विष्णुपुराणम्/प्रथमांशः/अध्यायः १३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
  1. अध्यायः १
  2. अध्यायः २
  3. अध्यायः ३
  4. अध्यायः ४
  5. अध्यायः ५
  6. अध्यायः ६
  7. अध्यायः ७
  8. अध्यायः ८
  9. अध्यायः ९
  10. अध्यायः १०
  11. अध्यायः ११
  12. अध्यायः १२
  13. अध्यायः १३
  14. अध्यायः १४
  15. अध्यायः १५
  16. अध्यायः १६
  17. अध्यायः १७
  18. अध्यायः १८
  19. अध्यायः १९
  20. अध्यायः २०
  21. अध्यायः २१
  22. अध्यायः २२

ध्रुवाच्छिष्टिञ्च भव्यञ्च भव्याच्छम्भुर्व्यजायत ।
शिष्टरोधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रानकाल्मषान् ।। १ ।।

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृकतेजसम् ।
रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम् ।। २ ।।

अजीजनत् पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुषो मनुम् ।
प्रजापतेरात्मजायामरणयस्य महात्मनः ।। ३ ।।

मनोरजायन्त दश नदूलायां मबौजसः ।
कन्यायां जगतां श्वेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः ।। ४ ।।

उरुः पुरुः शतद्यु म्नस्तपस्वी सत्यवाक् कविः ।
अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्व सुद्युम्नश्चेति ते न व ।। ५ ।।

अबिमन्युश्च दशामो नदूलायां महौजसः ।
ऊरोरजनयत् पुत्रान् षड़ाग्नेयी महाप्रभान् ।। ६ ।।

अङ्ग समनसं स्वातिं क्रतुमह्किरसं शिवम् ।
अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणमेकमजायत ।। ७ ।।

प्रजार्थमृषयस्तस्य ममन्थुर्दक्षिणां करम् ।
वेणस्य पाणौ मथिते सम्बबूव महामुने ।। ८ ।।

वैण्यो नाम महीपालो यछ पृथुः परिकीत्तिंतः ।
येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात् ।। ९ ।।
किमर्थं मथितः पाणिर्वेणास्य परमर्षिभिः ।
यत्र यज्ञे महावीर्य्यः स पृथुर्मुनिसत्तमः ।। १० ।।

सुनीथा नाम या कन्या मृत्योः प्रथमतोऽभवत् ।
अङ्गस्य भार्या सा दत्ता तस्यां वेणो व्यजायत ।। ११ ।।

समातामहदोषेण तेन मृत्योः सुतात्मजः ।
निसर्गदेव मैत्रेय दुष्ट एव व्यजायत ।। १२ ।।

अभिषिक्तो यदा राज्ये स वेणः परमर्षिभिः ।
घोषयामास तदा पृथिव्यां पृथिवीपतिः ।। १३ ।।

न यष्टव्यं न होतव्यं न दातव्यं कदाचन ।
भोक्ता यज्ञस्य कस्त्वन्यो ह्महं यज्ञपतिः प्रभुः ।। १४ ।।

ततस्तमृषयः पूर्व संपूज्य जगतीपतिम् ।
उचुः सामकलं सम्यङू मैत्रेय समुपस्थिताः ।। १५ ।।

भो भो राजन् श्वृणुष्व त्वं यदू वदामस्तव प्रभो ।
राज्यदेहोपकाराय प्रजानाञ्च हितं परम् ।। १६ ।।

दीर्घसत्रेण देवेशं सर्व्वयज्ञेश्वरं हरिम् ।
पूजयिष्याम भद्रं ते तस्यांशस्ते भविष्यति ।। १७ ।।

यज्ञेन यज्ञपुरुषो हरिः संप्रीणितो नृप ।
अस्माभिर्भवतः कामान् सर्वानेव प्रदास्यति ।। १८ ।।

यज्ञैर्यज्ञश्वेरो येषां राष्टे संपूज्यते हरिः ।
तेषां सर्वेप्सितावाप्तिं ददाति नृप भूभृताम् ।। १९ ।।

मत्तः कोऽभ्यधिकोऽन्योऽस्ति यश्वाराध्यो ममापरः ।
कोऽयं हरिरिति ख्यातो योऽयं यज्ञ श्वरो मतः ।। २० ।।

ब्रह्मा जनार्दनः शम्भुरिन्द्रो वायुर्यमो रविः ।
हुतभुग वरुणो धाता पूषा भूमिर्निशाकरः ।। २१ ।।

