विष्णुपुराणम्/प्रथमांशः/अध्यायः १९

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
  1. अध्यायः १
  2. अध्यायः २
  3. अध्यायः ३
  4. अध्यायः ४
  5. अध्यायः ५
  6. अध्यायः ६
  7. अध्यायः ७
  8. अध्यायः ८
  9. अध्यायः ९
  10. अध्यायः १०
  11. अध्यायः ११
  12. अध्यायः १२
  13. अध्यायः १३
  14. अध्यायः १४
  15. अध्यायः १५
  16. अध्यायः १६
  17. अध्यायः १७
  18. अध्यायः १८
  19. अध्यायः १९
  20. अध्यायः २०
  21. अध्यायः २१
  22. अध्यायः २२

हिरण्कशिपुः श्रुत्वा तां कृत्यां वितथीकृताम् ।
आहूय पुत्त्रं पप्रच्छ प्रभावस्यास्य कारणम् ।। १ ।।

प्रह्लाद ! सुचप्रभावोऽसि किमेतत् ते विचेष्टितम् ।
एतन्मन्त्रादिजनितमुताहो सहजं तव ।। २ ।।

एवपृष्टस्तदा पित्रा प्रह्लादोऽसुरबालकः ।
प्रणिपत्य पितुः पादाविदं वचनमब्रवीत् ।। ३ ।।

न मन्त्रादिकृतं तात ! न वा नैसर्गिकं मम ।
प्रभाव एष सामान्यो यस्य यस्याच्युतो ह्टदि ।। ४ ।।

अन्येषां यो न पापानि चिन्तयत्यात्मनो यथा ।
तस्य पापागमस्तात ! हेत्वभावान्न विद्यते ।। ५ ।।

कर्म्मण मनसा वाचा परपीड़ां करोति यः ।
तद्रीजजन्म फलति प्रभूतं तस्य चाशुभम ।। ६ ।।

सोऽहं न पापमिच्छामि न करोमि वदामि वा ।
चिन्तयन् सर्व्वभूतस्थमात्मन्यपि च केशवम् ।। ७ ।।

शीरीरं मानसं दुः खं दैवं भूतभवं तथा ।
सर्व्वत्र शुभचित्तस्य तस्य मे जायते कुतः ।। ८ ।।

एवं सर्व्वेषु भूतेषु भक्तिरव्यभिचारिणी ।
कर्त्तव्या पणिडतेर्ज्ञात्वा सर्व्वभूतमयं हरिम् ।। ९ ।।


इति श्वु त्वा स दैत्येन्द्रः प्रासादशिखरे स्थितः ।

क्रोधान्धकारितमुखः प्राह दैतेयकिङ्करान् ।। १० ।।
दुरात्मा क्षिप्यतामस्मात् प्रासादाच्छतयोजनात् ।

गिरिपटष्ठ पतत्वस्मिन् शिलाभिन्नाङ्गसंहतिः ।। ११ ।।

ततस्तं चिक्षिपुः सर्व्वै ह्टदयेनोदूहन् हरिम् ।। १२ ।।

पतमानं जगद्धात्री जगद्धातरि केशवे ।
भक्तियुक्तं दधारैनमुपसंगम्य मेदिनी ।। १३ ।।

ततो विलोक्य तं स्वस्थमविशीणास्थिपञ्जरम् ।
हिरणयकशिपुः प्राह शम्बरं मायिनां वरम् ।। १४ ।।

नास्माभिः शक्यते हन्तुससौ दुर्बुद्धिबालकः ।
मायां वेत्ति भवांस्तस्मान्माययैनं निषूदय ।। १५ ।।

सूदयाम्येष दैत्येन्द्र पश्य मायाबलं मम ।
सहस्त्रमात्रं मायानां यस्य कोटिशतं तथा ।। १६ ।।

ततः स ससृजे मायां प्रह्लादे शम्बरोऽसुरः ।
विनासमिच्छन् दुर्बुद्धिः सर्व्वत्र समादर्शिनि ।। १७ ।।

समाहितमतिर्भूत्वा शम्बरेऽपि विमत्सरः ।
मैत्रेय ! सोऽपि प्रह्लादः सस्मार मधुसूदनम् ।। १८ ।।

ततो भगवता तस्य रक्षार्थं चक्रमुत्तमम् ।
आजगाम समाज्ञप्तं ज्वालामालि सुदर्शनम् ।। १९ ।।

