रामायणम्/अरण्यकाण्डम्/सर्गः ७३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ७२ रामायणम्/अरण्यकाण्डम्
अरण्यकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ७४ →


श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥३-७३॥

दर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रैमार्गने ।
वाक्यम् अन्वर्थम् अर्थज्ञः कबंधः पुनः अब्रवीत् ॥३-७३-१॥

एष राम शिवः पंथा यत्र एते पुष्पिता द्रुमाः ।
प्रतीचीम् दिशम् आश्रित्य प्रकाशन्ते मनो रमाः ॥३-७३-२॥

जंबू प्रियाल पनसाः प्लक्ष न्यग्रोध तिंदुकाः ।
अश्वत्थाः कर्णिकाराः च चूताः च अन्ये च पादपाः ॥३-७३-३॥

धन्वना नाग वृक्षा तिलका नक्तमालकाः ।
नील अशोक कदंबाः च करवीराः च पुष्पिताः ॥३-७३-४॥

अग्निमुखा अशोकाः च सुरक्ताः परिभद्रकाः ।
तान् आरुह्य अथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात् ॥३-७३-५॥

फलानि अमृत कल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः ।
तत् अतिक्रम्य काकुत्स्थ वनम् पुषित पादपम् ॥३-७३-६॥

नंदन प्रतिमम् तु अन्यत् कुरवः उत्तरा इव ।
सर्व काल फला यत्र पादपा मधुर स्रवाः ॥३-७३-७॥

सर्वे च ऋतवः तत्र वने चैत्ररथे यथा ।
फल भार नताः तत्र महा विटप धारिणः ॥३-७३-८॥

शोबन्ते सर्वतः तत्र मेघ पर्वत संनिभाः ।
तान् आरुह्य अथवा भूमौ पातैत्वा यथा सुखम् ॥३-७३-९॥

फलानि अमृत कल्पानि लक्षमणः ते प्रदास्यति ।
चङ्क्रमंतौ वरान् शैलान् शैलात् शैलम् वनात् वनम् ॥३-७३-१०॥

ततः पुष्करिणीम् वीरौ पंपाम् नाम गमिष्यथः ।
अशर्कराम् अविभ्रंशाम् सम तीर्थम् अशैवलाम् ॥३-७३-११॥

राम संजात वालूकाम् कमल उत्पल शोभिताम् ।
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौङ्चाः कुरराः चैव राघव ॥३-७३-१२॥

वल्गु स्वरा निकूजन्ति पंपा सलिल गोचराः ।
न उद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्य अकोविदाः शुभाः ॥३-७३-१३॥

घृत पिण्ड उपमान् स्थूलान् तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः ।
रोहितान् वक्र तुण्डान् च नल मीनान् च राघव ॥३-७३-१४॥

पंपायाम् इषुभिः मत्स्यान् तत्र राम वरान् हतान् ।
निस्त्वक्पक्षानयसतप्तानकृशान्नैककण्टकान् - यद्वा -निः त्वक् पक्षान् अयस तप्तान् अकृशान् न अनेक कण्टकान् ॥३-७३-१५॥

तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति ।
भृशम् तान् खादतो मत्स्यान् पंपायाः पुष्प संचये ॥३-७३-१६॥

पद्म गन्धि शिवम् वारि सुख शीतम् अनामयम् ।
उद्धृत्य स तदा अक्लिष्टम् रूप्य स्फटिक सन्निभम् ॥३-७३-१७॥

अथ पुष्कर पर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ।
स्थूलान् गिरि गुहा शय्यान् वानरान् वन चारिणः ॥३-७३-१८॥

साय आह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः ।
अपाम् लोभात उपावृत्तान् वृषभान् इव नर्दतः ॥३-७३-१९॥

रूप अन्वितान् च पंपायाम् द्रक्ष्यसि त्वम् नरोत्तम ।
साय अह्ने विचरन् राम विटपीन् माल्य धारिणः ॥३-७३-२०॥

शिव उदकम् च पंपायाम् दृष्ट्वा शोकम् विहास्यसि ।
सु मनोभिः चितान् तत्र तिलकान् नक्त मालकान् ॥३-७३-२१॥

उत्पलानि च फुल्लानि पंकजानि च राघव ।
न तानि कश्चित् माल्यानि तत्र आरोपयिता नरः ॥३-७३-२२॥

न च वै म्लानताम् यान्ति न च शीर्यन्ति राघव ।
मतंग शिष्याः तत्र आसन् ऋषयः सुसमाहितः ॥३-७३-२३॥

