रामायणम्/बालकाण्डम्/सर्गः ४३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ४२ रामायणम्/बालकाण्डम्
बालकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ४४ →
रामायणम्/बालकाण्डम्


श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥१-४३॥

देव देवे गते तस्मिन् सो अंगुष्ठ अग्र निपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीम् राम वत्सरम् समुपासत ॥१-४३-१॥

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्व लोक नमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥१-४३-२॥

प्रीतः ते अहम् नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराज सुताम् अहम् ॥१-४३-३॥

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्व लोक नमस्कृता ।
तदा सा अति महत् रूपम् कृत्वा वेगम् च दुःसहम् ॥१-४३-४॥
आकाशात् अपतत् राम शिवे शिव शिरस्य् उत ।

अचिन्तयः च सा देवी गंग परम दुर्धरा ॥१-४३-५॥
विशामि अहम् हि पातालम् स्त्रोतसा गृह्य शंकरम् ।

तस्याः वलेपनम् ज्ञत्व क्रुद्धः तु भगवन् हरः ॥१-४३-६॥
तिरोभावयितुम् बुद्धिम् चक्रे त्रिनयनः तदा ।

सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि॥१-४३-७॥
हिमवत् प्रतिमे राम जटा मण्डल गह्वरे ।

सा कथंचित् महीम् गंतुम् न अशक्नोत् यत्नम् आस्थिता ॥१-४३-८॥
न एव सा निर्गमम् लेभे जटा मण्डल अंततः ।

तत्र एव आबंभ्रमत् देवी संवत्सर गणान् बहून् ॥१-४३-९॥
ताम् अपश्यन् पुनः तत्र तपः परमम् आस्थितः ।

स तेन तोषितः च असीत् अत्यंतम् रघुनंदन ॥१-४३-१०॥
विससर्ज ततो गंगाम् हरो बिन्दु सरः प्रति ।

तस्यम् विसृउज्यमानायाम् सप्त स्रोतंसि जज्ञिरे ॥१-४३-११॥
ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथा एव च ।
तिस्रः प्राचीम् दिशम् जग्मुः गंगाः शिव जलाः शुभाः ॥१-४३-१२॥

सुचक्षुः च एव सीता च सिन्धुः च एव महानदी ।
तिस्रः एता दिशम् जग्मुः प्रतीचीम् तु शुभ उदकाः ॥१-४३-१३॥

सप्तमी च अन्वगात् तासम् भगीरथ रथम् तदा ।
भगीरथो अपि रजर्षि दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥१-४३-१४॥
प्रायात् अग्रे महातेजा गंग तम् च अपि अनुव्रजत् ।

गगनात् शंकर शिरः ततो धरणिम् आगता ॥१-४३-१५॥
असर्पत जलम् तत्र तीव्र शब्द पुरस्कृतम् ।

मत्स्य कच्छप संघैः च शिशुमार गणैः तथा ॥१-४३-१६॥
पतद्भिः पतितैः च एव व्यरोचत वसुंधरा ।

ततो देव ऋषि गंधर्वा यक्ष सिद्ध गणाः तथा ॥१-४३-१७॥
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनात् गाम् गताम् तदा ।

विमानैः नगर आकारैः हयैः गज वरैः तथा ॥१-४३-१८॥
पारिप्लव गताः च अपि देवताः तत्र विष्ठिताः ।

तत् अद्भुततमम् लोके गंगा अवतरम् उत्तमम् ॥१-४३-१९॥
दिदृक्षवो देव गणाः समीयुः अमित ओजसः ।

संपतद्भिः सुर गणैः तेषाम् च आभरण ओजसा ॥१-४३-२०॥
शत आदित्यम् इव आभाति गगनम् गत तोयदम् ।

शिंशुमार उरग गणैः मीनैः अपि च चंचलैः ॥१-४३-२१॥
विद्युद्भिः इव विक्षिप्तैः आकाशम् अभवत् तदा ।

