मुद्राराक्षसम्/पञ्चमोऽङ्कः

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
               




   

मुद्राराक्षसम् ।

                                  पञ्चमोऽङ्कः ।


    ( ततः प्रवशति लेखमलंकरणस्थगिंकां मुद्रितामादाय सिद्धार्थकः ।
        सिद्धार्थकः- “ही हीमाणहे हीमाणहे । ( क)

-

  ( क ) आश्चर्यमाश्चर्यम् ।
  अथ  फलागमकार्ययोः संबन्धो निर्वहणसंधिस्त्रिभिरकैरारभ्यते । तल्ल

ऋणमुक्तम्

            बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् ।
           ऐकार्यमुपनीयन्ते  यत्र निर्वहणं हि तत् । ।
     बीजवन्तोऽनुस्यूतबीजा: मुखसंध्यादीनामर्था: आरम्भबीजसंबन्धादय:
 यथायथं  तत्तत्प्रसङ्गानुसारेण विप्रकीर्णा विशकलिततया यर्थमारब्धः
 सन्तः  ऐकाथ्र्यमुपनीयन्ते तस्य फलागमशालिनः कार्यस्य यत्र निर्वाहः
 सिद्धिर्भवति  स निर्वहणसंधिः । कथंफलागमौ वक्ष्येते । अस्याङ्गानि फला
 गमकार्यानुगुण्येन  प्रयोक्तव्यानि । यथा
            ‘संधिर्विरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ।
            प्रसादानन्दसमयाः  कृत्याभाषोपगूह्नम् ।
           पूर्वभावोपसंहारौ  प्रशस्तिश्च चतुर्दश ।।
     स्थगिकामिति  । राक्षसमुद्रमुद्रितां स्थगिकां पेटिकाम् ।
     ही  हीमाणहे इति । आश्चर्यद्योतको निपातसमुदायः ।
 १  °स्थलिकाम्. B.; रसिकाम् N; B. E.N. G. have च after this; B. JE.

१ead समुद्रम् for मुद्र; G. P. read मुद्रिका २ OmB. E. N; M. R. G. E. om. first हीमणहे. २२० मुद्राराक्षसे

        बुद्धिजलणिझरेहिं     सिञ्चन्ती    देसकालकलसेहिं ।
        दंसिस्सदि     कज्जफलं  गुरुङ   चाणक्कणीदिलदा ॥ १ ॥ (क)

ता गहीदो मए अज्ज चाणक्केण पुढमलिहिदो अमच्चरक्खसस्स मुद्दालंल्च्छिओ अअं लेहो तस्स ज्जेच्य मुद्दालंच्छाआअ इआं आहरण- पेडिआ । चलिदो किंल पाडलिउत्तं । जाव गच्छामि । ( परिक्र- म्यावलोक्य च ) कैलं खवणओ आअच्छदि । जाव से असउण- भूदं दंसणं मह संमदमेव । ता ण पडिहरामि । ( ख )

        ( क )      बुद्धिजलनिईरैः  सिच्यमाना   देशकालकलशैः ।
                     दर्शयिष्यति   कार्यफलं   गुरुकं   चाणक्यनीतिलता ॥ १ ॥
        ( ख )       तस्मादृहीतो    मयार्यचाचणक्येन    प्रथमलेखितोऽमात्यराक्षसस्य    मुद्राला -                   च्छितोऽयं   लेखस्तस्यैव मुद्रालाच्छितेयमाभरणपेटिका । चलितोऽस्मि किल

पाटलिपुत्रम् । यावच्छामि । कथं क्षपणक आगच्छति । यावदस्याशकुनभूतं दर्शनं मम संमतभेब । तस्मान्न परिहरामि ।

     किलेत्यलीके । गमनमलीकं छझरूपमित्यर्थः । इदं बीजपगमनं

० १ निझरेहिं A.; निर्झरही P .; निभ्भरहि ]E.; णिभ्भरेहेिं R .; iभरेहिं M.; शिख- रेहिं N; for the next word B. E. N. read सिच्च°; P. reads सलिलेहिं for कलसेहिं . २ दंसइस्सदि अल B. ; दंसेहिक° N.; दंसेइक° G. E .दंसेदि हि क M. दंसइस्सदिहि क° R;ग° B. E. N.N. reads णीइदनदा ता &c.; G. णइलदा. Om. B.E. N.has आदमगतम् before it. In next word A.P.N. read. ओ for दो; पढम B, E. N. P.; पटम G; लेकि B. After this B. has लेह, om. अअंलेहो further on, ४ B.E. R. N. read दो for ओ; and G. E. and N. अयम् for अअम् ; जेव्व for जेष्य A.; य्येव E.जेजेह (?) N. In next word B, E. R. M. have दा for आ; इयम् for इआं E; G. E. N. add च after this A. E. read आभरण; and A. P. N. पडिआ. E. पिसिविका for पेडिआ ५ B. N. om this; G. 'has it before सिंह and E. has ओ for दो; A. P. read पडलीपुत्तअं after which B. E. N. G. have ता ; गच्छझि . B. N.: M. R. have इति before पर°.अये before this E.; कधम् G.E. For next word B. reads क्खव° and G. °णवो; आग° for E; च्छई M.R; B.N.add ता before जाव; से for से B. N; R. reads अवसउण; B, has इमस्स; G. एदसस् after भूदम्; N. has ईदंदंस- For मह°रामि B. has ता आदित्तदेखणेण पडि हणामि ;G .भहदंसणेन पडिहणामि; E. H. do . reading शुद्ध for भद्द. पञ्चमोऽङ्कः । २२१

