विष्णुपुराणम्/प्रथमांशः/अध्यायः १४

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
  1. अध्यायः १
  2. अध्यायः २
  3. अध्यायः ३
  4. अध्यायः ४
  5. अध्यायः ५
  6. अध्यायः ६
  7. अध्यायः ७
  8. अध्यायः ८
  9. अध्यायः ९
  10. अध्यायः १०
  11. अध्यायः ११
  12. अध्यायः १२
  13. अध्यायः १३
  14. अध्यायः १४
  15. अध्यायः १५
  16. अध्यायः १६
  17. अध्यायः १७
  18. अध्यायः १८
  19. अध्यायः १९
  20. अध्यायः २०
  21. अध्यायः २१
  22. अध्यायः २२

पृथोः पुत्रौ महावीर्यौ जज्ञातोऽन्तर्द्धिपालिनौ
सिखण्डिनी हविर्द्धानमन्तर्द्धानाद व्यजायत ।। १ ।।

हविर्द्धानात् षडाग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् ।
प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णां ब्रजाजिनौ ।। २ ।।

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः ।
हरिर्धानानमहाराजो येन संवर्द्धिता प्रजाः ।। ३ ।।

प्राचीनाग्राः कृशास्तस्य पृथिव्यामभवन् मुने ।
प्राचीनबर्हिर्भगवान् ख्यातो भुवि महाबलः ।। ४ ।।

समवुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः ।
महतस्तपसः पारे सवर्णायां महीपतेः ।। ५ ।।

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः ।
सर्वर्णी प्रचेतसो नाम धनुर्व्वेदस्य पारगाः ।। ६ ।।

अपथग्धर्म्मचरणास्तेऽतप्यन्त महातपः ।
दशवषेसहस्त्राणि समुद्रसलिलेशायाः ।। ७ ।।

यदर्थ ते महात्मानस्तापस्तेपुर्महामुने ।
प्रचेतसः समूद्राम्भस्तयेतदाख्यातुमर्हसि ।। ८ ।।

पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ता प्रजार्थममितात्मना ।
प्रजापतिनियुक्तेने बहुमानपुरः सरम् ।। ९ ।।

ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टोऽस्म्यहं सुताः ।
प्रजाः संवर्द्धनीयास्ते मया चोक्तं तथेति तत् ।। १० ।।

तन्मम पीयते पुत्राः प्रजावृद्धिमतन्द्रिताः ।
कुरुध्वं माननीया वः समाज्ञा च प्रजापतेः ।। ११ ।।

ततस्ते तत्पितुः श्रु त्वा वचन नृपनन्दनाः ।
तथेत्युक्त्वा तु तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुन् ।। १२ ।।

येन तात प्रजावृद्धौ सममर्थाः कर्म्मणा वयम ।
भवामस्तत् समस्तं नः कर्म्म व्याख्यातुमर्हसि ।। १३ ।।

आराध्यं वरदं विष्णुमिष्टप्राप्तिमसंशयम ।
समेति नान्यथा मर्त्त्यः किमन्यत् कथयामि वः ।। १४ ।।

तस्मात् प्रजाविवृद्धयर्थ सर्व्वभूतप्रभुं हरिम् ।
आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिमभीप्सथ ।। १५ ।।

धर्म्ममर्थञ्च कामञ्च मोक्षञ्चान्विच्छता सदा ।
आराधनीयो भगवान् अनादिःऋ पुरुषोत्तमः ।। १६ ।।

यस्मिन्नाराधिते सर्ग चकारादौ प्रजापतिः ।
तमाराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति ।। १७ ।।

इत्येवमुक्तास्ते पित्रा पुत्राः प्रचेतसो दश ।
मग्राः पयोधिसलिले तपस्तेपुः समाहिताः ।। १८ ।।

दशवर्षसहस्त्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ ।
नारायणे मुनिश्वष्ठे सर्व्वलोकपरायणो ।। १९ ।।

तत्रैव ते स्थिता देवमेकाग्रमनसो हरिम् ।
तुष्टु वुर्य स्तुतः कामान् स्तोतुरिष्टान् प्रयच्छति ।। २० ।।

मैत्रेय उवाच ।
स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः ।
चक्रु स्तन्मे मुनिश्रष्ठे सुपुसयं वक्तुमर्हसि ।। २१ ।।

पराशर उवाच ।
श्वृणु मैत्रेय गोविन्दं यथा पूर्व्व प्रचेतसः ।
तुष्टु वुस्तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः ।। २२ ।।

नताः चस्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वरी ।
तमाद्य तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् ।। २३ ।।

