विष्णुपुराणम्/पञ्चमांशः/अध्यायः १

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
  1. अध्यायः १
  2. अध्यायः २
  3. अध्यायः ३
  4. अध्यायः ४
  5. अध्यायः ५
  6. अध्यायः ६
  7. अध्यायः ७
  8. अध्यायः ८
  9. अध्यायः ९
  10. अध्यायः १०
  11. अध्यायः ११
  12. अध्यायः १२
  13. अध्यायः १३
  14. अध्यायः १४
  15. अध्यायः १५
  16. अध्यायः १६
  17. अध्यायः १७
  18. अध्यायः १८
  19. अध्यायः १९
  20. अध्यायः २०
  21. अध्यायः २१
  22. अध्यायः २२
  23. अध्यायः २३
  24. अध्यायः २४
  25. अध्यायः २५
  26. अध्यायः २६
  27. अध्यायः २७
  28. अध्यायः २८
  29. अध्यायः २९
  30. अध्यायः ३०
  31. अध्यायः ३१
  32. अध्यायः ३२
  33. अध्यायः ३३
  34. अध्यायः ३४
  35. अध्यायः ३५
  36. अध्यायः ३६
  37. अध्यायः ३७
  38. अध्यायः ३८


मैत्रेय उवाच ।
नृपाणां कथितः सर्व्वो भवता वंशविस्तरः ।
वंशानुचरितञ्च वे यथावदनुवर्णितम् ।। ५-१-१ ।।

अंशावतारो ब्रह्मर्षे योऽयं यदुकुलोद्भवः ।
विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ।। ५-१-२ ।।

चकार यानि कर्म्माणि बगवान् पुरुषोत्तमः ।
अंशांशेनावतीर्य्योर्व्व्यां तत्र तामि मुर्न !वद ।। ५-१-३ ।।

पराशर उवाच ।
मैत्रैय!श्रूयतामेतदू यत् पृष्टोऽहमिदं त्वया ।
विष्णोरंशांश-सम्भूति-चरितं जगतो हितम् ।। ५-१-४ ।।

देवकस्य सुता पूर्व्वं वसुदेवो महामुने ।
उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम ।। ५-१-५ ।।

कंसस्तयोर्वररथं चोदयामास सारथिः ।
वसुदेवस्य देवक्याः संयोगे भोजवर्द्धनः ।। ५-१-६ ।।

अथान्तरीक्षे वागुज्वैः कंसमाभाष्यसादरम् ।
मेघगम्भीरनिर्घोषं समाभाष्येदमब्रवीत् ।। ५-१-७ ।।

योमेतां वहसे मूढ़ ! सह भत्रो रथे स्थिताम् ।
अस्यास्ते चाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति ।। ५-१-८ ।।

इत्याकर्ण्य समादाय खड़गं कंसो महाबलः ।
देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवोऽब्रवीदिदम् ।। ५-१-९ ।।

न हन्तव्या महाबाहो !देवकी भवता तव ।
समर्पयिष्ये सकलान् गर्भानस्योदरोद्भवान् ।। ५-१-१० ।।

तथेत्याह च तं कसा वसुदेवं द्रिजोत्तम ।
न घातयामास च तां देवकीं तस्य गौरवात् ।। ५-१-११ ।।

एतिस्मिन्नवे काले तु भूरिभारावपीड़िता ।
जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम् ।। ५-१-१२ ।।

सब्रह्मकान् सुरान् सर्व्वान् प्रणिपत्याह मेदिनी ।
कथयामास तत् सर्व्वं खेदात् करुणभाषिणी ।। ५-१-१३ ।।

अग्रिः सुवर्णास्य गुरुर्गवां सूर्य्यः परो गुरुः ।
ममाप्यखिललोकानां गूरुर्नारायणो गुरुः ।। ५-१-१४ ।।

प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा पूर्व्वेषामपि पूर्व्वजः ।
कला-काष्ठा-निमेषात्मा कालश्वाव्यक्तमूर्त्तिमान् ।। ५-१-१५ ।।

तदंशभूतः सर्व्वेषां समूहो वः सुरोत्तमाः ।
आदित्या मरुतः साध्या रुद्रा वस्वश्वि-वह्नयः ।। ५-१-१६ ।।

पितरो ये च लोकानां स्त्रष्टारोऽत्रिपुरोगमाः ।
एतत् तस्याप्रमेयस्य रूपं विष्णोर्महात्मनः ।। ५-१-१७ ।।

यक्ष-राक्षस-दैतेयाः पिशाचोरग-दानवाः ।
गन्धर्व्वाप्सरसश्चैव रुपं विष्णोर्महात्मनः ।। ५-१-१८ ।।

