रामायणम्/युद्धकाण्डम्/सर्गः ४

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
रामायणम्/युद्धकाण्डम्
  1. सर्गः १
  2. सर्गः २
  3. सर्गः ३
  4. सर्गः ४
  5. सर्गः ५
  6. सर्गः ६
  7. सर्गः ७
  8. सर्गः ८
  9. सर्गः ९
  10. सर्गः १०
  11. सर्गः ११
  12. सर्गः १२
  13. सर्गः १३
  14. सर्गः १४
  15. सर्गः १५
  16. सर्गः १६
  17. सर्गः १७
  18. सर्गः १८
  19. सर्गः १९
  20. सर्गः २०
  21. सर्गः २१
  22. सर्गः २२
  23. सर्गः २३
  24. सर्गः २४
  25. सर्गः २५
  26. सर्गः २६
  27. सर्गः २७
  28. सर्गः २८
  29. सर्गः २९
  30. सर्गः ३०
  31. सर्गः ३१
  32. सर्गः ३२
  33. सर्गः ३३
  34. सर्गः ३४
  35. सर्गः ३५
  36. सर्गः ३६
  37. सर्गः ३७
  38. सर्गः ३८
  39. सर्गः ३९
  40. सर्गः ४०
  41. सर्गः ४१
  42. सर्गः ४२
  43. सर्गः ४३
  44. सर्गः ४४
  45. सर्गः ४५
  46. सर्गः ४६
  47. सर्गः ४७
  48. सर्गः ४८
  49. सर्गः ४९
  50. सर्गः ५०
  51. सर्गः ५१
  52. सर्गः ५२
  53. सर्गः ५३
  54. सर्गः ५४
  55. सर्गः ५५
  56. सर्गः ५६
  57. सर्गः ५७
  58. सर्गः ५८
  59. सर्गः ५९
  60. सर्गः ६०
  61. सर्गः ६१
  62. सर्गः ६२
  63. सर्गः ६३
  64. सर्गः ६४
  65. सर्गः ६५
  66. सर्गः ६६
  67. सर्गः ६७
  68. सर्गः ६८
  69. सर्गः ६९
  70. सर्गः ७०
  71. सर्गः ७१
  72. सर्गः ७२
  73. सर्गः ७३
  74. सर्गः ७४
  75. सर्गः ७५
  76. सर्गः ७६
  77. सर्गः ७७
  78. सर्गः ७८
  79. सर्गः ७९
  80. सर्गः ८०
  81. सर्गः ८१
  82. सर्गः ८२
  83. सर्गः ८३
  84. सर्गः ८४
  85. सर्गः ८५
  86. सर्गः ८६
  87. सर्गः ८७
  88. सर्गः ८८
  89. सर्गः ८९
  90. सर्गः ९०
  91. सर्गः ९१
  92. सर्गः ९२
  93. सर्गः ९३
  94. सर्गः ९४
  95. सर्गः ९५
  96. सर्गः ९६
  97. सर्गः ९७
  98. सर्गः ९८
  99. सर्गः ९९
  100. सर्गः १००
  101. सर्गः १०१
  102. सर्गः १०२
  103. सर्गः १०३
  104. सर्गः १०४
  105. सर्गः १०५
  106. सर्गः १०६
  107. सर्गः १०७
  108. सर्गः १०८
  109. सर्गः १०९
  110. सर्गः ११०
  111. सर्गः १११
  112. सर्गः ११२
  113. सर्गः ११३
  114. सर्गः ११४
  115. सर्गः ११५
  116. सर्गः ११६
  117. सर्गः ११७
  118. सर्गः ११८
  119. सर्गः ११९
  120. सर्गः १२०
  121. सर्गः १२१
  122. सर्गः १२२
  123. सर्गः १२३
  124. सर्गः १२४
  125. सर्गः १२५
  126. सर्गः १२६
  127. सर्गः १२७
  128. सर्गः १२८
  129. सर्गः १२९
  130. सर्गः १३०
  131. सर्गः १३१

