विष्णुपुराणम्/प्रथमांशः/अध्यायः १२

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
  1. अध्यायः १
  2. अध्यायः २
  3. अध्यायः ३
  4. अध्यायः ४
  5. अध्यायः ५
  6. अध्यायः ६
  7. अध्यायः ७
  8. अध्यायः ८
  9. अध्यायः ९
  10. अध्यायः १०
  11. अध्यायः ११
  12. अध्यायः १२
  13. अध्यायः १३
  14. अध्यायः १४
  15. अध्यायः १५
  16. अध्यायः १६
  17. अध्यायः १७
  18. अध्यायः १८
  19. अध्यायः १९
  20. अध्यायः २०
  21. अध्यायः २१
  22. अध्यायः २२

पराशर उवाच ।
निशम्य तदशषेण मैत्रेय नृपतेः सुतः ।
निर्जगाम वनात् तस्मात् प्रणिपत्य स तानृषीन् ।। १ ।।

कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानस्ततो द्रिज ।
मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम् ।। २ ।।

पुनश्व मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः ।
ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातमत्र महीतले ।। ३ ।।

हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् ।
शत्रुध्नो मथुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै ।। ४ ।।

यत्र वै देवदेवस्य सान्नध्यं हरिमेधसः ।
सर्व्वपापहरे तस्मिन् तपस्तीर्थे चकार सः ।। ५ ।।

मरीचिमुख्यैर्मुनिबिर्यथोद्दिष्टमबूत् तथा ।
आत्मन्यशेषदेवेशं स्थितं विष्णुममन्यत ।। ६ ।।

अनन्यचेतसस्तस्य ध्यायतो भगवान् हरिः ।
सर्व्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतोऽभवत् ।। ७ ।।

मनस्यवस्थिते तस्य विष्णौ मैत्रेय योगिनः ।
न शशाक धरा भारमुदवोढुं भूतधारिणी ।। ८ ।।

वामपादस्थिते तस्मिने ननामार्द्धेन मेदिनी ।
द्रितीयञ्च ननामाद्ध क्षितेर्दक्षिणसंस्तिते ।। ९ ।।

पादङ्ग ष्ठने संपीड्य यदा स वसुधां स्थितः ।
तदा सा वसुधा विप्र चचाल सह पर्वतैः ।। १० ।।

नद्यो नदाः समुंद्राश्व संक्षोभं परमं ययुः ।
ततूक्षोभादमराः क्षोभं परं जग्मुर्महामुने ।। ११ ।।

यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः ।
इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्ग प्रचक्रमुः ।। १२ ।।

कुष्णण्डा विविधै रूपैः सहस्त्रणे महामुने ।
समाधिभङ्गमत्यन्तमारब्धाः कर्त्तु मातुराः ।। १३ ।।

सुनीतिर्नाम तन्माता सास्त्रा तत्पुरतः स्थिता ।
पुत्रेति करुणां वाचमाह मायामयी तदा ।। १४ ।।

पुत्रकास्मान्निवर्त्तस्व शरीरव्ययदारुणात् ।
निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस्त्वं मनोरथैः ।। १५ ।।

दीनामेकां परित्यक्तुमनाथां न त्वमर्हसि ।
सपत्रीवचनाद् वत्स अगतेस्तं गतिर्मम ।। १६ ।।

क्क च त्वं पञ्चवर्षीयः क्क चैतद् दारुणां तपः ।
निवर्त्त्यतां मनः कष्टान्निर्वन्धात् फलार्वाज्जतात ।। १७ ।।

कालः क्रीड़नकानां ते तदन्तेऽध्ययनस्य च ।
ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः ।। १८ ।।

कालक्रीड़नकाना यस्तव बालस्य पुत्रक ।
तस्मिंस्त्वमित्थं तपसि किं नाशायात्मनो रतः ।। १९ ।।

मत्प्रीतिः परमो धर्म्मो वयोऽवर्त्तास्मादधर्मतः ।। २० ।।

परित्यजति वत्साद्य यद्यतन्न भवांस्तपः ।
त्यक्ष्याम्यहमपि प्राणांस्ततो वै पश्यतस्तव ।। २१ ।।

तो विलापवतीमेवं वाष्पाबिल-विलोचनाम ।
समाहितमना विष्णौ पश्यन्नपि न दृष्टवान् ।। २२ ।।

वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्येतानि भीषणे ।
वनेऽभ्युद्यतशस्त्रणि समायान्त्यपगम्यताम् ।। २३ ।।

इत्युक्त्वा प्रयया साथ रक्षांस्याविर्बभुस्ततः ।
अभ्युद्यतोग्रशस्त्रणि ज्वालामालाकुलैर्मु खैः ।। २४ ।।

