रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्/सर्गः ५८

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः ५७ रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्
सुन्दरकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ५९ →

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥५-२॥


ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।	
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ।। ५.५८.१ ।।
	
तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् ।	
जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तमष्टच्छदनिलात्मजम् ।। ५.५८.२ ।।
	
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ।	
तस्यां वा स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ।। ५.५८.३ ।।	

तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रबूहि त्वं महाकपे ।	
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ।। ५.५८.४ ।।	

यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।	
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान् व्याकरोतु नः ।। ५.५८.५ ।।	

स नियुक्तस्ततस्तेन संप्रहृष्टतनूरुहः ।	
प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ।। ५.५८.६ ।।	

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात् खमाप्लुतः ।	
उदधेर्दक्षिणं पारं कांक्षमाणः समाहितः ।। ५.५८.७ ।।	

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।	
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ।। ५.५८.८।।	

स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ।। ५.५८.९ ।।	

उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् ।	
कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्यो ऽयं मयेति च ।। ५.५८.१० ।।	

प्रहतं च मया तस्य लांगूलेन महागिरेः ।	
शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा ।। ५.५८.११ ।।११७ ।।
	
व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः ।	
पुत्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव ।। ५.५८.१२ ।।	

पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः ।	
मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ।। ५.५८.१३ ।।	

पक्षवन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ।	
छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ।। ५.५८.१४ ।।	

श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ।	
चिच्छेद भगवान् पक्षान् वज्रेणैषां सहस्रशः ।। ५.५८.१५ ।।	

अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना ।	
मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो ऽस्मि महार्णवे ।। ५.५८.१६ ।।	

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम ।	
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ।। ५.५८.१७ ।।	

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः ।	
कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम ।। ५.५८.१८ ।।	

तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ।	
स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता ।	
शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ ।। ५.५८.१९ ।।	

उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः ।	
ततो ऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि ।। ५.५८.२० ।।	

ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ।	
समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत ।। ५.५८.२१ ।।	

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम ।	
अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ।। ५.५८.२२ ।।	

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।	
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ।। ५.५८.२३ ।।	

रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ।	
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः ।। ५.५८.२४ ।।	

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।	
तस्याः सकाशं दूतो ऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।। ५.५८.२५ ।।	

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती ।	
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।। ५.५८.२६ ।।	

आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिश्रृणोमि ते ।। ५.५८.२७ ।।	

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ।	
अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ।। ५.५८.२८ ।।	

एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः ।	
ततो ऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ।	
मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं तु मुखं तया ।। ५.५८.२९ ।।	

तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ।	
तस्मिन् मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।। ५.५८.३० ।।	

अभिपत्याशु तद्वक्रं निर्गतो ऽहं ततः क्षणात् ।	
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ।। ५.५८.३१ ।।	

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।	
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ।	
सुखी भव महाबाहो प्रीता ऽस्मि तव वानर ।। ५.५८.३२ ।।	

ततो ऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः ।। ५.५८.३३ ।। वैदेहीं राघवेण महात्मना ।	
ततो ऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतो ऽहं गरुडो यथा ।	
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन ।। ५.५८.३४ ।।	

सो ऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।	
न किंचित्तत्र पश्यामि येन मे ऽपहृता गतिः ।। ५.५८.३५ ।।	

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किं नाम गगने मम ।	
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ।। ५.५८.३६ ।।	

अधोभागे न मे दृष्टिः शोचता पातिता मया ।	
ततो ऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम् ।। ५.५८.३७ ।।	

प्रहस्य च महानादमुक्तो ऽहं भीमया तया ।	
अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ।। ५.५८.३८ ।।	

क्वासि यन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः ।	
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ।। ५.५८.३९ ।।	

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।	
आस्य प्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ।	
तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे ।। ५.५८.४० ।।	
न च मां साधु बुबुधे मम वा निकृतं कृतम् ।। ५.५८.४१ ।।	

ततो ऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात् ।	
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम् ।। ५.५८.४२ ।।	

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि ।	
मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती ।। ५.५८.४३ ।।	

श्रृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह ।	
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता ।। ५.५८.४४ ।।	

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।	
गत्वा चाहं महाध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ।। ५.५८.४५ ।।	

दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी ।	
अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम् ।	
प्रविष्टो ऽहमविज्ञातो रक्षोभि र्भीमविक्रमैः ।। ५.५८.४६ ।।	

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा ।	
अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः ।। ५.५८.४७ ।।	

जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम् ।	
सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम् ।। ५.५८.४८ ।।	

प्रदोषकाले प्रविशं भीतया ऽहं तयोदितः ।	
अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते ।। ५.५८.४९ ।।	

यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्व रक्षांस्यशेषतः ।। ५.५८.५० ।।	

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम् ।	
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ।। ५.५८.५१ ।।	

ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने ।	
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ।। ५.५८.५२ ।।	

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् ।	
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ।। ५.५८.५३ ।।	

स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ।। ५.५८.५४ ।।	

अशोकवनिकामध्ये शिंशुपापादपो महान् ।	
तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम् ।। ५.५८.५५ ।।	