                                             ( 'विश्य )
क्षपणकः-
    अलहन्ताण  प्रणमामि  जू  दे  गंभीलदापू  बुद्धीए ।
     लोडुत्तलेहिं  लोए  सिद्धिं  मोहिं   गच्छन्दि  ॥ २॥( क )
 सिद्धार्थकः--भदन्त,  वेंन्दामि ।( ख)
 क्षपणकः- सैवगा,  धम्मसिद्धी होदु ।  ( निर्वण्र्य ।) सावग,

पन्थाणसमुच्वहणे कअच्यवसाअं विअ तुमं पेक्खामि । (ग )

  ( क ) आर्हतानां प्रणमामि ये ते गम्भीरतया बुधैः ।
          लोकोतैर्लोके सिद्धिं माभैर्गच्छन्ति ॥ २ ॥
 ( ख ) भद्न्त, वन्दे ।
 ( ग ) स्रावक, धर्मसिद्धिर्भवतु । आवक, प्रस्थानसमुद्वहने कृतव्यबसायमिव ।

त्वां पश्यामि । संधिर्नामाङ्गम् । बीजस्य चाणक्यनीतेरुपगमनात्कार्यसिद्ध्यर्थमभ्युपगमा- निर्वहणात् ॥ । १ ॥ ।

      परिहरामीति ।  अनेनशकुनेन  कुसुमपुरं  प्रति  गमनप्रतिबन्ध  इष्ट

एवंयथः ।

     आर्हतानामिति  कर्मणि  षष्टी ।  जलनिमज्ञितमुक्तालाबुवच्छश्वदुत्प्लुत्यो-

ध्र्वगमनमेव मुक्तिरित्यार्हतानां मतम् । अनेन लोकोत्तरकार्यसिद्धिप्रदं चा- णक्यनीतिगाम्भीर्य ध्वनितम् ॥ । २ ॥