ज्योतिराद्यमनौपम्यमनन्तरमपास्वत् ।
योनिभूतमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ।। २४ ।।

यस्याहः प्रथमं रूपमरूपस्य ततो निशा ।
सन्ध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः ।। २५ ।।

भुज्यतेऽनुदिनं देवैः पितृबिश्व सुधात्मकः ।
जीवभूतः समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः ।। २६ ।।

यस्तमो हन्ति तीव्रात्मा स्वभाभिर्भासयन् नभः ।
घर्म्मशीताम्भतसां योनिस्तस्मै सूर्य्यात्मने नमः ।। २७ ।।

काठिन्यवान् यो विभर्ति जगदेतदशेषतः ।
शब्दादिसंश्रायो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः ।। २८ ।।

यदूयोनिभूतं जगतो बीजं यत् सर्वदेहिनाम् ।
तत् तोयरूपमीशस्य नमामो हरिमेधसः ।। २९ ।।

यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक् कव्यभुक् तथा ।
पितॄ णाञ्च नमस्तास्मै विष्णवे चपावकात्मने ।। ३० ।।

पञ्चधावस्थितो देहे यश्चेष्टां कुरुतेऽनिशम् ।
आकाशयोनिर्भगवान् तस्तै वाय्वात्मने नमः ।। ३१ ।।

अवकाशमशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति ।
अनन्तमूत्तिमान् शुद्धस्तस्मै व्योमात्मने नमः ।। ३२ ।।

समस्तेन्द्रियवर्गस्य यः सदा स्थानमुत्तमम् ।
तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे ।। ३३ ।।

गृह्णाति विषयान् नित्यमिन्दियात्माक्षराक्षरः ।
यतस्तस्तै ज्ञानमूलाय नताः स्मो हरिमेधसे ।। ३४ ।।

गृहीतानिन्द्रियैरर्थान् आत्मने यः प्रयच्छति ।
अन्तः करणाभूताय तस्मै विश्वात्मने नमः ।। ३५ ।।

यस्मिन्ननन्ते सकरलं विश्वं यस्मात् तथोदूगतम् ।
लयस्थानञ्च यस्तसमै नमः प्रकृतिधर्म्मिणो ।। ३६ ।।

शुद्धः संलक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवानिव योऽगुणः ।
तमात्मरूपिणां देवं नताः स्म पुरुषोत्तमम् ।। ३७ ।।

अविकारमजं शुद्धं निर्गुणां यन्निरञ्जनम् ।
नताः स्म तत्परं ब्रह्म यद विष्णोः परमं पदम् ।। ३८ ।।

अदीर्गह्नस्वमस्थूलमनण्वग्रयमलोहितम् ।
अस्नोहव्छायमनणुमसक्तमशरीरिणम् ।। ३९ ।।

अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरसञ्च यत् ।
अचक्षुः श्रोत्रमचलमवाकूप्राणाममानस्म ।। ४० ।।

अनामगोत्रममुखमतेजस्कमहेतुकम् ।
अभयं भ्रान्तिरहितमनिन्द्यामजरामरम् ।। ४१ ।।

अरजोऽशब्दममृतमप्लुतं यदसंवृतम् ।
पूर्वापरे न वै यस्मिन् तदू विष्णोः परमं पदम् ।। ४२ ।।

परमीशित्वगुणवत् सर्व्वभूतमसंश्रयम् ।
नताः स्म तत् पदं विष्णोजिह्वादृगूगोचर न यत् ।। ४३ ।।

एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस्तत्समाधयः ।
दशवर्षसहस्त्राणि तपश्चेरुर्महार्णवे ।। ४४ ।।

ततः प्रसन्नो भगवांस्तेषामन्तर्जले हरिः ।
ददौ दर्शनमुन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः ।। ४५ ।।

पतत्त्रिराजमारुढ़मवलोक्य प्रचेतसः ।
प्राणिपेतुः सिरोभिस्तं भक्तिभारावनामितैः ।। ४६ ।।

ततस्तानाह भगवान् व्रियतामीप्सतो वरः ।
प्रसादसुमुखोऽहं वो वरदः समुपस्थितः ।। ४७ ।।

ततस्तमूचुर्वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः ।
यथा पित्रा समादिष्ट प्रजानां वृद्धिकारणम् ।। ४८ ।।

स चापि देवस्तं दत्त्वा यथाभिलषितं वरम् ।
अन्तर्द्धानं जगामाशु ते च निश्वक्रमुर्जलात् ।। ४९ ।।