्छेदात् । तदुक्तं वार्ति- ककृद्भिः- कारकव्यवहारे हि शुद्धं वस्तु न वीक्ष्यते । शुद्धे वस्तुनि सिद्धे च कारकव्यापृतिः कुतः" इति ॥ अर्पणादिकारकस्वरूपानुपमर्दैनैव तत्र नामादाविव ब्रह्मदृष्टिः क्षिप्यते संपन्मात्रेण फलविशेषायेति केषांचियाख्यानं भाष्यकृद्भिरेव निराकृतमुपक्रमादिविरोधाद्रह्मविद्याप्र- करणे संपन्मात्रस्याप्रसक्तत्वादित्यादियुक्तिभिः ॥ २४ ॥ श्री०टी०–तदेवं परमेश्वराराधनलक्षणं कर्म ज्ञानहेतुत्वेन बन्धकत्वाभावादक- मैव । आरूढावस्थायां त्वकर्तात्मज्ञानेन बाधितत्वात्स्वाभाविकमाप कर्माकमैवेति कर्म- ण्यकर्म यः पश्येदित्यनेनोक्तः कर्मप्रविलयः प्रपञ्चितः । इदानी कर्मणि तदनेषु च ब्रह्मैवानुस्यूतं पश्यतः कर्मप्रविलयमाह-ब्रह्मार्पणमिति । अयेतेऽनेनेत्यर्पणं नुवादि तदपि ब्रह्मैव । अर्घ्यमाणं हविरपि घृतादिकं ब्रह्मैव । ब्रह्मैवाग्निस्तस्मिन्ब्रह्मणा की .. १ ख. ग, घ, ङ. च, छ, ज. अ. व्यवायाच्च । २ . ङ, जुह्वादि । $17, १४६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०४श्लो०२५-२६] हुतं होमः । अग्निश्च कर्ता च क्रिया च ब्रह्मैवेत्यर्थः । एवं ब्रह्मण्येव कर्मात्मके समा- धिश्चित्तैकाग्यं यस्य तेन ब्रह्मैव गन्तव्यं प्राप्यं न तु फलान्तरमित्यर्थः ॥ २४ ॥ म०टी०-अधुना सम्यग्दर्शनस्य यज्ञरूपत्वेन स्तावकतया ब्रह्मार्पणमन्त्रे स्थिते पुनरपि तस्य स्तुत्यर्थमितरान्यज्ञानुपन्यस्यति- देवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ॥ ब्रह्मानावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ २५ ॥ देवा इन्द्राग्न्यादय इज्यन्ते येन स दैवस्तमेव यज्ञं दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिरूप- मपरे योगिनः कर्मिणः पर्युपासते सर्वदा कुर्वन्ति न ज्ञानयज्ञम् । एवं कर्मयज्ञमुक्त्वाड- न्तःकरणशुद्धिद्वारेण तत्फलभूतं ज्ञानयज्ञमाह-ब्रह्मानौ सत्यज्ञानानन्तानन्दरूपं निर- स्तसमस्तविशेषं ब्रह्म तत्पदार्थस्तस्मिन्नग्नौ यज्ञं प्रत्यगात्मानं त्वंपदार्थ यज्ञेनैव, यज्ञ- शब्द आत्मनामसु यास्केन पठितः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । एक्कारो भेदाभेदव्या- वृत्त्यर्थः । त्वंपदार्थाभेदेनैवोपजुह्वति तत्स्वरूपतया पश्यन्तीत्यर्थः । अपरे पूर्वविलक्षणा- स्तत्त्वदर्शननिष्ठाः संन्यासिन इत्यर्थः । जीवब्रह्माभेददर्शनं यज्ञत्वेन संपाच तत्साधन- यज्ञमध्ये पठ्यते श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञ इत्यादिना स्तोतुम् ॥ २५ ॥ श्री०टी०-एतदेव यज्ञत्वेन संपादितं सर्वत्र ब्रह्मदर्शनलक्षणं ज्ञानं सर्वयज्ञोपा- यप्राप्यत्वात्सर्वयज्ञेभ्यः श्रेष्ठमित्येवं स्तोतुमधिकारिभेदेन ज्ञानोपायभूतान्वहून्यज्ञानाह दैवमित्यादिभिः श्लोकैः-देवा इन्द्रवरुणादय इज्यन्ते यस्मिन् । एवकारेणेन्द्रादिषु ब्रह्मबुद्धिराहित्य दर्शितम् । तं दैवमेव यज्ञमपरे कर्मयोगिनः(गः) पर्युपासते श्रद्धयाऽ- नुतिष्ठन्ति । अपरे तु ज्ञानयोगिनो ब्रह्मरूपेऽग्नौ यज्ञेनैवोपायभूतेन ब्रह्मार्पणमित्युक्त- प्रकारेण यज्ञमुपजुबति यज्ञादिसर्वकर्माणि प्रविलापयन्तीत्यर्थः । सोऽयं ज्ञान- यज्ञः ॥ २५ ॥ म० टी०-तदनेन मुख्यगौणौ द्वौ यज्ञौ दर्शितौ । यावद्धि किंचिद्वैदिकं श्रेयःसा- धनं तत्सर्वं यज्ञत्वेन संपाद्यते । तत्र श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमामिषु जुह्वति ॥ शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियामिषु जुह्वति ॥ २६ ॥ श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि तानि शब्दादिविषयेभ्यः प्रत्याहृत्यान्ये प्रत्याहारपराः संयमाग्निघु, धारणा ध्यानं समाधिरिति त्रयमेकविषयं संयमशब्देनोच्यते । तथा चाऽऽह भगवान्पतञ्जलिः--" त्रयमेकत्र संयमः” इति । तत्र हृत्पुण्डरीकादौ मनस- १ छ. ज, झ. वमेवेत्यादिभिरष्टभिः-दें १२ क. च. अ. मित्सष्टभिः-३ । ग. घ, ङ. "त्यादिभिरष्टभिः-दें। ४ ख. घ. , ज, झ, 'पायेन । २ [अ०४लो०२६] श्रीमद्भगवद्गीता। १४७ श्चिरकालस्थापनं धारणा । एवमेकत्र धृतस्य चित्तस्य भगवदाकारवृत्तिप्रवाहोऽन्तराऽ- न्तराऽन्याकारप्रत्ययव्यवहितो ध्यानम् । सर्वथा विजातीयप्रत्ययानन्तरितः सजातीयप्र- त्ययप्रवाहः समाधिः । स तु चित्तभूमिभेदेन द्विविधः संप्रज्ञातोऽसंप्रज्ञातश्च । चित्तस्य हि पञ्च भूमयो भवन्ति क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तमेकानं निरुद्धमिति । तत्र रागद्वेषादिवशा- द्विषयेष्वभिनिविष्टं क्षिप्तं, तन्द्रादिप्रस्तं मूढं, सर्वदा विषयासक्तमपि कदाचिद्ध्याननिष्ठं क्षिप्ताद्विशिष्टतया विक्षिप्तं, तत्र क्षिप्तमूढयोः समाधिशदैव नास्ति । विक्षिप्ते तु चेतसि कादाचित्कः समाधिर्विक्षेपप्राधान्याद्योगपक्षे न वर्तते । किं तु तीव्रपवनविक्षिप्तप्रदीपव- स्वयमेव नश्यति । एकाग्रं तु एकविषयकधारावाहिकवृत्तिप्तमर्थं सत्त्वोद्रेकेण तमोगुण- कृततन्द्रादिरूपलयाभावादात्माकारा वृत्तिः । सा च रजोगुणकृतचाञ्चल्यरूपविक्षेपामा- वादेकविषयैवेति शुद्धे सत्त्वे भवति चित्तमेकाग्रम् । अस्यां भूमौ संप्रज्ञातः समाधिः । तत्र ध्येयाकारा वृत्तिरपि भासते । तस्या अपि निरोधे निरुद्ध चित्तमसंप्रज्ञातसमाधिभूमिः । तदुक्तम् "तस्या अपि निरोधे सर्ववृत्तिनिरोधान्निर्बीजः समाधिः" इति । अयमेव सर्वतो विरक्तस्य समाधिफलमपि सुखमनपेक्षमाणस्य योगिनो दृढभूमिः सन्धर्ममेघ इत्युच्यते । तदुक्तम्-"प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथाविवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिः, ततः क्लेशकर्म- निवृत्तिः" इति । अनेकरूपेण संयमानां भेदादग्निष्विति बहुवचनम् । तेषु इन्द्रियाणि जुह्वति धारणाध्यानसमाधिसिद्ध्यर्थं सर्वाणीन्द्रियाणि स्वखविषयेभ्यः प्रत्याहरन्तीत्यर्थः । तदुक्तम्-" खखविषयासंप्रयोगे चित्तरूपानुकार एवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः” इति । विषयेभ्यो निगृहीतानीन्द्रियाणि चित्तरूपाण्येव भवन्ति । ततश्च विक्षेपाभावाच्चित्तं धारणादिकं निर्वहतीत्यर्थः । तदनेन प्रत्याहारधारणाध्यानसमाधिरूपं योगाङ्गचतुष्टय- मुक्तम् । तदेवं समाध्यवस्थायां सर्वेन्द्रियवृत्तिनिरोधो यज्ञत्वेनोक्तः । इदानी व्युत्था- नावस्थायां रागद्वेषराहित्येन विषयभोगो यः सोऽप्यपरो यज्ञ इत्याह-शब्दादीन्विष- यानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति अन्ये व्युत्थितावस्थाः श्रोत्रादिभिरविरुद्धविषयग्रहणं स्पृहाशून्यत्वेनान्यसाधारणं कुर्वन्ति । स एव तेषां होमः ॥ २६ ॥ श्री०टी०-श्रोत्रादीनीति । अन्ये नैष्ठिकब्रह्मचारिणस्तत्तदिन्द्रियसंयमरूपे- प्वग्निषु श्रोत्रादीनि जुह्वति प्रविलापयन्ति । इन्द्रियाणि निरुध्य संयमप्रधानास्तिष्ठन्ती- त्यर्थः । इन्द्रियाण्येवाग्नयस्तेषु शब्दादीनन्ये गृहस्था जुह्वति । विषयभोगलमयेऽप्य- नासक्ताः सन्तोऽग्नित्वेन भावितेष्विन्द्रियेषु हविष्ट्वेन भाविताशब्दादीन्प्रक्षिपन्ती- " त्यर्थः ॥ २६ ॥ म०टी०-तदेवं पातञ्जलमतानुसारेण लयपूर्वकं समाधिं ततो व्युत्थानं च यज्ञ- १ क. ख. घ. ङ. ज. 'चित्तधा' । च.चित्ते वा । २ ख. घ, ङ, च. ज. 'नानन्य। - १४८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०४श्लो द्वयमुक्त्वा ब्रह्मवादिमतानुसारेण बाधपूर्वकं समाधि कारणोच्छेदेन व्युत्थानशून्य फलभूतं यज्ञान्तरमाह- सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ॥ आत्मसंयमयोगानौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥२७॥ द्विविधो हि समाधिर्भवति लयपूर्वको बाधपूर्वकश्च । तत्र " तदनन्यत्वमारम्भ ब्दादिभ्यः" इति न्यायेन कारणव्यतिरेकेण कार्यस्यासत्त्वात्पश्चीकृतपञ्चभूतकार्य व्य रूपं समष्टिरूपविराट्कार्यत्वात्तव्यतिरेकेण नास्ति । तथा समष्टिरूपमपि पञ्चीकृतप भूतात्मकं कार्यमपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यत्वात्तव्यतिरेकेण नास्ति । तत्रापि पृथि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्यपञ्चगुणा गन्धेतरचतुर्गुणापकार्यत्वात्तव्यतिरेकेण नास्ति । तार तुर्गुणा आपो गन्धरसेतरत्रिगुणात्मकतेजःकार्यत्वात्तव्यतिरेकेण न सन्ति । तद त्रिगुणात्मकं तेजो गन्धरसरूपेतरद्विगुणवायुकार्यत्वात्तद्यतिरेकेण नास्ति । सोऽ। द्विगुणात्मको वायुः शब्दमात्रगुणाकाशकार्यत्वात्तव्यतिरेकेण नास्ति । स च शब्दगुए आकाशो बहु स्यामितिपरमेश्वरसंकल्पात्मकाहंकारकार्यत्वात्तव्यतिरेकेण नास्ति । सोडा संकल्पात्मकोऽहंकारो मायेक्षणरूपमहत्तत्त्वकार्यत्वात्तव्यतिरेकेण नास्ति । तदपीक्षण रूपं महत्तत्वं मायापरिणामत्वात्तव्यतिरेकेण नास्ति । तदपि मायाख्यं कारणं जडत्वेन चैतन्येऽध्यस्तत्वात्तव्यतिरेकेण नास्तीत्यनुसंधानेन विद्यमानेऽपि कार्यकारणात्मके प्रपञ्चे चैतन्यमात्रगोचरो यः समाधिः स लयपूर्वक उच्यते । तत्र तत्त्वमस्यादिवेदान्तमहावा- क्यार्थज्ञानाभावेनाविद्यातत्कार्यस्याक्षीणत्वात् । एवं चिन्तनेऽपि कारणसत्त्वेन पुनः कृत्स्नप्रपञ्चोत्थानादयं सुषुप्तिवत्सबीजः समाधिन मुख्यः । मुख्यस्तु तत्त्वमस्यादिमहा. वाक्यार्थसाक्षात्कारेणाविद्याया निवृत्तौ सर्गक्रमेण तत्कार्यनिवृत्तेरनाद्यविद्यायाश्च पुनरु- स्थानाभावेन तत्कार्यस्यापि पुनरुत्थानाभावान्निर्बीजो बाधपूर्वकः समाधिः । स एवानेन श्लोकेन प्रदर्यते। तथाहि-सर्वाणि निखिलानि स्थूलरूपाणि संस्काररूपाणि चेन्द्रिय- कर्माणीन्द्रियाणां श्रोत्रत्वक्चक्षुरसनघ्राणाख्यानां पञ्चानां वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानां च पञ्चानां बाह्यानामान्तरयोश्च मनोबुद्योः कर्माणि शब्दश्रवणस्पर्शग्रहणरूपदर्शनरस- ग्रहणगन्धग्रहणानि वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाख्यानि च संकल्पाध्यवसायौ च । एवं प्राणकर्माणि च प्राणानां + प्राणापानव्यानोदानसमानाख्यानां पञ्चानां कर्माणि बहिर्नयनमधोनयनमाकुञ्चनप्रसारणादि अशितपीतसमनयनमूर्ध्वनयनमित्यादीनि । अनेन पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च प्राणा मनो बुद्धिश्चेति सप्तदशात्मक लिङ्गमुक्तम् । तच्च सूक्ष्मभूतसमष्टिरूपं हिरण्यगर्भाख्यमिह विवक्षितमिति वदितुं सर्वा- + अत्र व्यानसमानोदानाख्यानामित्यपेक्षितम् । - [अ० श्लो०२८ ] श्रीमद्भगवद्गीता। १४९ णीति विशेषणम् । आत्मसंयमयोगाग्नौ, आत्मविषयकः संयमो धारणाध्यानसंप्रज्ञातस- माधिरूपस्तत्परिपाके सति योगो निरोधसमाधिः। यं पतञ्जलिः सूत्रयामास-"व्युत्था- ननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः" इति ।