तेन मायासहस्मर तच्छम्बरस्याशुगामिना ।
बालस्य रक्षता देहमैकैकश्येन सूदितम् ।। २० ।।

संशोषकं तथा वायुं दैत्येन्द्रस्त्विमब्रवीत् ।
शीघ्रमेष ममादेशादु दुरात्मा नीयतां क्षयम् ।। २१ ।।

तथेत्युक्ता तु सोऽप्येनं विवेश पवनो लघु।
शीतोऽतिरूक्षः शोषाय तदूदेहस्यातिदुः सहः ।। २२ ।।

तेनाविष्टमथात्मानं स बुद्ध दैत्यबालकः ।
ह्टदयेन महात्मानं दधार धरणीधरम् ।। २३ ।।

ह्टदयस्थस्ततस्तस्य तं वायुमतिभीषाणम् ।
पपौ जनार्द्दनः क्रु द्धः स ययौ पवनः क्षयम् ।। २४ ।।

क्षीणासु सर्व्वमायास् पवने च क्षयं गते ।
जगाम सोऽपि भवनं गुरोरेव महामतिः ।। २५ ।।

अहन्यहन्यथाचार्य्यो नीतिं राज्यफलप्रदाम् ।
ग्राहयामास तं बालं राज्ञामुसनसा कृताम् ।। २६ ।।

गुहीतनीतिशास्त्रं तं विनीतञ्च यदा गुरुः ।
मेने तदैनं ततूपित्र कथयामास शिक्षितम ।। २७ ।।

गुहीतनीतिशास्त्रस्ते पुत्रो दैत्यपते ! कृतः ।
प्रह्लादस्तत्त्वतो वेत्ति भार्गवेण यदीरितम् ।। २८ ।।

मित्रेषु वर्त्तेत कथमरिवर्गेषु भूपतिः ।
प्रह्लाद ! त्रिषु कालेषु मध्यस्थेषु कथ चरेत् ।। २९ ।।

कथ मन्त्रिष्वमात्येषु बाह्मष्वभ्यन्तरेषु च ।
चारेषु चौरवर्गेषु शङ्कितेष्वितरेषु च ।। ३० ।।

कृत्याकृत्यविधानेषु दुर्गाटविकसाधने ।
प्रह्लाद क्थ्यतां सम्यक् तथा कण्टकशोधने ।। ३१ ।।

एताज्वान्यज्व सकलमधीतं भवता यथा ।
तथा मे कथ्यतां ज्ञातु तवेच्छामि मनोगतम् ।। ३२ ।।

प्रणिपत्य पितुः पादौ तथा प्रश्वयभूषणः ।
प्रह्लादः प्राह दैत्येन्दरं कृताञ्जलिपुटस्तथा ।। ३३ ।।

ममोपदिष्ट सकलं गुरुणा नात्र संशयः ।
गृहीतञ्च मया किन्तु न सदेतन्मतं मम ।। ३४ ।।

साम चोपप्रदानञ्च भेददणडौ तथापरौ ।
उपायाः कथिताः सर्व्वै मित्रादीनाञ्च साधने ।। ३५ ।।

तनिवाहं न पश्यामि मित्रादीस्तात ! मा क्रु धः
साध्याभावे महाबाहो ! साधनैः किं प्रयोजनम् ।। ३६ ।।

सर्व्वभूतात्नके तात !जगन्नाथे जगन्मये ।
परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः ।। ३७ ।।

त्वय्यस्ति भगवान् विष्णुर्मयि चान्यत्र चास्ति सः ।
यतस्ततोऽयं मित्रं मे शत्रुश्चेति पृथक् कुतः ।। ३८ ।।

तदेबिरलमत्यर्थं दुष्टारम्भोक्तिविस्तरैः ।
अविद्यान्तर्गतैर्यत्नः कर्त्तव्यस्तात ! ओभने ।। ३९ ।।

विद्याबुद्धिरविद्यायामज्ञानात् तात ! मन्यते ।। ४० ।।

तत् कर्म्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये ।
आयासायापरं कर्म्म विद्यान्या शिल्पनैपुमम् ।। ४१ ।।