    १ ततः  प्रविशति  B. E. N. G. २  अलि° B. M. G; B. E, G. N. (r)  Read

मामो for 'मामि in next word. ए दे for जे दे M. R.; ते G.; for ग-ए R. has गम्भिलताए; G गम्भीरलताए; A. P. गम्भीरदए; M. R. read बुद्धिआए. E. om. लो ...हिं; M. R. read रे for ले and om. next word for which G. has लोअ and E. लोय; for सिद्धिम् R. has सिज्झिम्; G, खिद्वि; मग्गन्ति for गच्छ न्दि B. E.; गच्छन्ति A. M. N. ४ पणमामि B; E has उपसृत्य before भदन्त. ५ सावका B E.; सावग्ग P.; सावआ M. For सिद्धी R. has सिज्झि; G. E. विी, B. लाहो; B. E. add दे after it; and G. E. N. read भोटुः सिद्धार्थ कम्before निर्घण्यै B. N. For next word A. P. read. खावेगम्; R, M.om it. B. E. read सावका; G. साचग. IFor प-कअ B. has समुदसुतलणकिद, E. अङ्गणसमुद्धातलणकथ, N. गभीलतया अस्थाणसमुद्दतलणे , G. अस्थाणसमुव्वह हअ; P. has कद for कअ; N. विअ° for व्वव;° G. सायं for साअं and E. वचसायासं; for तुमं B. has देहिअअं and R. E. N. वे° for पे in पेक्ख° अस्ताणशीतलणकदव्यवशाओं H. २२२ मुद्राराक्षसे सिद्धार्थकः -कहं भेदन्तो जाणादि । ( क ) क्षपणकः -सावका किं एत्थ जाणिदव्वं । एसो दे मग्गादेस- कुसलो सउणो करगदो लेहो अ सूअदि। ( ख ) सिद्धार्थकः—जाणिदं भदन्तेण । देसैन्तरं पत्थिदोह्मि । ता कहेदु भदन्तो कीदिसो अज्ज दिवंसो त्ति । ( ग ) क्षपणकः-( विहस्य ।) सावग, मुण्डिअमुण्डो णक्खत्ताई पुच्छसि ।( ध ) सिद्धार्थकः--भदन्त, सम्पदं वि किं जादं । कहेहि पन्थाणस्स जई अणुकूलं भविस्सदि तदो गमिस्सं । ( ङ ) ( क ) कथं भदन्तो जानाति । ( ख ) श्रावक, किमत्र ज्ञातव्यम् । एष ते मार्गादेशकुशल: शकुनः करगतो लेखश्च सूचयति । ( ग ) ज्ञातं भदन्तेन । देशान्तरं प्रस्थितोऽस्मि । तस्मात्कथयतु भदन्तः कीदृशोऽद्य दिवस इति । ( घ ) श्रावक, सुण्डितमुंडो नक्षत्राणि पृच्छसि । ( ङ ) भदन्त, सांप्रतमपि किं जातम् । कथय प्रस्थानस्य यद्यनुकूलं भविष्यति तदा गमिष्यामि । १ भदणाजाणिदम् E. २ सावग्ग P; सावग R.; सावक G.; सादगा A.; सावआ N; B. has णं before and ज्जेव after एसो. E. has एस for एसो. For म-दो B. has मगण्णाओकण्णधारे, E. मग्गदसणकण्णचाले; G. om, सउणो; P. has गद for गदो; B. reads लेहे and it and E. om. अ; for सूअदि M. R. read सूएदि, B. G. E. सूचेदि, N. सूचेति. ३ °न्तलम् B.; °तलेरे° E; सान्दरम् M. G. has ह्मि before पत्थि,° for which B. E. have चलि; कधेदु for कहेदु B. E, कहेउ N., कहेत A; G. om. भदन्तो; E. reads भवो; and G. and N. read कीरिसो. ४ दिअसो. B. P. N; B. N. om. त्ति. ५ सावग्ग P; सावगा. N.; B. E. read सावका; B. has मुण्डम् after this omitting मुण्डो further on ; E. has मुण्डासिअ for मुण्डिअ; for ण-ई B. G. E. N. read ण-णि and E. has पृच्छसि; मुण्डं मुण्डिअ H. ६ पि B. N. G. E, (which has it after किं); B. E. N. G. read ता after जादं further on; for कहेहि after that B. has कधेहि, E. काहहि. ७ B. reads अणुऊलम् with जदि अत्तणो for प-इ before; E. has यदि अणुलम्;N. जदि for जइ; ता for तदो B; B. and G. and E. add at end अण्णधाणिव ( अ E. ) तिस्सं. पञ्चमोऽङ्कः। २२३ क्षपणक:-सावग, ण संपदं एदस्सि मलअकेंदुकदडए अणुकूलं भविस्सदि। ( क ) सिद्धार्थक:-भदन्त, कहेहि कुदो ऐदम् । ( ख ) क्षपणकः —सावग, णिसामेहि । पुढमं दाव एत्थ कडए लो- अस्स अणिवारिदो णिग्गमप्पवेसो आसी । दाणीं इदो पञ्चासण्णे कुसुमपुँले ण कोवि अमुद्दालंच्छिओ णिग्गमिदुं पवेहुँ वा अणुमोदी- अॅदि । ता जदि भाउराअणस्स मुद्दालंच्छिओ तदो गच्छ विस्सद्धो अण्णहा चिट्ठ । मा गुम्माहिआरिएहिं संजमिअकलचलणो राअ- कुलं पवेसीअसि । ( ग ) ( क ) श्रावक, न सांप्रतमेतस्मिन्मलयकेतुकटकेऽनुकूलं भविष्यति । ( ख ) भदन्त, कथय कुत एतत् । ( ग ) श्रावक, निशामय । प्रथमं तावदत्र कटके लोकस्यानिवारितो निर्गमप्रवेश आसीत् । इदानीमितः प्रत्यासन्ने कुसुमपुरे न कोऽप्यमुद्रालाञ्छितो निर्गन्तुं प्रवेष्टुं वानुमोद्यते । तद्यदि भागुरायणस्य मुद्रालाच्छितस्तदा गच्छ

