रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्/सर्गः ४८

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ४७ रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्
सुन्दरकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ४९ →

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥५-२॥


ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमता ऽक्षे निहते कुमारे ।	
मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषम् ।। ५.४८.१।।	
त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता ।	
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनऽञ्चितास्त्रः ।। ५.४८.२।।	
तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः ।	
न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ।। ५.४८.३।।	
न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे नगतश्रमः ।	
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ।	
देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ।। ५.४८.४।।	
न ते ऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न ते ऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।	
न सो ऽस्ति कश्चित् त्रिषु संग्रहेषु वै न वेद यस्ते ऽस्त्रबलं बलं च ते ।। ५.४८.५।।	
ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।	
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ।। ५.४८.६।।	
निहताः किङ्कराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।	
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ।। ५.४८.७।।	
बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।	
सहोदरस्ते दयितः कुमारो ऽक्षश्च सूदितः ।। ५.४८.८।।	
न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ।। ५.४८.९।।	
इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।	
त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ।। ५.४८.१०।।	
बलावमर्दस्त्वयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।	
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ।। ५.४८.११।।	
न वीर सेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम् ।	
न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ।। ५.४८.१२।।	
तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।	
स्मरंश्च दिव्यं धनुषो ऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ।। ५.४८.१३।।	
न खल्वियं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां संप्रेषयाम्यहम् ।	
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ।। ५.४८.१४।।	
नानाशस्त्रैश्च संग्रामे वैशारद्यमरिन्दम् ।	
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ।। ५.४८.१५।।	
ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।	
चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ।। ५.४८.१६।।	
ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजत् प्रतिपूजितः ।	
युद्धोद्धतः कृतोत्साहः सग्रामं प्रत्यद्यत ।। ५.४८.१७।।	
श्रीमान् पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।	
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वसु ।। ५.४८.१८।।	
स पक्षिराजोपमतुल्यवेगैर्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदंष्ट्रैः ।	
रथं समायुक्तमसङ्गवेगं समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ।। ५.४८.१९।।	
स रथी धन्विनीं श्रेष्ठः शस्त्रज्ञो ऽस्त्रविदां वरः ।	
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान् यत्र सो ऽभवत् ।। ५.४८.२०।।	
स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।	
निशम्य हरिवीरो ऽसौ संप्रहृष्टतरो ऽभवत् ।। ५.४८.२१।।	
सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।	
हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ।। ५.४८.२२।।	
तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ ।	
दिशश्च सर्वाः बभूवर्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ।। ५.४८.२३।।	
समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।	
नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ।। ५.४८.२४।।	
आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।	
विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ।। ५.४८.२५।।	
इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।	
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम् ।। ५.४८.२६।।	
ततः समेतावति तीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।	
कपिश्च रक्षोधिपतेश्च पुत्रः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ।। ५.४८.२७।।	
स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति संमतस्य ।	
शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्धश्चचार मार्गे पितुरप्रमेये ।। ५.४८.२८।।	
ततः शरानायतीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।	
मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान् ।। ५.४८.२९।।	
ततस्तु तत्स्यन्दननिःस्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।	
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ।। ५.४८.३०।।	
शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।	
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयँल्लक्ष्यसंग्रहम् ।। ५.४८.३१।।	
शराणआमग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।	
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ।। ५.४८.३२।।	
तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।	
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ।। ५.४८.३३।।	
हनूमतो वेद न राक्षसो ऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनो ऽन्तरम् ।	
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ।। ५.४८.३४।।	
ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च संपतत्सु ।	
जागम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ।। ५.४८.३५।।	
ततो मतिं राक्षसराजसूनुश्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।	
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ।। ५.४८.३६।।	
ततः पैतामहं वीरः सो ऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।	
सन्दधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ।। ५.४८.३७।।	
अवध्यो ऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।	
निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ।। ५.४८.३८।।	
तेन बद्धस्ततो ऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।	
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले ।। ५.४८.३९।।	
ततो ऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद् विगतात्मवेगः ।	
पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ।। ५.४८.४०।।	
ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।	
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ।। ५.४८.४१।।	
न मे ऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।	
इत्येव मत्वा विहितो ऽस्त्रबन्धो मया ऽ ऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः ।। ५.४८.४२।।	
स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।	
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ।। ५.४८.४३।।	
अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।	
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ।। ५.४८.४४।।	
ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महान् मे गुणदर्शनः ।	
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्मादगृह्णन्तु मां परे ।। ५.४८.४५।।	
स निश्चितार्थः परिवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।	
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ।। ५.४८.४६।।	
ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।	
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ।। ५.४८.४७।।	
स रोचयामास परैश्च बन्धं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।	
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्ठुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ।। ५.४८.४८।।	
स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तो ऽस्त्रेण वीर्यवान् ।	
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ।। ५.४८.४९।।	
अथेन्द्रजित्तुद्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।	
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्तते ऽस्त्रम् ।। ५.४८.५०।।	
अहो महत् कर्म कृतं निरर्थकं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।	
पुनश्च नास्त्रे विहते ऽस्त्रमन्यत् प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ।। ५.४८.५१।।	
अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यत ।	
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धेर्निपीडितः ।। ५.४८.५२।।	
हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।	
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्रकृष्यत स वानरः ।। ५.४८.५३।।	
अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।	
व्यदर्शयत्तत्र महाबलं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ।। ५.४८.५४।।	
तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।	
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ।। ५.४८.५५।।	
को ऽयं कस्य कुतो वा ऽत्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।	
इति राक्षसवीराणां तत्र संजज्ञिरे कथाः ।। ५.४८.५६।।	
हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।	
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ।। ५.४८.५७।।	
अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले ।	
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च ।। ५.४८.५८।।	
स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।	
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ।। ५.४८.५९।।	
राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।	
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ।। ५.४८.६०।।	
स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।	
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान् ।। ५.४८.६१।।	
यथाक्रमं तैः स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।	
निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतो ऽस्मि ।। ५.४८.६२।।	
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः ।। ५.४८।।	
</poem>