श्रीविष्णुपुराणम्-प्रथमांशः/अध्यायः ५

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
  1. अध्यायः १
  2. अध्यायः २
  3. अध्यायः ३
  4. अध्यायः ४
  5. अध्यायः ५
  6. अध्यायः ६
  7. अध्यायः ७
  8. अध्यायः ८
  9. अध्यायः ९
  10. अध्यायः १०
  11. अध्यायः ११
  12. अध्यायः १२
  13. अध्यायः १३
  14. अध्यायः १४
  15. अध्यायः १५
  16. अध्यायः १६
  17. अध्यायः १७
  18. अध्यायः १८
  19. अध्यायः १९
  20. अध्यायः २०
  21. अध्यायः २१
  22. अध्यायः २२

मैत्रेय उवाच ।
यथा ससर्ज्ज देवोऽसौ देवर्षिपितृदानवान् ।
मनुष्यतिर्य्यगूवृक्षदीन् भूव्योमसलिलौकसः ।। १ ।।

यदुगुणां यत्स्वरूपञ्च यत्स्वभावं जगंदूद्रिज ।
सर्गादौ सृष्टवान् ब्रह्मा तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः ।। २ ।।

पराशर उवाच ।
मैत्रेय कथयाम्येष श्वृणुष्व सुसमाहितः ।
यथा ससर्ज्ज देवोऽसौ देवादीनखिलान् प्रभुः ।। ३ ।।

सृष्टि चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ।
अबुद्धिपूर्व्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः ।। ४ ।।

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्मन्धसंज्ञितः ।
अविद्या पंचपर्व्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ।। ५ ।।

बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः ।। ६ ।।

मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ।
तं दृष्टूवाऽसाध कं सर्गममन्यदपरं पुनः ।। ७ ।।

तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्य्यकूस्त्रोताभ्यवर्त्तते ।
यस्मात् तिर्य्यक् प्रवृत्तः स तिर्य्यकूस्त्रोतास्ततः स्मृतः ।। ८ ।।

पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्राया ह्मवेदिनः ।
उत्पथग्राहिणश्चैव तेऽज्ञाने ज्ञानमानिनः ।। ९ ।।

अहङ्कृता अहम्माना अष्टाविशदूधात्मकाः ।
अन्तः प्रकाशास्ते सर्व्वे आवृताश्व परस्परम् ।। १० ।।

तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोऽन्यस्ततोऽभवत् ।
उदूर्ध्वस्त्रोतास्तृतीयस्तु सात्त्विकोर्ध्वमवर्त्तत ।। ११ ।।

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः ।
प्रकाशा बहिरन्तश्व ऊर्ध्वस्त्रोतोद्भवाः समृताः ।। १२ ।।

तुष्टात्मनस्तुतीयस्तु देवसर्गस्तु स स्मृतः ।
तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पन्न ब्रह्मणस्तदा ।। १३ ।।

ततोऽन्य स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् ।
असाधसकांस्तु तान् ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसम्भवान् ।। १४ ।।

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः ।
प्रादुर्बभूव चाव्यक्तादर्व्वाक् स्त्रोतस्तु साधकम् ।। १५ ।।

यस्मादर्वाक् प्रवर्त्तन्ते ततोऽर्व्वाकूसोतसस्तु ते ।
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोऽधिकाः ।। १६ ।।

तस्मात् ते दुः खबहुला भूयोभूयश्व कारिणः ।
प्रकाशा बहिरन्तश्व मनुष्याः साधकाश्व ते ।। १७ ।।

इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र मुनिसत्तम ।
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञोयो ब्रह्मणस्तु सः ।। १८ ।।

तन्मत्राणां द्रितीयश्च भूतसर्गस्तु स स्मृतः ।
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्दियकः स्मृतः ।। १९ ।।

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्व्वकः ।
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ।। २० ।।

तिर्य्यकूसोतास्तु यः प्रोक्तस्तैर्य्यग्योन्यः स उच्यते ।
ऊर्ध्वसोतास्तत्तः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ।। २१ ।।

ततोऽर्व्वकूसोतसः सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ।
अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ।। २२ ।।

पंचैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः ।
प्राकृतो वैकृताश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ।। २३ ।।

इत्येतै वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः
प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो पूलहेतवः ।
सृजतो जगदीशस्य किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि ।। २४ ।।

मैत्रेय उवाच ।
संक्षेपात् कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया ।
विस्तराचूछ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम ।। २५ ।।

पराशर उवाच ।
कर्म्मभिर्भाविताः पूर्व्वैः कुशलाकुशलैस्तु ताः ।
ख्यात्या तया हयनिर्मुक्ताः संहारे हयु पसंह्टताः ।। २६ ।।

स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा ब्रह्म श्चतुर्विंधाः ।
ब्रह्मणः कुर्व्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तु ताः ।। २७ ।।

ततो देवासुरपितॄ न् मानुषांश्च चतुष्टयम् ।
सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयवुजत् ।। २८ ।।

युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः ।
सिसृक्षोर्ज्जघनात् पूर्व्वमसुरा जज्ञिरे ततः ।। २९ ।।

उत्ससर्ज्ज ततस्तान्तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् ।
सा तु त्यक्ता ततस्तेन मैत्रेयाभूदू विभावरी ।। ३० ।।