१ सावाआ° M.; सावकान E; सावकाणम् B. P. N.; सां° for °सं° P.; एत° for एद° A. P.°लय° for °लअ° P. २ °ऊ° for ‘कू° M; B. and N. have अणुऊलेण अणणुऊलेण वा अगहिदमुद्दो ण गच्छीअदि; E. अणुकूलेण अणणुकूलेण वा दिवसे गच्छयदि. G. अणुकूले अणणुऊले वा गच्छदि. ३ क्खु अअं B. N.; E, has तदो कधं खु णादि and G. कुदो कठ्ठखुदाणिम्. ४ °वका B. B. N; °वआ M ; निशा° for णिसा° E; प° for पु° B. E. N. G.; ता° for दा° E; B. and N. read सलअकेदु before कडए. ५ °य° E, चालिअणि° for °वारिदो णि° B. E. N. G; प° for प्प° B. E. N. G.; ण before प्प P; °सि for °सी E; इदाणिम् for दणींG; इयणिम् E; °न्ने for °ण्णे E. ६ °उरे B. N.°पुरे G; °दो for °ओ B. E. N; °क्क° for °ग्ग° B.N.°क्ख° E; विसिदुं for पुवेट्ठं B. E. N. ७ °यदि E; यदि £or जदि E; °गु° for °उ° B. E. N. G ; °ला° for °रा° E;य for अ G. E; दोसि for °ओ B. E. N., दो G. ८ °द्ध° E; वीसत्थो B. M. ; वीसद्धो G.; °धा for °हा B. E. N. G. which add निव्वत्तिअ ( त्तिदव्व. E.) णिउक्कण्ट्ठ ( णितिक्को G. णिलुक्को E. ). B reads तुमं गुमठ्ठाणाधिबेहिं; E. तुमंगचिकालिकेहिं; G. has या for आ. ९ °मिदक° B. N.; °मिमक° E, कर. G.; चरणे for चलणो R.; राअउल for राअ- कुल B.; राजकुल G.; लावुल E; प्प° for प° B; शि for सी R.; हसि for असि E, G. २२४ मुद्राराक्षसे सिद्धार्थकः --किं ण जाणादि भदन्तो अमच्चरक्खसस्स सण्णि हिदो त्ति ता अमुदालंच्छिदं वि मं णिक्कमन्तं कस्स सक्ती णि चारेदुं । ( क ) क्षपणकः --साबगा, रक्खसस्स पिसाचस्स वा होहि ण उण अमुहालंच्छिदस्स इदो णिक्कमणोवाओ। (ख) सिद्धार्थकः--भदन्त, ण कुप्य कञ्जसिद्वी होदु । (ग ). विश्रब्धोऽन्यथा तिष्ठ । मा गुल्माधिकारिकैः संयमितकरचरणो राजकुलं ग्रवेश्यसे । ( क ) किं न जानाति भदन्तोऽमात्यराक्षसस्य सन्निहित इति तदमुद्राला ञ्छितमपि मां निष्क्रामन्तं कस्य शक्तिर्निवारयितुम् । ( ख ) श्रावक, राक्षसस्य पिशाचस्य चा भव न पुनरमुद्रालाञ्छितस्येतो निष्कमणोपायः । ( ग ) भदन्त, न कुप्य कार्यसिद्धिर्भवतु । साचेगमिति । कौटिल्यकूटकार्यनिर्वहणार्थंं कृतोद्योग इति ज्ञात्वा मनस्यवेग ओत्सुक्यम् । १ आण° B. N.; यंण° E.; जधा before अमच्च B. N.;जधा अहं G.;यथा अहं. E. २ केलिअरो अन्तिओ सिद्धत्थओ अहं B.; सेवकोसिद्धत्थको E.; केरको सिद्धत्थको H.; पि for वि B. E. N. G.; क्ख° for 'क्क ° E.; क्कान्तं G.; क्खमन्दं R.; °ही for सत्ती E. ३ °ऊं° R. ४ °आ M.; °ग A.; का B. E; ल° for र° E; साथ° for ‘साच° E; होदु for होहि R. M.; भोदि N.; भोहि. G. E Before this B. has केलिकिरो, N. केयको, G. and E. केलको; णत्थि for: ण B; and B. E. N. G. add ने after उण . ५ अ for द G; after this इदौ om. in B. A. P; णिक्कम याओ for णिकमणोवाओ M. R. G.; णिक्खमणो° E. ६ मा. A. P.; कुष्प R. G; after which B. N. add भण से.; E. तेणहि; भोदु for होदु G; सेभादं E.; B. and N. add ति; R. has सिज्झी for सिद्दी. पञ्चमोऽङ्कः। २२५ क्षपणकः--सावगा, गच्छ । होदु दे कज्जसिद्धी । अहं वि भाउराअणादो मुद्द्ं जाचेमि । ( क ) ( इति निष्क्रान्तौ । ) प्रवेशकः । ( ततः प्रविशति पुरुषेणानुगम्यमानो भागुरायणः ।) भागुरायणः—( स्वगतम् ।) अहो वैचित्र्यमार्यचाणक्यनीतेः । मुहुर्लक्ष्योद्भदा मुहुरधिगमाभावगहना मुहुः संपूर्णाङ्गी मुहुरतिकृशा कार्यवशतः । मुहुर्नयद्वीजा मुहुरपि बहुश्रापितफले त्यहो चित्राकारा नियतिरिव नीतिर्नयविदः ।। ३ ।। ( क ) श्रावक, गच्छ । भवतु ते कार्यसिद्धिः । अहमपि भागुरायणा न्मुद्रां याचे । अहं वि इति । अहमपि चिकीर्षितमहाप्रयोजनसिद्ध्यर्थं मुद्रायाचन- व्याजेन भागुरायणं प्रति गमिष्यामीति गूढम् । इदं कार्यमार्गणं वि रोधो नामाङ्गम् । प्रवेशक इति । तल्लक्षणमुक्तम्-‘वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां नि दर्शकः । प्रवेशकस्तु नाट्येSङ्के नीचपात्रप्रयोजितः ।' इति । मुहुर्लक्ष्योद्देदा इति । मुहुर्लक्ष्योद्देदा मुखसंधौ स्तोकोद्दिष्टा सती बहुधा। विस्तारिणीत्यर्थः । प्रतिमुखे लक्ष्यालक्ष्यायाः पुनर्व्यक्ते: गहनातिकृशा च । गर्भ मुहुर्दप्टनषप्टान्वेषणान्नश्यदिव बीजमुद्योगो यस्याः सा तथोक्ता । विमर्शे बीजस्य स्पष्टमेव दर्शनात्संपूर्णाङ्गीत्युक्तम् । निर्वहणे सर्वार्थो उवKसक; १ Om. R. M; B. E. read सावका, N. उवासआ, G. उवासक; भो° for हो° G. E. N.; उझी for द्वी: R.; कज्जंसिद्धम् . N; om. वि R. M.; यि B. E. N, ° गु for s° B. E. G. N.; °ळायणा° E; °रायणा'. R. G; ओ for दो G; B. E. N. add पाडलिउत्तं गन्तुम्. २ आचेमि R. M.; याचेमि E.; पडिच्छेमि B. N. ३ G. and E. add उभौ. ४ Om. G.आत्मग° B. E. N; विचित्रता for वैचित्र्य B.; B. E. N. G. add कुतः after नीतेः ५ लभ्योद्दे° M. लभ्याभे°. R. ६ श्र° B. E.; °रति for °रपि E. २२६ मुद्राराक्षसे