तदेतदवगम्याहमसांर सारमुत्तमम् ।
निशामय महाभाग ! प्रणिपत्य ब्रवपीमि ते ।। ४२ ।।

नि चिन्तयति को राज्यं को धनं नाबिवाञ्छति ।
तथापि भाव्यमेवैतदुभयं प्राप्यते नरैः ।। ४३ ।।

सर्व एव महाभाग !महत्त्वं प्रति सोद्यमाः ।
तथापि पुंसां भाग्यामनि नोद्यमा भूतिहेतवः ।। ४४ ।।

जड़ानामविंवेकानामसुराणामपि प्रभो ।
भोग्यभोज्यानि राज्यानि सन्त्यनीतिमतामपि ।। ४५ ।।

तस्माद् यतेत पुणयेषु य इच्छेन्महतीं श्रियम् ।
यतितव्यं समत्वं च निर्व्वाणमपि चेच्छता ।। ४६ ।।

देवा मनुष्याः पशावः पक्षिवृक्षसरीसृपाः ।
रूपमेतदनन्तस्य विष्णोर्भिन्नमिव स्थितम् ।। ४७ ।।

एतद्रिजानता सर्व्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
द्रष्टव्यमात्मवद् विष्णार्यतोऽयं विश्वरूपधृक् ।। ४८ ।।

एवं ज्ञाते स भगवाननादिः परमेश्वरः ।
प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन् प्रसन्ने क्लशेसंक्षयः ।। ४९ ।।

एतच्छ्रत्वा तु कोपेन समुत्थाय वरासनात् ।
हिरणर्यंकशिपुः पुत्रं पदा वक्षस्यताड़यत् ।। ५० ।।

उवाच च स कोपेन सामर्षः प्रज्वलन्निव ।
निष्पिष्य पाणिना पाणिं हन्तुकामो जगदू यथा ।। ५१ ।।

हे विप्रचित्ते! हे राहो !हे बलैष महार्णवे ।
नागपाशैर्दृढैर्बदूध्वा क्षिप्यतां मा विलम्ब्यताम् ।। ५२ ।।

अन्यथा सकलो लोकस्तथा दैतेयदानवाः ।
अनुयास्यन्ति मूढ़स्य मतमस्य दुरात्मनः ।। ५३ ।।

बहुशो वीरितोऽस्माभिरयं पापस्तथापरैः
स्तुतिं करोति दुष्टानां वध एवोपकाराकः ।। ५४ ।।

ततस्ते सत्वरा दैत्या बदूध्वा तं नागबन्धनैः ।
भर्त्तुराज्ञां पुरस्कृत्य चिक्षिपुः सलिलालये ।। ५५ ।।

ततश्चचाल चलता प्रह्लादेन महार्णावः ।
उद्रलोऽभूत् परं क्षोभमुपेत्य च समन्ततः ।। ५६ ।।

भूर्लोकमखिलं दृष्ट्वा प्लाव्यमानं महाम्भसा ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यानिदमाह महामते ।। ५७ ।।

देतेयाः सकलैः शैलैरत्रैव वरुणालये ।
निश्छदैः सर्वशः सर्वैश्चीयतामेष दुर्म्मतिः ।। ५८ ।।

नाग्रिर्दहति नैवायं शस्त्रै शिछन्नो न चोरगैः ।
क्षयं नीतो न वातेन न विषेण न कत्यया ।। ५९ ।।

न मायाभिर्न चैवोज्वात् पातितो न च दिगगजैः ।
बालोऽतिदूष्टचित्तोऽयं नानेनार्थोऽस्ति जीवता ।। ६० ।।

तदेष तोयधावत्र समाक्रान्तो महीधरैः
तिष्ठत्वव्दसहस्त्रान्तं प्राणान् हास्यति दुर्म्मतिः ।। ६१ ।।

ततो दैत्या दानवाश्च पर्व्वतैस्तं महोदधौ ।
आक्रम्य चयनं चक्रु र्योजनानि सहस्त्रशः ।। ६२ ।।

स चितः पर्व्वतैरन्तः समुद्रस्य महामतिः ।
तुष्टावाह्निकवेलायामेकाग्रमतिरच्युतम् ।। ६३ ।।

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष! नमस्ते पुरुषोत्तम ।
नमस्ते सर्व्वलोकात्मन् ! नमस्ते तिग्मचक्रिणो ।। ६४ ।।