ततो नादानतीवोग्रान् राजपुत्रस्य ते पुरः ।
मुमुचुर्दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः ।। २५ ।।

शिवाश्व शतशो नेदुः सज्वालाकवलैर्मुशैः ।
त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्व्वशः ।। २६ ।।

हन्यतां हन्यतामेष छिद्यतां छिद्यतामयम् ।
भक्ष्यतां भक्ष्यताञ्चायमित्यूचुस्ते निशाचराः ।। २७ ।।

ततो नानाविधान् नादान् सिंहोष्ट्रमकराननाः ।
त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस्ते रजनीचराः ।। २८ ।।

रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास्तान्यायुधानि च ।
गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर्न न्द्रियगोचरम् ।। २९ ।।

एकाग्रचेताः सततं विष्णुमेवात्मसंश्वयम् ।
दृष्टवान् पृथिवीनाथपुत्रो नान्यत् कथञ्चन ।। ३० ।।

ततः सर्वासु मायासु विलीनासु पुनः सुराः ।
संक्षोभं परमं जम्मुस्तत्पराभवशीङ्किताः ।। ३१ ।।

ते समेत्य जगदयोनिमनादिनिधनं हरिम् ।
शरण्यं शरणं यातास्तपसा तस्य तापिताः ।। ३२ ।।

देव देव जगन्नाथ परेश पुरुषोत्तम् ।
ध्रु वस्य तपसा तप्तास्त्वां वयं शरणं गताः ।। ३३ ।।

दिने दिने कलालेशौः शंशाङ्कः पूर्य्यते यथा ।
तथायं तपसा देव प्रयात्यृद्धिमहर्निशम् ।। ३४ ।।

औत्तानपादितपसा वयमित्थं जनार्दन ।
भीतास्त्वां शरणं यातास्तपसस्तं निवर्त्तय ।। ३५ ।।

न विङ्मः किं स शक्रत्वं किं सूर्य्यत्वमभीप्सति ।
वित्तापाम्बुपसोमानां साबिलाषः पदे नु किम् ।। ३६ ।।

तदस्माकं प्रसीदेश ह्टदयाच्छल्यमुद्धर ।
उत्तानपादतनयं तपसः सन्निवर्त्तय ।। ३७ ।।

नेन्द्रत्वं न च सूर्य्यत्वं नैवाम्बुपधनेशताम् ।
प्रार्थायत्येष यं कामं तं करोम्‌यखिलं सुराः ।। ३८ ।।

यात देवा यथाकामं स्वस्थानं विगतज्वराः ।
निवर्त्तयाम्यहं बाल तपस्यासक्तमानसम् ।। ३९ ।।

इत्युक्ता देवदेवेन प्रणाम्य त्रिदशास्ततः
प्रययुः स्वानि धिष्णानि शतक्रतुपुरोगमाः ।। ४० ।।

भगवानपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः ।
गत्वा ध्रु वमुवाचेदं चतुर्भु जवपुर्हरिः ।। ४१ ।।

उत्तानपदे भद्रं ते तपसापिरतोषितः ।
वरदोऽहमनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत ।। ४२ ।।

बाह्मार्थानिरपेक्षं ते मयि चित्रं यदाहितम् ।
तुष्टोऽहं भवतस्तेन तदू वृणीष्व वरं परम् ।। ४३ ।।

श्वुत्वा तदू गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः ।
उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः ।। ४४ ।।

शंङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरमच्युतम् ।
किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम् ।। ४५ ।।

रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः ।
स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रु वः ।। ४६ ।।

किं वदामि स्तुतावस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः ।।
इत्याकुलमतिर्देवं तमेव शरणां ययौ ।। ४७ ।।

बगवन् यदि मे तोषं तपसा परमं गतः ।
स्तोतुं तदहमिच्छामि वरमेतं प्रयच्छ मे ।। ४८ ।।

ब्रह्माद्यर्व्वेदवेदज्ञैर्ज्ञायते यस्य नो गतिः ।
तं त्वां कथमहं देव स्तोतुं शक्रोमि बालकः ।। ४९ ।।

त्वदूभक्तिप्रवणां ह्मतत् परमेश्वर मे मनः ।
स्तोतुं प्रवृत्तं त्वत्पादौ तत्र प्रज्ञां प्रयटच्छ मे ।। ५० ।।

शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस्तं पस्पर्श कृताञ्चलिम् ।
उत्तानपादतनयं द्रिजवर्य्य जगत्पतिः ।। ५१ ।।

अथ प्रसन्नवदनस्तत्क्षणान्नृपनन्दनः ।
तुष्टाव प्रणतो भूत्वा बूतधातारमच्युतम् ।। ५२ ।।

भूमिरापोऽनलो वायुः ख मनो बुद्धिरेव च ।
बूतादिरादिप्रकृतिर्यस्य रूपं नतोऽस्ति तम् ।। ५३ ।।