         ( प्रकाशम् ।) भद्र भासुरक, न मां दूरीभवन्तमिच्छति कुमारः ।
         अतोऽस्मिन्नेवास्थानमण्डपे न्यस्यतामासनम् ।
         पुरुषः--ऍदं आसणं । उपविशदु अज्जो । (क )
        भागुरायणः-(उपविश्य ।) भद्र, यः कश्चिन्मुद्रार्थी मां द्रष्टु
                 मिच्छति स त्वया प्रवेशयितव्यः ।
        पुरुषः-जं अज्जो आणवेदिति । (निष्क्रान्तः ।) ( ख )
       भागुरायणः—( स्वगतम् ।) कष्टमेवमप्यसासु स्नेहान्कुमारो
                मलयकेतुरतिसंधातव्य इत्यहो दुष्करम् । अथवा ।
        कुले लज्जायां च स्वयशसि च माने च विमुखः
        शरीरं विक्रीय क्षणिकमपि लोभाद्धनवति ।

( क ) एतदासनम् । उपविशत्वार्यः । ( ख ) यदाये आज्ञापयति ।


     पसंहाराद्वहुप्रापितफलेत्युक्तम् । ईदृशी नयविदश्चाणक्यस्य नीतिर्निय-
     तिरिव चित्राकारा नियतेश्चणक्यनीतेश्च कार्याणां विचित्राकारता कारणे
     उपचर्यते । ३ ।।
      न्यस्यतामिति । मुद्रादनार्थे कटकद्वार्यवस्थानं दूरीभवनमित्याशयः ।
      एवमपि क्षणमात्रं दूरावस्थानरूपं विरहमसहमान इत्यर्थः ।
     अतिसंधातव्य इति । यत्कष्टं पापं दुष्करमित्यन्वयः । उक्तं कप्टं समा
      धते --अथवेति ।
           कुले इति । विचारातिक्रान्तः । अतिक्रान्तविचारसमय इत्यर्थः । इदं

१ °न्तमतिगच्छ° (३. २ एट A. R.; विन्य° in B, D. N. G. for following word; A. om. ‘म. ३ इदम् E; इमम् G ; नं for ॥ G.; ° for * R. G. . ४ B. C. N. ३. add भासुरक after this, ५ OnP. td इति . P, A. G. : at the end. ६ असो A.G.; अय्यो. B.: दीति. P: E. omitsति in t¢xt. ७ स- करणममानम् ): ‘चमयम‘ for ‘वमप्यं E, नामायमस्मा° ]B. E, AN; यदस्म 3. R. G. ८ ‘रिति B. N.°रभि° G. E; अथघ om, in . . ९ धनभात् AP B. ; धनभrत 9. B. N.; क्षणिकधनलोभात् । • पञ्चमोऽङ्कः । २२७

             तदाज्ञां कुर्वाणो हितमहितमित्येतदधुना
                 विचारातिक्रान्तः किमिति परतत्रो विमृशति ॥ ४ ॥
             ( ततः प्रविशति प्रतीहार्यनुगम्यमानो मलयकेतुः ।)
           मलयकेतुः--(स्वगतम् ।) अहो, राक्षसं प्रति विकल्पबाहुल्या-
       दाकुला मे बुद्धिर्न निश्चयमधिगच्छति । कुतः।
           भक्त्या नन्दकुलानुरागड्ढया नन्दाच्यालचिन
              किं चाणक्यनिराकृतेन कृतिना मौर्येण संघास्यते ।
           स्थैर्यं भक्तिगुणस्य वाधिगणयन्किं सत्यसंधो भवे
              दित्यारूढकुलालचक्रमिव मे चेतश्चिरं भ्राम्यति ॥ ५ ॥
       ( प्रकाशम् ।) विजये, क भागुरायणः ।

      कार्योपक्षेषणं प्रथनम् । कार्यस्य मलयकेस्वतिसंधानेन राक्षसवशीकरण
      स्योपक्षेपणात् ॥ ४ ॥
      भक्त्या इति । नन्दन्वयालम्बिना किं मौर्येंण संधास्यते किं वा भक्ति-
      गुणस्य मयि मया वा क्रियमाणस्य स्थैर्यं दाढ्य अधिगणयन् आधिक्येन
      पश्यन् सत्यसंधः सत्या संधा नन्दराज्यं सर्वं तवैवास्त्विति पूर्वं कृता
      प्रतिज्ञा यस्य स तथोक्तो भवेत् । नन्वंश्यत्वेन नन्दकुलानुरागजनिता
      भक्तिमौर्य दृढा भवितुमर्हति । सत्यसंधत्वानुरोधेन मयि च केवलो भक्ति
      गुणो दृढो भवितुमर्हतीत्युभयकोटिकः संशयः । तत्रापि मौर्यसंधानकोटि:
      प्रबलेति ध्वनयितुं चाणक्यनिराकृतेनेति विशेषणं राक्षसस्य मौर्यसा
      चिव्याभिलाषहेतुगर्भम् । कृतिनेति च विशेषणं लब्धदुर्लभराज्यत्वात्कृ
      तकृत्यः सन्पुनश्चाणक्येन जितकाशिना दुर्विधेयेन मौर्यां न संदधीतेति
      ध्वनयितुम् ॥ ५ ॥