एते चान्ये च ये देवाः शापानुग्रहकारिणः ।
नृपस्यैते शरीरस्थाः सर्व्वदेवमयो नृपः ।। २२ ।।

एतजूज्ञात्वा मयाज्ञप्तं यथावत् क्रियतां तथा ।
दातव्यं न होतव्यं न यष्टव्यञ्च वो द्रिजाः ।। २३ ।।

भर्दृ शुश्व षणां धर्म्मो यथा स्त्रीणां परो मतः ।
ममाज्ञापालनं धर्म्मो भवताञ्च तथा द्रिजाः ।। २४ ।।

देह्मनुज्ञां महाराज मा धर्म्मो यातु संक्षयम् ।
हविषां परिणामोऽयं यदेतदखिलं जगत् ।। २५ ।।

इति वज्ञौप्यमानोऽपि स वेणः परमर्षिबिः ।
यदा ददाति नानज्ञां प्रोक्तः प्रोक्तः पुनः पुनः ।। २६ ।।

ततस्तु मुनयः सर्वे कोपामर्।समन्विताः ।
हन्यतां हन्यतां पाप इत्यूचुस्ते परस्परम् ।। २७ ।।

यो यज्ञापुरुषं देवमनादिनिधनं प्रबुम् ।
विनिन्दत्यधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः ।। २८ ।।

इत्युत्तवा मन्त्रपूतैस्तैः कुशैर्मुनिगणा नृपम् ।
निजध्नुर्निहतं पूर्वं भगावन्निन्दनादिना ।। २९ ।।

ततश्च मुनयोः रेणुं ददृशुः सर्वतो द्रिज ।
किमेतदिति चासन्नं पप्रच्छुस्ते जनं तदा ।। ३० ।।

अखायतञ्च जनैस्तेषां चैरीभूतैरराजके ।
राष्ट्र तु लोकैरारश्धं परस्वादानमातुरैः ।। ३१ ।।

तेषामुदीर्णावेगानां चौराणां मुनिसत्तमः ।
सुमहान् दृश्यते रेणुः परवित्तापहरिणाम् ।। ३२ ।।

ततः समंमन्त्र्य ते सर्व्वे मुनयस्तस्य भूभृतः ।
ममन्थुरूरुं पुत्रार्थम् अनपत्यस्य यत्नातः ।। ३३ ।।

मथ्यतश्व समुत्तस्थौ तस्योरोः पुरुषः किल ।
दग्धस्थूणाप्रतीकाशः सर्बटास्योऽतिह्नस्वकः ।। ३४ ।।

किं करोमीति तान् सर्व्वान् विप्रान् प्राह त्वरान्वितः ।
निषीदेति तमूचुस्ते निषादस्तेन सोऽभवत् ।। ३५ ।।

ततस्ततूसम्भवा जाता विन्ध्यशैलनिवासिनः ।
निषादा मुनिशाद्दूल पापकर्मोपलक्षणाः ।। ३६ ।।

तेन द्रारेणा पापं निष्क्रान्तं तस्य भूपतेः ।
निषादास्ते ततो जाता वेणकल्मषनाशानाः ।। ३७ ।।

ततोऽस्य दक्षिणां हस्तं ममन्थुस्तस्य ते द्रिजाः ।
मथ्यामाने च तत्राभूत् पृथुर्वैण्यः प्रतापवान् ।। ३८ ।।

दीप्यमानः स वुपषा साक्षादीग्निरिव ज्वलन् ।
आद्यमाजगवं नाम खात् पपाग ततो धनुः ।। ३९ ।।

शराश्व दिव्या नभसः कवचञ्च पपात ह ।
तस्मिन् जाते तुभूतानि सम्प्रह्टष्टानि सर्व्वशः ।। ४० ।।

सत्पुत्रेणा च जैतेन वैणोऽपि त्रिदिवं ययौ ।
पुन्नाम्नो नरकात् त्रातः स तेन सुमहात्मना ।। ४१ ।।

तं समुद्राश्च नद्यश्च रत्रान्यादाय सर्व्वशः ।
तोयानि चाभिषेकार्थं सर्व्वाण्योवोपतस्थिरे ।। ४२ ।।

पितामहश्व भगवान् देवैराङ्गिरसैः सह ।
स्थावराणि च भूतानि जंगमानि च सर्व्वशः ।। ४३ ।।

समागम्य तदा वैण्यमभ्यषिञ्चन् नराधिपम् ।
हस्ते तु दक्षिणो चक्रं दृष्टूवा तस्य पितामहः ।। ४४ ।।