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥६-४॥


श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः 6.4.1 ००१
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ००१
यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ००२
क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ००२
अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ००३
युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकरः ००३
उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ००४
अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ००४
निमित्तानि च धन्यानि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ००५
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ००५
उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ००६
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ००६
अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ००७
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ००७
फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ००८
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ००८
दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम् ००९
राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ००९
निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ०१०
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहतं बलम् ०१०
सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ०११
कपिसिंहा प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः ०११
गजश्च गिरिसंकाशो गवयश्च महाबलः ०१२
गवाक्षश्चाग्रतो यान्तु गवां दृप्ता इवर्षभाः ०१२
यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः ०१३
पालयन् दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ०१३
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ०१४
यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ०१४
यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ०१५
अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः ०१५
अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः ०१६
सार्वभौमेण भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ०१६
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ०१७
ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ०१७
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ०१८
व्यादिदेश महावीर्यान् वानरान् वानरर्षभः ०१८
ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ०१९
गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा ०१९
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ०२०
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ०२०
शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि ०२१
वारणाभिश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ०२१
तं यान्तमनुयाति स्म महती हरिवाहिनी ०२२
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ०२३
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ०२३
क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ०२३
भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ०२४
उद्वहन्तो महावृक्षान्मञ्जरीपुञ्जधारिणः ०२४
अन्योन्यं सहसा दृष्टा निर्वहन्ति क्षिपन्ति च ०२५
पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ०२५
रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः ०२६
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ०२६
पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च ०२७
पथानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह ०२७
मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ०२८
बहुभिर्बलिभिर्भीमैर्वृताः शत्रुनिबर्हणः ०२८
हरिः शतबलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ०२९
सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ०२९
कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ०३०
अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ०३०
सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतः ०३१
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः ०३१
तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुंगवः ०३२
संपतन् पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयत् ०३२
दरीमिखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः ०३३
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवंगमान् ०३३
एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ०३४
अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमलतायुतम् ०३४
सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ०३५
निःससर्प महाघोषं भीमवेग इवार्णवः ०३५
तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः ०३६
तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ०३६
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभते नरर्षभौ ०३७
महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्राहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ०३७
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा ०३८
उवाच प्रतिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ०३८
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ०३९
समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि ०३९
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ०४०
शुभान्ति तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये ०४०
अनु वाति शुभो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः ०४१
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ०४१
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः ०४२
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ०४२
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः ०४३
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ०४३
त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः ०४४
पितामहवरोऽस्माकमिष्क्वाकूणां महात्मनाम् ०४४
विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे ०४५
नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ०४५
नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ०४६
मूलं मूलवता स्पृष्टं धूप्यते धूमकेतुना ०४६
सरं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम् ०४७
काले कालगृहीतानां नकत्रं ग्रहपीडितम् ०४७
प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ०४८
प्रवान्त्यभ्यधिकं गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ०४८
व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ०४९
देवानामिव सैन्यानि संग्रामे तारकामये ०४९
एवमार्य समीक्ष्यैतान् प्रीतो भवितुमर्हसि ०५०
इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ०५०
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ०५१
ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखदंष्ट्रायुधैर्वृता ०५१
कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः ०५२
भौममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ०५२
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ०५३
हृष्टप्रमुदिता सेना सुग्रीवेणाभिरक्षिता ०५३
वनरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दनः ०५४
मुमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नासत ०५४
ततः पादपसंबाधं नानामृगसमाकुलम् ०५५
सह्यपर्वतमासेदुर्मलयं च मही धरम् ०५५
काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च ०५६
पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ०५६
चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान् सिन्दुवारकान् ०५७
करवीरांश्च तिमिशान् भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः ०५७
फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ०५८
बुभुजुर्वानरास्तत्र पादपानां बलोत्कटाः ०५८
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ०५९
ययुः पिबन्तो हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ०५९
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः ०६०
विधमन्तो गिरिवरान् प्रययुः प्लवगर्षभाः ०६०
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नर्दन्तो मधुदर्पिताः ०६१
अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते प्रपतन्त्यपि चापरे ०६१
बभूव वसुधा तैस्तु संपूर्णा हरिपुंगवैः ०६२
यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुंधरा ०६२
महेन्द्रमथ संप्राप्य रामो राजीवलोचनः ०६३
अध्यारोहन्महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम् ०६३
ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ०६४
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाशयम् ०६४
ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ०६५
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम् ०६५
अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ०६६
रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ०६६
अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः ०६७
वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत् ०६७
एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम् ०६८
इहेदानीं विचिन्ता सा या न पूर्वं समुत्थिता ०६८
अतः परमतीरोऽयं सागरः सरितां पति ०६९
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ०६९
तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ०७०
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ०७०
इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः ०७१
रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ०७१
संप्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने ०७२
स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ०७२
गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः ०७२
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः ०७३
सेनां न्यवेशयत्तीरे सागरस्य द्रुमायुते ०७३
विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ०७४
मधुपाण्डुजलः श्रीमान् द्वितीय इव सागरः ०७४
वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुंगवाः ०७५
विनिविष्टाः परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ०७५
सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ०७६
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ०७६
दूरपारमसंबाधं रक्षोगणनिषेवितम् ०७७
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ०७७
चण्डनक्रग्रहं घोरं क्षपादौ दिवसक्षये ०७८
चन्द्रोदये समाधूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ०७८
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः ०७९
दीप्तभोगैरिवाक्रीर्णं भुजंगैर्वरुणालयम् ०७९
अवगाढं महासत्तैर्नानाशैलसमाकुलम् ०८०
दुर्गं द्रुगममार्गं तमगाधमसुरालयम् ०८०
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोहिताः ०८१
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ०८१
अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्कराम्बुमनोरगम् ०८२
सुरारिविषयं घोरं पातालविषमं सदा ०८२
सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ०८३
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत 6.4.115 ०८३
संपृक्तं नभसा ह्यम्भः संपृक्तं च नभोऽम्भसा ०८४
तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारा रत्नसमाकुले ०८४
समुत्पतितमेघस्य वीच्चि मालाकुलस्य च ०८५
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ०८५
अन्योन्यैराहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः ०८६
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ०८६
रत्नौघजलसंनादं विषक्तमिव वायुना ०८७
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ०८७
ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम् ०८८
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गतमिवोर्मिभिः ०८८
भ्रान्तोर्मिजलसंनादं प्रलोलमिव सागरम् 6.4.121 ०८८

इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥६-४॥

संबंधित कड़ियाँ[सम्पाद्यताम्]

बाहरी कडियाँ[सम्पाद्यताम्]