व्युत्थानं क्षिप्तमूढविक्षिप्ताख्यं भूमित्रयं तत्संस्काराः समाधिविरोधिनस्ते योगिप्रयत्नेन प्रतिदिनं प्रतिक्षणं चाभिभूयन्ते । तद्विरोधिनश्च निरोधसंस्काराः प्रादुर्भवन्ति । ततश्च निरोध- मात्रक्षणेन चित्तान्वयो निरोधपरिणाम इति । तस्य फलमाह-"ततः प्रशान्तवाहिता संस्कारात्" इति । तमोरजसोः क्षयालयविक्षेपशून्यत्वेन शुद्धसत्त्वरूपं चित्तं प्रशान्त. मित्युच्यते । पूर्वपूर्वप्रशमसंस्कारपाटवेन तदाधिक्यं प्रशान्तवाहितेति । तत्कारणं च सूत्रयामास-"विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः " इति । विरामो वृत्त्युपर- मस्तस्य प्रत्ययः कारणं वृत्त्युपरमार्थः पुरुषप्रयत्नस्तस्याभ्यासः पौनःपुन्थेन संपादनं तत्पूर्वकस्तज्जन्योऽन्यः संप्रज्ञाताद्विलक्षणोऽसंप्रज्ञात इत्यर्थः । एतादृशो य आत्मसं- यमयोगः स एवाग्निस्तस्मिज्ञानदीपिते ज्ञानं वेदान्तवाक्यजन्यो ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्का- रस्तेनाविद्यातत्कार्यनाशद्वारा दीपितेऽत्यन्तोज्ज्वलिते बाधपूर्वके समाधौ समष्टिलिङ्गशरी- रमपरे जुद्दति प्रविलापयन्तीत्यर्थः । अत्र च सर्वाणीति . आत्मेति ज्ञानदीपित इति विशेषणैरग्नावित्येकवचनेन च पूर्ववैलक्षण्यं सूचितमिति न पौनरुक्त्यम् ॥ २७ ॥ श्री० टी०-सर्वाणीति । अपरे ध्याननिष्ठा बुद्धीन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां कर्माणि श्रवणदर्शनादीनि, कर्मेन्द्रियाणां वाक्पाण्यादीनां कर्माणि वचनोपादानादीनि च, प्राणानां च दशानां कर्माणि, प्राणस्य बहिर्गमनम्, अपानस्याधोनयनम्, व्यानस्य व्यानयनमाकुञ्चनप्रसारणादि, समानस्याशितपीतानां सम्यङ्नयनम्, उदानस्योर्ध्वनय- २ " नम् । उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्मृतः । कृकरः क्षुतकृज्ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे ॥ न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः ।। इत्येवंरूपाणि जुह्वति । क, आत्मनि संयमो ध्यानकाय्यं स एव योगः स एवा. ग्निस्तस्मिन् , ज्ञानेन ध्येयविषयेण दीपिते प्रज्वलिते ध्येयं सम्यग्ज्ञात्वा तस्मिन्मनः संयम्य तानि सर्वाणि कर्माण्युपरमयन्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥ म०टी०-एवं त्रिभिः श्लोकैः पञ्च यज्ञानुक्त्वाऽधुनैकेन श्लोकेन षड्यज्ञानाह-- द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे ॥ स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥२८॥ १ झ. रे ज्ञान । २ ख. घ. ङ, ज. श. "नि प्रा। ३ क. ख. ग. च, ज. अ. नांद। ४ क. तादीनां । १५० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ० श्लो०२८ ] द्रव्यत्याग एव यथाशास्त्रं यज्ञो येषां ते द्रव्ययज्ञाः पूर्तदत्ताख्यस्मातकर्मपराः । तथाच स्मृतिः- वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते ॥ शरणागतसंत्राणं भूतानां चाप्यहिंसनम् । बहिदि च यद्दानं दत्तमित्यभिधीयते " इति ।। इष्टाख्यं श्रौतं कर्म तु दैवमेवापरे यज्ञमित्यत्रोक्तम् । अन्तर्वेदि दानमपि तत्रैवा- न्तर्भूतम् । तथा कृच्छ्चान्द्रायणादि तप एव यज्ञो येषां ते तपोयज्ञास्तपस्विनः । तथा योगश्चित्तवृत्तिनिरोधोऽष्टाङ्गो यज्ञो येषां ते योगयज्ञा यमनियमासनादियोगाङ्गानु- ष्ठानपराः। यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो हि योगस्याष्टावङ्गानि। तत्र प्रत्याहारः श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्य इत्यत्रोक्तः। धारणाध्यानसमाधय आत्मसं- यमयोगानावित्यत्रोक्ताः । प्राणायामोऽपाने जुह्वति प्राणमित्यनन्तरश्लोके वक्ष्यते । यमनियमासनान्यत्रोच्यन्ते । अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः पञ्च । शौच- संतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः पञ्च । स्थिरसुखमासनं पद्मकस्वस्तिका- धनेकविधम् । अशास्त्रीयः प्राणिवधो हिंसा । सा च कृतकारितानुमोदितभेदेन त्रिविधा । एवमयथार्थभाषणमवध्यहिंसानुबन्धि यथार्थभाषणं चानृतम् । स्तेयमशा- स्त्रीयमार्गेण परद्रव्यस्वीकरणम् । अशास्त्रीयः स्त्रीपुंसव्यतिकरो मैथुनम् । शास्त्रानि- षिद्धमार्गेण देहयात्रानिर्वाहकाधिकभोगसाधनस्वीकारः परिग्रहः । एतन्निवृत्तिलक्षणा उपरमा यमाः। यम उपरमे " इति स्मरणात् । तथा शौचं द्विविधं बाह्यमाभ्य. तरं च । मज्जलादिभिः कायादिक्षालनं हितमितमेध्याशनादि च बा, मैत्रीमुदितादि- भिर्मदमानादिचित्तमलक्षालनमान्तरं, संतोषो विद्यमानभोगोपकरणादधिकस्यानुपादि- सारूपा चित्तवृत्तिः। तपः क्षुत्पिपासाशीतोष्णादिद्वंद्वसहनं काष्ठमौनाकारमानादि- व्रतानि च । इङ्गितेनापि स्वाभिप्रायाप्रकाशनं काष्ठमौनमवचनमात्रमाकारमौनमिति भेदः । स्वाध्यायो मोक्षशास्त्राणामध्ययनं प्रणवजपो वा । ईश्वरप्रणिधानं सर्वकर्मणां तस्मिन्परमगुरौ फलनिरपेक्षतयाऽर्पणम् । एते विधिरूपा नियमाः। पुराणेषु येऽधिका उक्तास्त एष्वेव यमनियमेष्वन्तर्भाव्याः। एतादृशयमनियमाद्यभ्यासपरा योगयज्ञाः । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यथाविधि वेदाभ्यासपराः स्वाध्याययज्ञाः । न्यायेन वेदार्थनिश्चयपरा ज्ञानयज्ञाः । यज्ञान्तरमाह-यतयो यत्नशीलाः संशितव्रताः सम्यक्शितानि तीक्ष्णीकृतान्यतिहढानि व्रतानि येषां ते संशितव्रता व्रतयज्ञा इत्यर्थः । तथा च भगवान्पतञ्जलि:-" ते जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्व- १क. ग. घ. ञ, शास्त्रनि । [अ०४श्लो० २९] श्रीमद्भगवद्गीता। भौमा महाव्रतम् " इति । ये पूर्वमहिंसाद्याः पञ्च यमा उक्तास्त एव जात्यायनव- च्छेदेन दृढभूमयो महाव्रतशब्दवाच्याः । तत्राहिंसा जात्यवच्छिन्ना यथा मृगयोर्मूगा. तिरिक्तान्न हनिष्यामीति । देशावच्छिन्ना न तीर्थे हनिष्यामीति । सैव कालावच्छिन्ना यथा न चतुर्दश्यां न पुण्येऽहनीति । सैव प्रयोजनविशेषरूपसमयावच्छिन्ना यथा क्षत्रियस्य देवब्राह्मणप्रयोजनव्यतिरेकेण न हनिष्यामि युद्धं विना न हनिष्यामीति च। एवं विवाहादिप्रयोजनव्यतिरेकेणानृतं न वदिष्यामीति एवमापत्कालव्यतिरेकेणेक्षुद्ध- याद्यतिरिक्तस्तेयं न करिष्यामीति एवमृतुव्यतिरिक्तकाले पत्नी न गमिष्यामीति एवं गुर्वादिप्रयोजनमन्तरेण न परिग्रहीष्यामीति यथायोग्यमवच्छेदो द्रष्टव्यः । एतादृगव- च्छेदपरिहारेण यदा सर्वजातिसर्वदेशसर्वकालसर्वप्रयोजनेषु भवाः सार्वभौमा अहिंसा- दयो भवन्ति महता प्रयत्नेन परिपाल्यमानत्वात् , तदा. ते महाव्रतशब्देनोच्यन्ते । एवं काष्ठमौनादिवतमपि द्रष्टव्यम् । एतादृशवतदार्थे च कामक्रोधलोभमोहानां चतुर्णामपि नरकद्वारभूतानां निवृत्तिः । तत्राहिंसया क्षमया क्रोधस्य, ब्रह्मचर्येण वस्तुविचारेण कामस्य, अस्तेयापरिग्रहरूपेण संतोषेण लोभस्य, सत्येन यथार्थज्ञानरूपेण विवेकेन मोहस्य, तन्मूलानां च सर्वेषां निवृत्तिरिति द्रष्टव्यम् । इतराणि च फलानि सकामानां योगशास्त्रे कथितानि ॥ २८ ॥ श्री० टी०-किं च-द्रव्येति द्रव्यदानमेव यज्ञो येषां ते द्रव्ययज्ञाः । कृच्छू- चान्द्रायणादि तप एव यज्ञो येषां ते तपोयज्ञाः । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणः समाधिः स एव यज्ञो येषां ते योगयज्ञाः । स्वाध्यायेन वदेन श्रवणमननादिना यत्तदर्थज्ञानं स एव यज्ञो येषां ते । अथवा वेदपाठयज्ञास्तदर्थज्ञानयज्ञाश्चेति द्विविधाः । यतयः प्रयत्नशीलाः सम्यशितं निशितं तीक्ष्णीकृतं व्रतं येषां ते ॥ २८ ॥ म०टी०-प्राणायामयज्ञमाह साधून- अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ॥ प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ॥ २९ ॥ अपानेऽपानवृत्तौ जुह्वति प्रक्षिपन्ति प्राणवृत्ति बाह्यवायोः शरीराभ्यन्तरप्रवेशेन पूरकाख्यं प्राणायाम कुर्वन्तीत्यर्थः । प्राणेऽपानं तथाऽपरे जुह्वति शारीरवायोबहिनि- र्गमनेन रेचकाख्यं प्राणायाम कुर्वन्तीत्यर्थः । पूरकरेचककथनेन च तदविनामूतो द्विविधः कुम्भकोऽपि कथित एव । यथाशक्ति वायुमापूर्यानन्तरं श्वासप्रश्वासनिरोधः क्रियमाणोऽन्तःकुम्भकः । यथाशक्ति सर्व वायुं विरिच्यानन्तरं क्रियमाणो बहिष्कु- १ झ. वेदन' । २ झ. यई। ३ क.नं तदेव । १५२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-- [अ० श्लो०२९ ] म्भकः । एतत्प्राणायामत्रयानुवादपूर्वक चतुर्थं कुम्भकमाह-प्राणापानगती मुख- नासिकाभ्यामान्तरस्य वायोबहिनिर्गमः श्वासः प्राणस्य गतिः । बहिर्निर्ग- तस्यान्तःप्रवेशः प्रश्वासोऽपानस्य गतिः । तत्र पुरके प्राणगतिनिरोधः । रेच. केऽपानगतिनिरोधः । कुम्भके तूभयगतिनिरोध इति क्रमेण युगपञ्च श्वास- प्रश्वासाख्ये प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः सन्तोऽपरे पूर्वविलक्षणा नियताहारा आहारनियमादियोगसाधनविशिष्टाः प्राणेषु बाह्याभ्यन्तरकुम्भका- भ्याप्सनिगृहीतेषु प्राणाज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियरूपाञ्जह्वति चतुर्थकुम्भकाभ्यासेन विलापय- न्तीत्यर्थः । तदेतत्सर्वं भगवता पतञ्जलिना संक्षेपविस्तराभ्यां सूत्रितम् । तत्र संक्षेपसूत्रम्- " तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदलक्षणः प्राणायामः” इति । तस्मिन्नासने स्थिरे सति प्राणायामोऽनुष्ठेयः । कीदृशः, श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदलक्षणः श्वासप्र- श्वासयोः प्राणापानधर्मयोर्या गतिः पुरुषप्रयत्नमन्तरेण स्वाभाविकप्रवहणं क्रमेण युगपच्च पुरुषप्रयत्नविशेषेण तस्या विच्छेदो निरोध एव लक्षणं स्वरूपं यस्य स तथेति । एतदेव विवृणोति-"बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः " इति । बाह्यगतिनिरोधरूपत्वाबाह्यवृत्तिः पूरकः । आन्तरगतिनिरोधरूपत्वादान्तरवृत्ती रेचकः । कैश्चित्तु बाह्यशब्देन रेचक आन्तरशब्देन च पूरको व्याख्यातः । युगपदु- भयगतिनिरोधः स्तम्भस्तद्वृत्तिः कुम्भकः । तदुक्तं यत्रोभयोः श्वासप्रश्वासयोः सकृदेव विधारकात्प्रयत्नादभावो भवति न पुनः पूर्ववदापूरणप्रयत्नौघविधारणं नापि रेचनप्रय- नौघविधारणं, किं तु यथा तप्त उपले निहितं जलं पारेशुष्यत्सर्वतः संकोचमापद्यत एवमयमाप मारुतो वहनशीलो बलवद्विधारकप्रयत्नावरुद्धक्रियः शरीर एव सूक्ष्मभूतोऽ. वतिष्ठते । न तु पूरयति येन पूरकः । न तु रेचयति येन रेचक इति । त्रिविधोऽयं प्राणायामो देशेन कालेन संख्यया च परीक्षितो दीर्घसूक्ष्मसंज्ञो भवति । यथा धनीभूत- स्तूलपिण्डः प्रसार्यमाणो विरलतया दीर्घः सूक्ष्मश्च भवति तथा प्राणोऽपि देशकालसं- ख्याधिक्येनाभ्यस्यमानो दी| दुर्लक्ष्यतया सूक्ष्मोऽपि संपद्यते । तथाहि-हृदयान्निर्गत्य नासाग्रसंमुखे द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते देशे श्वासः समाप्यते । तत एव च परावृत्य हृदयप- र्यन्तं प्रविशतीति स्वाभाविकी प्राणापानयोर्गतिः । अभ्यासेन तु क्रमेण नाभे- राधाराद्धा निर्गच्छति । नासातश्चतुर्विशत्यङ्गुलपर्यन्ते षट्त्रिंशदङ्गुलपर्यन्ते वा देशे समाप्यते । एवं प्रवेशोऽपि तावानवगन्तव्यः । तत्र बाह्यदेशव्या- प्तिनिवाते देश इषीकादिसूक्ष्मतूलक्रिययाऽनुमातव्या । अन्तरापि पिपीलिकास्प- सिदृशेन स्पर्शनानुमातव्या । सेयं देशपरीक्षा । तथा निमेषक्रियावच्छिन्नस्य कालस्य चतुर्थो भागः क्षणस्तेषामियत्ताऽवधारणीया, स्वजानुमण्डलं पाणिना त्रिः परामृश्य च्छोटिकावच्छिन्नः कालो मात्रा । ताभिः षट्त्रिंशता मात्राभिः प्रथम उद्धातो मन्दः । स एव द्विगुणीकृतो द्वितीयो मध्यः । स एव त्रिगुणीकृतस्तृतीयस्तीत्र -[अ०४को ३०-३१] श्रीमद्भगवद्गीता।