विष्णोरंशं पृथुं मत्वा परितोषं परं ययौ ।
विष्णुचिह्नं करे चक्रं सर्व्वेषां चक्रवर्त्तिनाम् ।। ४५ ।।

भवत्यव्याहतो यस्य प्रभावस्त्रिदशौरपि ।
महता राजराज्येन पृथुर्व्वैण्यः प्रतापवान् ।। ४६ ।।

सोऽबिषिक्तो महातेजा विधिवद्धर्म्मकोविदैः ।
पित्रा परञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः ।। ४७ ।।

अनुरागात् ततस्तस्य नाम राजेत्यजायत ।
आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।। ४८ ।।

पर्व्वताश्व ददुर्मागं ध्वजभङ्गश्व नाभवत् ।
अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यन्त्यन्नानि चिन्तया ।। ४९ ।।

सर्व्वकामदुधा गावः पृटके पुटके मधु ।
तस्य वै जातमात्रस्य यज्ञे पैतामहे शुभे ।। ५० ।।

सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि महामतिः ।
तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञ प्राज्ञोऽथ मागधः ।। ५१ ।।

प्रोक्तौ तदा मुनिवरैस्तावुभौ सुतमागधौ ।
स्तूयतामेष नृपतिः पृथुर्वैण्यः प्रतापवान् ।। ५२ ।।

कर्म्मैतदनुरूपं वां पात्रं स्तोत्रस्य चाप्ययम् ।
ततस्तावूचतुर्व्विप्रान् सर्व्वानेव कृताञ्जली ।। ५३ ।।

अद्य जातस्य नो कर्म ज्ञायतेऽस्य महीपतेः ।
गुणा न चास्य ज्ञायन्ते न चास्य प्रथितं यशः ।
स्तोत्रं किमाश्वयञ्चास्य कार्य्यमस्माभिरुच्यताम् ।। ५४ ।।

करिष्यत्येष यत् कर्म्म चक्रवत्ती महाबलः ।
गुणा भविष्या ये चास्य तैरयं स्तूयतां नृपः ।। ५५ ।।

ततः स नृपतिस्तोषं तधु त्वा परमं ययौ ।
सदुगुणौः श्लाध्यतामेति स्तव्याश्वाभ्यां गुणा मम ।। ५६ ।।

तस्माद् यदद्य स्तोत्रेण गुणनिर्व्वर्णनं त्विमौ ।
करिष्येते करिष्यामि तदेवाहं समाहितः ।। ५७ ।।

यदिमौ वर्ज्जनीयञ्चक्ते मतिं नृपः ।। ५८ ।।

अथ तौ चक्ततुः स्तोत्रं पृथोर्वैण्यस्य धीमतः ।
भविष्यैः कर्मभिः सम्यक् सुस्वरौ सूतमागधौ ।। ५९ ।।

पुत्यवाग् दामशीलोऽयं सत्यसन्धो नरेश्वरः ।
ह्रीमान् मैत्रः क्षमाशीलो विक्रान्तो दुष्टशासनः ।। ६० ।।

धर्मज्ञाश्व क्रतज्ञश्व दयावान् प्रियभाषकः ।
मान्यमानयिता यज्वा ब्रह्मण्यःसाधुसम्मतः ।। ६१ ।।

समः शत्रौ च मित्रे च व्यवहारे स्थितो नृपः ।
सूतेनोक्त नू गुणानित्थं स तदा मागधेन च ।। ६२ ।।

चकार ह्टदि तादृक् च कर्मणा कृतवानसौ ।
ततः स पृथिवीपालः पालयन् वसुधामिमाम् ।। ६३ ।।

इयाज विविधैर्य्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ।
तं प्रजाः पृप्वीनाथमुपतस्थुः क्षुधादिंताः ।। ६४ ।।

ओषदीषु प्रनष्टाषु तास्मिन् काले ह्मराजके ।
तमूचुस्तेन ताः पृष्टास्तत्रागमनकारणम् ।। ६५ ।।

अराजके नृपश्वेष्ठे धरिव्या सकलौषधीः ।
ग्रस्तास्ततः क्षयं यान्ति प्रजाः सर्व्वाः प्रजेश्वर ।। ६६ ।।

त्वं नो वृत्तिप्रदो धात्रा प्रजापालो निरूपितः ।
देहि नः क्षु तूपरीतानां प्रजानां जीवनौषधीः ।। ६७ ।।

ततोऽथ नृपतिर्दिव्यमादायाजगवं धनुः ।
शरांश्व दिव्यान् कुपितः सोऽन्वधावद् वसुन्धराम् ।। ६८ ।।