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ।। ६५ ।।

ब्रह्मत्वे सृतजते विश्वं स्थितौ पालयते पुनः ।
रुद्ररूपाय कल्पान्ते नमस्तुभ्यं त्रिमूर्त्तये ।। ६६ ।।

देवा यक्षासुराः सिद्धा नागा नगन्धर्व्वकिन्नराः ।
पिशाचा राक्षसाश्चेव मनुष्याः पशवस्तथा ।। ६७ ।।

पक्षिणः स्थावराश्चैव पिपीलिकाः सरीसृपाः ।
भूमिरापो नभो वायुः शब्दस्पर्शस्तथा रसः ।। ६८ ।।


रुपं गन्धो मनो बुद्धिरात्मा कालस्तथा गुणाः ।
एतेषां परमार्थञ्च सर्व्मतत् त्वमच्युत ।। ६९ ।।

विद्याविद्य भवान् सत्यमसत्यं त्वं विषासृते ।
प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कर्म्म वेदोदितं भवान् ।। ७० ।।

समस्तकर्म्मभोक्ता च कर्म्मोपकरणानि च ।
त्वमेव विष्णो ! सर्व्वाणि सर्व्वकर्म्मफलञ्च यत् ।। ७१ ।।

मय्यन्यत्र तथाशेषभूतेषु भुवनेषु च ।
तवैव व्याप्तिरैश्वर्य्यगुणसंसूचिका प्रभो ।। ७२ ।।

त्वां योगिनश्विन्तयन्ति त्वां यजन्ति च यज्विनः ।
हव्यकव्यभुगेकस्त्वं पितृदेवस्वरूपधृक् ।। ७३।।

रूपं महत् ते स्थितमत्र विश्वं ततश्व सूक्ष्मं जगदेतदीश ।
रूपाणि सर्व्वाणि च भूतभेदा स्तेष्वन्तरात्माख्यामतीव सूक्ष्मम् ।। ७४ ।।

तस्माज्व सूक्ष्मादिविशेषणाना मगोचरे यत् परमात्मरूपम् ।
किमप्यचिन्त्यं तव रूपमस्ति तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय ।। ७५ ।।

सर्वभूतेषु सर्व्वात्मन ! या शक्तिरपरा तब ।
गुणाश्वाया नमस्तस्ये शाश्वतायै सुरेश्वर ।। ७६ ।।

यातीतगोचरा वाचां मनसाञ्चाविशेषणा ।
ज्ञानिज्ञानपरिच्छेद्या तां वन्दे चेश्वरीं पराम् ।। ७७ ।।

ऊँ नमो वासुदेवाय तस्मै भगवते सदा ।
व्यतिरिक्तं न यस्यास्ति व्यतिरिक्तोऽखिलस्य यः ।। ७८ ।।

नमस्तस्मै नमस्तस्मै नमस्तसमै महात्मने ।
नामरूपं न यस्मैको योऽस्तित्वेनोपलभ्यते ।। ७९ ।।

यस्यावताररूपाणि समज्वन्ति दिवौकसः ।
अपश्यन्तः परं रूपं नमस्तस्मे महात्मने ।। ८० ।।

योऽन्तास्तिष्ठन्नशेषस्य पश्यतीशः शुभाशुभम् ।
त सर्व्वसाक्षिणां विष्णु नमस्ये परमेश्वरम् ।। ८१ ।।

नमोऽस्तु विष्णवे तस्मै यस्याभिन्नमिदं जगत् ।।
ध्येयः स जगतामाद्यः प्रसीदतु ममाव्ययः ।। ८२ ।।

यत्रोतमेतत् प्रोतञ्च विश्वमक्षरमव्ययम् ।
आधारभूतः सर्व्वस्य स प्रसीदतु मे हीरिः ।। ८३ ।।

नमोऽस्तु विष्णवे तस्मै नमस्तसमै पुनः पुनः ।
यत्र सर्व्वं यतः सर्व्वं यः सर्व्वं सर्व्वसंश्रयः ।। ८४ ।।

सर्व्गत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थितः ।
मत्तः सर्व्वमहं सर्वं मयि सर्वं सनातने ।। ८५ ।।

अहमेवाक्षयो नित्यः परमात्मत्मसंश्रयः ।
ब्रह्मसंज्ञोऽहमेवाग्र तथान्ते च परः पुमान् ।। ८६ ।।