तेषाम् भार अभितप्तानाम् वन्यम् आहरताम् गुरोः ।
ये प्रपेतुः महीम् तूर्णम् शरीरात् स्वेद बिन्दवः ॥३-७३-२४॥

तानि माल्यानि जातानि मुनीनाम् तपसा तदा ।
स्वेद बिन्दु समुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥३-७३-२५॥

तेषाम् गतानाम् अद्य अपि दृश्यते परिचारिणी ।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिर जीविनी ॥३-७३-२६॥

त्वाम् तु धर्मे स्थिता नित्यम् सर्व भूत नमस्कृतम् ।
दृष्ट्वा देव उपमम् राम स्वर्ग लोकम् गमिष्यति ॥३-७३-२७॥

ततः तत् राम पंपायाः तीरम् आश्रित्य पश्चिमम् ।
आश्रम स्थानम् अतुलम् गुह्यम् काकुत्स्थ पश्यसि ॥३-७३-२८॥

न तत्र आक्रमितुम् नागाः शक्नुवन्ति तद् आश्रमे ।
ऋषेः तस्य मतंगस्य विधानात् तत् च काननम् ॥३-७३-२९॥

मातंग वनम् इति एव विश्रुतम् रघुनंदन ।
तस्मिन् नंदन संकाशे देव अरण्य उपमे वने ॥३-७३-३०॥

नाना विहग संकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ।
ऋष्यमूकः तु पंपायाः पुरस्तात् पुष्पित द्रुमः ॥३-७३-३१॥

सु दुःख आरोहणः च एव शिशु नाग अभिरक्षितः ।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्व काले विनिर्मितः ॥३-७३-३२॥

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ।
यत् स्वप्ने लभते वित्तम् तत् प्रबुद्धो अधिगच्छति ॥३-७३-३३॥

यः तु एनम् विषम आचारः पाप कर्मा अधिरोहति ।
तत्र एव प्रहरन्ति एनम् सुप्तम् आदाय राक्षसाः ॥३-७३-३४॥

तत्र अपि शिशु नागानाम् आक्रंदः श्रूयते महान् ।
क्रीडताम् राम पंपायाम् मतंग आश्रम वासिनाम् ॥३-७३-३५॥

सिक्ता रुधिर धाराभिः संहत्य परम द्विपाः ।
प्रचरन्ति पृथक् कीर्णा मेघ वर्णाः तरस्विनः ॥३-७३-३६॥

ते तत्र पीत्वा पानीयम् विमलम् चारु शोभनम् ।
अत्यन्त सुख संस्पर्शम् सर्व गन्ध समन्वितम् ॥३-७३-३७॥

निवृत्ताः सम्विगाहन्ते वनानि वन गोचराः ।
ऋक्षाम् च द्विपिनः चैव नील कोमलक प्रभान् ॥३-७३-३८॥

रुरून् अपेता अपजयान् दृष्ट्वा शोकम् प्रहास्यसि ।
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ॥३-७३-३९॥

शिला पिधाना काकुत्स्थ दुःखम् च अस्याः प्रवेशनम् ।
तस्या गुहायाः प्राक् द्वारे महान् शीत उदको ह्रदः ॥३-७३-४०॥

बहु मूल फलो रम्यो नाना नग समाकुलः ।
तस्याम् वसति सुग्रीवः चतुर्भिः सह वानरैः ॥३-७३-४१॥

कदाचित् शिखरे तस्य पर्वतस्य अपि तिष्ठते ।
कबंधः तु अनुशास्य एवम् तौ उभौ राम लक्ष्मणौ ॥३-७३-४२॥

स्रग्वी भास्कर वर्ण आभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ।
तम् तु ख स्थम् महाभागम् कबंधम् राम लक्ष्मणौ ॥३-७३-४३॥

प्रस्थितौ त्वम् व्रजस्व इति वाक्यम् ऊचतुः अन्तिके ।
गम्यताम् कार्य सिद्धि अर्थम् इति तौ अब्रवीत् च सः ॥३-७३-४४॥

सुप्रीतौ तौ अनुज्ञाप्य कबंधः प्रस्थितः तदा ॥३-७३-४५॥

स तत् कबंधः प्रतिपद्य रूपम्वृतः श्रिया भास्कर सर्व देहः ।
निदर्शयन् रामम् अवेक्ष्य ख स्थःसख्यम् कुरुष्व इति तदा अभ्युवाच ॥३-७३-४६॥



इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥३-७३॥