ततो ननाश त्वरिता गौर्भूत्वा तु वसुन्धरा ।
सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् तत्वासादगमन्मही ।। ६९ ।।

यत्र यत्र ययौ देवी सा तदा भूतधारिणी ।
तत्र तत्र तु सा वैण्यं ददर्शाभ्युद्यतायुधम् ।। ७० ।।
ततस्तं प्राह वसुधा पृथुं पृथुपराक्रमम् ।
प्रवेपमाणा तदूवाणापरित्राणपरायणा ।। ७१ ।।

स्त्रीवधे त्व महापापं किं नरेन्द्र न पश्यसि ।
येन मां हन्तुमत्यर्थं प्रकरोषि नृपोद्यमम् ।। ७२ ।।

एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि ।
बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुणयप्रदौ वधः ।। ७३ ।।

प्रजानामुपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि ।
आधारः कः प्रजानां ते नपश्वेष्ठे भविष्यति ।। ७४ ।।

त्वं हत्वा वसुधे वाणौर्मच्छासनपराङूमुखीम् ।
आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः ।। ७५ ।।

ततः प्रणाम्य वसुधा तं भूयः प्राह पार्थिवम् ।
प्रवेपिताङ्गी परमं साध्वसं समुपागता ।। ७६ ।।

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः ।
तस्माद् वदाम्युपायं ते ततू कुरुष्व यदिच्छसि ।। ७७ ।।

समस्तास्ता मया जीर्णा नरनाथ महौषधीः ।
यदीच्छसि प्रदास्यामि ताः क्षीरपरिणामिनीः ।। ७८ ।

तस्मात् प्रजाहितार्थाय मम धर्म्मबृतां वर ।
तं तु वतूसं प्रयच्छत्वं क्षरेयं येन वतूसला ।। ७९ ।।

समाञ्च कुरु सर्वत्र येन क्षीरं समन्ततः ।
वरोषधी बीजभूतं वीर सर्वत्र भावये ।। ८० ।।

तत उत्सारयामास शैलांञ् शतसहस्त्रशः ।
धनुः कोटया तदा वैरायस्ततः शैला विवर्ज्जिताः ।। ८१ ।।

न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले ।
प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा तदाभवत् ।। ८२ ।।

न शस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिकूपथः ।
वैणयातूप्रभृति मैत्रेय सर्वस्यैतस्य सम्भवः ।। ८३ ।।

यत्र यत्र समं तस्या भूमेरासीनूनराधिपः ।
तत्र तत्र प्रजानां हि निवासं समरोचयते ।। ८४ ।।

आहारः फलमूलानि प्रजानामभवत् तदा ।
कृच्छ्रणे महता सोऽपि प्रनष्टास्वौषधीषु वै ।। ८५ ।।

स कल्पयित्वा वतूसं तुमनुं स्वायम्भुवं प्रभुः ।
स्वे पाणौ पृथिवीनाथो दुदोह पृथिवीं पृथुः ।। ८६ ।।

शस्यजातानि सर्वाणि प्रजानां हितकाम्यया ।
तेनान्नेन प्रजास्तात वर्त्तन्तेऽद्यापि नित्यशः ।। ८७ ।।

प्राणाप्रदानात् स पृथु र्यस्मादू भूमेरभूत् पिता ।
ततस्तु पृथिवीसंज्ञामवापाखिलधारिणी ।। ८८ ।।

ततश्व देवैर्मुनिबिर्दैत्यैरक्षोभिरद्रिभिः ।
गन्धर्वैरुरगैर्यक्षैः पितृभिस्तरुभिस्तथा ।। ८९ ।।

तत ततू पात्रमुपादाय तत् तदू तुग्धा मुने पयः ।
वत्सदोग्धृविशेषाश्व तेषां तदूयोनयोऽभवन् ।। ९० ।।

सैषा धात्री विधात्री च धारिणी पोषिणी तथा ।
सर्वस्य जगतः पृथ्वी विष्णुपादतलोद्भवा ।। ९१ ।।

एवं प्रभावः स पृथुः पुत्रो वेणस्य वीर्य्यवान् ।
जज्ञे महीपतिः पूर्वो राजाभूज्जनरञ्चनात् ।। ९२ ।।

य इदं जन्म वैण्यस्य पृथोः कीर्त्तयते नरः ।
न तस्य दुष्कृतं किञ्चित् फलदायी प्रजायते ।। ९३ ।।

दुःस्वप्नोपशामं नॄ णां श्वृणवतां चैतदुत्तमम् ।
पृथोर्जन्म प्रभावश्व करोति सततं नृणाम् ।। ९४ ।।