पृष्ठम्:तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्.djvu/१०८

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति
७०
[ ब्रह्म-आनन्द-वल्ली
तैत्तिरीयोपनिषत्


तस्यैष एव शरीर आत्मा यैः पूर्वस्य ॥

न्ति मुख्यप्रधमनु चेष्टन्त इति वा । तथा मनुष्याः पशवश्च ये, ते प्रणनकर्म जैव चेष्टावन्तो भवन्ति, अंतश्च नाशमयेनैव परिचिछन्नत्मनाऽऽत्मवन्तः प्र णिनः, किं तर्हि ? तदन्तर्गतेन प्राणमयेनापि साधारणेनैव सर्वेपिण्डव्यापिना ऽऽत्मवन्तो मनुष्यादयः । एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वव्यापिभिरुत्तरोत्तरैः सु क्षमैरानन्दमयान्तैराकाशादिभूतारंब्धैरविद्याकृतैरात्मवन्तः सर्वे प्राणिनः । तथा स्वाभाविकनाऽऽप्याकाशादिकारणेने, नित्येन, अविकृतेन, सर्वगतेन, सत्यज्ञाना- नन्तलक्षणेन, पञ्चकोशातिगेन, सर्वात्मनाऽऽत्मवन्तः स हि परमार्थत आत्मा' सर्वेषामित्येतदप्यर्थादुक्तं भवति । ‘प्राणं देवा अनु प्राणान्ति ’ इत्याद्युक्तं; तत्क स्मत् ? इत्याह-प्राणों हि’ यस्मान्द्तानां प्राणिनामांयुर्जीवनम्-“यावद्धञ्च स्मिव्शरीरे प्राणो वसति तावदांयुः” इति श्रुत्यन्तरात् तस्मात्सर्वायुषम् सर्वेषामायुः सर्वायुःखर्वायुरेव ‘सर्वायुषम्’ इत्युच्यते-आणपगमे मरणप्रसिद्धः प्रसिद्धे हि लोके सवॉयुद्धे प्राणस्य-अतोऽस्माद्वाह्यदसाधारणादन्नमयादात्म- नोऽपक्रम्य, अन्तः साधारणं प्राणमयमात्मानं ब्रह्मोपासते ये-‘अहमस्मि प्राणः सर्वभूतानामात्माऽऽयुः, जीवनहेतुत्वात्इति, ते सर्वमेवाऽऽयुरस्चेिंलोके यन्ति, नापमृत्युना म्रियन्ते प्राक्प्राप्तादायुष इत्यर्थः । शतं वर्षाणीति तु युक्तम्, “स वैमायुरेति” इति श्रुतिप्रसिद्धेः। किं कारणं ?‘प्राणो हि भूतानामारस्तस्मात्स र्वायुषमुच्यत इति ’। यो यदृणकं ब्रह्मोपास्ते, स तदृणभाग्भवतीति विद्याफल प्राप्तैर्वेत्वर्थं पुनर्वचनं ‘प्राणो हि ’ इत्यादि।

 तस्य पूर्वस्यान्नमयस्यैष एव शरीरेऽन्नमये भवः शारीर आमा । कः ? य एष प्राणमयः ॥


स्यानुख्यार्थत्वप्रसङ्गात् ,प्रकृतपरामर्शकैतच्छब्दकोपाच्च । अतः सर्वकोशाध्यासाधिष्ठानभूतश्चि दामैवात्राऽऽत्मशब्देन विवक्षित इति तात्पर्यमाह-तथा स्वाभाविकेनेति । अर्थादिति । आत्मशब्दसामथ्यव्, कल्पितस्याधिष्ठानत्वानुपपत्तेश्रेत्यर्थः असाधारणादिति--व्यावृत्त । स्वरूपात् । ‘अपक्रम्य तत्राऽऽत्मबुद्धिं हित्वेत्यर्थःसाधरणमिति। सर्वेन्द्रियसाधारणम् प्राणकृतेनाशनादिना सर्वेषां पुष्यादिदर्शनादित्यर्थः । सर्वभूतानामात्मेति–सुत्रात्मना ।

 पूर्वस्य य आत्मा चिदातुरेष एव तस्य प्राणमयस्याऽऽत्मेति योजना ।


 (१) ०णिनो यथाऽनेकास्तुषकोद्रवास्तथा—इति पाठः । (२) कौ. उ. ३. २. (३) है. ब्रा. ३. १०.९. १०.; शत. ब्रा. १०.४.४.४. इत्यादा असकृत् । तुलय-तत्रैव १०.२. २. ७, १९; १२. ३. → ११; १३. १.२. १; ऐ. बा. २. १७; ऐ. आ. २. २. १; है. ा २.५.७.२१३७.