शुद्धः सूक्ष्मोऽखिलव्यापी प्रधानात् परतः पुमान् ।
यस्य रूपं नमस्तस्मै पुरुषाय गुणाशिने ।। ५४ ।।

बूरादीनां समंस्तानां गन्धादीनाञ्च शाश्वतः ।
बुध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः ।। ५५ ।।

तं ब्रह्मभूतमात्मानमशेषजगतः परम् ।
प्रपद्ये शरणां शुद्ध तद्रूपं परमेश्वरम् ।। ५६ ।।

बृहत्वाद् बृं हणत्वाज्व यद्रपू ब्रह्मसंज्ञितम् ।
तस्मै नमस्ते सर्वात्मन् योगिचिन्त्याविकारवत् ।। ५७ ।।

सहस्त्रशीर्षा पुरुष सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् ।
सर्व्वव्यापी भुवः स्पर्शादत्यतिष्ठदू दशाङ्गु लम् ।। ५८ ।।

यदूभूतं यज्व वै भाव्यं पुरुषोत्तम तदू भवान् ।
त्वत्तो विराट् स्वराट् सम्राट् त्वत्तश्चाप्यधिपूरुषः ।। ५९ ।।

अत्यरिच्यत सोऽधश्व तिर्यक् चोर्ध्वञ्च वै भुवः ।
त्वत्तो विश्वमिदं जातं त्वतो भूतभविष्यती ।। ६० ।।

त्वद्रूपधारिणश्वान्तर्भूतं सर्व्वमिदं जगत् ।
त्वतो यज्ञः सर्व्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्रिधा ।। ६१ ।।

त्वत्तो ऋचोऽथ सामानि त्वत्तश्छन्दांसि जज्ञिरे ।
त्वत्तो यजूंष्यजायन्त त्वत्तोऽश्वाश्चैकतोदतः ।। ६२ ।।

गावस्त्वत्तः समुदूभूतास्त्वत्तोऽजा अवयो मृगाः ।
त्वन्मुखादू ब्राह्मणास्त्वत्तो बाह्वोः क्षत्रमजायत ।। ६३ ।।

वैश्यास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पदूब्यां समुदूगताः ।
अक्ष्णोः सूर्य्योऽनिलः श्वोत्राच्चन्द्रमा मनसस्तव ।। ६४ ।।

प्राणो नः शुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत ।
नाभितो गगनं द्यौश्व शिरसः समवर्त्तत ।। ६५ ।।

दिशः श्वोत्रात् क्षितिः पदूब्यां त्वत्तः सर्व्वेमभूदिदम ।
न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः ।। ६६ ।।

संयमे विश्वमखिलं बीजभूते तथा त्वयि ।
बीजादङ्कु रसम्भूतो न्यग्रोधः सुसमुत्थितः ।। ६७

विस्तारञ्च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत् ।
यथा हि कदली नान्या त्वकूपत्रादू वाथ दृश्यते ।। ६८ ।।

एवं विश्वस्य नान्यात्वं ततूस्थायीश्वर दृश्यते ।
ह्लादिनी सन्धिनी सम्बित् त्वय्येका सर्व्वसंस्थितौ ।। ६९ ।।

ह्लादतापकरी मिश्वा त्वयि नो गुणवर्ज्जिते ।
पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः ।। ७० ।।

प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः ।
व्यक्तप्रधानपुरुषविराट् सम्राट् खराट् तथा ।। ७१ ।।

विभाव्यतेऽन्तः करणौःपुरुषेष्वक्षयो भवान् ।
सर्व्वस्मिन् सर्व्वभूतस्त्वं सर्व्वः सर्व्वखरूपधृक् ।। ७२ ।।

सर्व्व त्वत्तस्ततश्व त्वं नमः सर्व्वत्मनेऽस्तु ते ।
सर्व्वात्मकोऽसि सर्वेश सर्व्वभूतस्थितो यतः ।। ७३ ।।

कथयामि ततः किं ते सर्व्व वेतूसि ह्टदि स्थितम् ।
सर्व्वात्मन् सर्व्वभूतेश सर्व्वसत्वसमुद्भव ।। ७४ ।।

सर्व्वभूतो भवान् वेत्ति सर्व्वभूतमनोरथम् ।
यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः ।
तपश्व तप्तं सफलं यदू दृष्टोऽसि जगत्पते ।। ७५ ।।

तपसस्तु फलं प्राप्तं यदू दृष्टोऽहं त्वया ध्रुव ।
मदूदर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते ।। ७६ ।

वरं वरय तस्मात् त्वं यथाभिमतमात्मनः ।।
सर्व्वं संपद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते ।। ७७ ।।

