रामायणम्/बालकाण्डम्/सर्गः ४३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ४२ रामायणम्/बालकाण्डम्
बालकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ४४ →
रामायणम्/बालकाण्डम्


श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥१-४३॥

देवदेवे गते तस्मिन्सोऽङगुष्ठाग्रनिपीडिताम्
कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत १
अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् २
प्रीतस्तेऽह नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम्
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ३
ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता
तदा सातिमहद्रू पं कृत्वा वेगं च दुःसहम्
आकाशादपतद्रा म शिवे शिवशिरस्युत ४
नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमोहिता
तत्रैवाबभ्रमद्देवी संवत्सरगणान्बहून् ५
अनेन तोषितश्चासीदत्यर्थं रघुनन्दन
विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ६
गगनाच्छंकरशिरस्ततो धरणिमागता
व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ७
ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षाः सिद्धगणास्तथा
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तदा ८
विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा
पारिपअवगताश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ९
तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम्
दिदृक्षवो देवगणाः समेयुरमितौजसः १०
संपतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा
शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ११
शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरेपि च चञ्चलैः
विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवत्तदा १२
पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा
शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससंपअवैः १३
क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम्
विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः १४
सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः
मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधां पुनः १५
तच्छंकरशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः
व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् १६
तत्रर्षिगणगन्धर्वा वसुधातलवासिनः
भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः १७
शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम्
कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः १८
धूतपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता
पुनराकाशमाविश्य स्वाँ ल्लोकान्प्रतिपेदिरे १९
मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता
कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः २०
भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः
प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् २१
देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः २२
सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाः
गङ्गामन्वगमन्प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये २३
यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी
जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी २४



देव देवे गते तस्मिन् सो अंगुष्ठ अग्र निपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीम् राम वत्सरम् समुपासत ॥१-४३-१॥

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्व लोक नमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥१-४३-२॥

प्रीतः ते अहम् नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराज सुताम् अहम् ॥१-४३-३॥

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्व लोक नमस्कृता ।
तदा सा अति महत् रूपम् कृत्वा वेगम् च दुःसहम् ॥१-४३-४॥
आकाशात् अपतत् राम शिवे शिव शिरस्य् उत ।

अचिन्तयः च सा देवी गंग परम दुर्धरा ॥१-४३-५॥
विशामि अहम् हि पातालम् स्त्रोतसा गृह्य शंकरम् ।

तस्याः वलेपनम् ज्ञत्व क्रुद्धः तु भगवन् हरः ॥१-४३-६॥
तिरोभावयितुम् बुद्धिम् चक्रे त्रिनयनः तदा ।

सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि॥१-४३-७॥
हिमवत् प्रतिमे राम जटा मण्डल गह्वरे ।

सा कथंचित् महीम् गंतुम् न अशक्नोत् यत्नम् आस्थिता ॥१-४३-८॥
न एव सा निर्गमम् लेभे जटा मण्डल अंततः ।

तत्र एव आबंभ्रमत् देवी संवत्सर गणान् बहून् ॥१-४३-९॥
ताम् अपश्यन् पुनः तत्र तपः परमम् आस्थितः ।

स तेन तोषितः च असीत् अत्यंतम् रघुनंदन ॥१-४३-१०॥
विससर्ज ततो गंगाम् हरो बिन्दु सरः प्रति ।

तस्यम् विसृउज्यमानायाम् सप्त स्रोतंसि जज्ञिरे ॥१-४३-११॥
ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथा एव च ।
तिस्रः प्राचीम् दिशम् जग्मुः गंगाः शिव जलाः शुभाः ॥१-४३-१२॥

सुचक्षुः च एव सीता च सिन्धुः च एव महानदी ।
तिस्रः एता दिशम् जग्मुः प्रतीचीम् तु शुभ उदकाः ॥१-४३-१३॥

सप्तमी च अन्वगात् तासम् भगीरथ रथम् तदा ।
भगीरथो अपि रजर्षि दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥१-४३-१४॥
प्रायात् अग्रे महातेजा गंग तम् च अपि अनुव्रजत् ।

गगनात् शंकर शिरः ततो धरणिम् आगता ॥१-४३-१५॥
असर्पत जलम् तत्र तीव्र शब्द पुरस्कृतम् ।

मत्स्य कच्छप संघैः च शिशुमार गणैः तथा ॥१-४३-१६॥
पतद्भिः पतितैः च एव व्यरोचत वसुंधरा ।

ततो देव ऋषि गंधर्वा यक्ष सिद्ध गणाः तथा ॥१-४३-१७॥
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनात् गाम् गताम् तदा ।