१ ‘न्निःऋ° E.; यत° for परत° E.२ °गतो B. N. ३ आत्मग° B; B. D. N. G. have मे here after प्रति; R. om. it entirely; G. E. P. H. read चि तॐ for विकल्पः ४ °स्यति R, IE. ५ °धिगु A.विग B. B. N. H. २२८ मुद्राक्षसे

         प्रतीहारी–कुमार, एसो खु कडआदो णिक्कमिदुकामाणां सु
      दासंपादणं अणुचिद्धि । ( क )
         मलयकेतुः—विजय, मुहूर्तमसंचारा भव यावदस्य पराक्रुख
      स्यैव पाणिभ्यां नयने पिदघमि ।
        प्रतीहारी—जं कुमारो आणवेदि ।( ख )
                     ( प्रविश्य )
     पुरुषः --अज्ज, एसो खु खवणओ मुद्धाणिमित्तं अज्जं पेक्खि
   दुमिच्छदि । ( ग )
     भागुरयण:‌--- प्रवेशय ।
    पुरुषः -तैथा ।( इति निष्क्रान्तः ।)
                ( प्रविश्य )
    क्षपणकः—धम्मसिद्धि सावगाणं होदु । (घ )

   ( क ) कुमार एष खलु कटकान्निष्क्रमितुकामानां मुद्रासंप्रदानमनुतिष्ठति ।
   ( ख ) यत्कुमार आज्ञापयति ।
   ( ग ) आर्य, एष खलु क्षपणको मुद्रानिमित्तमायै प्रेक्षितुमिच्छति ।
   ( घ ) धर्मसिद्धिः श्रावकानां भवतु ।

   विजये मुहूर्तमिति । अनेन मलयकेतोरतिबालिशत्वं भागुरायणस्य चैवं
   तद्वशीकरणप्रावीण्यं च सूचितम् । तेनेदानीं महत्प्रयोजनमनुष्ठेयं भवि
   प्यतीति पूर्वमुपक्षिप्तस्य जीवसिद्धिना संप्रति क्रियमाणस्य मलयकेत्वति
   संधानरूपस्य महाप्रयोजनस्यावसरनाय चेदं कविसंविधानमित्यवधेयम् ।

१ °ल (E. °या 'टु for "आो D, खू° for ° E; ‘मस्य for ‘माणं ३ ॥ २ संपदनाधिआरे B. N.; संपाथणं G. ३ निभृतपदसंचारी. D. E. N.; नि..°चरा. (;. °चारो A. P; च added after °स्य P.; निभृतपदसंचार B. ४ भासुरकः .: निक्खसणमुद्दा° for मुद्द° ].५ प R. ६ भासुरक before this तहेति D. ७ R, BJ.; भासु । जं अन्न आणवेदित्ति. B. N. ८ यिद्वि. B. N. G; क्षिप्त ]; धर्मविी. E; सत्रकारौ for साचगाणं B. and साचक्षणै. before धम्म‘ ; गेंदु For aट् (, ); •

                            पञ्चमोऽङ्कः।                         २२९
            भागुरायणः-( अवलोक्य स्वगतम्।) अये, राक्षसस्य मित्रं
          जीवसिद्धिः (प्रकाशम् ।) न खलु राक्षसस्य प्रयोजनमेव किंचि
          दुद्दिश्य गम्यते ।
         क्षपणक:--सन्तं पावं सन्तं पावं । सचगा, तदिं गमिस्सं
        जहिं रक्खसस्स पिसाचस्स वा णामं वि ण सुणीअदि । (क)
        भायुरायणः--बलवान्सुहृदि प्रणयकोपः । तत्किमपराद्धं
       राक्षसेनं भदन्तस्य ।
        क्षपणकः—सावगा, ण मम श्रेष्ठ किंचि रक्खसेण अवरुद्धं । सअं
      जेच्च हदासो भन्दभाओ अत्तणो कम्मेसु लज्जे।( ख )

    ( क ) शान्तं पापं शान्तं पापम् । श्रावक, तत्र गमिष्यामि यत्र राक्षसस्य
      पिशाचस्य वा नामापि न श्रूयते ।
    ( ख ) श्रावक , न मे किमपि राक्षसेनापराद्धम् । स्वयमेव हताशो मन्द
      भाग्य आत्मनः कर्मसु लज्जे ।

         राक्षसस्य मित्रमिति । अनेन द्वारेणेदानीं मलयकेतुरतिसंधातव्य
      इति भाव: ।

१ नाव्येनाब ° B. N. . A; विलोक्यामश° E; संत्री for सिनें G. २ भ दन्त before this in B. R. N. G; E. omस्य. ३ E. has नगरं before this. ४ B. A. N. add कणौ पिधाय here. One स-वं on. in R, G. E.° का for °ग B. JE.; °आ M.; °p. R. G. N; जेव्व before गमिस्त्रं in B.; °ष्यामि fo+ °स्सं N.; °स्यामि G. ५ लाख° N. G. E.; after this a M. R.; पिसाचस्स om. in E. A. P.; om. वा G. E.; the next word is नाम in B. N. पि for वि B. E. N.G.; °णीयदि for °णीअदि G.°णामि. E. ६ B. N. read भदन्त before this; and B. N. read ते after this; E. has गरीयान् and B. N. and G, have बी. यान् for बलवान् किरा' for किमपरा° G. ७ After भ-स्य E, ८°अ M.°ग. R.; का. B. E.पि for वि B. E. N. G.A, B, have किंचि after र-ण; लवख for रक्ख (G. E. N.; °लङ् for °रॐ B. D. N.for हूँ ; E;

उझी Gसयंय्येव .