भगवन् सर्व्वभूतेश सर्व्वस्यास्ते भवान् ह्टदि ।
किमज्ञातं तव स्वामिन् मनसा यन्मयेप्सितम् ।। ७८ ।।
तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन्मया ।
प्रार्थ्यते दुर्व्विनीतेन ह्टदयेनातिदुर्ल्लभम् ।। ७९ ।।

किं वा सर्व्वजगतूस्त्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्ल्लभम् ।
त्वतूप्रसादफलं भुङ क्ते त्रैलोक्यं मघवानपि ।। ८० ।।

नैतदू राजासनं योग्यमजातस्य ममोदरात् ।
इति गर्व्वादवोचन्मां सपत्नी मातुरुज्वकैः ।। ८१ ।।

आधारभूतं जगतः सर्व्वेषामुत्तमोत्तमम् ।
प्रर्थयामि प्रभो स्थानं त्वत्प्रसादादतोऽव्ययम् ।। ८२ ।।

यत त्वया प्रार्थितं स्थानम् एत्ततू प्राप्स्य ति वै भवान् ।
त्वयाहं तोषितः पूर्व्वमन्यजन्मनि बालक ।। ८३ ।।

त्वमासीर्ब्राह्मणः पूर्व्व मय्येकाग्रमतिः सदा ।
मातापित्रोश्च शुश्वूषुर्निजधर्म्मनुपालकः ।। ८४ ।।

कालेन गच्छता मित्रं राजपुत्रस्तवाभवत् ।
यौवनेऽखिलभोगाढ्यो दर्शनीयोज्ज्वलाकृतिः ।। ८५ ।।

तत्संगात् तस्य तामृद्धिमवलोक्यातिदुर्लभाम् ।
भवेयं राजपुत्रोऽहम् इति वाञ्छा त्वया कृता ।। ८६ ।।

ततो यथाभिलषिता प्राप्ता ते राजपुत्रता ।
उत्तानपादस्य गुहे जातोऽसि ध्रु व दुर्लभे ।। ८७ ।।

अन्येषां तदू वरं स्थानं कुले स्वायाम्भुवस्य यत् ।
तस्यैतदवरं बाल येनाहं परितोषितः ।। ८८ ।।

मामाराध्य नरो मुक्तिमवाप्नोत्यविलम्बिताम् ।
मय्यर्पितमना बाल किमु स्वर्गादिकं पदम् ।। ८९ ।।

त्र लोक्यादधिके स्थाने सर्वताराग्रहाश्वयः ।
भविष्यति न स्न्देहो मत्प्रसादादू भवान् ध्रुव ।। ९० ।।

सूर्य्यात् सोमात् तथा भौमात् सोमपुत्रादू बृहस्पते ।
सितार्कतनयादीनां सर्वर्क्षाणां तथा ध्रु वम् ।। ९१ ।।

सप्तर्षीणामशेषाणां ये तु वैमानिकाः सुराः ।
सर्वेषामुपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव ।। ९२ ।।

केचिच्चतुर्युगं यावत् केचिन्मन्वन्तरं सुराः ।
तिष्ठन्ति भवतो दत्ता मया वै कल्पसस्थितिः ।। ९३ ।।

सुनीतिरपि ते माता त्वदासन्नातिनिर्म्मला ।
विमाने तारका भूत्वा तावत् कालं निवतूस्यति ।। ९४ ।।

ये च त्वां मानवाः प्रातः सायञ्च सुसमाहिताः ।
कीर्त्तयिष्यन्ति तेषाञ्च महत् पुण्यं भविष्यति ।। ९५ ।।

एवं पूर्वं जगन्नाथाद् देवदेवाज्जनार्दनात् ।
वरं प्राप्य ध्रु वः स्थानमध्यास्ते स महामते ।। ९६ ।।

तस्यापि मानमृद्धिञ्च महिमानं निरीक्ष्य च ।
देवासुराणामाचार्य्यः श्लोकमत्रोशना जगौ ।। ९७ ।।

अहोऽस्य तपसो वीर्य्यमहोऽस्य तपसः फलम् ।
यदेनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षायः स्थिताः ।। ९८ ।।

ध्रु वस्य जननी चेयं सुनीतिर्नाम सूनृता ।
अस्याश्व महिमानं कः शक्तो वर्णयितुं भुवि ।। ९९ ।।

त्रैलोक्याश्वयतां प्राप्तं परं स्थानं स्थिरायति ।
स्थानं प्राप्ता वरं कृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रु वम ।। १०० ।।

यश्चैतत् कीर्त्तयेन्नित्यं ध्रु वस्यारोहणां दिवि ।
स सर्वपापनिर्म्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ।। १०१ ।।

स्थानभ्रशं न चाप्तोति दिवि वा यदि वा भुवि ।
सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालञ्च जीवति ।। १०२ ।।