रामायणम्/बालकाण्डम्/सर्गः ५४

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ५४ रामायणम्/बालकाण्डम्
बालकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ५५ →
चतुःपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्
रामायणम्/बालकाण्डम्


श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥१-५४॥

तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत १.०५४.००१
नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना १.०५४.००२
दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता १.०५४.००२
परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना १.०५४.००३
याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेयं भृशदुःखिता १.०५४.००३
किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः १.०५४.००४
यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिकः १.०५४.००४
इति सा चिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः १.०५४.००५
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसं १.०५४.००५
निर्धूय तांस्तदा भृत्याञ्शतशः शत्रुसूदन १.०५४.००६
जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः १.०५४.००६
शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् १.०५४.००७
वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी १.०५४.००७
भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत १.०५४.००८
यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः १.०५४.००८
एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत् १.०५४.००९
शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम् १.०५४.००९
न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया १.०५४.०१०
एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः १.०५४.०१०
न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः १.०५४.०११
बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च १.०५४.०११
इयमक्षौहिणीपूर्णा सवाजिरथसंकुला १.०५४.०१२
हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः १.०५४.०१२
एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् १.०५४.०१३
वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम् १.०५४.०१३
न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तरः १.०५४.०१४
ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम् १.०५४.०१४
अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः १.०५४.०१५
विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम् १.०५४.०१५
नियुङ्क्ष्व मां महातेजस्त्वद्ब्रह्मबलसंभृताम् १.०५४.०१६
तस्य दर्पं बलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मनः १.०५४.०१६
इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठः सुमहायशाः १.०५४.०१७
सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलारुजम् १.०५४.०१७
तस्या हुम्भारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप १.०५४.०१८
नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः १.०५४.०१८
स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः १.०५४.०१९
पह्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि १.०५४.०१९
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पह्लवाञ्शतशस्तदा १.०५४.०२०
भूय एवासृजद्घोराञ्शकान् यवनमिश्रितान् १.०५४.०२०
तैरासीत्संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः १.०५४.०२१
प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसंनिभैः १.०५४.०२१
दीर्घासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः १.०५४.०२२
निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः १.०५४.०२२
ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह १.०५४.०२३



कामधेनुम् वसिष्ठो अपि यदा न त्यजते मुनिः ।
तदा अस्य शबलाम् राम विश्वामित्रो अन्वकर्षत ॥१-५४-१॥

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना ।
दुःखिता चिन्तयामास रुदंती शोक कर्शिता ॥१-५४-२॥

परित्यक्ता वसिष्ठेन किम् अहम् सुमहात्मना ।
या अहम् राज भृतैः दीना ह्रियेयम् भृश दुःखिता ॥१-५४-३॥

किम् मया अपकृतम् तस्य महर्षेः भावित आत्मनः ।
यन् माम् अनागसम् भक्ताम् इष्टाम् त्यजति धार्मिकः ॥१-५४-४॥

इति संचिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः ।
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठम् परम ओजसम् ॥१-५४-५॥
निर्धूय ताम् तदा भृत्यान् शतशः शत्रुसूदन ।
जगाम अनिल वेगेन पाद मूलम् महात्मनः ॥१-५४-६॥

शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती च इदम् अब्रवीत् ।
वसिष्ठस्य अग्रतः स्थित्वा मेघ निःस्वना ॥१-५४-७॥

भगवन् किम् परित्यक्ता त्वया अहम् ब्रह्मणः सुत ।
यस्मात् राज भटा माम् हि नयन्ते त्वत् सकाशतः ॥१-५४-८॥

एवम् उक्तः तु ब्रह्मर्षिर् इदम् वचनम् अब्रवीत् ।
शोक संतप्त हृदयाम् स्व सारम् इव दुःखिताम् ॥१-५४-९॥

न त्वाम् त्यजामि शबले न अपि मे अपकृतम् त्वया ।
एष त्वाम् नयते राजा बलात् मत्तः महाबलः ॥१-५४-१०॥

न हि तुल्यम् बलम् मह्यम् राजा तु अद्य विशेषतः ।
बली राजा क्षत्रियः च पृथिव्याः पतिः एव च ॥१-५४-११॥

इयम् अक्षौहिणी पूर्णा गज वाजि रथ आकुला ।
हस्ति ध्वज समाकीर्णा तेन असौ बलवत्तरः ॥१-५४-१२॥

एवम् उक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् ।
वचनम् वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिम् अतुल प्रभम् ॥१-५४-१३॥

न बलम् क्षत्रियस्य आहुः ब्राह्मणो बलवत्तरः ।
ब्रह्मन् ब्रह्म बलम् दिव्यम् क्षत्रात् तु बलवत्तरम् ॥१-५४-१४॥

अप्रमेय बलम् तुभ्यम् न त्वया बलवत्तरः ।
विश्वामित्रो महावीर्यः तेजः तव दुरासदम् ॥१-५४-१५॥

नियुङ्क्ष्व माम् महातेजः त्वत् ब्रह्म बल संभृताम् ।
तस्य दर्पम् बलम् यत्नम् नाशयामि दुरात्मनः ॥१-५४-१६॥

इति उक्तः तु तया राम वसिष्ठः सुमहायशाः ।
सृजस्व इति तदा उवाच बलम् पर बल अर्दनम् ॥१-५४-१७॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा सुरभिः सा असृजत् तदा ।
तस्या हुंभा रव उत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप ॥१-५४-१८॥
नाशयन्ति बलम् सर्वम् विश्वामित्रस्य पश्यतः ।

स राजा परम क्रुद्धः क्रोध विस्फारित ईक्षणः ॥१-५४-१९॥
पह्लवान् नाशयामास शस्त्रैः उच्चावचैः अपि ।

विश्वामित्र अर्दितान् दृष्ट्वा पह्लवान् शतशः तदा ॥१-५४-२०॥
भूय एव असृजत् घोरान् शकान् यवन मिश्रितान् ।

तैः आसीत् संवृता भूमिः शकैः यवन मिश्रितैः ॥१-५४-२१॥
प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिंजल्कसन्निभैः ।
यद्वा -
प्रभावद्भिः महावीर्यैः हेम किंजल्क संनिभैः ।

दीर्घासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बराअवृतैः ॥
यद्वा -
दीर्घ असि पट्टिश धरैः हेम वर्ण अंबर आवृतैः ॥१-५४-२२॥
निर्दग्धम् तत् बलम् सर्वम् प्रदीप्तैः इव पावकैः ।

ततो अस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह ।
तैः तैः यवन कांभोजा बर्बराः च अकुली कृताः ॥१-५४-२३॥


इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये बालकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥१-५४॥

स्रोतः[सम्पाद्यताम्]

पाठकौ घनपाठी वि.श्रीरामः, घनपाठी हरिसीताराममूर्तिः च । अत्र उपलभ्यते ।