विमानैः नगर आकारैः हयैः गज वरैः तथा ॥१-४३-१८॥
पारिप्लव गताः च अपि देवताः तत्र विष्ठिताः ।

तत् अद्भुततमम् लोके गंगा अवतरम् उत्तमम् ॥१-४३-१९॥
दिदृक्षवो देव गणाः समीयुः अमित ओजसः ।

संपतद्भिः सुर गणैः तेषाम् च आभरण ओजसा ॥१-४३-२०॥
शत आदित्यम् इव आभाति गगनम् गत तोयदम् ।

शिंशुमार उरग गणैः मीनैः अपि च चंचलैः ॥१-४३-२१॥
विद्युद्भिः इव विक्षिप्तैः आकाशम् अभवत् तदा ।

पाण्डुरैः सलिल उत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ॥१-४३-२२॥
शारद अभ्रैः इव आक्रीणम् गगनम् हंस संप्लवैः ।

क्वचित् द्रुततरम् याति कुटिलम् क्वचित् आयतम् ॥१-४३-२३॥
विनतम् क्वचित् उद्धूतम् क्वचित् याति शनैः शनैः ।

सलिलेन एव सलिलम् क्वचित् अभ्याहतम् पुनः ॥१-४३-२४॥
मुहुर् ऊर्ध्व पथम् गत्वा पपात वसुधाम् पुनः ।

तत् शंकर शिरो भ्रष्टम् भ्रष्टम् भूमि तले पुनः ॥१-४३-२५॥
व्यरोचत तदा तोयम् निर्मलम् गत कल्मषम् ।

तत्र ऋषि गण गन्धर्वा वसुधा तल वासिनः १-४३-२६
भव अंग पतितम् तोयम् पवित्रम् इति पस्पृशुः ।

शापात् प्रपतिता ये च गगनात् वसुधा तलम् ॥१-४३-२६॥
कृत्वा तत्र अभिषेकम् ते बभूवुः गत कल्मषाः ।

धूत पापाः पुनः तेन तोयेन अथ शुभ अन्विता ॥१-४३-२७॥
पुनः आकाशम् आविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे ।

मुमुदे मुदितो लोकः तेन तोयेन भास्वता ॥१-४३-२८॥
कृत अभिषेको गंगायाम् बभूव गत कल्मषः ।

भगीरथो राजर्षिः दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥१-४३-२९॥
प्रायात् अग्रे महाराजाः तम् गंगा पृष्ठतो अन्वगात् ।

देवाः स ऋषि गणाः सर्वे दैत्य दानव राक्षसाः ॥१-४३-३०॥
गन्धर्व यक्ष प्रवराः स किंनर महोरगाः ।
सर्पाः च अप्सरसो राम भगीरथ रथ अनुगाः ॥१-४३-३१॥
गंगाम् अन्वगमन् प्रीताः सर्वे जल चराः च ये ।

यतो भगीरथो राजा ततो गंगा यशस्विनी ॥१-४३-३२॥
जगाम सरिताम् श्रेष्ठा सर्व पाप प्रणाशिनी ।

ततो हि यजमानस्य जह्नोः अद्भुत कर्मणः ॥१-४३-३३॥
गंग संप्लावयामास यज्ञ वाटम् महत्मनः ।

तसया वलेपनम् ज्ञत्व कृद्धो जह्नुः च राघव ॥१-४३-३४॥
अपिबत् तु जलम् सर्वम् गंगयाः परम अद्भुतम् ।

ततो देवाः स गंघर्व ऋषयः च सु विस्मिताः ॥१-४३-३५॥
पूजयन्ति महत्मनम् जह्नुम् पुरुष सत्तमम् ।
गंगम् च अपि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥१-४३-३६॥

ततः तुष्टः महातेजाः श्रोत्राभ्याम् असृउजत् प्रभुः ।
तस्मात् जह्नु सुता गंग प्रोच्यते जाह्नवी इति च ॥१-४३-३७॥

जगाम च पुनः गंग भगीरथ रथ अनुगा ।
सागरम् च अपि संप्रप्ता सा सरित् प्रवरा तदा ॥१-४३-३८॥
रसातलम् उपागच्छत् सिद्ध्यर्थम् तस्य कर्मणः ।

भगीरथो अपि रजार्षि गंगम् आदाय यत्नतः ॥१-४३-३९॥
पितमहान् भस्म क्रुतम् अपश्यत् गत चेतनः ।

अथ तत् भस्मनाम् राशिम् गंग सलिलम् उत्तमम् ।
प्लावयत् पूत पाप्मानः स्वर्गम् प्रप्ता रघु उत्तम ॥१-४३-४०॥

इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥१-४३॥