रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्/सर्गः १६

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः १५ रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्
सुन्दरकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः १७ →

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः ॥५-१६॥

प्रशस्य तु प्रशस्तव्याम् सीताम् ताम् हरि पुम्गवः ।
गुण अभिरामम् रामम् च पुनः चिन्ता परो अभवत् ॥५-१६-१॥

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्प पर्याकुलेक्षणः ।
सीताम् आश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह ॥५-१६-२॥

मान्या गुरु विनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरु प्रिया ।
यदि सीता अपि दुह्ख आर्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥५-१६-३॥

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
न अत्यर्थम् क्षुभ्यते देवी गन्गा इव जलद आगमे ॥५-१६-४॥

तुल्य शील वयो वृत्ताम् तुल्य अभिजन लक्षणाम् ।
राघवो अर्हति वैदेहीम् तम् च इयम् असित ईक्षणा ॥५-१६-५॥

ताम् दृष्ट्वा नव हेम आभाम् लोक कान्ताम् इव श्रियम् ।
जगाम मनसा रामम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥५-१६-६॥

अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्या हतो वाली महा बलः ।
रावण प्रतिमो वीर्ये कबन्धः च निपातितः ॥५-१६-७॥

विराधः च हतः सम्ख्ये राक्षसो भीम विक्रमः ।
वने रामेण विक्रम्य महा इन्द्रेण इव शम्बरः ॥५-१६-८॥

चतुर् दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् ।
निहतानि जन स्थाने शरैर् अग्नि शिख उपमैः ॥५-१६-९॥

करः च निहतः सम्ख्ये त्रिशिराः च निपातितः ।
दूषणः च महा तेजा रामेण विदित आत्मना ॥५-१६-१०॥

ऐश्वर्यम् वानराणाम् च दुर्लभम् वालि पालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोक सत्कृतम् ॥५-१६-११॥

सागरः च मया क्रान्तः श्रीमान् नद नदी पतिः ।
अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्याः पुरी च इयम् निरीक्षिता ॥५-१६-१२॥

यदि रामः समुद्रान्ताम् मेदिनीम् परिवर्तयेत् ।
अस्याः कृते जगत् च अपि युक्तम् इति एव मे मतिः ॥५-१६-१३॥

राज्यम् वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनक आत्मजा ।
त्रैलोक्य राज्यम् सकलम् सीताया न आप्नुयात् कलाम् ॥५-१६-१४॥

इयम् सा धर्म शीलस्य जनकस्य महात्मनः ।
सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढ व्रता ॥५-१६-१५॥

उत्थिता मेदिनीम् भित्त्वा क्षेत्रे हल मुख क्षते ।
पद्म रेणु निभैः कीर्णा शुभैः केदार पाम्सुभिः ॥५-१६-१६॥

विक्रान्तस्य आर्य शीलस्य सम्युगेषु अनिवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्य एषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥५-१६-१७॥

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदित आत्मनः ।
इयम् सा दयिता भार्या राक्षसी वशम् आगता ॥५-१६-१८॥

सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृ स्नेह बलात् कृता ।
अचिन्तयित्वा दुह्खानि प्रविष्टा निर्जनम् वनम् ॥५-१६-१९॥

सम्तुष्टा फल मूलेन भर्तृ शुश्रूषणा परा ।
या पराम् भजते प्रीतिम् वने अपि भवने यथा ॥५-१६-२०॥

सा इयम् कनक वर्ण अन्गी नित्यम् सुस्मित भाषिणी ।
सहते यातनाम् एताम् अनर्थानाम् अभागिनी ॥५-१६-२१॥

इमाम् तु शील सम्पन्नाम् द्रष्टुम् इच्चति राघवः ।
रावणेन प्रमथिताम् प्रपाम् इव पिपासितः ॥५-१६-२२॥

अस्या नूनम् पुनर् लाभाद् राघवः प्रीतिम् एष्यति ।
राजा राज्य परिभ्रष्टः पुनः प्राप्य इव मेदिनीम् ॥५-१६-२३॥

काम भोगैः परित्यक्ता हीना बन्धु जनेन च ।
धारयति आत्मनो देहम् तत् समागम कान्क्षिणी ॥५-१६-२४॥

न एषा पश्यति राक्षस्यो न इमान् पुष्प फल द्रुमान् ।
एकस्थ हृदया नूनम् रामम् एव अनुपश्यति ॥५-१६-२५॥

भर्ता नाम परम् नार्या भूषणम् भूषणाद् अपि ।
एषा हि रहिता तेन शोभन अर्हा न शोभते ॥५-१६-२६॥

दुष्करम् कुरुते रामो हीनो यद् अनया प्रभुः ।
धारयति आत्मनो देहम् न दुह्खेन अवसीदति ॥५-१६-२७॥

इमाम् असित केश अन्ताम् शत पत्र निभ ईक्षणाम् ।
सुख अर्हाम् दुःखिताम् ज्~आत्वा मम अपि व्यथितम् मनः ॥५-१६-२८॥

क्षिति क्षमा पुष्कर सम्निभ अक्षी ।
या रक्षिता राघव लक्ष्मणाभ्याम् ।
सा राक्षसीभिर् विकृत ईक्षणाभिः ।
सम्रक्ष्यते सम्प्रति वृक्ष मूले ॥५-१६-२९॥

हिम हत नलिनी इव नष्ट शोभा ।
व्यसन परम्परया निपीड्यमाना ।
सह चर रहिता इव चक्र वाकी ।
जनक सुता कृपणाम् दशाम् प्रपन्ना ॥५-१६-३०॥

अस्या हि पुष्प अवनत अग्र शाखाः ।
शोकम् दृढम् वै जनयति अशोकाः ।
हिम व्यपायेन च शीतरश्मिः ।
रभ्युत्थितो न एक सहस्र रश्मिः ॥५-१६-३१॥

इति एवम् अर्थम् कपिर् अन्ववेक्ष्य ।
सीता इयम् इति एव निविष्ट बुद्धिः ।
सम्श्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे ।
बली हरीणाम् ऋषभः तरस्वी ॥५-१६-३२॥

इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः ॥५-१६॥