सअंएऋव M. R. ९ Om. B. N.; हृदगे G. B; °भगो for °भाओ N.; भगे G. D. ॥ after अत्तणो B. G.; कम्मसु लज्जामि for कम्मेसु लज्जे B. (also अवलद्धमि as a variant which is the reading of E.) N. १eads लजामि for लज्जे ; अत्तणो अवलर्हामि H. 20 २३० मुद्राराक्षस भागुरायणः-भदन्त, वर्द्धयसि मे कुंतूहलम् । श्रोतुमिच्छामि । मलयकेतुः-( स्वगतम् ।) अहमपि श्रोतुमिच्छामि । क्षपणकः साचगा, किम् अनेन असुणिव्वेण सुदेण (क)। भशुरायणः एदि रहस्यं तत्तिष्ठतु । क्षपणकः—न रहस्यं किन्तु अतिनृशंसम् । (ख) भागुरायणः-यदि न रहस्यं तत्कथ्यताम् । क्षणकः-सँवगा, न रहस्यं इदम् । तथापि न कथयिष्यामि । (ग) क्षारथाः- अहमपि मुद्रां न दास्यामि । क्षपणकः-( स्वगतम् ।) युक्तमिदानीमर्थाने कथयितुम् । ( क ) श्रावक, किमनेनाश्रोतव्येन श्रुतेन । । ( ख ) श्रचक, न रहस्यं किंत्वतिनृशंसम्। ( ग ) श्रावक, न रहस्यमेतत् । तथापि न कथयिष्यामि । अर्थिने इति । अर्थाने आद्यते । आदरेण श्रुतं मत्कथितं तथात्वेनैव हीयादिति भावः । १ On. A. P.; कौतू° for छतू R. M. P. after which B, adds मल°। स्व तम्स च । and then भागु'। श्रोतु'; in which B.agrees with N.and IE. Yeading आत्मग for स्त्रग.२ Om. E. B; E. N. G, omश्रोतु° at the end of speechEस्रावका B. Nom. . M; . ३ सचका .; . GY.; R.एदिणा सुणिदेण for अणेन &e N. B. (असु° as a variant); G. has इमिणाः; B, का एदुिणा भोदि असु° ४ भदन्त befor this B. E. N.; तदा for तत् B. N.; D. om. it. ५सवग before this G.; सावका. E.; उपासका 'B. N.; B. A. N. G. read णहि for ण; B. N. G. om. all after" रहस्सं; B. has ल for र, तु for ) and °स्संसं. ६ तर्हि क onitéing यदि न रहस्यं B. N. G. ७ °का B. D. N. G.; °ग R.; IE, has न लहस्यं omitting णस्थ for एदं; B. N. G. एदं तथाचि; कथइस्सं कहिस्से . . G BD. N. adding अहिणिसंसं. ८ भदन्त before this B. N. A.; “ये fo€ °स्यामि M, R. पञ्चमोऽङ्कः। (प्रकाशम् ।) का गेई । सुणादु साबगो । अस्थि दाव अहं मन्द भग्गो पुढमं पाडलिङत्ते अहिणिवसमाणो लक्खसेण मित्तत्तणं उवगदे । तहिम् अवसले लक्खसेण गूढं विबसकण्णआपओअॅ उप्यादि अघादिदे पच्चदीसैले। (क) मलयकेतुः-(सबाष्पमात्मगतम्) कथं राक्षसेन घातितंस्तातो न चाणक्येन । भागुरायणः-भदन्त, ततस्ततः । क्षपणकः-तदो हङ्गे लक्खसस्स मित्तन्त्ति कदुअ चाणक्कहद- ( क ) का गतिः । शृणोतु श्रावकः ।-अस्ति तावदहं मन्दभाग्यः प्रथमं पा- टलिपुत्रे अधिनिवसन् राक्षसेन मित्रत्वमुपगतः । तस्मिन्नवसरे राक्षसेन गूढं विषकन्यकाप्रयोगमुत्पाद्य घातितः पर्वतेश्वरः । ( ख ) ततोऽहं राक्षसस्य मित्रमिति कृत्वा चाणक्यहतकेन सनिकारं नगरा- घातित इति । मम हस्तेनेति शेषः । १ ‘दी for ईB. E. N. G.B. N. add एसे णिवेदेसि; सुणोदु for सुणाडु E.; सुणाउ. N.; सावका for सावगो B. E.सावगे G; साबगT N.; सावओ M; अस्थ for अस्थि A; ताव for दाव G; for अहं B. N. Yead हो, G. हरगे, E. गेहे°भTओ for °भगो M. A.; भाएR.; भग्गे G.; अधण्णो B; प° for पु° B. B. N. G. २ पाडली M. P; बाडली A.; पा-युते B. R. M.निवसमाणो for अहि-णो B. N.; अहिणिचस्स्रमाणेण G.; अहिणिवसन्तेण M. R.; रक्खस्स for लक्खसेण B. N. IE.; उपग° for उव° P.; अवग° G; उबगहे E.B. E. N. add च after तर्हि. ३ अन्तले E.; °लेन for °सण D.; °uणाप° for °ण्णआप° B. IE, N. A.; °ण्णयाप° G; समुप्पा' for उप्पा ' B. N.° पाइअ G; पाइय E; दो for दे A. P.; चाचा before घादिदे in E.B. IE, N. read देवे after it. ४ M. G. read °सरे; R. ‘देखरे; E. षवदी.° ५ R. om. तातः ६ R. om. one ततः ७ हगो M. P.; ही R; हदगे G.; गहेE.; P. R. om. स्स; G. has नि instead. Om. ति. B. N.; इति for त्ति P.; मित्तेति A; मित्तति E. which has कालिय for कदुअ दुकेण for °एण A. P; °गेण G. E. ० २३२ मुद्राराक्षसे

