रामायणम्/बालकाण्डम्/सर्गः ७३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ७२ रामायणम्/बालकाण्डम्
बालकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ७४ →
रामायणम्/बालकाण्डम्


श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥१-७३॥

यस्मिन् तु दिवसे राजा चक्रे गो दानम् उत्तमम् ।
तस्मिन् तु दिवसे शूरो युधाजित् समुपेयिवान् ॥१-७३-१॥

पुत्रः केकय राजस्य साक्षात् भरत मातुलः ।
दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलम् राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥१-७३-२॥

केकय अधिपती राजा स्नेहात् कुशलम् अब्रवीत् ।
येषाम् कुशलकामो असि तेषाम् संप्रति अनामयम् ॥१-७३-३॥

स्वस्रीयम् मम राजेन्द्र द्रष्टु कामो महीपतिः ।
तत् अर्थम् उपयातो अहम् अयोध्याम् रघुनंदन ॥१-७३-४॥

श्रुत्वा तु अहम् अयोध्यायाम् विवाह अर्थम् तव आत्मजान् ।
मिथिलाम् उपयातान् तु त्वया सह महीपते ॥१-७३-५॥
त्वरया अभुपयातो अहम् द्रष्टु कामः स्वसुः सुतम् ।

अथ राजा दशरथः प्रिय अतिथिम् उपस्थितम् ॥१-७३-६॥
दृष्ट्वा परम सत्कारैः पूजार्हम् समपूजयत् ।

ततः ताम् उषितो रात्रिम् सह पुत्रैः महात्मभिः ॥१-७३-७॥
प्रभाते पुनः उत्थाय कृत्वा कर्माणि तत्त्ववित् ।
ऋषीन् तदा पुरस्कृत्य यज्ञ वाटम् उपागमत् ॥१-७३-८॥

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्व आभरण भूषितैः ।
भ्रातृभिः सहितो रामः कृत कौतुक मंगलः ॥१-७३-९॥
वसिष्ठम् पुरतः कृत्वा महर्षीन् अपरान् अपि ।

वशिष्टःओ भगवान् एत्य वैदेहम् इदम् अब्रवीत् ॥१-७३-१०॥
राजा दशरथो राजन् कृत कौतुक मन्गलैः ।
पुत्रैः नर वर श्रेष्ठ दातारम् अभिकांक्षते ॥१-७३-११॥

दातृ प्रतिग्रहीतृभ्याम् सर्व अर्थाः संभवन्ति हि ।
स्वधर्मम् प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यम् उत्तमम् ॥१-७३-१२॥

इति उक्तः परम उदारो वसिष्ठेन महात्मना ।
प्रत्युवाच महातेजा वाक्यम् परम धर्मवित् ॥१-७३-१३॥

कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्य आज्ञा संप्रतीक्ष्यते ।
स्व गृहे को विचारो अस्ति यथा राज्यम् इदम् तव ॥१-७३-१४॥

कृत कौतुक सर्वस्वा वेदि मूलम् उपागताः ।
मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेः इव अर्चिषः ॥१-७३-१५॥

सद्यो अहम् त्वत् प्रतीक्षो अस्मि वेद्याम् अस्याम् प्रतिषितः ।
अविघ्नम् कुरुताम् राजा किम् अर्थम् हि विलम्ब्यते ॥१-७३-१६॥

तत् वाक्यम् जनकेन उक्तम् श्रुत्वा दशरथः तदा ।
प्रवेशयामास सुतान् सर्वान् ऋषि गणान् अपि ॥१-७३-१७॥

ततो राजा विदेहानाम् वशिष्ठम् इदम् अब्रवीत् ।
कारयस्व ऋषे सर्वान् ऋषिभिः सह धार्मिक ॥१-७३-१८॥
रामस्य लोक रामस्य क्रियाम् वैवाहिकीम् प्रभो ।