स इति । नाभिमूलात्प्रेरितस्य वायोतिरिच्यमानस्य शिरस्यभिहननमुद्धात इत्युच्यते । सेयं कालपरीक्षा । संख्यापरीक्षा च प्रणवजपावृत्तिभेदेन वा संख्यापरीक्षा श्वासप्र- वेशगणनया वा । कालसंख्ययोः कथंचिद्भेदविवक्षया पृथगुपन्यासः । यद्यपि कुम्भके देशव्याप्ति वगम्यते तथाऽपि कालसंख्याब्याप्तिरवगम्यत एव । खल्वयं प्रत्यहमभ्यस्तो दिवसपक्षमासादिक्रमेण देशकालप्रचयव्यापितया दीर्घः परम- नैपुण्यसमधिगमनीयतया च सूक्ष्म इति निरूपितत्रिविधः प्राणायामः । चतुर्थ फलभूतं सूत्रयति स्म-“ बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ” इति । बाह्यवि- षयः श्वासो रेचकः । आभ्यन्तरविषयः प्रश्वासः पूरकः । वैपरीत्यं वा । तावुभावपेक्ष्य सकृदूलवद्विधारकप्रयत्नवशाद्भवति बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधस्तृतीयः कुम्भकः । तावु- भावनपेक्ष्यैव केवलकुम्भकाभ्यासपाटवेनासकृत्तत्तत्प्रयत्नवशाद्भवति चतुर्थः कुम्भकः । तथा च बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपीति तदनपेक्ष इत्यर्थः । अन्या व्याख्या-बाह्यो विषयो द्वादशान्तादिराभ्यन्तरो विषयो हृदयनाभिचक्रादिः । तौ द्वौ विषयावाक्षिप्य पर्या- लोच्य यः स्तम्भरूपो गतिविच्छेदः स चतुर्थः प्राणायाम इति । तृतीयस्तु बाह्याभ्य- न्तरौ विषयावपर्यालोच्यैव सहसा भवतीति विशेषः । एतादृशश्चतुर्विधः प्राणायामोऽ- पाने जुह्वति प्राणमित्यादिना सार्धेन श्लोकेन दर्शितः ॥ २९ ॥ म०टी०-तदेवमुक्तानां द्वादशधा यज्ञविदां फलमाह- सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ॥ ३०॥ यज्ञान्विदन्ति जानन्ति विन्दन्ति लभन्ते वेति यज्ञविदो यज्ञानां ज्ञातारः कर्तारश्च । यज्ञैः पूर्वोक्तैः क्षपित नाशितं कल्मषं पापं येषां ते यज्ञक्षपितकल्मषाः । यज्ञान्कृ- स्वाऽवशिष्टे कालेऽन्नममृतशब्दवाच्यं भुञ्जत इति यज्ञशिष्टामृतभुजः । ते सर्वेऽपि सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिद्वारेण यान्ति ब्रह्म सनातनं नित्यं संसारान्मुच्यन्त इत्यर्थः ॥३०॥ म. टी.-एवमन्वये गुणमुक्त्वा व्यतिरेके दोषमाहार्धेन- नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥३१॥ उक्तानां यज्ञानां मध्येऽन्यतमोऽपि यज्ञो यस्य नास्ति सोऽयज्ञस्तस्यायमल्पसुखोऽपि मनुष्यलोको नास्ति सर्वनिन्धत्वात्, कुतोऽन्यो विशिष्टसाधनसाध्यः परलोको हे कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥ श्री०टी०-किं च-अपान इति । अपानेऽधोवृत्तौ प्राणमूर्ध्ववृत्तिं पूरकेण जुह्वति पूरककाले प्राणमपाने की कुर्वन्ति । तथा कुम्भकेन प्राणापानयोरूबांधोगती रुद्ध्वा रेचककालेऽपानं प्राणे जुह्वति। एवं पूरककुम्भकरेचकैः प्राणायामपरायणा अपर इत्यर्थः ॥ २९॥ .. २० मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता- [अ०४लो०३२] श्री. टी-किं च--अपर इति । अपरे त्वाहारसंकोचमम्यस्यन्तः स्वयमेव जीर्यमाणेष्विन्द्रियेषु तत्तदिन्द्रियवृत्तिलयं होमं भावयन्तीत्यर्थः । यद्वा-अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपर इत्यनेन पूरकरेचकयोरावर्तमानयोहसः सोऽहमित्य- नुलोमतः प्रतिलोमतश्चाभिव्यज्यमानेनाजपामन्त्रण तत्त्वंपदार्थक्यं व्यतिहारेण भावय- न्तीत्यर्थः । तदुक्तं योगशास्त्रे- " सकारेण बहियाँति हकारेण विशेत्पुनः । प्राणस्तत्र स एवाहं हंस इत्यनुचिन्तयेत् " इति ॥ प्राणापानगती रुवेत्यनेन तु श्लोकेन प्राणायामयज्ञा अपरैः कथ्यन्ते । तत्राय- मर्थः- 'द्वौ भागौ पूरयेदन्नस्तोयेनैकं प्रपूरयेत् । मारुतस्य प्रचारार्थं चतुर्थमवशेषयेत् । इत्येवमादिवचनोक्तो नियत आहारो येषां ते कुम्भकेन प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणा- यामपरायणाः सन्तः प्राणानिन्द्रियाणि प्राणेषु जुह्वति । कुम्भके हि सर्वे प्राणा एकी भवन्तीति तत्रैव लीयमानेप्विन्द्रियेषु होमं भावयन्तीत्यर्थः । तदुकं योगशास्त्रे- यथा यथा सदाभ्यासान्मनसः स्थिरता भवेत् । वायुवाकायदृष्टीनां स्थिरता च तथा तथा " इति ।। तदेवमुक्तानां द्वादशानां यज्ञविदां फलमाह-सर्व इति । यज्ञान्विन्दन्ति लभन्त इति यज्ञविदो यज्ञज्ञा इति वा । यज्ञैः क्षपितं नाशितं कल्मषं यैस्ते ॥ ३० ॥ श्री० टी०-यज्ञशिष्टेति । यज्ञान्कृत्वाऽवशिष्टे कालेऽनिषिद्धमन्नममृतरूपं भुञ्जत इति तथा ते सनातनं नित्यं ब्रह्म ज्ञानद्वारेण प्राप्नुवन्ति । तदकरणे दोषमाह- नायं लोक इति । अयमल्पमुखोऽपि मनुष्यलोकोऽयज्ञस्य यज्ञानुष्ठानशून्यस्य नास्ति कुतोऽन्यः परलोकः । अतो यज्ञाः सर्वथा कर्तव्या इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ म०टी०-किं त्वया स्वोत्प्रेक्षामात्रेणैवमुच्यते नहि वेद एवात्र प्रमाणमित्याह- एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ॥ कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥३२॥ एवं यथोक्ता बहुविधा बहुप्रकारा यज्ञाः सर्ववैदिकश्यःसाधनरूपा वितता विस्तृता ब्रह्मणो वेदस्य मुखे द्वारे वेदद्वारेणैवैतेऽवगता इत्यर्थः । वेदवाक्यानि तु प्रत्येकं विस्त- रभयान्नादायिन्ते । कर्मजान्कायिकवाचिकमानसकोद्भवान्विद्धि जानीहि तान्सर्वान्य- - 64 १ क. इ. झ. वर्त्यमा । २ झ. "नः । हंस हंसति मन्त्रेण जीवो जपति नित्यशः । प्रा। ३ ख. घ. अ. ज. झ. वन्ति तन च ली । [१०४ श्लो०१३-३] श्रीमद्भगवद्गीता। ज्ञान्नाऽऽत्मनान् । निर्व्यापारो ह्यात्मा न तद्व्यापारा एते किं तु निर्व्यापारोऽहमुदासीन इत्येवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसेऽस्मात्संसारबन्धनादिति शेषः ॥ ३२॥ श्री० टी०-ज्ञानयज्ञं स्तोतुमुक्तान्यज्ञानुपसंहरति-एवमिति । ब्रह्मणो वेदस्य मुखे वितता वेदेन साक्षाद्विहिता इत्यर्थः । तथाऽपि तान्सर्वान्वाङ्मनःकायकर्मजनि- तानात्मस्वरूपसंस्पर्शरहितान्विद्धि जानीहि आत्मनः कर्मागोचरत्वात् । एवं ज्ञात्वा ज्ञाननिष्ठः सन्संसाराद्विमुक्तो भविष्यसि ॥ ३२ ॥ म. टी.-सर्वेषां तुल्यवन्निर्देशात्कर्मज्ञानयोः साम्यप्राप्तावाह- श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप । सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥ श्रेयान्प्रशस्यतरः साक्षान्मोक्षफलत्वात्, द्रव्यमयात्तदुपलक्षिताज्ज्ञानशून्यात्सर्व- स्मादपि यज्ञात्संसारफलाज्ज्ञानयज्ञ एक एव हे परंतप । कस्मादेवं यस्मात्सर्वं कर्मे- ष्टिपशुसोमचयनरूपं श्रौतमखिलं निरवशेष स्मार्तमुपासनादिरूपं च यत्कर्म तज्ज्ञाने ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारे समाप्यते प्रतिबन्धक्षयद्वारेण पर्यवस्यति । " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इति "धर्मेण पापमपनुदति" इति च श्रुतेः “ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् " इति न्यायाञ्चेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ श्री०टी०-कर्मयज्ञाज्ज्ञानयज्ञस्तु श्रेष्ठ इत्याह-श्रेयानिति । द्रव्यमया- दनात्मव्यापारजन्यादैवादियज्ञाज्ज्ञानयज्ञः श्रेयाश्रेष्ठः । यद्यपि ज्ञानयज्ञस्यापि मनो- व्यापाराधीनत्वमस्त्येव तथाऽप्यात्मस्वरूपस्य ज्ञानस्य मनःपरिणामऽभिव्यक्तिमात्र न तु तजन्यत्वमिति द्रव्यमयाद्विशेषः । श्रेष्ठत्वे हेतुः-सर्व कर्माखिलं फलसहित ज्ञाने परिसमाप्यतेऽन्तर्भवतीत्यर्थः । " सर्वं तदभिप्तमेति यत्किचित्प्रजाः साधु कुर्व- न्ति " इति श्रुतेः ॥ ३३ ॥ म. टी०-एतादृशज्ञानप्राप्तौ कोऽतिप्रत्यासन्न उपाय इति उच्यते- तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया॥ उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥ तत्सर्वकर्मफलभूतं ज्ञानं विद्धि लभस्व । आचार्यानभिगम्य तेषां प्रणिपातेन प्रकर्षण नीचैः पतनं प्रणिपातो दीर्घनमस्कारस्तेन । कोऽहं कथं बद्धोऽस्मि केनोपायेन मुच्ये. यमित्यादि[ना] परिप्रश्नेन बहुविषयेण प्रश्नेन । सेवथा सर्वभावेन तदनुकूलकारितया । एवं भक्तिश्रद्धातिशयपूर्वकेणावनतिविशेषेणाभिमुखाः सन्त उपदेश्यन्ति उपदेशेन संपादयिष्यन्ति ते तुभ्यं ज्ञानं परमात्मविषयं साक्षान्मोक्षफलं ज्ञानिनः पदवाक्यन्याया- १५. ङ, च, ज, झ. नस्या। १५६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०० ३५-३६ दिमाननिपुणास्तत्त्वदर्शिनः कृतसाक्षात्काराः । साक्षात्कारवद्भिरुपदिष्टमेव ज्ञान फलपर्यवसायि न तु तद्रहितैः पदवाक्यमाननिपुगैरपीति भगवतो मतं " तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" इतिश्रुतिसंवादि । तत्रापि श्रोत्रियमधीतवेदं ब्रह्मनिष्ठं कृतब्रह्मसाक्षात्कारमिति व्याख्यानात् । बहुवचनं चेदमा- चार्यविषयमेकस्मिन्नपि गौरवातिशयार्थ न तु बहुत्वविवक्षया। एकस्मादेव तत्त्वसा- क्षात्कारक्त आचार्यात्तत्त्वज्ञानोदये सत्याचार्यान्तरगमनस्य तदर्थमयोगादिति द्रष्टव्यम् ॥ ३४ ॥ श्री०टी०-एवंभूतात्मज्ञाने साधनमाह-तद्विद्धीति । तज्ज्ञानं विद्धि प्रामुहि । ज्ञानिनां प्रणिपातेन दण्डवन्नमस्कारेण, ततः परिप्रश्नेन कुतोऽयं मम संसारः कथं वा निवर्ततेति प्रभेन, सेवया शुश्रूषया च ज्ञानिनः शास्त्रज्ञास्तत्त्वदर्शिनोऽपरो- क्षानुभवसंपन्नाश्च ते तुभ्यं ज्ञानमुपदेशेन संपादयिष्यन्ति ॥ ३४ ॥ म०टी०-एवमतिनिर्बन्धेन ज्ञानोत्पादने किं स्यादत आह- यज्ज्ञाला न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ॥ येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥ यत्पूर्वोक्तं ज्ञानमाचार्यैरुपदिष्टं ज्ञात्वा प्राप्य, ओदनपाकं पचतीतिवत्तस्यैव धातोः सामान्यविवक्षया प्रयोगः। न पुनर्मोहमेवं बन्धुवधादिनिमित्तं भ्रमं यास्यसि हे पाण्डव । कस्मादेवं यस्मादेव ज्ञानेन भूतानि पितृपुत्रादीनि अशेषेण ब्रह्मादिस्तम्बपर्य- न्तानि स्वाविद्याविजृम्भितानि आत्मनि त्वयि त्वंपदार्थेऽथो अपि मयि भगवति वासुदेव तत्पदार्थे परमार्थतो भेदरहितेऽधिष्ठानभूते द्रक्ष्यस्यभेदेनैव, अधिष्ठानातिरेकेण कलिप- तस्याभावात् । मां भगवन्तं वासुदेवमात्मत्वेन साक्षात्कृत्य सर्वाज्ञाननाशे तत्कार्याणि भूतानि न स्थास्यन्तीति भावः ॥ ३९ ॥ श्री० टी०--ज्ञानफलमाह-यज्ज्ञात्वेति सार्धेत्रिभिः-यज्ज्ञानं ज्ञात्वा प्राप्य पुनर्बन्धुवधादिनिमित्तं मोहं न प्राप्स्यसि । तत्र हेतुः---येन ज्ञानेन भूतानि पितृपुत्रादीनि स्वाविद्यारचितानि स्वान्मन्येवाभेदेन द्रक्ष्यसि । अथो अनन्तरमा- त्मानं मयि परमात्मन्यभेदेन द्रक्ष्यसीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ म०टी०-किं च शृणु ज्ञानस्य माहात्म्यम्- अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः॥ सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ३६॥ अपि चेदित्यसंभाविताभ्युपगमप्रदर्शनार्थों निपातौ । यद्यप्ययमर्थो न संभवत्येव १३. 'धाविजम्मिता। [अ०४को०३७] श्रीमद्भगवद्गीता। १५७ सथाऽपि ज्ञानफलकथनायाभ्युपेत्योच्यते । यद्यपि त्वं पापकारिभ्यः सर्वे म्योऽप्यति- शयन पापकारी पापकृत्तमः स्यास्तथाऽपि सर्व वृजिनं पापमतिदुस्तरत्वेनार्णवसदृशं ज्ञान- प्लवेनैव नान्येन ज्ञानमेव प्लवं पोतं कृत्वा संतरिष्यसि सम्यगनायासेन पुनरावृत्तिवर्जि- तत्वेन च तरिष्यसि अतिक्रमिष्यसि । वृजिनशब्देनात्र धर्माधर्मरूपं कर्म संसार- फलमभिप्रेतं मुमुक्षोः पापवत्पुण्यस्याप्यनिष्टत्वात् ।। ३६ ॥ श्री०टी०-किंच-अपि चेदिति । सर्वेभ्यः पापकारिभ्यो यद्यपि अतिशयेन पापकारी त्वमसि तथाऽपि सर्व पापसमुद्रं ज्ञानपोतेनैव सम्यगनायासेन तरिष्यसि॥३६॥ म०टी०-ननु समुद्रवत्तरणे कर्मणां नाशो न स्यादित्याशङ्कय दृष्टान्तान्त- रमाह- यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ॥ ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ३७॥ यथैधांसि काष्ठानि समिद्धः प्रज्वलितोऽग्निर्भस्मसात्कुरुते भस्मीभावं नयति हेऽर्जुन ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि पापानि पुण्यानि चाविशेषेण प्रारब्धफलभिन्नानि भस्मसात्कुरुते तथा तत्कारणाज्ञानविनाशेन विनाशयतीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- "भिद्यते त्वदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे " इति ॥ " तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोर श्लेषविनाशौ तद्वयपदेशात् " , " इतरस्याप्येवम- संश्लेषः पाते तु," इति च सूत्रे । अनारब्धे पुण्यपापे नश्यत एवेत्यत्र सूत्रम्-- "अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः” इति । ज्ञानोत्पादकदेहारम्भकाणां तु तद्देहान्त एव विनाशः । "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये” इति श्रुतेः, "भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते " इति सूत्राच्च । आधिकारिकाणां तु यान्येव ज्ञानोत्पा- दकदेहारम्भकाणि तान्येव देहान्तरारम्भकाण्यपि । यथा वसिष्ठापान्तरतमःप्रभृती- नाम् । तथा च सूत्रं " यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम्" इति । अधिका- रोऽनेकदेहारम्भकं बलवत्प्रारब्धफलं कर्म । तच्चोपासकानामेव नान्येषाम् । अनारब्ध- फलानि नश्यन्ति आरब्धफलानि तु यावद्भोगसमाप्ति तिष्ठन्ति । भोगश्चैकेन देहेना- नेकेन वेति न विशेषः । विस्तरस्त्वाकरे द्रष्टव्यः ॥ ३७ ॥ श्री०टी०-समुद्रवत्स्थितस्यैव पापस्यातिलब्धनमात्रं नतु नाश इति भ्रान्ति दृष्टान्तेन वारयन्नाह-यथेति । एधांति काष्ठानि प्रदीप्तोऽग्निर्यथा भस्मीभावं नयति तथाऽऽत्मज्ञानरूपोऽग्निः प्रारब्धकर्मव्यतिरिक्तानि सर्वाणि कर्माणि भस्मी करोतीत्यर्थः ॥ ३७॥ . १५८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०४श्लो०३८-३९] म०टी०-यस्मादेवं तस्मात्- न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ॥ तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनाऽऽत्मनि विन्दति ॥३८॥ न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रं पावनं शुद्धिकरमन्यदिह वेदे लोकव्यवहारे वा विद्यते. ज्ञानभिन्नस्याज्ञानानिवर्तकत्वेन समूलपापनिवर्तकत्वाभावात्कारणसद्भावेन पुनः पापो- दयाच्च । ज्ञानेन त्वज्ञाननिवृत्त्या समूलपापनिवृत्तिरिति तत्सममन्यन्न विद्यते । तदात्म- विषयं ज्ञानं सर्वेषां किमिति झटिति नोत्पद्यते तत्राऽऽह-तज्ज्ञानं कालेन महता योगसंसिद्धो योगेन पूर्वोक्तकर्मयोगेन(ग) संसिद्धः संस्कृतो योग्यतामापन्नः खयमात्मन्य- न्तःकरणे विन्दति लभते न तु योग्यतामापन्नोऽन्यदत्तं स्वनिष्ठतया न वा परनिष्ठं स्वीयतया विन्दतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ श्री०टी०-तत्र हेतुमाह-न हीति । पवित्रं शुद्धिकरमिह तपोयोगादिषु मध्ये ज्ञानतुल्यं नास्त्येव । तर्हि सर्वेऽप्यात्मज्ञानमेव किं नाभ्यस्यन्तीत्यत आह--- तत्स्वयमिति सार्थेन । तदात्मनि विषये ज्ञान कालेन महता कर्मयोगेन (ण) सं. सिद्धो योग्यता प्राप्तः सन्स्वयमेवानायासेन लभते न तु कर्मयोगं विनेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ म०टी०-येनैकान्तेन ज्ञानप्राप्तिर्भवति स उपायः पूर्वोक्तप्रणिपाताद्यपेक्षयाs- प्यासन्नतर उच्यते- श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ॥ ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥३९॥ गुरुवेदान्तवाक्येष्विदमित्थमेवेतिप्रमारूपास्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा तद्वान्पुरुषो लभते ज्ञानम् । एतादृशोऽपि कश्चिदलसः स्यात्तत्राऽऽह-तत्परः, गुरूपासनादौ ज्ञानो- पायेऽत्यन्ताभियुक्तः । श्रद्धावांस्तत्परोऽपि कश्चिदजितेन्द्रियः स्यादत आह–संय- तानि विषयेभ्यो निवर्तितानीन्द्रियाणि येन स संयतेन्द्रियः । य एवं विशेषणत्रय- युक्तः सोऽवश्यं ज्ञानं लभते । प्रणिपातादिस्तु बाह्यो मायावित्वादिसंभवादनैकान्ति- कोऽपि । श्रद्धावत्त्वादिस्त्वैकान्तिक उपाय इत्यर्थः । ईदृशेनोपायेन ज्ञानं लब्ध्वा परां चरमा शान्तिमविद्यातत्कार्यनिवृत्तिरूपां मुक्तिमचिरेण तदव्यवधानेनैवाधिगच्छति लभते । यथा हि दीपः खोत्पत्तिमात्रेणैवान्धकारनिवृत्तिं करोति न तु कंचित्सहकारिणमपे- क्षते तथा ज्ञानमपि स्वोत्पत्तिमात्रेणैवाज्ञाननिवृत्तिं करोति न तु किंचित्प्रसंख्यानादिक- मपेक्षत इति भावः ॥ ३९ ॥ श्री०टी०-- च-श्रद्धावानिति । श्रद्धावान्गुरूपदिष्टेऽर्थ आस्तिक्यबुद्धि- मांस्तत्परस्तदेकनिष्ठः संयतेन्द्रियश्च तज्ज्ञानं लभते नान्यः। अतः श्रद्धादिसंपत्त्या [अ०४श्लो०४०-४१] श्रीमद्भगवदीता। ज्ञानलाभात्प्राकर्मयोग एव शुद्ध्यर्थमनुष्ठेयः, ज्ञानलाभानन्तरं तु न तस्य किंचित्कृत्य- मस्तीत्याह-ज्ञानं लब्ध्वा त्वचिरेण पर शान्ति मोक्ष प्राप्नोति ॥ ३९ ॥ म०टी०-अत्र च संशयो न कर्तव्यः कस्मात्- अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ॥ नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४०॥ अज्ञोऽनधीतशास्त्रत्वेनाऽऽत्मज्ञानशून्यः । गुरुवेदान्तवाक्यार्थ इदमेवं न भवत्येवे- तिविपर्ययरूपा नास्तिक्यबुद्धिरश्रद्धा तदानश्रद्दधानः । इदमेवं भवति न वेति सर्वत्र संशयाक्रान्तचित्तः संशयात्मा विनश्यति स्वार्थाद्भष्टो भवति । अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च विनश्यतीति संशयात्मापेक्षया न्यूनत्वकथनार्थ चकाराभ्यां तयोः प्रयोगः । कुतः, संशयात्मा हि सर्वतः पापीयान्यतो नायं मनुष्यलोकोऽस्ति वित्तार्जनाद्यभावात्, न परो लोकः स्वर्गमोक्षादिधर्मज्ञानाद्यभावात् , न सुखं भोजनादिकृतं संशयात्मनः सर्वत्र संदेहाक्रान्तचित्तस्य । अज्ञस्याश्रद्दधानस्य च परो लोको नास्ति मनुष्यलोको भोजना- दिसुखं च वर्तते । संशयात्मा तु त्रितयहीनत्वेन सर्वतः पापीयानित्यर्थः ॥ ४० ॥ श्री. टी-ज्ञानाधिकारिणमुक्त्वा तद्विपरीतमनधिकारिणमाह-अज्ञश्चेति । अज्ञो गुरूपदिष्टानभिज्ञः कथंचिज्ज्ञाने जातेऽप्यश्रद्दधानश्च जातायामपि श्रद्धायां ममेदं सिध्येद्वा न वेति संशयाक्रान्तचित्तश्च नश्यति स्वार्थाद्रश्यति । एतेषु त्रिष्वपि संशयात्मा सर्वथा नश्यति । यतस्तस्यायं लोको नास्ति धनार्जनविवाहाद्यसिद्धेः । न च परलोकः, धर्मस्यानिष्पत्तेः । न च सुखं संशयेनैव भोगस्याप्यसंभवात् ॥ ४० ॥ . म० टी०- एतादृशस्य सर्वानर्थमूलस्य संशयस्य निराकरणायाऽऽत्मनिश्चयमुपायं वदन्नध्यायद्वयोक्ता पूर्वापरभूमिकाभेदेन कर्मज्ञानमयीं द्विविधां ब्रह्मनिष्ठामुपसंहरति- योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ॥ आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥ ४ ॥ योगेन भगवदाराधनलक्षणसमत्वबुद्धिरूपेण संन्यस्तानि भगवति समर्पितानि कर्माणि येन । यद्वा परमार्थदर्शनलक्षणेन योगेन सन्यस्तानि त्यक्तानि कर्माणि येन तं योगसंन्यस्तकर्माणम् । संशये सति कथं योगसंन्यस्तकर्मत्वमत आह-ज्ञानसं- छिन्नसंशयं ज्ञानेनाऽऽत्मनिश्चयलक्षणेन च्छिन्नः संशयो येन तम् । विषयपरवशत्वरू- पप्रमादे सति कुतो ज्ञानोत्पत्तिरित्यत आह-आत्मवन्तमप्रमादिनं सर्वदा सावधा- नम् । एतादृशमप्रमादित्वेन ज्ञानवन्तं ज्ञानमंछिन्नसंशयत्वेन योगसंन्यस्तकर्माणं कर्माणि लोकसंग्रहार्थानि वृथाचेष्टारूपाणि वा न निबध्नन्ति अनिष्टमिष्टं मिश्रं वा शरीरं नाऽऽरभन्ते हे धनंजय ॥ ४१ ॥ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०४श्लो०४२] श्री०टी०-अध्यायद्वयोक्तां पूर्वापरभूमिकाभेदेन कर्मज्ञानमयीं द्विविधां ब्रह्म- निष्ठामुपसंहरति योगेतिद्वाभ्याम्-योगेन परमेश्वराराधनरूपेण तस्मिन्संन्यस्तानि समर्पितानि कर्माणि येन तं कर्माणि स्वफलैर्न निबध्नन्ति । अतश्च ज्ञानेनाकात्म- बोधेन संछिन्नः संशयो देहायभिमानलक्षणो यस्य तं चाऽऽत्मवन्तमप्रमादिनं कर्माणि लोकसंग्रहार्थानि स्वाभाविकानि वा न निबध्नन्ति ॥ ४१ ॥ म० टी०-यस्मादेवम्- तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ॥ छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहत्यां संहितायां वैयासि- क्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसं- वादे ब्रह्मार्पणयोगो नाम चतु- र्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अज्ञानादविवेकात्संभूतमुत्पन्नं हृत्स्थं हृदि बुद्धौ स्थितं, कारणस्याऽऽश्रयस्य च झाने शत्रुः सुखेन हन्तुं शक्यत इत्युभयोपन्यासः । एनं सर्वानर्थमूलभूत संशयमात्मनो ज्ञानासिनाऽऽत्मविषयकनिश्चयखड्गेन च्छित्त्वा योगं सम्यग्दर्शनोपायं निष्कामकन माऽऽतिष्ठ कुरु । अत इदानीमुत्तिष्ठ युद्धाय हे भारत भरतवंशे जातस्य युद्धोद्यमो न निष्फल इति भावः ॥ ४२ ॥ स्वस्थानीशत्वबाधेन भक्तिश्रद्धे दृढीकृते । धीहेतुः कर्मनिष्ठा च हरिणेहोपसंहृता ॥१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वेश्वरसरस्वतीश्रीपादशिष्यश्रीमधु- सूदनसरस्वतीविरचितायां श्रीमद्भगवद्गीतागूढार्थदीपिकायां ब्रह्मार्पणयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ श्री० टी०-यस्मादेवम् - तस्मादिति । आत्मनोऽज्ञानेन संभूतं हृदि स्थित- मेनं संशयं शोकादिनिमित्तं देहात्मविवेकज्ञानखड्गेन च्छित्त्वा परमात्मज्ञानोपायमूर्त कर्मयोगमातिष्ठाऽऽश्रय । तत्र च प्रथमं प्रस्तुताय युद्धायोत्तिष्ठ हे भारतेति क्षत्रियत्वेन युद्धस्य धर्म्यत्वं दर्शितम् ॥ ४२ ॥ १ ख. ग. छ. ज.झ. इतश्च । ङ. ततश्च । [अ०५लो०] श्रीमद्भगवद्गीता। पुमवस्थादिभेदेन कर्मज्ञानमयी द्विधा । निष्ठोक्का येन तं वन्दे शौरि संशयसंछिदम् ॥ १॥ इति श्रीसुबोधिन्या टोकायां श्रीधरस्वामिविरचितायां ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः। म. टी.--अध्यायाभ्यां कृतो द्वाभ्यां निर्णयः कर्मबोधयोः । कर्मतत्त्यागयोाभ्यां निर्णयः क्रियतेऽधुना ॥ तृतीयेऽध्याये " ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते " इत्यादिनाऽर्जुनेन पृष्टो भगवाज्ञा- नकर्मणोर्विकल्पसमुच्चयासंभवेनाधिकारिभेदव्यवस्थया " लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मया" इत्यादिना निर्णयं कृतवान् । तथा चाज्ञाधिकारिकं कर्म न ज्ञानेन सह समुच्चीयते तेजस्तिमिरयोरिव युगपदसंभवात्कर्माधिकारहेतुभेदबुध्यपनोदकत्वेन ज्ञानस्य तद्विरोधित्वात् । नापि विकल्प्यते, एकार्थत्वाभावात् , ज्ञानकार्यस्याज्ञानना. शस्य कर्मणा कर्तुमशक्यत्वात् “तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽय- नाय” इति श्रुतेः।