ग्रहर्क्षतारकाचित्र-गगनाग्रिजलानिलाः ।
अहञ्च विषयाश्चैतत् सर्व्वं विष्णुमयं जगत् ।। ५-१-१९ ।।

तथाप्यनेकरूपस्य तस्य रूपाणयहर्निशम् ।
बाध्यबाधकता यान्ति कल्लोला इव सागरे ।। ५-१-२० ।।

तत् साम्प्रतमिमे दैत्याः कालमनेमिपुरोगमाः ।
मर्त्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्तेऽहर्निशं प्रजाः ।। ५-१-२१ ।।

कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना ।
उग्रसेनसुतः कंसः सम्भूतः स महासुरः ।। ५-१-२२ ।।

अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस्तथा ।
सुन्दोऽसुरस्तथात्युग्रो वाणश्वापि बलेः सुतः ।। ५-१-२३ ।।

तथान्ये च महावीर्य्या नृपाणां भवनेषु ये ।
समुतूपन्ना दुरात्मानस्तान् न संख्यातुमुत्सहे ।। ५-१-२४ ।।

अक्षौहिणयोऽत्र बहुला दिव्यमूर्त्तिधृतां सुराः ।
महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्रणां ममोपरि ।। ५-१-२५ ।।

तदूभूरिभारपीड़ार्त्ता न शक्रोम्यमरेश्वराः ।
विभर्त्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः ।। ५-१-२६ ।।

क्रियतां तन्महाभागाः । मम भारावतारणम् ।
यथा रसातलं नाहं गन्छेयमिति विह्वला ।। ५-१-२७ ।।

इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषं त्रिदशैस्ततः ।
भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः ।। ५-१-२८ ।।

यथाह वसुधा सर्व्वं सत्यमेतद्दिवौकसः ।
अहं भवो भवन्तश्व सर्व्वं नारायणात्मकम् ।। ५-१-२९ ।।

विभूतयस्तु यास्तस्य तासामेव परस्परम् ।
आधिक्यन्यूनता बाध्यबाधकत्वेन वर्त्तते ।। ५-१-३० ।।

तदागच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस्तटमुत्तरम् ।
तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्व्वं विज्ञापयाम वै ।। ५-१-३१ ।।

सर्व्वदैव जगत्यर्थे स सर्व्वात्मा जगन्मयः ।
स्वल्पांशेनावतीर्य्योर्व्व्यां धर्म्मस्य कुरुते स्थितिम् ।। ५-१-३२ ।।

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्र!सह देवैः पितामहः ।
समाहितमतिश्चैवं तुष्टाव गरुड़ध्वजम् ।। ५-१-३३ ।।

द्रे विद्य त्वमनाम्राय परा चैवापरा तथा ।
ते एव भवतो रूपे मूर्त्तामूर्त्तात्मके प्रभो ।। ५-१-३४ ।।

द्रे ब्रह्मणी त्वणीयोऽतिस्थूलात्मन् । सर्व्व सर्व्ववित् ।
शब्दब्रह्म परञ्चवै ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत् ।। ५-१-३५ ।।

ऋग्वेदस्त्वं यजुर्व्वेदः सामवेदस्त्वथर्व्व च ।
शिक्षा कल्पो निरुक्तञ्च छन्दो ज्योतिषमेव च ।। ५-१-३६ ।।

इतिहास-पुराणो च तथा व्याकरणां प्रभुः ।
मीमांसा न्यायक तत्त्व धर्म्मशास्त्राण्यधोक्षज ।। ५-१-३७ ।।

आत्मात्मदेहगुणवद् विचाराचारि यदूचः ।
तदप्यादिपते नान्यदध्यात्मात्मखरूपवत् ।। ५-१-३८ ।।

त्वमव्यक्तमनिर्द्देश्यमचिन्त्यानामवर्णवत् ।
अपाणिपादरूपञ्च शुद्धं नित्यं परात्परम् ।। ५-१-३९ ।।

श्वृणोष्यकर्णाः परिपश्यसि त्वमचक्षुरेको बहुरूपरूपः ।
अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेतूसि सर्व्वं न च सर्व्ववेद्यः ।। ५-१-४० ।।

गरणीयांसमसतूस्वरूपं त्वां पश्यतोऽज्ञाननिवृत्तिरग्रया ।
अस्य धीर्यस्य बिभर्त्ति नान्यद वरेण्य-रूपात् परतः परात्मन् ।। ५-१-४१ ।।