तथा इति उक्त्वा तु जनकम् वशिष्टःओ भगवान् ऋषिः ॥१-७३-१९॥
विश्वामित्रम् पुरस्कृत्य शतानंदम् च धार्मिकम् ।
प्रपा मध्ये तु विधिवत् वेदीम् कृत्वा महातपाः ॥१-७३-२०॥
अलम् चकार ताम् वेदीम् गन्ध पुष्पैः समंततः ।
सुवर्ण पालिकाभिः च चित्र कुम्भैः च स अंकुरैः ॥१-७३-२१॥
अंकुर आढ्यैः शरावैः च धूप पात्रैः स धूपकैः ।
शंख पात्रैः श्रुवैः स्रुग्भिः पात्रैः अर्घ्यादि पूजितैः ॥१-७३-२२॥
लाज पूर्णैः च पात्रीभिः रक्षितैः अपि संस्कृतैः ।

दर्भैः समैः समास्तीर्य विधिवत् मंत्र पुरस्कृतम् ॥१-७३-२३॥
अग्निम् आधाय तम् वेद्याम् विधि मंत्र पूर्वकम् ।
जुहाव अग्नौ महातेजा वशिष्ठो मुनिपुंगव ॥१-७३-२४॥

ततः सीताम् समानीय सर्व आभरण भुषिताम् ।
समक्षम् अग्नेः संस्थाप्य राघव अभिमुखे तदा ॥१-७३-२५॥
अब्रवीत् जनको राजा कौसल्य आनंद वर्धनम् ।

इयम् सीता मम सुता सह धर्म चरी तव ॥१-७३-२६॥
प्रतीच्छ च एनाम् भद्रम् ते पाणिम् गृह्णीष्व पाणिना ।

पतिव्रता महभागा छाय इव अनुगता सदा ॥१-७३-२७॥
इति उक्त्वा प्राक्षिपत् राजा मंत्र पूतम् जलम् तदा ।

साधु साधु इति देवानाम् ऋषीणाम् वदताम् तदा ॥१-७३-२८॥
देव दुंदुभि निर्घोषः पुष्प वर्षम् महान् अभूत् ।

एवम् दत्त्वा सुताम् सीताम् मंत्र उदक पुरस्कृताम् ॥१-७३-२९॥
अब्रवीत् जनको राजा हर्षेण अभिपरिप्लुत ।

लक्ष्मण आगच्छ भद्रम् ते ऊर्मिलाम् उद्यताम् मया ॥१-७३-३०॥
प्रतीच्छ पाणिम् गृह्णीष्व मा भूत् कालस्य पर्ययः ।

तम् एवम् उक्त्वा जनको भरतम् च अभ्यभाषत ॥१-७३-३१॥
गृहाण पाणिम् माण्डव्याः पाणिना रघुनंदन ।

शत्रुघ्नम् च अपि धर्माअत्मा अब्रवीत् मिथिलेश्वरः ॥१-७३-३२॥
श्रुतकीर्तेः महाबाहो पाणिम् गृह्णीष्व पाणिना ।

सर्वे भवन्तः सौम्याः च सर्वे सुचरित व्रताः ॥१-७३-३३॥
पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत् कालस्य पर्ययः ।

जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन् पाणिभिः अस्पृशन् ॥१-७३-३४॥
चत्वारः ते चतसॄणाम् वसिष्ठस्य मते स्थिताः ।

अग्निम् प्रदक्षिणम् कृत्वा वेदिम् राजानम् एव च ॥१-७३-३५॥
ऋषीन् चैव महात्मानः सह भार्या रघु उद्वहाः ।
यथा उक्तेन तथा चक्रुः विवाहम् विधि पूर्वकम् ॥१-७३-३६॥

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा ।
दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥
यद्वा -
पुष्प वृष्टिः महति आसीत् अंतरिक्षात् सु भास्वरा ।
दिव्य दुन्दुभि निर्घोषैः गीत वादित्र निःस्वनैः ॥१-७३-३७॥
ननृतुः च अप्सरः संघा गन्धर्वाः च जगुः कलम् ।
विवाहे रघु मुख्यानाम् तद् अद्भुतम् अदृश्यत ॥१-७३-३८॥

ईदृशे वर्तमाने तु तूर्य उद्घुष्ट निनादिते ।
त्रिः अग्निम् ते परिक्रम्य ऊहुः भार्या महौजसः ॥१-७३-३९॥

अथ उपकार्याम् जग्मुः ते स दारा रघुनंदनाः ।
राजा अपि अनुययौ पश्यन् स ऋषि संघः स बान्धवः ॥१-७३-४०॥


इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये बालकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥१-७३॥