ज्ञाने जाते तु कर्मकार्य नापेक्ष्यत एवेत्युक्तं "यावानर्थ उदपाने" इत्यत्र । तथा च ज्ञानिनः कर्मानधिकारे निश्चिते प्रारब्धकर्मवशाहृयाचेष्टारूपेण तदनुष्ठानं वा सर्वकर्मसंन्यासो वेति निर्विवाद चतुर्थे निर्णीतम् । अज्ञेन त्वन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानो- त्पत्तये कर्माण्यनुष्ठेयानि " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इति श्रुतेः, “सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते" इति भगवद्वच- नाच । एवं सर्वकर्माणि ज्ञानार्थानि । तथा सर्वकर्मसंन्यासोऽपि ज्ञानार्थः श्रूयते-"एत- मेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति, " "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत्, "त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक्परं पदम्,“सत्या- नृते सुखदुःखे वेदानिम लोकममुं च परित्यज्याऽऽत्मानमन्विच्छेत् ," इत्यादौ । तत्र कर्म- तत्त्यागयोरारादुपकारकसंनिपत्योपकारकयोः प्रयाजावघातयोरिख न समुच्चयः संभवति विरुद्धत्वेन यौगपद्याभावात् । नापि कर्मतत्त्यागयोरात्मज्ञानमात्रफलत्वेनैकार्थत्वादति- रात्रयोः षोडशिग्रहणाग्रहणयोरिव विकल्पः स्यात्, द्वारभेदेनैकार्थत्वाभावात् । कर्मणो हि पापक्षयरूपमदृष्टमेव द्वार, संन्यासस्य तु सर्वविक्षेपाभावेन विचारावसरदानरूपं दृष्टमेव द्वारं, नियमापूर्वं तु दृष्टसमवायित्वादवघातादाविव न प्रयोजकम् । तथा चाह- -- १ घ. ङ, च, छ. कल्पते । १६२ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०५श्लो०१] ष्टार्थदृष्टार्थयोरारादुपकारकसंनिपत्योपकारकयोरेकप्रधानार्थत्वेऽपि विकल्पो नास्त्येव, प्रयाजावघातादीनामपि तत्प्रसङ्गात् । तस्मात्क्रमेणोभयमप्यनुष्ठेयम् । तत्रापि संन्यासा- नन्तरं कर्मानुष्ठानं चेत्तदा परित्यक्तपूर्वाश्रमस्वीकारेणाऽऽरूढपतितत्वात्कनिधिका- रित्वं प्राक्तनसंन्यासवैयर्थं च तस्यादृष्टार्थत्वाभावात् । प्रथमकृतसंन्यासेनैव ज्ञानाधि- कारलाभे तदुत्तरकाले कर्मानुष्ठानवैयर्थं च । तस्मादादौ भगवदर्पणबुद्ध्या निष्कामक. मानुष्ठानादन्तःकरणशुद्धौ तीव्रण वैराग्येण विविदिषायां दृढायां सर्वकर्मसंन्यासः श्रव- णमननादिरूपवेदान्तवाक्यविचाराय कर्तव्य इति भगवतो मतम् । तथा चोक्तम्-"न कर्मणामनारम्भान्नैष्कयं पुरुषोऽश्नुते " इति । वक्ष्यते च- " आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते " इति ।। योगोऽत्र तीववैराग्यपूर्विका विविदिषा । तदुक्तं वार्तिककारैः- " प्रत्यग्विविदिषासिद्धयै वेदानुवचनादयः । ब्रह्मावाप्यै तु तत्याग इप्सन्तीति श्रुतेर्बलात् " इति ॥ स्मृतिश्च-" कषायपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः । कषाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञान प्रवर्तते " इति ॥ मोक्षधर्मेच-" कषायं पाचयित्वा च श्रेणीस्थानेषु च त्रिषु । प्रत्रजेच्च परं स्थानं पारिवाज्यमनुत्तमम् ॥ भावितेः करणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे ॥ तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः" इति ॥ मोक्षं वैराग्यम् । एतेन क्रमाक्रमसंन्यासौ द्वावाप दर्शितौ । तथा च श्रुतिः--" ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेनहानी भूत्वा प्रबजेद्यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद्ग्रहाद्वा वनाद्वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् " इति । तस्मादज्ञस्याविरक्ततादशायां कर्मानुष्ठान- मेव । तस्यैव विरक्ततादशायां संन्यासः श्रवणाधवसरदानेन ज्ञानार्थ इति दशाभेदेना- ज्ञमधिकृत्यैव कर्मतत्त्यागौ व्याख्यातुं पञ्चमषष्ठावध्यायावारभ्यते । विद्वत्संन्यासस्तु ज्ञानबलादर्थसिद्ध एवेति संदेहाभावान्नात्र विचार्यते । तत्रैकमेव जिज्ञासुमज्ञं प्रति १ क. कर्मभ्यो । [अ०५लो. १-२] श्रीमद्भगवद्गीता। झानार्थत्वेन कर्मतत्त्यागयोविधानात्तयोश्च विरुद्धयोयुगपदनुष्ठानासंभवान्मया जिज्ञासुना किमिदानीमनुष्ठेयमिति संदिहानः- अर्जुन उवाच- संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ॥ यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १॥ हे कृष्ण सदानन्दरूप भक्तदुःखकर्षणेति वा । कर्मणां यावज्जीवादिश्रुतिविहितानां नित्यानां नैमित्तिकानां च संन्यासं त्यागं जिज्ञासुमज्ञं प्रति कथयति वेदमुखेन पुनस्त- द्विरुद्धं योगं च कर्मानुष्ठानरूपं शंससि " एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रत्र. जन्ति " "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन" इत्यादिवाक्यद्वयेन, "निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाऽऽप्नोति किल्बिषम्" "छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत" इति गीतावाक्यद्वयेन वा । तत्रैकमज्ञं प्रति कर्मतत्त्यागयोविंधानायुगपदुभयानुष्ठानासंमवादेतयोः कर्मतत्त्यागयोर्मध्ये यदेकं श्रेयः प्रशस्यतरं मन्यसे कर्म वा तत्त्यागं वा तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितं तव मतमनुष्ठानाय ॥ १ ॥ श्री०टी०निवार्य संशयं जिष्णोः कर्मसंन्यासयोगयोः । जितेन्द्रियस्य च यतेः पञ्चमे मुक्तिमब्रवीत् ॥ १ ॥ अज्ञानसंभूतं संशयं ज्ञानासिना छित्त्वा कर्मयोगमातिष्ठेत्युक्तं तत्र पूर्वापरविरोधं म- न्वानः-अर्जुन उवाच-संन्यासमिति। “यस्त्वात्मरतिरेव स्यात्" इत्यादिना "सर्व कर्मा- खिलं पार्थ " इत्यादिना च ज्ञानिनः कर्मसंन्यासं कथयसि । ज्ञानासिना संशयं छित्त्वा योगमातिष्ठेति पुनर्योग च कथयसि । न च कर्मसंन्यासः कर्मयोगश्चैकस्यैकदैव संभवतः, विरुद्धस्वरूपत्वात् । तस्मादेतयोर्मध्य एकस्मिन्ननुष्ठातव्ये सति मम यच्छ्रेयः श्रेष्ठ मुनि- श्चितं तदेकं ब्रूहि ॥ १॥ म०टी०-एवमर्जुनस्य प्रश्ने तदुत्तरम्- श्रीभगवानुवाच- संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ॥ तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥२॥ • अयं श्लोकः क. पुस्तक एव दृश्यते । १ ख. हि कथय ॥१॥ १६४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[भ०५लो०३-४] निःश्रेयसकरौ ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन मोक्षोपयोगिनौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासादनधिका- रिकृतात्कर्मयोगो विशिष्यते श्रेयानधिकारसंपादकत्वेन ॥२॥ श्री०टी०--अत्रोत्तरम्-श्रीभगवानुवाच-संन्यास इति । अयं भावः-नहि वेदान्तवेद्यात्मतत्त्वविदं प्रति कर्मयोगमहं ब्रवीमि । यतः पूर्वोक्तेन संन्यासेन विरोधः स्यात्, अपि तु देहात्माभिमानिनं त्वां बन्धुवधादिनिमित्तशोकमोहादिकृतमेनं संशयं देहात्मविवेकज्ञानासिना छित्त्वा परमात्मज्ञानोपायभूतं कर्मयोगमातिष्ठेति ब्रवीमि । कर्म- योगेन(ण) शद्धचित्तस्य चाऽऽत्मतत्त्वज्ञाने जाते सति तत्परिपाकार्थ ज्ञाननिष्ठाङ्गत्वेन संन्यासः पूर्वमुक्तः । एवं सत्यङ्गप्रधानयोर्विकल्पायोगात्संन्यासः कर्मयोगश्चेत्येतावुभावपि भूमिकाभेदेन समुचितावेव निःश्रेयसं साधयतः, तथाऽपि तु तयोर्मध्ये कर्मसंन्यासात्स- काशात्कर्मयोगो विशिष्यते विशिष्टो भवति ॥ २ ॥ म०टी०-तमेव कर्मयोगं स्तौति त्रिभिः- ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न दृष्टि न काङ्क्षति ॥ निहो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥ स कर्मणि प्रवृत्तोऽपि नित्यं संन्यासीति ज्ञेयः। कोऽसौ यो न द्वेष्टि भगवदर्पणबुद्ध्या क्रियमाणं कर्म निष्फलत्वशङ्कया । न काङ्क्षति स्वर्गादिकम् । निद्वंद्वी रागद्वेषरहितो हि यस्मात्सुखमनायासेन हे महाबाहो बन्धादन्तःकरणाशुद्धिरूपाज्ज्ञानप्रतिबन्धात्प्र- मुच्यते नित्यानित्यवस्तुविवेकादिप्रकर्षेण मुक्तो भवति ॥ ३ ॥ श्री० टी०-कुत इत्यपेक्षायां संन्यासित्वेन कर्मयोगिनं स्तुवंस्तस्य श्रेष्ठत्वं दर्श- यति-ज्ञेय इति । रागद्वेषादिराहित्येन परमेश्वरार्थं कर्माणि योऽनुतिष्ठति स नित्यं कर्मानुष्ठानकालेऽपि संन्यासीत्येवं ज्ञेयः । तत्र हेतुः-निर्द्वद्वो रागद्वेषादिद्वंद्वशून्यो हि शुद्धचित्तो ज्ञानद्वारा सुखमनायासेनैव बन्धात्संसारात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥ म० टी०-ननु यः कर्मणि प्रवृत्तः स कथं संन्यासीति ज्ञातव्यः कर्मतत्त्यागयोः खरूपविरोधात्, फलैक्यात्तथेति चेत्, न स्वरूपतो विरुद्धयोः फलेऽपि विरोधस्यौचि- त्यात् । तथाच निःश्रेयप्तकरावुभावित्यनुपपन्नभित्याशङ्कयाऽऽह- सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ॥ एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोविन्दते फलम् ॥ ४॥ संख्या सम्यगात्मबुद्धिस्तां वहतीति ज्ञानान्तरङ्गसाधनतथा सांख्यः संन्यासः । योगः पूर्वोक्तः कर्मयोगः । तौ पृथग्विरुद्धफलौ बालाः शास्त्रार्थविवेकज्ञानशून्याः प्रव- १ क. ग. घ. ङ, च. छ, ज, झ.ज. "शिष्टो। २ क. झ. सेव। - [अ०५१०५] श्रीमद्भगवद्गीता। दन्ति न पण्डिताः । किं तर्हि पण्डितानां मतम् । उच्यते--एकमपि संन्यासकर्म- णोर्मध्ये सम्यगास्थितः स्वाधिकारानुरूपेण सम्यग्यथाशास्त्रं कृतवान्सन्नुभयोविन्दते फलं ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण निःश्रेयसमेकमेव ॥ ४ ॥ श्री० टी०-यस्मादेवमङ्गप्रधानत्वेनोभयोरवस्थाभेदेन क्रमसमुच्चयोऽतो विक- ल्पमङ्गीकृत्यो+भयोः कः श्रेष्ठ इति प्रश्नोऽज्ञानिनामेवोचि तो न विवेकिनामित्याह- सांख्ययोगाविति । सांख्यशब्देन ज्ञाननिष्ठावाचिना तदङ्गं संन्यासं लक्षयति । संन्यासकर्मयोगावेकफलौ सन्तौ पृथक्स्वतन्त्राविति बाला अज्ञा एव प्रवदन्ति न तु पण्डिताः । तत्र हेतुः-अनयोरेकमपि सम्यगास्थित आश्रितः सन्नुभयोरपि फलं प्राप्नोति । तथाहि-कर्मयोगं सम्यगनुतिष्ठ शुद्धचित्तः सज्ञानद्वारा यदुभयोः फलं कैवल्यं तद्विन्दति । संन्यासं सम्यगास्थितोऽपि पूर्वमनुष्ठितस्य कर्मयोगस्यापि परम्प- रया ज्ञानद्वारा यदुभयोः फलं कैवल्यं तद्विन्दतीति न पृथक्कलत्वमनयोरित्यर्थः ॥ ४ ॥ म० टी०-एकस्यानुष्ठानात्कथमुभयोः फलं विन्दते तत्राऽऽह- यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ॥ एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥५॥ सांख्यैर्ज्ञाननिष्ठैः संन्यासिभिरैहिककर्मानुष्ठानशून्यत्वेऽपि प्राग्भवीयकर्मभिरेव संस्कृ- तान्तःकरणैः श्रवणादिपूर्विकया ज्ञाननिष्ठया यत्प्रसिद्ध स्थानं तिष्ठत्येवास्मिन्नतु कदाऽ. पि च्यवत इति व्युत्पत्त्या मोक्षाख्यं प्राप्यत आवरणाभावमात्रेण लभ्यत इव नित्य- प्राप्तत्वात् । योगैरपि भगवदर्पणबुद्धया फलाभिसंधिराहित्येन कृतानि कर्माणि शास्त्रीयाणि योगास्ते येषां सन्ति तेऽपि योगाः । अर्शआदित्वान्मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययः । तैयोगिभिरपि सत्त्वशुद्धया संन्यासपूर्वकश्रवणादिपुरःसरया ज्ञाननिष्ठया वर्तमाने भवि- ध्यति वा जन्मनि संपत्स्यमानया तत्स्थानं गम्यते । अत एकफलत्वादेकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स एव सम्यक्पश्यति नान्यः । अयं भावः-येषां संन्यास- पूर्विका ज्ञाननिष्ठा दृश्यते तेषां तयैव लिङ्गेन प्राग्जन्मसु भगवदर्पितकर्मनिष्ठाऽनुमीयते । कारणमन्तरेण कार्योत्पत्त्ययोगात् । तदुक्तम् - " यान्यतोऽन्यानि जन्मानि तेषु नूनं कृतं भवेत् । यत्कृत्यं पुरुषेणेह नान्यथा ब्रह्मणि स्थितिः " इति || एवं येषां भगवदर्पितकर्मनिष्ठा दृश्यते तेषां तयैव लिङ्गेन भाविनी संन्यासपूर्व- ज्ञाननिष्ठाऽनुमीयते सामन्याः कार्याव्यभिचारित्वात् । तस्मादज्ञेन मुमुक्षुणाऽन्तः- + क. पुस्तकातिरिक्तपुस्तकेषु " उभयोरेकः श्रेष्ठः " इति पाठो वर्तते । स चायुक्तः । १ क. सत्कृत्य। १ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता- [अ०५श्लो०६ करणशुद्धये प्रथम कर्मयोगोऽनुष्ठेयो न तु संन्यासः । स तु वैराग्यतबितायां स्वयमेव भविष्यतीति ॥ ६ ॥ श्री०टी०-एतदेव स्फुटयति-यत्सांख्यौरिति । सांख्यैर्ज्ञाननिष्ठैः संन्यासि- भिर्यत्स्थानं मोक्षाख्यं प्रकर्षेण साक्षादाप्यते, योगैरित्यत्रार्शआदित्वान्मत्वर्थीयोऽप्र- त्ययो द्रष्टव्यः । कर्मयोगिभिरपि तदेव ज्ञानद्वारेण गम्यतेऽवाप्यत इत्यर्थः । अतः सांख्यं च योगं चैकफलत्वेनैकं यः पश्यति स एव सम्यक्पश्यति ॥ ५ ॥ म० टी०-अशुद्धान्तःकरणेनापि संन्यास एव प्रथमं कुतो न क्रियते ज्ञाननिष्ठा- हेतुत्वेन तस्याऽऽवश्यकत्वादिति चेत्तत्राऽऽह- संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः॥ योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥६॥ अयोगतो योगमन्तःकरणशोधकं शास्त्रीय कर्मान्तरेण हठादेव यः कृतः संन्यासः स तु दुःखमाप्तुमेव भवति अशुद्धान्तःकरणत्वेन तत्कलस्य ज्ञाननिष्ठाया असंभवात् । शोधके च कर्मण्यनधिकारात्कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टत्वेन परमसंकटापत्तेः । कर्मयोगयुक्तस्तु शुद्धान्तःकरणत्वान्मुनिर्मननशीलः संन्यासी भूत्वा ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणमात्मानं नचि. रेण शीघ्रमेवाधिगच्छति साक्षात्करोति प्रतिबन्धकाभावात् । एतचोक्तं प्रागेव- “न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति" इति ॥ अत एकफलत्वेऽपि कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यत इति यत्प्रागुक्तं तदुप- पन्नम् ॥ ६ ॥ श्री०टी०-यदि कर्मयोगिनोऽप्यन्ततः संन्यासेनैव ज्ञाननिष्ठा तर्हि आदित एव संन्यासः कर्तुं युक्त इति मन्वानं प्रत्याह-संन्यास इति । अयोगतः कर्मयोग विना संन्यासः प्राप्तुं दुःख दुःखहेतुरशक्य इत्यर्थः । चित्तशुद्ध्यमावेन ज्ञाननिष्ठाया असंभवात् । योगयुक्तस्तु शुद्धचित्ततया मुनिः संन्यासी भूत्वोऽचिरेणैव ब्रह्माधिगच्छति अपरोक्षं जानाति । अतश्चित्तशुद्धेः प्राकर्मयोग एव संन्यासाद्विशि. प्यत इति पूर्वोक्त सिद्धम् । तदुक्तं वातिककृद्धिः- " प्रमादिनो बहिश्चित्ताः पिशुनाः कलहोत्सुकाः । संन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते दैवसंदूषिताशयाः" इति ॥६॥ म०टी०-ननु कर्मणो बन्धहेतुत्वाद्योगयुक्तो मुनिर्बमाधिगच्छतीत्यनुपपन्नमि- त्यत आह- १ ख, ग. घ. छ. च.छ. झ ञ, 'दित्वेन मत्व। २ ख. "त्वा नचि। [भ०५श्लो०७-९] श्रीमद्भगवद्गीता। १६७ योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः॥ सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥७॥ भगवदर्पणफलाभिसंधिराहित्यादिगुणयुक्तं शास्त्रीय कर्म योग इत्युच्यते । तेन योगेन युक्तः पुरुषः प्रथमं विशुद्धात्मा विशुद्धो रजस्तमोभ्यामकलुषित आत्माऽन्तःकरणरूपं सत्त्वं यस्य स तथा। निर्मलान्तःकरणः सन्विनितात्मा स्ववशीकृतदेहः। ततो जितेन्द्रियः खवशीकृतसर्वबाह्येन्द्रियः । एतेन मनूक्तस्त्रिदण्डी कथितः, “वाग्दडोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डीति कथ्यते " इति ॥ वागिति बाह्येन्द्रियोपलक्षणम् । एतादृशस्य तत्त्वज्ञानमवश्यं भवतीत्याह-सर्व- भूतात्मभूतात्मा सर्वभूत आत्ममूतश्चाऽऽत्मा स्वरूपं यस्य स तथा । जडाजडात्मकं सर्वमात्ममात्रं पश्यन्नित्यर्थः । सर्वेषां भूतानामात्मभूत आत्मा यस्येति व्याख्याने तु सर्वभूतात्मेत्येतावतैवार्थलाभादात्मभूतेत्यधिकं स्यात् । सर्वात्मपदयोर्जडाजडपरत्वे तु समञ्जसम् । एतादृशः परमार्थदर्शी कुर्वन्नपि कर्माणि परदृष्ट्या न लिप्यते तैः कर्मभिः खदृष्ट्या तदभावादित्यर्थः ॥ ७ ॥ श्री०टी०-कर्मयोगादिक्रमेण ब्रह्माधिगमे सत्यपि तदुपरितनेन कर्मणा बन्धः स्यादेवेत्याशङ्कयाऽऽह-योगयुक्त इति । योगेन युक्तोऽतो विशुद्ध आत्मा चित्तं यस्यात एव विजित आत्मा शरीरं येन । अत एव जितानीन्द्रियाणि येन । ततश्च सर्वेषां भूतानामात्मभूत आत्मा यस्य स लोकसंग्रहार्थं स्वाभाविक वा कर्म कुर्वन्नाप न लिप्यते तैन बध्यते ॥ ७ ॥ म०टी०एतदेव विवृणोति द्वाभ्याम्- नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्वविद ॥ पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघनश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ८॥ प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषनिमिषन्नपि ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥ चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियैागादिकर्मेन्द्रियैः प्राणादिवायुभेदैरन्तःकरणचतुष्टयेन च तत्त- चेष्टासु क्रियमाणासु इन्द्रियाणीन्द्रियादीन्येवेन्द्रियार्थेषु स्वस्वविषयेषु वर्तन्ते प्रवर्तन्ते न त्वहमिति धारयन्नवधारयन्नैव किंचित्करोमीति मन्येत मन्यते तत्त्ववित्परमार्थदर्शी युक्तः समाहितचित्तः । अथवाऽऽदौ युक्तः कर्मयोगेन(ण) पश्चादन्तःकरणशुद्धिद्वारेण तत्त्वविद्भूत्वा नैव किंचित्करोमीति मन्यत इति संबन्धः । तत्र दर्शनश्रवणस्पर्शनधा१६८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता- [अ०५श्लो०१०] णाशनानि चक्षुःश्रोत्रत्वग्घ्राणरसनानां पञ्चज्ञानेन्द्रियाणां व्यापाराः पश्यञ्ण्वन्स्पृश- ञ्जिघनश्नन्नित्युक्ताः । गतिः पादयोः । प्रलापो वाचः । विसर्गः पायूपस्थयोः । ग्रहणं हस्तयोरिति पञ्च कर्मेन्द्रियव्यापारा गच्छन्प्रलपन्विसजन्गृह्णन्नित्युक्ताः । श्वसन्निति प्राणादिपञ्चकस्य व्यापारोपलक्षणम् । उन्मिपन्निमिषन्निति नागकर्मादिपञ्चकस्य । स्वप- नित्यन्तःकरणचतुष्टयस्य । अर्थक्रमवशात्पाठक्रम भङ्क्त्वा व्याख्याताविमौ श्लोकौ । यस्मात्सर्वव्यापारेष्वप्यात्मनोऽकर्तृत्वमेव पश्यति अतः कुर्वन्नपि न लिप्यत इति युक्त- मेवोक्तमिति भावः ॥ ८ ॥९॥ श्री० टी०--कर्म कुर्वन्नपि न लिप्यत इत्येतद्विरुद्धमित्याशङ्कय कर्तृत्वाभिमाना- भावान्न विरुद्धमित्याह-नैवेति द्वाभ्याम् । कर्मयोगेन(ण) युक्तः क्रमेण तत्त्वविद्वत्वा दर्शनश्रवणादीनि कुर्वन्नपीन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्बुद्ध्या निश्चित्य किंचि- दप्यहं न करोमीति मन्येत मन्यते । तत्र दर्शनश्रवणस्पर्शनावघ्राणाशनानि चक्षुरादि- ज्ञानेन्द्रियव्यापाराः । गतिः पादयोः । स्वापो बुद्धेः । श्वासः प्राणस्य । प्रलपनं वागि- न्द्रियस्य । विसर्गः पायूपस्थयोः । ग्रहणं हस्तयोः । उन्मेषणनिमेषणे कूर्माख्यप्राण- स्येति विवेकः । एतानि कर्माणि कुर्वन्नपि अभिमानाभावाद्ब्रह्मविन्न लिप्यते । तथाच पारमर्षे सूत्रम्-" तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोर श्लेषविनाशौ तथ्यपदेशात् " इति म० टी०-तरविद्वान्कर्तृत्वाभिमानालिप्यतैव तथाच कथं तस्य संन्यासपूर्षिका ज्ञाननिष्ठा स्यादिति तत्राऽऽह- ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः॥ लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्असा ॥१०॥ ब्रह्मणि परमेश्वर आधाय समर्थ सङ्गं फलाभिलाषं त्यक्त्वेश्वरार्थं भृत्य इव स्वाम्यर्थं स्वफलनिरपेक्षतया करोमीत्यभिप्रायेण कर्माणि लौकिकानि वैदिकानि च करोति यो लिप्यते न स पापेन पापपुण्यात्मकेन कर्मणेति यावत् । यथा पद्मपत्रमुपरि प्रक्षिप्ते- नाम्भसा न लिप्यते तद्वत् । भगवदर्पणबुद्धयाऽनुष्ठितं कर्म बुद्धिशुद्धिफलमेव स्यात् ।। १०॥ श्री० टी०-तहि यस्य करोमीत्यभिमानोऽस्ति तस्य कर्मलेपो दुर्वारोऽविशुद्ध- चित्तत्वाच्च संन्यासोऽपि नास्तीति महत्संकटमापनमित्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मणीति । ब्रह्मण्याधाय परमेश्वरे समर्प्य तत्फले च सङ्गं त्यक्त्वा यः कर्माणि करोति असौ १ क. ख. घ. इ. च. छ. ज. अ. अ. ख्यातोऽयं श्ोकः । य । २ ग. ब. छ. 'वाद्यभि । - [अ०५श्लो०११-१२] श्रीमद्भगवद्गीता। पापेन बन्धहेतुतया पापिष्ठेन पुण्यपापात्मकेन कर्मणा न लिप्यते यथा पद्मपत्रमम्मसि स्थितमध्यम्भसा न लिप्यते तद्वत् ॥ १० ॥ या टी०-तदेव विवृणोति- कायेन मनसा बुद्धया केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥११॥ कायेन मनसा बुद्ध्येन्द्रियैरपि योगिनः कर्मिणः फलसङ्गं त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्ति । कायादीनां सर्वेषां विशेषणं केवलैरिति । ईश्वरायैव करोमि न मम फलायेति ममताशून्यैरित्यर्थः । आत्मशुद्धये चित्तशुद्धयर्थम् ॥ ११ ॥ श्री० टी०-बन्धकत्वाभावमुक्त्वा मोक्षहेतुत्वं सदाचारेण दर्शयति-काये- नेति । कायेन स्नानादि, मनसा ध्यानादि, बुद्ध्या तत्त्वनिश्चयादि, केवलैः कर्मामिनि- वेशरहितैरिन्द्रियैश्च श्रवणकीर्तनादिलक्षणं कर्मफलसङ्गं त्यक्त्वा चित्तशुद्धये कर्मयोगिनः कर्म कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ म. टी.-कर्तृत्वाभिमानसाम्येऽपि तेनैव कर्मणा कश्चिन्मुच्यते कश्चित्तु बध्यत इति वैषम्ये को हेतुरिति तत्राऽऽह- युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमानोति नैष्ठिकीम् ॥ अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥ युक्त ईश्वरायैवैतानि कर्माणि न मम फलायेत्येवमभिप्रायवान्कर्मफलं त्यक्त्वा कर्माणि कुर्वशान्ति मोक्षाख्यामाप्नोति नैष्ठिकी सत्त्वशुद्धिनित्यानित्यवस्तुविवेकसंन्यासज्ञान- निष्ठाक्रमेण जातामिति यावत् । यस्तु पुनरयुक्त ईश्वरायैवैतानि कर्माणि न मम फला- येत्यभिप्रायशून्यः स कामकारेण कामतः प्रवृत्त्या मम फलायैवेदं कर्म करोमीति फले सक्तो निबध्यते कर्मभिनितरां संसारबन्धं प्राप्नोति । यस्मादेवं तस्मात्त्वमपि युक्तः सन्कर्माणि कुर्विति वाक्यशेषः ।। १२ ।। श्री०टी०-ननु तेनैव कर्मणा कश्चिन्मुच्यते कश्चिद्वध्यत इति व्यवस्था कथमत आह-युक्त इति । युक्तः परमेश्वरैकनिष्ठः सन्कर्मणां फलं त्यक्त्वा कर्माणि कुर्वन्नात्यन्तिकी शान्ति मोक्ष प्राग्नोति । अयुक्तस्तु बहिर्मुखः कामकारेण कामतः प्रवृत्त्या फल आसक्तो नितरां बन्धं प्राप्नोति ॥ १२ ॥ म०टी०-अशुद्धचित्तस्य केवलात्संन्यासात्कर्मयोगः श्रेयानिति पूर्वोक्तं प्रप- ऊच्याधुना शुद्धचित्तस्य सर्वकर्मसंन्यास एव श्रेयानित्याह- १ क. ख. घ. ङ. च. छ. ज. अ. त्तसत्वशु। २२ . मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०५श्लो०१३] सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽऽस्ते सुखं वशी ॥ नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रतिषिद्धं चेति सर्वाणि कर्माणि मनसा कर्मण्यकर्म यः पश्येदित्यत्रोक्तेनाकात्मस्वरूपसम्यग्दर्शनेन संन्यस्य परित्यज्य प्रारब्धकर्मवशादास्ते तिष्ठत्येव । किं दुःखेन नेत्याह-मुखमनायासेन, आयासहेतुकायवाल्मनोव्यापारशून्य- त्वात् । कायवाङ्मनांसि स्वच्छन्दानि कुतो न व्याप्रियन्ते तत्राऽऽह-वशी स्ववशी- कृतकार्यकरणसंघातः । क्वाऽऽस्ते नवद्वारे पुरे द्वे श्रोत्रे द्वे चक्षुषी द्वे नासिके वागे. केति शिरसि सप्त द्वे पायूपस्थाख्ये अध इति नवद्वारविशिष्टे देहे । देही देहभिन्नात्म- दर्शी प्रवासीव परगेहे तत्पूजापरिभवादिमिरप्रहृष्यन्नविषीदन्नहंकारममकारशून्यस्ति- ष्ठति । अज्ञो हि देहतादात्म्याभिमानादेह एव न तु देही। स च देहाधिकरणमेवाss- त्मनोऽधिकरणं मन्यमानो गृहे भूमावासने वाऽहमास इत्यभिमन्यते न तु देहेऽहमास इति भेददर्शनाभावात् । संघातव्यतिरिक्तात्मदर्शी तु सर्वकर्मसंन्यासी भेददर्शनाद्देहेऽह- मास इति प्रतिपद्यते । अत एव देहादिव्यापाराणामविद्ययाऽऽत्मन्यक्रिये समारोपितानां विद्यया बाध एव सर्वकर्मसंन्यास इत्युच्यते । एतस्मादेवाज्ञवलक्षण्याद्युक्तं विशेषणं नवद्वारे पुर आस्त इति । ननु देहादिव्यापाराणामात्मन्यारोपितानां नौव्यापाराणां तीरस्थवृक्ष इव विद्यया बाधेऽपि स्वव्यापारेणाऽऽत्मनः कर्तृत्वं देहादिव्यापारेषु कारयि- तृत्वं च स्यादिति नेत्याह-नैव कुर्वन्न कारयन् , आस्त इति संबन्धः ॥ १३ ॥ श्री०टी०--एवं तावञ्चित्तशुद्धिशून्यस्य संन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यत इत्ये. तत्प्रपञ्चितम् । इदानी शुद्धचित्तस्य संन्यासः श्रेष्ठ इत्याह-सर्वकर्माणीति । वशी यतचित्तः सर्वाणि कर्माणि विक्षेपकाणि मनसा विवेकयुक्तेन संन्यस्य सुखं यथा भव- त्येवं ज्ञाननिष्ठः सन्नास्ते । काऽऽस्त इत्यत आह-नवद्वारे नेत्रे नासिके कर्णौ मुखं चेति सप्त शिरोगतानि अधोगते द्वे पायूपस्थरूपे इत्येवं नव द्वाराणि यस्मिंस्तस्मिन्पुरे पुरव- दहंभावशून्ये देहे देह्यवतिष्ठते । अहंकाराभावादेव स्वयं तेन देहेन नैव कुर्वन्ममकारा- भावाच्च न कारयन्नित्यविशुद्धचित्ताच्यावृत्तिरुक्ता । अविशुद्धचित्तो हि संन्यस्य पुनः करोति कारयति च न त्वयं तथा । अतः सुखमास्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥ म० टी०-देवदत्तस्य स्वगतैव गतिर्यथा स्थितौ सत्यां न भवति एवमात्मनोऽपि कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्वगतमेव सत्संन्यासे सति न भवति अथवा नमसि तलमलिनता- दिवद्वस्तुवृत्त्या तत्र नास्त्येवेति संदेहापोहायाऽऽह- 3 - १ ख. घ. उ. छ. ज... शी जित। [अ०५.१४-१५] श्रीमद्भगवद्गीता। १७१ न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ॥ न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४॥ लोकस्य देहादेः कर्तृत्वं प्रभुरात्मा स्वामी न सृजति त्वं कुर्विति नियोगेन तस्य कारयिता न भवतीत्यर्थः । नापि लोकस्य कर्माणीप्सिततमानि घटादीनि स्वयं सृजति कर्ताऽपि न भवतीत्यर्थः । नापि लोकस्य कर्म कृतवतस्तत्फलसंबन्धं सजति भोज- यिताऽपि भोक्ताऽपि न भवतीत्यर्थः । " स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव सधीः " इत्यादिश्रुतेः । अत्रापि " शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते " इत्युक्तेः । यदि किंचिदपि स्वतो न कारयति न करोति चाऽऽत्मा कस्तर्हि कारयन्कुर्वश्च प्रवर्तत इति तत्राऽऽह-स्वभावस्तु , अज्ञानात्मिका देवी माया प्रकृतिः प्रवर्तते ॥ १४ ॥ श्री०टी०-ननु "एष एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपत एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीषते " इत्यादिश्रुतेः परमेश्वरेणैव शुभाशुभफलेषु कर्मसु कर्तृत्वेन प्रयुज्यमानोऽस्वतन्त्रः पुरुषः कथं तानि कर्माणि त्यजेत् , ईश्वरेणैव ज्ञानमार्गे प्रयुज्यमानस्त्यक्ष्यतीति चेत् । एवं सति वैषम्य धुण्याभ्यां प्रयोनक- कर्तृत्वादीश्वरस्यापि पुण्यपापसंबन्धः स्यादित्याशझ्याऽऽह न कर्तृत्वमिति द्वाभ्याम्- प्रभुरीश्वरो जीवलोकस्य कर्तृत्वादिकं न सजति किं तु जीवस्यैव स्वभावोऽविथैव कर्त- स्वादिरूपेण प्रवर्तते । अनाद्यविद्याकामवशात्प्रवृत्तिखभावं जीवलोकमीश्वरः कर्मसु नियुङ्क्ते न तु स्वयमेव कर्तृत्वादिकमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ म०टी०-नवीश्वरः कारयिता जीवः कर्ता, तथा च श्रुतिः-" एष उ ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमुन्निनीषते । एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते, " इत्यादिः । स्मृतिश्च- " अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा" इति ॥ तथा च जीवेश्वरयोः कर्तृत्वकारयितृत्वाभ्यां भोक्तृत्वमोजयितृत्वाभ्यां च पापपु. ज्यलेपसंभवात्कथमुक्तं स्वभावस्तु प्रवर्तत इति तत्राऽऽह परमार्थतः- नाऽऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ॥ अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५॥ विभुः परमेश्वरः कस्यचिज्जीवस्य पापं सुकृतं च नैवाऽऽदत्ते परमार्थतो जीवस्य कर्तृत्वाभावात्परमेश्वरस्य च कारयितृत्वाभावात् । कथं तर्हि श्रुतिः स्मृतिर्लोकव्य- १ घ. च. ज. झ. श्रुतिस्मृती लोक । १७२ , मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०५श्लो०१६) वहारश्च तत्राऽऽह-अज्ञानेनाऽऽवरणविक्षेपशक्तिमता मायाख्येनानृतेन तमसाss- वृतमाच्छादितं ज्ञानं जीवेश्वरजगद्भेदभ्रमाधिष्ठानभूतं नित्यं स्वप्रकाशं सच्चिदानन्दरूप- मद्वितीयं परमार्थसत्यं, तेन स्वरूपावरणेन मुह्यन्ति प्रमातृप्रमेयप्रमाणकर्तृकर्मकरणभो- क्तृभोग्यभोगाख्यनवविधसंसाररूपं मोहमतस्मिंस्तदवभासरूपं विक्षेपं गच्छन्ति जन्तवो जननशीलाः संसारिणो वस्तुस्वरूपादर्शिनः। अकञभोक्तृपरमानन्दाद्वितीयात्मस्वरू- पादर्शननिबन्धनोऽयं जीवेश्वरजगद्देदभ्रमः प्रतीयमानो वर्तते मूढानाम् । तस्यां चावस्थायां मूढप्रत्ययानुवादिन्यावेते श्रुतिस्मृती वास्तवाद्वैतबोधिवाक्यशेषभूते इति न दोषः ॥ १५ ॥ श्री० टी०-यस्मादेवं तस्मात्-नाऽऽदत्त इति । प्रयोजकोऽपि सन्प्रभुः कस्यचि- त्पापं सुकृतं च नैवाऽऽदत्ते न भजते । तत्र हेतुः-विभुः परिपूर्ण आप्तकाम इत्यर्थः । यदि हि स्वार्थकामनया कारयेत्तर्हि तथा स्थात् ,न त्वेतदस्ति, आप्तकामस्यैवाचि. न्त्यनिजमायया तत्पूर्वकर्मानुसारेण प्रवर्तकत्वात् । ननु भक्ताननुगृह्णतोऽमक्तान्निगृह्णतश्च वैषम्योपलम्भात्कथमाप्तकामत्वमित्यत आह-अज्ञानेनेति । अज्ञानेन निग्रहोऽपि दण्डरूपोऽनुग्रह एवेत्येवमज्ञानेन सर्वत्र समः परमेश्वर इत्येवंभूतं ज्ञानमावृतम् । तेन हेतुना जन्तवो जीवा मुह्यन्ति भगवति वैषम्यं मन्यन्त इत्यर्थः ॥ १५ ॥ म०टी०-तहि सर्वेषामनाद्यज्ञानावृतत्वात्कथं संसारनिवृत्तिः स्यादत आह- ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ॥ तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥ तदावरणविक्षेपशक्तिमदनाद्यनिर्वाच्यमनृतमनर्थबातमूलमज्ञानमात्माश्रयविषयमविद्या- मायादिशब्दवाच्यमात्मनो ज्ञानेन गुरूपदिष्टवेदान्तमहावाक्यजन्येन श्रवणमनननि- दिध्यासनपरिपाकनिर्मलान्तःकरणवृत्तिरूपेण निर्विकल्पकसाक्षात्कारेण शोधिततत्त्वं. पदार्थाभेदरूपशुद्धसच्चिदानन्दाखण्डैकरसवस्तुमात्रविषयेण नाशितं बाधितं कालत्रयेऽ- प्यसदेवासत्तया ज्ञातमधिष्ठानचैतन्यमात्रता प्रापितं शुक्ताविव रजतं शुक्तिज्ञानेन येषां श्रवणमननादिसाधनसंपन्नानां भगवदनुगृहीतानां मुमुक्षूणां तेषां तज्ज्ञानं कर्तृ आदित्यवत् , यथाऽऽदित्यः स्वोदयमात्रेणैव तमो निरवशेषं निवर्तयति न तु कंचित सहायमपेक्षते तथा ब्रह्मज्ञानमपि शुद्धसत्त्वपरिणामत्वाध्यापकप्रकाशरूपं स्वोत्पत्ति- मात्रेणैव सहकार्यन्तरनिरपेक्षतया सकार्यमज्ञानं निवर्तयत्परं सत्यज्ञानानन्तानन्दरूपमे- कमेवाद्वितीय परमात्मतत्त्वं प्रकाशयति प्रतिच्छायाग्रहणमात्रेणैव कर्मतामन्तरेणाभि- व्यनक्ति । अत्राज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानेन नाशितमित्यज्ञानस्याऽऽवरणत्वज्ञाननाश्यत्वाभ्यां १ क. झ. तत्तत्पू। [अ०५लो०१७] श्रीमद्भगवद्गीता। १ ज्ञानाभावरूपत्वं व्यावर्तितम् । नामावः किंचिदावृणोति न वा ज्ञानाभावो ज्ञानेन नाश्यते स्वभावतो नाशरूपत्वात्तस्य । तस्मादहमज्ञो मामन्यं च न जानामीित्यादिसा. क्षिप्रत्यक्षसिद्धं भावरूपमेवाज्ञानमिति भगवतो मतम् । विस्तरस्त्वद्वैतसिद्धौ द्रष्टव्यः । येषामिति बहुवचनेनानियमो दर्शितः । तथाच श्रुतिः-" तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणां तदिदमप्येतार्ह य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति" इत्यादिद्विषयं यदाश्रयमज्ञानं तद्विषयतदाश्रयप्रमाणज्ञानात्त. निवृत्तिरिति न्यायप्राप्तमनियम दर्शयति । तत्राज्ञानगतमावरणं द्विविधम् -एक सतोऽप्यसत्त्वापादकमन्यत्तु भातोऽप्यमानापादकम् । तत्राऽऽयं परोक्षापरोक्षसाधारण- प्रमाणज्ञानमात्रान्निवर्तते । अनुमितेऽपि वह्नयादौ पर्वते वह्निर्नास्तीत्यादिभ्रमादर्शनात् । तथा “ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मास्ति " इति वाक्यात्परोक्षनिश्चयेऽपि ब्रह्म नास्तीति भ्रमो निवर्तत एव । अस्त्येव ब्रह्म किं तु मम न भातत्यिक भ्रमजनकं द्वितीयमभाना- वरणं साक्षात्कारादेव निवर्तते । स च साक्षात्कारो वेदान्तवाक्येनैव जन्यते निर्विक- रुपक इत्याद्वैतसिद्धावनुसंधेयम् ॥ १६ ॥ श्री० टी०-ज्ञानिनस्तु न मुह्यन्तीत्याह-ज्ञानेनेति । आत्मनो भगवतो ज्ञानेन येषां तद्वैषम्योपलम्भकमज्ञानं नाशितं तज्ज्ञानं तेषामज्ञानं नाशयित्वा तत्पर परिपूर्णमीश्वरस्वरूप प्रकाशयति यथाऽऽदित्यस्तमो निरस्य समस्तं वस्तुनातं प्रकाशयति तद्वत् ॥ १६ ॥ म०टी०-ज्ञानेन परमात्मतत्त्वप्रकाशे सति- तबुद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः ॥ गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिषूतकल्मषाः ॥ १७ ॥ तस्मिज्ञानप्रकाशिते परमात्मतत्वे सच्चिदानन्दधन एव बाह्यसर्वविषयपरित्यागेन साधनपरिपाकात्पर्यवसिता बुद्धिरन्तःकरणवृत्तिः साक्षात्कारलक्षणा येषां ते तद्बुद्धयः सर्वदा निजिसमाधिभाज इत्यर्थः । तत्किं बोद्धारो जीवा बोद्धव्यं ब्रह्मतत्त्वमिति बोद्धबोद्धव्यलक्षणभेदोऽस्ति नेत्याह-तदात्मानः, तदेव परं ब्रह्माऽऽत्मा येषां ते तथा । बोद्धृबोद्धव्यभावो हि मायाविजृम्भितो न वास्तवाभेदविरोधीति भावः । ननु तदात्मान इति विशेषणं व्यर्थम् । अविद्वव्यावर्तकं हि विद्वद्विशेषणम् । अज्ञा अपि हि वस्तुगत्या तदात्मान इति कथं तब्यावृत्तिरिति चेत्, न, इतरात्मत्वव्यावृत्तौ तात्प- र्यात् । अज्ञा हि अनात्मभते देहादावात्माभिमानिन इति न तदात्मान इति व्यपदि- श्यन्ते । विज्ञास्तु निवृत्तदेहाधभिमाना इति विरोधिनिवृत्त्या तदात्मान इति व्यपदि- १ घ. च. झ. 