पाण्डुरैः सलिल उत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ॥१-४३-२२॥
शारद अभ्रैः इव आक्रीणम् गगनम् हंस संप्लवैः ।

क्वचित् द्रुततरम् याति कुटिलम् क्वचित् आयतम् ॥१-४३-२३॥
विनतम् क्वचित् उद्धूतम् क्वचित् याति शनैः शनैः ।

सलिलेन एव सलिलम् क्वचित् अभ्याहतम् पुनः ॥१-४३-२४॥
मुहुर् ऊर्ध्व पथम् गत्वा पपात वसुधाम् पुनः ।

तत् शंकर शिरो भ्रष्टम् भ्रष्टम् भूमि तले पुनः ॥१-४३-२५॥
व्यरोचत तदा तोयम् निर्मलम् गत कल्मषम् ।

तत्र ऋषि गण गन्धर्वा वसुधा तल वासिनः १-४३-२६
भव अंग पतितम् तोयम् पवित्रम् इति पस्पृशुः ।

शापात् प्रपतिता ये च गगनात् वसुधा तलम् ॥१-४३-२६॥
कृत्वा तत्र अभिषेकम् ते बभूवुः गत कल्मषाः ।

धूत पापाः पुनः तेन तोयेन अथ शुभ अन्विता ॥१-४३-२७॥
पुनः आकाशम् आविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे ।

मुमुदे मुदितो लोकः तेन तोयेन भास्वता ॥१-४३-२८॥
कृत अभिषेको गंगायाम् बभूव गत कल्मषः ।

भगीरथो राजर्षिः दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥१-४३-२९॥
प्रायात् अग्रे महाराजाः तम् गंगा पृष्ठतो अन्वगात् ।

देवाः स ऋषि गणाः सर्वे दैत्य दानव राक्षसाः ॥१-४३-३०॥
गन्धर्व यक्ष प्रवराः स किंनर महोरगाः ।
सर्पाः च अप्सरसो राम भगीरथ रथ अनुगाः ॥१-४३-३१॥
गंगाम् अन्वगमन् प्रीताः सर्वे जल चराः च ये ।

यतो भगीरथो राजा ततो गंगा यशस्विनी ॥१-४३-३२॥
जगाम सरिताम् श्रेष्ठा सर्व पाप प्रणाशिनी ।

ततो हि यजमानस्य जह्नोः अद्भुत कर्मणः ॥१-४३-३३॥
गंग संप्लावयामास यज्ञ वाटम् महत्मनः ।

तसया वलेपनम् ज्ञत्व कृद्धो जह्नुः च राघव ॥१-४३-३४॥
अपिबत् तु जलम् सर्वम् गंगयाः परम अद्भुतम् ।

ततो देवाः स गंघर्व ऋषयः च सु विस्मिताः ॥१-४३-३५॥
पूजयन्ति महत्मनम् जह्नुम् पुरुष सत्तमम् ।
गंगम् च अपि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥१-४३-३६॥

ततः तुष्टः महातेजाः श्रोत्राभ्याम् असृउजत् प्रभुः ।
तस्मात् जह्नु सुता गंग प्रोच्यते जाह्नवी इति च ॥१-४३-३७॥

जगाम च पुनः गंग भगीरथ रथ अनुगा ।
सागरम् च अपि संप्रप्ता सा सरित् प्रवरा तदा ॥१-४३-३८॥
रसातलम् उपागच्छत् सिद्ध्यर्थम् तस्य कर्मणः ।

भगीरथो अपि रजार्षि गंगम् आदाय यत्नतः ॥१-४३-३९॥
पितमहान् भस्म क्रुतम् अपश्यत् गत चेतनः ।

अथ तत् भस्मनाम् राशिम् गंग सलिलम् उत्तमम् ।
प्लावयत् पूत पाप्मानः स्वर्गम् प्रप्ता रघु उत्तम ॥१-४३-४०॥

इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥१-४३॥