रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्/सर्गः ३५

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ३४ रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्
सुन्दरकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ३६ →

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥५-२॥


तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरार्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ।। ५.३५.१।। 

क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् । 
वानराणां नराणां च कथमासीत् समागमः ।। ५.३५.२।। 

यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर । 
तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ।। ५.३५.३।। 

कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् । 
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ।। ५.३५.४।। 

एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमान् मारुतात्मजः । 
ततो रामं यथात्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।। ५.३५.५।। 

जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि । 
भर्तुः कमलपत्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ।। ५.३५.६।। 

यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै । 
लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे ।। ५.३५.७।। 

रामः कमलपत्राक्षः सर्वसत्त्वमनोहरः । 
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ।। ५.३५.८।। 

तेजसा ऽ ऽदित्यसङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः । 
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ।। ५.३५.९।। 

रक्षिता जीवलोकस्य स्वरजनस्याभिरक्षिता । 
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः ।। ५.३५.१०।। 

रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । 
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ।। ५.३५.११।। 

अर्चिष्मानर्चितो ऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः । 
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ।। ५.३५.१२।। 

राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता । 
श्रुतवान् शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः ।। ५.३५.१३।। 

यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः । 
धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ।। ५.३५.१४।। 

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः । 
गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः ।। ५.३५.१५।। 

दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । 
समः समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ।। ५.३५.१६।। 

त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः । 
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ।। ५.३५.१७।। 

त्रिवलीवांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् । 
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुः समः ।। ५.३५.१८।। 

चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्वर्गतिः । 
महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धो ऽष्टवंशवान् ।। ५.३५.१९।। 

दशपद्मो दशबृहत् त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् । 
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्वाप्नोति राघवः ।। ५.३५.२०।। 

सत्यधर्मपरः श्रीमान् संग्रहानुग्रहे रतः । 
देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः ।। ५.३५.२१।। 

भ्राता च तस्य द्वैमात्रः सौमित्रिरपराजितः । 
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ।। ५.३५.२२।। 

तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ । 
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ ।। ५.३५.२३।। 

त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् । 
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ।। ५.३५.२४।। 

ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले । 
भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ।। ५.३५.२५।। 

वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम् । 
परिचर्यास्महे राज्यात् पूर्वजेनावरोपितम् ।। ५.३५.२६।। 

ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ । 
ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ।। ५.३५.२७।। 

स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः । 
अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ।। ५.३५.२८।। 

ततः स शिखरे तस्मिन् वानरेन्द्रो व्यवस्थितः । 
तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम् ।। ५.३५.२९।। 

तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात् प्रभू । 
रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ।। ५.३५.३०।। 

तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ । 
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौः ।। ५.३५.३१।। 

निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने । 
तयोरन्योन्यसंलापाद्भृशं प्रीतिरजायत ।। ५.३५.३२।। 

ततस्तौ प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ । 
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ।। ५.३५.३३।। 

ततः स सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः । 
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा ।। ५.३५.३४।। 

ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः । 
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ।। ५.३५.३५।। 

स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः । 
तदा ऽ ऽसीन्निष्प्रभो ऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ।। ५.३५.३६।। 

ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया । 
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ।।। ५.३५.३७।। 

तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः । 
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ।। ५.३५.३८।। 

तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च । 
स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन् विगतचेतसि ।। ५.३५.३९।। 

तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव । 
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ।। ५.३५.४०।। 

पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।। 
प्रादीपयन् दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ।। ५.३५.४१।। 

शयितं च चिरं तेन दुःकार्तेन महात्मना । 
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थिपितः पुनः ।। ५.३५.४२।। 

तानि दृष्ट्वा महाबाहुर्दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः । 
राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवे संन्यवेदयत् ।। ५.३५.४३।। 

स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते । 
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ।। ५.३५.४४।। 

त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् । 
तापयन्ति महात्मानमग्न्यागारमिवाग्नयः ।। ५.३५.४५।। 

तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते । 
महता भूमिकम्पने महानिव शिलोच्चयः ।। ५.३५.४६।। 

काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च । 
चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे ।। ५.३५.४७।। 

स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः । 
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ।। ५.३५.४८।। 

सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा । 
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ।। ५.३५.४९।। 

ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः । 
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ।। ५.३५.५०।। 

ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे । 
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत् पतिम् ।। ५.३५.५१।। 

रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत । 
हनुममन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ।। ५.३५.५२।। 

स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवः समानीय हरीश्वरान् । 
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ।। ५.३५.५३।। 

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसा । 
अद्रिराजप्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम् ।। ५.३५.५४।। 

ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः । 
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ।। ५.३५.५५।। 

अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान् वालिसूनुर्महाबलः । 
प्रस्थितः कापिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ।। ५.३५.५६।। 

तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे । 
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ।। ५.३५.५७।। 

ते वयं कार्यनैराश्यात् कालश्यातिक्रमेण च । 
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ।। ५.३५.५८।। 

विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च । 
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः ।। ५.३५.५९।। 

दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान् वानरपुङ्गवान् । 
भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ।। ५.३५.६०।। 

तवनाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा । 
प्रायोववेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ।। ५३.५.६१।। 

तेषां नः स्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम् । 
कार्यहेतोरिवायातः शकुनिर्वीर्यवान् महान् ।। ५.३५.६२।। 

गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट् । 
श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ।। ५.३५.६३।। 

यवीयान् केन म भ्राता हतः क्व च निपातितः । 
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ।। ५.३५.६४।। 

अङ्गदो ऽकथयत्तस्य जनस्थानेः महद्वधम् । 
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम् ।। ५.३५.६५।। 

जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितः सो ऽरुणात्मजः । 
त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये ।। ५.३५.६६।। 

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम् । 
अङ्गप्रमुखास्तूर्णं ततः संप्रस्थिता वयम् ।। ५.३५.६७।। 

विन्ध्यादुत्थाय संप्राप्ताः सागरस्यान्तमुत्तरम् । 
त्वद्दर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः ।। ५.३५.६८।। 

अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः । 
चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ।। ५.३५.६९।। 

तथा ऽहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः । 
व्यवधूय भयं ताव्रं योजनानां शतं प्लुतः ।। ५.३५.७०।। 

लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला । 
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकपरिप्लुता ।। ५.३५.७१।। 

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते । 
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ।। ५.३५.७२।। 

तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् । 
सुग्रीवसचिवं देवि बुध्यस्व पवनात्मजम् ।। ५.३५.७३।। 

कुशली तव काकुत्स्थः सर्वशस्त्रभृतां वरः । 
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ।। ५.३५.७४।। 

तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः । 
अहमेकस्तु संप्राप्तः सुग्रीववचनादिह ।। ५.३५.७५।। 

मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा । 
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ।। ५.३५.७६।। 

दिष्ट्या ऽहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् । 
अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात् ।। ५.३५.७७।। 

दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् । 
प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ।। ५.३५.७८।। 

राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते । 
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ।। ५.३५.७९।। 

माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः । 
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ।। ५.३५.८०।। 

स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः । 
तार्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ।। ५.३५.८१।। 

तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि । 
हनुमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।। ५.३५.८२।। 

विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः । 
अचिराद् राघवो देवि त्वामितो नयिता ऽनघे ।। ५.३५.८३।। 

एवं विश्वासिता सीता हेतुभिः शोककर्शिता । 
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ।। ५.३५.८४।। 

अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी । 
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्मभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ।। ५.३५.८५।। 

चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् । 
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ।। ५.३५.८६।। 

हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा । 
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ।। ५.३५.८७।। 

एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि । 
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम् ।। ५.३५.८८।। 

हते ऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् । 
ततो ऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ।। ५.३५.८९।। 

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः ।। ५.३५।।
</poem>