'ते स्वाभावना । २ क. ख. ग. छ. ज. अ. वना। ८ १७४ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०५श्लो०१८] श्यन्त इति युक्तं विशेषणम् । ननु कर्मानुष्ठानविक्षेपे सति कथं देहायभिमाननिवृत्ति- रिति तत्राऽऽह-तनिष्ठाः, तस्मिन्नेव ब्रह्माणि सर्वकर्मानुष्ठानविक्षेपानिवृत्त्या निष्ठा स्थितिर्येषां ते तन्निष्ठाः, सर्वकर्मसंन्यासेन तदेकविचारपरा इत्यर्थः । फलरागे सति कथं तत्साधनभूतकर्मत्याग इति तत्राऽऽह-तत्परायणाः, तदेव परमयनं प्राप्तव्यं येषां ते तत्परायणाः, सर्वतो विरक्ता इत्यर्थः । अत्र तबुद्धय इत्यनेन साक्षात्कार उक्तः । तदात्मान इत्यनात्माभिमानरूपविपरीतभावनानिवृत्तिफलको निदिध्यासन- परिपाकः, तन्निष्ठा इत्यनेन सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकः प्रमाणप्रमेयगतासंभावनानिवृत्तिफलको वेदान्तविचारः श्रवणमननपरिपाकरूपः, तत्परायणा इत्यनेन वैराग्यप्रकर्ष इत्युत्तरो- त्तरस्य पूर्वपूर्वहेतुत्वं द्रष्टव्यम् । उक्तविशेषणा यतयो गच्छन्त्यपुनरावृत्ति पुनर्देहसं- बन्धाभावरूपां मुक्तिं प्राप्नुवन्ति । सकृन्मुक्तानामपि पुनर्देहसंबन्धः कुतो न स्यादिति तत्राऽऽह-ज्ञाननिषूतकल्मषाः, ज्ञानेन निधूतं समूलमुन्मूलितं पुनर्देहसंबन्धकारणं कल्मषं पुण्यपापात्मकं कर्म येषां ते तथा । ज्ञानेनानाद्यज्ञाननिवृत्त्या तत्कार्यकर्मक्षये तन्मूलकं पुनर्देहग्रहणं कथं भवेदिति भावः ॥ १७ ॥ श्री०टी०-एवंभूतेश्वरोपासकानां फलमाह-तबुद्धय इति । तस्मिन्नेव बुद्धिनिश्चयात्मिका येषाम् , तस्मिन्नेवाऽऽत्मा मनो येषाम् , तस्मिन्नेव निष्ठा तात्पर्य येषाम्, तदेव परमयनमाश्रयो येषाम्, ततश्च तत्प्रसादलब्धेनाऽऽत्मज्ञानेन निर्धूतं निरस्तं कल्मषं येषां तेऽपुनरावृत्ति मुक्तिं यान्ति ॥ १७ ॥ म० टी०-देहपातादूर्व विदेहकैवल्यरूपं ज्ञानफलमुक्त्वा प्रारब्धकर्मवशात्स- स्यपि देहे जीवन्मुक्तिरूपं तत्फलमाह- विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ॥ शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८॥ विद्या वेदार्थपरिज्ञानं ब्रह्मविद्या वा । विनयो निरहंकारत्वमनौद्धत्यमिति यावत् । ताभ्यां संपन्ने ब्रह्मविदि विनीते च ब्राह्मणे सात्त्विके सर्वोत्तमे, तथा गवि संस्कारही- नायां राजस्यां मध्यमायां, तथा हस्तिनि शुनि श्वपाके चात्यन्ततामसे सर्वाधमेऽपि, सत्त्वादिगुणैस्तज्जैश्च संस्कारैरस्पृष्टमेव समं ब्रह्म द्रष्टुं शीलं येषां ते समदर्शिनः, पण्डिता ज्ञानिनः, यथा गङ्गातोये तडागे सुरायां मत्रे वा प्रतिबिम्बितस्याऽऽदित्यस्य न तद्गुणदोषसंबन्धस्तथा ब्रह्मणोऽपि चिदाभासद्वारा प्रतिबिम्बितस्य नोपाधिगतगुणदो- घसंबन्ध इति प्रतिसंदधानाः सर्वत्र समदृष्टयैव रागद्वेषराहित्येन परमानन्दस्फूर्त्या जीवन्मुक्तिमनुभवन्तीत्यर्थः ॥ १८ ॥ श्री०टी०-कीदृशास्ते ज्ञानिनो येऽपुनरावृत्तिं गच्छन्तीत्यपेक्षायामाह . [अ०५लो०१९] श्रीमद्भगवद्गीता। विद्याविनयसंपन्न इति । विषमेष्वपि समं ब्रह्मैव द्रष्टुं शीलं येषां ते पण्डिता ज्ञानिन इत्यर्थः । तत्र विद्याविनयाम्यां युक्ते ब्राह्मणे च शूनो यः पचति तस्मिऽश्वपाके चेति कर्मणा वैषम्यं, गवि हस्तिनि शुनि चेति जातितो वैषम्यं दर्शितम् ॥ १८ ॥ म० टी०-ननु सात्त्विकराजसतामसेषु स्वभावविषमेषु प्राणिषु समत्वदर्शनं धर्म- शास्त्रनिषिद्धम् । तथाच तस्यान्नमभोज्यामित्युपक्रम्य गौतमः स्मरति-" समासमाभ्यां विषमसमे पूजातः" इति । समासमाभ्यामिति चतुर्थीद्विवचनम् । विषमसम इति द्वंद्वै- कवद्भावेन सप्तम्येकवचनम् । चतुर्वेदपारगाणामत्यन्तसदाचाराणां यादृशो वस्त्रालंकारा- नादिदानपुरःसरः पूजाविशेषः क्रियते तत्समायैवान्यस्मै चतुर्वेदपारगाय सदाचाराय विषमे तदपेक्षया न्यूने पूनाप्रकारे कृते, तथाऽल्पवेदानां हीनाचाराणां याहशो हीन- साधनः पूजाप्रकारः क्रियते तादृशायैवासमाय पूर्वोक्तवेदपारगसदाचारब्राह्मणापेक्षया हीनाय तादृशहीनपूजाधिके मुख्यपूजासमे पूजाप्रकारे कृते, उत्तमस्य हीनतया हीन- स्योत्तमतया पूजातो हेतोस्तस्य पूजयितुरन्नमभोज्यं भवतीत्यर्थः । पूजयिता प्रतिपत्ति- विशेषमकुर्वन्धनाद्धर्माच हीयत इति च दोषान्तरम् । यद्यपि यतीनां निष्परिग्रहाणां पाकाभावाद्धनाभावाचामोज्यानत्वं धनहीनत्वं च स्वत एव विद्यते तथाऽपि धर्महा- निर्दोषो भवत्येव । अभोज्यान्नत्वं चाशुचित्वेन पापोत्पत्युपलक्षणम् । तपोधनानां च तप एव धनमिति तद्धानिरपि दूषणं भवत्येवेति कथं समदर्शिनः पण्डिता जीवन्मुक्ता इति प्राप्त परिहरति- इहैव तैर्जितः सर्गों येषां साम्ये स्थितं मनः॥ निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥१९॥ तैः समदर्शिभिः पण्डितैरिहैव जीवनदशायामेव जितोऽतिक्रान्तः सर्गः सृज्यत इति व्युत्पत्त्या द्वैतप्रपञ्चः । देहपातादूर्ध्वमतिक्रमितव्य इति किमु वक्तव्यम् । कैः, येषां साम्ये सर्वभूतेषु विषमेष्वपि वर्तमानस्य ब्रह्मणः समभावे स्थितं निश्चलं मनः । हि यस्मान्निदोष समं सर्वविकारशून्यं कूटस्थनित्यमेकं च ब्रह्म तस्मात्ते समद- शिनो ब्रह्मण्येव स्थिताः । अयं भावः-दुष्टत्वं हि द्वेधा भवति अदुष्टस्यापि दुष्टसंब- न्धात्वतोदुष्टत्वाद्वा । यथा गङ्गोदकस्य मूत्रगर्तपातात्, स्वत एव वा यथा मूत्रादेः । तत्र दोषवत्सु श्वपाकादिषु स्थितं तद्दोषैर्दुष्यति ब्रह्मेति मूर्विभाव्यमानमापि सर्वदो. घासंसृष्टमेव ब्रह्म व्योमवदसङ्गत्वात् " असङ्गो ह्ययं पुरुषः, " सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्वाह्यदोषैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" इति श्रुतेः ।। " १७६ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता-[अ०५लो०२० ] नापि कामादिधर्मवत्तया स्वत एव कलुषितं कामादेरन्तःकरणधर्मत्वस्य श्रुतिस्मृति- सिद्धत्वात् । तस्मानिर्दोषब्रह्मरूपा यतयो जीवन्मुक्ता अभोज्यान्नादिदोषदुष्टाश्चेति व्याहतम् । स्मृतिस्त्वविद्वद्गृहस्थविषयैव, तस्यान्नमभोज्यमित्युपक्रमात्, पूजात इति मध्ये निर्देशात् , धनाद्धर्माच्च हीयत इत्युपसंहाराचेति द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥ श्री०टी०-ननु विषमेषु समदर्शनं निषिद्धं कुर्वन्तः कथं ते पण्डिताः । यथाऽऽह गौतमः-" समासमाभ्यां विषमसमे पूज्य(जा)तः" इति । अस्यार्थः- समाय पूजया विषमे प्रकारे कृते सति विषमाय च समे प्रकारे कृते सति स पूजक इहलोकात्परलोकाच हीयत इति, तत्राऽऽह-इहैवेति । इहैव जीवद्भिरेव तैः सृज्यत इति सर्गः संसारो जितो निरस्तः । कैः, येषां मनः साम्ये समत्वे स्थितम् । तत्र हेतुः- हि यस्माद्ब्रह्म समं निर्दोषं च तस्माते समदर्शिनो ब्रह्मण्येव स्थिता ब्रह्मभावं प्राप्ता इत्यर्थः । गौतमोक्तस्तु दोषो ब्रह्मभावप्राप्तेः पूर्वमेव, पूजात इति पूजकावस्थाश्रव- मात् ॥ १९ ॥ म. टी.यस्मान्निदोष समं ब्रह्म तस्मात्तद्रूपमात्मानं साक्षात्कुर्वन्- न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोहिजेत्प्राप्य चाप्रियम् ॥ स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥२०॥ 'दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः' इत्यत्र व्याख्यातं पूर्वार्धम् । जीवन्मुक्तानां स्वाभाविकं चरितमेव मुमुक्षुभिः प्रयत्नपूर्वकमनुष्ठेयमिति वदितुं लिङ्प्रत्ययौ । अद्विती- यात्मदर्शनशीलस्य व्यतिरिक्तप्रियाप्रियप्राप्त्ययोगान्न तन्निमित्तौ हर्षविषादावित्यर्थः । अद्वितीयात्मदर्शनमेव विवृणोति-स्थिरबुद्धिः स्थिरा निश्चला संन्यासपूर्वकवेदान्तवा- क्यविचारपरिपाकेण सर्वसंशयशून्यत्वेन निर्विचिकित्सा निश्चिता ब्रह्मणि बुद्धिर्यस्य स तथा, लब्धश्रवणमननफल इति यावत् । एतादृशस्य सर्वासंभावनाशून्यत्वेऽपि विपरी- तभावनाप्रतिबन्धात्साक्षात्कारो नोदेतीति निदिध्यासनमाह-असंमूढः, निदिध्यास- नस्य विजातीयप्रत्ययानन्तरितसजातीयप्रत्ययप्रवाहस्य पारपाकेण विपरीतभावनाख्यसं- मोहरहितः । ततः सर्वप्रतिबन्धापगमाद्ब्रह्मविद्ब्रह्मसाक्षात्कारवान् । ततश्च समाधिपरि- पाकेण निर्दोषे समे ब्रह्मण्येव स्थितो नान्यत्रेति ब्रह्मणि स्थितो जीवन्मुक्तः स्थितप्रज्ञ इत्यर्थः । एतादृशस्य द्वैतदर्शनाभावात्प्रहर्षोद्वेगौ न भवत इत्युचितमेव । साधकेन तु द्वैतदर्शने विद्यमानेऽपि विषयदोषदर्शनादिना प्रहर्षविषादौ त्याज्यावित्यभि- प्रायः ॥ २० ॥ १ क, ख, ग, घ, च, छ. ज. झ. भ. पूज्यत । [अ०५श्लो०२१] श्रीमद्भगवद्गीता। १७७ श्री०टी०-ब्रह्मप्राप्तस्य लक्षणमाह-नेति । यो ब्रह्मविदूत्वा ब्रह्मण्येव स्थितः स प्रियं प्राप्य न प्रहृष्येन्न प्रहृष्यति अप्रियं च प्राप्य नोद्विजेन्न विषादती- त्यर्थः । यतः स्थिरबुद्धिः स्थिरा निश्चला बुद्धिर्यस्य । तत्कुतः, यतोऽसंमूढो निवृ- तमोहः ॥ २० ॥ म. टी०-ननु बाह्यविषयप्रीतेरनेकजन्मानुभूतत्वेनातिप्रबलत्वात्तदासक्तचित्तस्य कथमलौकिके ब्रह्मणि दृष्टसर्वसुखरहिते स्थितिः स्यात्, परमानन्दरूपत्वादिति चेत्, न, तदानन्दस्याननुभूतचरत्वेन चित्तस्थितिहेतुत्वाभावात् । तदुक्तं वार्तिके- “ अप्यानन्दः श्रुतः साक्षान्मानेनाविषयीकृतः । दृष्टानन्दाभिलाषं स न मन्दीकर्तुमप्यलम्" इति ॥ तत्राऽऽह- बाह्यस्पर्शेष्वसत्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ॥ स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्रुते ॥ २१ ॥ इन्द्रियैः स्पृश्यन्त इति स्पर्शाः शब्दादयः । ते च बाह्या अनात्मधर्मत्वात् । तेष्वसत्तात्माऽनासक्तचित्तस्तृष्णाशून्यतया विरक्तः सन्नात्मनि अन्तःकरण एव बाह्य- विषयनिरपेक्ष यदुपशमात्मकं सुखं तद्विन्दति लभते निर्मलसत्त्ववृत्त्या । तदुक्तं भारते- यच्च कामसुखं लोके यच दिव्यं महत्मुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशी कलाम्" इति ॥ अथवा प्रत्यमात्मनि त्वंपदार्थे यत्सुखं स्वरूपभूतं सुषुप्तावनुभूयमानं बाह्यविषयास- क्तिप्रतिबन्धादलम्यमानं तदेव तदभावाल्लभते । न केवलं त्वंपदार्थसुखमेव लभते किं तु सत्पदाथै क्यानुभवेन पूर्णसुखमपीत्याह-स तृष्णाशून्यो ब्रह्मणि परमात्मनि योगः समाधिस्तेन युक्तस्तस्मिन्व्यापृत आत्माऽन्तःकरणं यस्य स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा । अथवा ब्रह्मणि तत्पदार्थे योगेन वाक्यार्थानुमवरूपेण समाधिना युक्त ऐक्यं प्राप्त आत्मा त्वंप- दार्थस्वरूपं यस्य स तथा, सुखमक्षयमनन्तं स्वस्वरूपभूतमश्नुते व्याप्नोति सुखानुमवरूप एव सर्वदा भवतीत्यर्थः । नित्येऽपि वस्तुन्यविद्यानिवृत्त्यभिप्रायेण धात्वर्थयोग औपचा- रिकः । तस्मादात्मन्यक्षयसुखानुभवार्थी सन्बाह्यविषयप्रीतेः क्षणिकाया महानरकानुब- धिन्याः सकाशादिन्द्रियाणि निवर्तयेत्तावतैव च ब्रह्मणि स्थितिर्भवतीत्यभिप्रायः॥२१॥ श्री०टी०-मोहनिवृत्त्या बुद्धिस्थैर्य हेतुमाह-बाह्यस्पर्शेष्विति । इन्द्रियैः स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषया बाह्येन्द्रियविषयेषु असक्तात्माऽनासक्तचित्त आत्मन्यन्तः- करणे यदुपशमात्मकं सात्त्विकं सुखं तद्विन्दति लभते । स चोपशमात्मकं सुखं लब्ध्वा १ङ, च. छ. ज. ज. अथाऽऽन। १७८ मधुसूदनसरस्वतीश्रीधरस्वामिकृतटीकाभ्यां समेता---[अ०५श्लो०२२] ब्रह्मणि योगेन समाधिना युक्तस्तदैक्यं प्राप्त आत्मा यस्य सोऽक्षयं सुखमभुते प्राप्नोति ॥ २१॥ म०टी०-ननु बाह्यविषयप्रीतिनिवृत्तावात्मन्यक्षयसुखानुभवस्तस्मिंश्च सति तत्प्र- सादादेव बाह्यविषयप्रीतिनिवृत्तिरितीतरेतराश्रयवशान्नैकमपि सिध्येदित्याशङ्कय विषय- दोषदर्शनाम्यासेनैव तत्प्रीतिनिवृत्तिर्भवतीति परिहारमाह- ये हि संस्पर्