अदूरे शिंशुपावृक्षात् पश्यामि वरवर्णिनीम् ।	
श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ।। ५.५८.५६ ।।	

तदेकवासःसंवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम् ।	
शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम् ।। ५.५८.५७ ।।	

राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् ।	
मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव ।। ५.५८.५८ ।।	

सामया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ।	
एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।। ५.५८.५९ ।।	

भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पझिनीव हिमागमे ।	
रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।	
कथंचिन्मृगशावाक्षी तूर्णमासादिता मया ।। ५.५८.६० ।।	

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ।	
तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ।। ५.५८.६१ ।।	

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् ।	
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ।। ५.५८.६२ ।।	

ततो ऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं प्रतिसंहरन् ।	
अहं तु शिंशुपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ।। ५.५८.६३ ।।	

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।	
तं देशं समनुप्राप्त यत्र सीता ऽभवत् स्थिता ।। ५.५८.६४ ।।	

तद् दृष्ट्वा ऽथ वरारोहा सीता रक्षोमहाबलम् ।	
सङ्कुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ।। ५.५८.६५ ।।	

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः ।	
त्राणं किंचिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम् ।। ५.५८.६६ ।।	

तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् ।	
अवाक्छिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति ।। ५.५८.६७ ।।	

यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते ।	
द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ।। ५.५८.६८ ।।	

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।	
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ।। ५.५८.६९ ।।	

राक्षसाधम रामस्य भार्यममिततेजसः ।	
इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ।	
अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ।। ५.५८.७० ।।	

किंचिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ ।	
अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना ।। ५.५८.७१ ।।	

न त्वं रामस्य सदृशो दास्ये ऽप्यस्य न युज्यसे ।	
यज्ञीयः सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः ।। ५.५८.७२ ।।	

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ।	
जज्वाल सहसा कोपच्चितास्थ इव पावकः ।। ५.५८.७३ ।।	

विवर्त्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ।	
मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हा हा कृतं तदा ।। ५.५८.७४ ।।	

स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ।	
वरा मण्डोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ।। ५.५८.७५ ।।	

उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदानार्दितः ।	
सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम ।। ५.५८.७६ ।।	

देवगन्दर्वकान्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ।	
सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ।। ५.५८.७७ ।।	

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः ।	
प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ।। ५.५८.७८ ।।	

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ।	
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ।। ५.५८.७९ ।।	

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी ।	
गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ।। ५.५८.८० ।।	

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः ।	
रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत् ।। ५.५८.८१ ।।	

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः ।	
परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः ।। ५.५८.८२ ।।	

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता ।	
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ।। ५.५८.८३ ।।	

तासां मध्यात् समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत् ।	
आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति ।। ५.५८.८४ ।।	

जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च ।	
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।। ५.५८.८५ ।।	

रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च ।। ५.५८.८६ ।।	

अलमस्मात् परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम् ।	
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ।। ५.५८.८७ ।।	

यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ।	
सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ।। ५.५८.८८ ।।	

प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।। ५.५८.८९ ।।	

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ।	
अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ।। ५.५८.९० ।।	

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ।	
चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ।। ५.५८.९१ ।।	

सम्भाषणाथ च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ।	
इक्ष्वाकूणां हि वशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ।। ५.५८.९२ ।।	

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् ।	
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ।। ५.५८.९३ ।।	

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गव ।	
का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ।। ५.५८.९४ ।।	

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रवं वचः ।	
देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः ।	
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः ।। ५.५८.९५ ।।	

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम् ।	
भर्त्रा ऽहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।। ५.५८.९६ ।।	

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् ।	
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ।। ५.५८.९७ ।।	

तदिच्छामि त्वया ऽ ऽज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।	
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ।। ५.५८.९८ ।।	

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।	
आह रावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति ।। ५.५८.९९ ।।	

प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम् ।	
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ।। ५.५८.१०० ।।	

अथ मामब्रवीत् सीता गृह्यतामयमुत्तमः ।	
मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहुमन्यते ।। ५.५८.१०१ ।।	

इत्यक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम् ।	
प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह ।। ५.५८.१०२ ।।	

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यैः समाहितः ।	
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ।। ५.५८.१०३ ।।	

उत्तरं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया ।	
हनुमन् मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ।। ५.५८.१०४ ।।	

यथा श्रुत्वैव नचिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।	
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु ।। ५.५८.१०५ ।।	

यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम ।	
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये सा ऽहमनाथवत् ।। ५.५८.१०६ ।।	

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।	
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ।। ५.५८.१०७ ।।	

ततो ऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः ।	
युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे ।। ५.५८.१०८ ।।	

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।	
प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ।। ५.५८.१०९ ।।	

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः ।	
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ।। ५.५८.११० ।।	

राजन् वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना ।	
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ।। ५.५८.१११ ।।	

दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः ।	
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथा ऽसौ विलयं व्रजेत् ।। ५.५८.११२ ।।	

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः ।	
राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोनुगाः ।। ५.५८.११३ ।।	

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् ।	
मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ।। ५.५८.११४ ।।	

तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः ।	
निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ।। ५.५८.११५ ।।	

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ।	
तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ।	
ललामभूतो लङ्कायाः स वै विध्वंसितो मया ।। ५.५८.११६ ।।
	
ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ।	
राक्षसैर्बहुभिः सार्धं घोररूपैर्भयानकैः ।। ५.५८.११७ ।।	

तमहं बलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम् ।	
परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ।। ५.५८.११८ ।।५.५८.११७ ।।	

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान् महाबलान् ।। ५.५८.११९ ।। ।। ५.५८.११८ ।।

पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः ।	
परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम् ।। ५.५८.१२० ।।११७ ।।	

मन्त्रिपुत्रान् हताञ्छ्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् ।	
पञ्च सेनाग्रगाञ्छूरान् प्रेषयमास रावणः ।। ५.५८.१२१ ।।	

तानहं सहसैन्यान् वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ।	
ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ।। ५.५८.१२२ ।।	

बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास रावणः ।	
तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम् ।। ५.५८.१२३ ।।	

सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।	
चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ।	
तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।। ५.५८.१२४ ।।	

तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् ।	
व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ।। ५.५८.१२५ ।।	

तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम् ।	
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ।। ५.५८.१२६ ।।	

महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ।	
प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः ।। ५.५८.१२७ ।।	

सो ऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वबलं चावमर्दितम् ।	
ब्राह्मेणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्चातिवेगितः ।। ५.५८.१२८ ।।	

रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ।	
रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् ।। ५.५८.१२९ ।।	

दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ।	
पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम् ।। ५.५८.१३० ।।	

तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ।। ५.५८.१३१ ।।	

अस्याहं दर्शनाकांक्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।	
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ।। ५.५८.१३२ ।।	

* रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।	
सो ऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः ।। ५.५८.१३३ ।।	

सुग्रीवश्च महातेजाः स त्वां कुशलमब्रवीत् ।	
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च ।। ५.५८.१३४ ।।	

वसतो ऋश्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे ।	
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ।। ५.५८.१३५ ।।	

तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता ।	
तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया ।। ५.५८.१३६ ।।	

मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति ।	
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ।। ५.५८.१३७ ।।	

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण महाप्रभुः ।	
चक्रे ऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः ।। ५.५८.१३८ ।।	

तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन संयुगे ।	
वानराणां महाराजः कृतः स प्लवता प्रभुः ।। ५.५८.१३९ ।।	

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।	
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ।	
क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च ।। ५.५८.१४० ।।	

यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ।। ५.५८.१४१ ।।तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ।	
वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा ।	
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ।। ५.५८.१४२ ।।	
इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।	
मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव ।। ५.५८.१४३ ।।	
तेन वध्यो ऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ।	
मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ।। ५.५८.१४४ ।।	

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।	
तेन राक्षसराजो ऽसौ याचितो मम कारणात् ।। ५.५८.१४५ ।।
	
नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः ।	
राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया ।। ५.५८.१४६ ।।	

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।	
दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ।। ५.५८.१४७ ।।	

सुमहत्यपराधे ऽपि दूतस्यातुलविक्रम ।	
विरूपकरणं दृष्टं न वधो ऽस्तीति शास्त्रतः ।। ५.५८.१४८ ।।	

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान् ।	
राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ।। ५.५८.१४९ ।।	

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा पुच्छं समन्ततः ।	
वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः ।। ५.५८.१५० ।।
	
राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।	
तदा ऽदह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्तः काष्ठमुष्टिभिः ।	
बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।। ५.५८.१५१ ।।	

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ।	
अघोषयन् राजमार्गे नगरद्वारमागताः ।। ५.५८.१५२ ।।ः ।	
ततो ऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः ।। ५.५८.१५३ ।।राजमार्गे नगरद्वारमागताः ।। ५.५८.१५२ ।।ः ।
	
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः ।	
आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ।	
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ।। ५.५८.१५४ ।।
	
पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् ।	
दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ।। ५.५८.१५५ ।।	

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।	
लङ्कायां कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ।। ५.५८.१५६ ।।	

दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ।	
रामस्य हि महत् कार्यं मयेदं वितथीकृतम् ।। ५.५८.१५७ ।।	
इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः ।। ५.५८.१५८ ।।	

अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ।	
जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिताम् ।। ५.५८.१५९ ।।	

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ।	
अदग्द्धा जानकीत्येवं निमित्तैश्चोपलक्षिता ।। ५.५८.१६० ।।	

दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः ।	
हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः सुरभिगन्धिनः ।। ५.५८.१६१ ।।	

तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ।	
ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः ।। ५.५८.१६२ ।।	

पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः ।। ५.५८.१६३ ।।	

ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः ।	
प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया ।। ५.५८.१६४ ।।	

ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम् ।	
पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ।। ५.५८.१६५ ।।
	
राघवस्य प्रभावेन भवतां चैव तेजसा ।	
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्टितम् ।। ५.५८.१६६ ।।	

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ।	
अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति ।। ५.५८.१६७ ।।	

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ।। ५.५८ ।।