सिसृक्षुरन्यदेहस्थः प्रीतिमाप ततः सुराः ।
सत्त्वोद्रिक्ताः समुदूभूता मुखतो ब्रह्मणो द्रितज ।। ३१ ।।

त्यक्ता सा तु तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूदू दिनम् ।
ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा ।। ३२ ।।

सत्त्वमात्रत्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् ।
पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे ।। ३३ ।।

उत्ससर्ज्ज पितन् सृष्ट्वा ततस्तामपि स प्रभुः ।
सचोत्सृष्टाऽभवत् सन्ध्या दिननक्तान्तरस्थितिः ।। ३४ ।।

रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे सतनुं ततः ।
रजोमात्रोतूकटा कजाता मनुष्या द्रिजसत्तम ।। ३५ ।।

तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः ।
ज्योतस्त्रा समभवत् सापि प्राकूसन्ध्या याभिधीयते ।। ३६ ।।

ज्योतूस्त्रायामेव बलिनो मनुष्याः पितरस्तथा ।
मैत्रेय सन्ध्यासमये तस्मादेते भवन्ति वै ।। ३७ ।।

ज्योत्स्ना राव्यहनी सन्धाय चत्वार्य्येतानि वै प्रभोः ।
ब्रहणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्वयाणि तु ।। ३८ ।।

रजोमात्रात्मिकामवे ततोऽन्यां जगृहे तनुम् ।
ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस्तया ततः ।। ३९ ।।

क्षुतूक्षामानन्धकारेऽथ सोऽसृजद् भगवांस्ततः ।
विरूपाः श्मश्वुला (छ) जातास्तेऽभ्यधावंस्ततः प्रभुम् । ४० ।।

मैवं भो रक्ष्यतामेष यैरुक्तम् राक्षसास्तु ते ।
ऊचुः खादाम् इत्येन्ये ये ते यक्षास्तु जक्षणात् ।। ४१ ।।

अप्रियानथ तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्य्यान्त वेधसः ।
हीनाश्व शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः ।। ४२ ।।

सर्पणात् तेऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः ।
ततः क्रु द्धो जगतूस्रष्टा क्रोधात्मनो विनिर्ममे ।। ४३ ।।

वर्णोन कपिशेनोग्रो भूतास्ते पिशिताशानाः ।
धयन्तो गां समुत्पन्ना गन्धर्व्वास्तस्य तत्क्षणात् ।। ४४ ।।

पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्व्वास्तेन ते द्रिजा ।
एतानि सृष्टूवा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिनोदितः ।। ४५ ।।

ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसोऽसृजत् ।
अवयो वक्षसश्चक्र मुखतोऽजाः स सृष्टवान् ।। ४६ ।।

सृष्टवानुदराद् गाश्च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः ।
पदभ्यामश्वान् समातंज्ञान् शरभान् गवयान् मृगान् ।।४७ ।।

उष्ट्रानश्वातरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्च जातयः ।
ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।। ४८ ।।

त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्रिजोत्तम ।
सृष्ट्वा पश्वोषधीः सम्यग् युयोज स तदाध्वरे ।। ४९ ।।

गौरजः पुरुषा मेषा अश्वा अश्वतराः शराः ।
एतान्ग्राम्यान् पशून प्राहुरारण्यांश्च निबोध मे ।। ५० ।।

श्वापदो द्रिखुरो हस्ती वानरः पक्षिपंचमः ।
औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः ।। ५१ ।।

गायत्रं च ऋचश्चैव त्रिवृत्स्तोमं रथन्तरम् ।
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्म्ममे प्रथमात् मुखात् ।। ५२ ।।

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा ।
बृहत् साम तथोकूथं च दक्षिणादसृजन् मुखात् ।। ५३ ।।

सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा ।
वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन् मुखात् ।। ५४ ।।

एकविंशमथर्व्वाणामाप्तोर्यामाणमेव च ।
अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तरादसृजन् मुखात् ।। ५५ ।।

उज्वावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे !
देवासुरपितृ न् सृष्ट्वा मनुष्यांश्व प्रजापतिः ।। ५६ ।।

ततः पुनः ससर्ज्जादौ स कल्पस्य पितामहः ।
यक्षान् पिशाचान् गन्घर्व्वांस्तथैवाप्सरसां गणान् ।। ५७ ।।

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् ।
अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणजंगमम् ।। ५८ ।।

तत् ससर्ज्ज तदा ब्रह्मा भगवानादिकृद् विभुः ।
तेषां ये यानि कर्म्माणि प्राक् सृष्टयां प्रतिपेदिरे ।। ५९ ।।

तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ।
हिंस्त्राहिस्त्र मृदुक्तूरे धर्म्माधर्म्मावृतानृते ।

तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते ।। ६० ।।
इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः ।

नानात्वं विनियोगञ्व धातैव व्यसृतजत् स्वयम् ।। ६१ ।।
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम ।

वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः ।। ६२ ।।
ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्वु तानि वै ।

यथा नियोगयोग्यानि सर्वेषामपि सोऽकरोत् ।। ६३ ।।

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ।। ६४ ।।

करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः ।
सिसृक्षाशक्तियुक्तोऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः ।। ६५ ।।