त्वं विश्वनाभिर्भुवनस्य मोप्ता सर्व्वाणि भूतानि तवान्तराणि ।
यदूभूतभव्यं तदणोरणीयः पुमांस्त्वमैकः प्रकृतेः परस्तात् ।। ५-१-४२ ।।

एकश्वतुर्द्धा भगवान् हुताशो वर्ज्वो विभूतिं जगतो ददासि ।
त्वं विश्वतश्वक्षुरनन्तमूर्त्ते!त्रेधा पदं संनिदधे विधातः ।। ५-१-४३ ।।

यथाग्रिरेको बहुधा समिध्यते विकारभेदैरविकाररूपः ।
तथा भवान् सर्व्वगतैकरूपो रूपाणयशेषाण्यनुपुष्यतीश ।। ५-१-४४ ।।

एकस्त्वमग्रय परमं पदं यत् पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् ।
त्वत्तो नान्यत् किञ्चिदस्ति त्वयीह यद्रा भूतं यज्व भाव्यं परात्मन् ।। ५-१-४५ ।।

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान ।
सर्व्वज्ञः सर्व्वदृक् सर्व्वशक्तिज्ञानबलर्द्धिमान् ।। ५-१-४६ ।।

अन्यूनश्वाप्यवृद्धिश्व स्वाधीनो मादिमान् वशी ।
क्लम-तन्द्रा-भय-क्रोध-कामादिभिरसंयुतः ।। ५-१-४७ ।।

निरवद्यः परप्रीतो निरनिष्टोऽक्षरक्रमः ।
सर्व्वेश्वरः पराधारो धाम्रां धामात्मकोऽक्षयः ।। ५-१-४८ ।।

सकलावरणातीत !निरालम्बनभावन ।
महाविभूतिसंस्थान । नमस्ते पुरुषोत्तम ।। ५-१-४९ ।।

नाकारणात् कारणाद् वा कारणाकारणान्न च ।
शरीरग्रहणां वापि धर्म्मत्राणाय ते परम् ।। ५-१-५० ।।

इत्येवं संस्तुतिं श्रुत्वा मनसा भगवानजः ।
ब्रह्माणमाह प्रीतात्मा विश्वरूपधरो हरिः ।। ५-१-५१ ।।

भो भो ब्रह्मन्। त्वया मत्तः सह देवैर्यदिष्यते ।
तदुच्यतामशेषं वः सिद्धमेवावधार्य्यताम् ।। ५-१-५२ ।।

ततो ब्रह्मा हरेर्दिव्यं विश्वरूपमवेक्ष्य तत् ।
तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु ।। ५-१-५३ ।।

नमो नमस्तेऽस्तु सहस्त्रमूर्त्त । सहस्त्रवाहो । बहुवक्तूपाद ।
नमे नमस्ते जगतः प्रवृत्तिविनाश-संस्थानकराप्रमेय ।। ५-१-५४ ।।

सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाण! गरीयसामप्यतिगौरवात्मन् ।
प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्-प्रधानमूलात् परात्मन् । भगवन् । प्रसीद ।। ५-१-५५ ।।

एषा मही देव । महीप्रसूतैर्महासुरैः पीड़ित-शैलबन्धा ।
परायणां त्वां जगतामुपैति भारावतारार्थमपारसारम् ।। ५-१-५६ ।।

एते वयं वृत्ररिपुस्तथायं नासत्यदस्त्रौ वरुणो यमश्व ।
इमे च रुद्रा वसवः ससूर्य्याः समीरणाग्रिप्रमुखास्तथान्ये ।। ५-१-५७ ।।

सुराः समस्ताः सुरनाथ । कार्य्य मेभिर्मथा यज्व सदीश सर्व्वमा ।
आज्ञापयाज्ञां प्रतिपालयन्त स्तथैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः ।। ५-१-५८ ।।

एव सस्तूयमानस्तु भगवान् परमेश्वरः ।
उज्जहारात्मनः केशौ सित-कृष्णौ महामुने ।। ५-१-५९ ।।

उवाच च सुरानेतौ मत्केशौ वसुधातले ।
अवतीर्य्य बुवो भार-क्लशहानिं करिष्यतः ।। ५-१-६० ।।

सुराश्व सकलाः स्वांशैरवतीर्य्य महीतले ।
कुर्व्वन्तु युद्धमुन्मत्तैः पुर्व्वोतूपन्नैर्महासुरैः ।। ५-१-६१ ।।

ततः क्षयमशेषास्ते दैतेया धरणीतले ।
प्रयास्यन्ति न सन्देहो मदूदृकूपातविचूर्णिताः ।। ५-१-६२ ।।

वसुदेवस्य या पत्री देवकी देवतोपमा ।
तस्यायमष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः ।। ५-१-६३ ।।

अवतीर्य्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि ।
कालनेमिं समुद्भूतमित्युत्तवान्तर्दधे हरिः ।। ५-१-६४ ।।

अदृश्याय ततस्तेऽपि प्रणिपत्य महात्मने ।
मेरुपृष्ठ सुरा जग्मुरवतेरुश्व भूतले ।। ५-१-६५ ।।

कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्यां धरणीधरः ।
भविष्यतीत्याचचक्षे भगवान् नारदो मुनिः ।। ५-१-६६ ।।

कंसोऽपि तदुपश्रुत्य नारदात् कुपितस्ततः ।
देवकीं वकुदेवञ्च गृहे गुप्तावधारयत ।। ५-१-६७ ।।

जातं जातञ्च कंसाय तेनैवोक्तं यथा पूरा ।
तथैव वसुदेवोऽपि पुत्रमर्पितवान् द्रिज ।। ५-१-६८ ।।

हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड़ गर्भा इति विश्रुताः ।
विष्णुप्रयुक्ता तान् निद्रा क्रमाद् गर्भे न्ययोजयत् ।। ५-१-६९ ।।

योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया ।
अविद्यया जगत् सर्व्वं तामाह भगवान् हरिः ।। ५-१-७० ।।

निद्र ! गच्छ ममादेशात् पातालतल-संश्रयान् ।
एकैकत्वेन षड़गर्भान् देवकीजठरं नय ।। ५-१-७१ ।।

हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्योऽशस्ततो मम ।
अंशांशेनोदरे तस्याः सप्तमः सम्भविष्यति ।। ५-१-७२ ।।

गोकुले वसुदेवस्य भार्य्यान्या रोहिणी स्थिता ।
तस्याः स सम्भूतिसमं देवि ! नेयस्त्वयोदरम् ।। ५-१-७३ ।।

सप्तमो भोजराजस्य भयाद रोधोपरोधतः ।
देवक्याः पतितो गर्भ इति लोको वदिष्यति ।। ५-१-७४ ।।

गर्भसङ्कर्षणात् सोऽथ लोके सङ्कर्षणोति वै ।
संज्ञामवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः ।। ५-१-७५ ।।

ततोऽहं सम्भविष्यामि देवकीजठरे शुभे ।
गर्भे त्वया यशोदाया गन्तव्यमविलम्बितम् ।। ५-१-७६ ।।

प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यामहं निशि ।
उत्पत्स्यामि नवम्याञ्च प्रसूतिं त्वमवाप्स्यसि ।। ५-१-७७ ।।

यसोदाशयने मान्तु देवक्यास्त्वामनिन्दिते ।
मच्छक्तिप्ररितमतिर्वसुदेवो नयिष्यति ।। ५-१-७८ ।।

कंसश्व त्वामुपादाय देवि। शैलशिलातले ।
प्रक्षेप्स्यत्यन्तरीक्षे च त्वं स्थानं समवापस्यसि ।। ५-१-७९ ।।

ततस्त्वां शतदृकं शक्रः प्रणाम्य मम गौरवात् ।
प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति ।। ५-१-८० ।।

ततः शुम्भनिसुम्भादीन् हत्वा दैत्यान् सहस्त्रशः ।
स्थानैरनेकैः पृथिवीमशेषां मण्डयिष्यसि ।। ५-१-८१ ।।

त्वं भूतिः सन्नतिः कीर्त्तिः क्षान्तिर्द्यौः पृथिवी घृतिः ।
लज्जा पुष्टिरुषा या च काचिदन्या त्वमेव सा ।। ५-१-८२ ।।

ये त्वामार्य्येति दुर्गेति वेदगर्भेऽम्बिकेति च ।
भद्रति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमङ्करीति च ।। ५-१-८३ ।।

प्रातश्चैवापराह्ण च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्त्तयः ।
तेषां हि प्रार्थितं सर्व्वं मत्प्रसादाद्भविष्यति ।। ५-१-८४ ।।

सुरामांसोपहारैस्तु भक्ष्यभोज्यैश्व पूजिता ।
नृणामशेषकामांस्त्वं प्रसन्ना सम्प्रदास्यसि ।। ५-१-८५ ।।

ते सर्व्वे सर्व्वदा भद्रे। मत्प्रसादादसंशयम् ।
असन्दिग्धा भविष्यन्ति गच्छ देवि । यथोदितम् ।। ५-१-८६ ।।