        एण सर्णिकालं णअरादो णिच्वासिहो । दाणीं वि लक्खसेण अ-
       णेअलाअकलङ्कसलेण किंपि तालिस आलहीअदि जेण हगे -
         अलोआदो णिक्कासिज्जेमि । (ख)
       भागुरायण: --भदन्त, प्रतिष्रुतरज्यार्द्धमयच्छता चाणक्यहत
       केनेदमकार्यमनुष्ठितं न राक्षसेनेति श्रुतमस्माभिः ।
       क्षपणकः--( कर्णौ पिधाय । ) सन्तं पावं । चाणक्केण विसक
       ण्णाए णामंपि ण सुदम् । (क)
       भागुरायणः—मुद्रा दीयते । एहि कुमारं श्रावय ।

  न्निर्वासितः । इदानीमपि राक्षसेनानेकराजकार्यकुशलेन किमपि तादृशमारभ्यते
  येनाहं जीवलोकान्निष्कासिष्ये ।
    ( क ) शान्तं पापम् । चाणक्येन विषकन्याया नामापि न श्रुतम् ।

     तालिसमिति । तादृशं पर्वतेश्वरघतनसदृशं मलयकेतुनिग्रहमपीति
      गूढो भावः । इदं भागुरायणभदन्तयोर्मिथः परिभाषणं जल्पनम् ।

१ सनि° A. P. M.; °णिआरं R. ; णिशालं G; °कारं M; णगलदो for णअरादो G; णलादो E.; णअणदो P; णिक्क° for णिव्वा° A. P. G; IR. is doubtful, इदा° for दा° E; पि for वि B. E. N. G; M. has अणेअक°R. अणेकज लकु;° E. अणेयलायक.; B. N. G. om. ला. २ वि R. G; तादि° for तालि° B. B. N.; आलभी° for आलही°B. N. E.; आहिलीअ A. P; हंगे for हो R. हग्गे M.; हगो P. ३ P. om. °अलो° R. reads जीवलो°E. जीवलोका°निका for णिक्क° A, M.; सिआमि B. N; 'सिअदि G; णिव्वासियामि E. ४ OmG; त्य for त R. M; for अयच्छता. (a variant in B.) G. has अभिगच्छता; B. JB. संप्रदनमनिच्छतः ५ JE. omन राक्षसेन. G. reads °ष्ठितमस्माभिरिति श्रुतं न राक्षसेन. ६ Omin E; सं-वं occurs twice in A. P. M; E. omits it, B. N. IE, G. add सावका after it. चाणक्को for चाणकेण B. N.; चणकस्स G. E. (E has -ण before (च°); G. om. ए. ७ °वि M. P.; जाणादि for सुदम् B.; विदिदम् E, सुदे A.B. N. add जेव दुष्टबुद्धिण लक्खसेण तेण एसा अक जलिी किदा. ८ B. N. read भदन्त कष्टमिदम् । इयं मुद्र &e, A. reads भ दन्त मुझ &e. E. भदन्त इयं मुद्रा cand P. adds &. प्र to दीयते; संश्रावयव B. N.; अवयवः P.

                           पञ्चमोऽङ्कः।                             २३३
     मलयकेतुः-(उपसृत्य । )
         श्रुतं सखे श्रवणविदारणं वचः
             सुहृन्मुखाद्रिपुमधिक्रुत्य भाषितम् ।
          पितुर्वधव्यसनमिदं हि येन मे
             चिरादपि द्विगुणमिवाद्य वर्द्धते ॥ ६ ॥
    क्षपणकः-( स्वगतम् ।) अये, श्रुतं मलयकेतुहतकेन । हन्त
            कृतार्थोऽस्मि।( इति निष्क्रान्तः ।)
    मलयकेतुः-( प्रत्यक्षवदाकाशे लक्ष्यं बद्धा।) राक्षस राक्षस,
             युक्तं युक्तम् ।
            मित्रं ममेदमिति निर्व्रुतचित्तव्रुत्तिं
               विश्रम्भतस्त्वयि निवेशितसर्वकार्यम् ।

         श्रुतमिति । चिरादपि चिराज्जातमपि अद्य जातमिव द्विगुणं वर्धत
      इत्यर्थः।
    कृतार्थोऽस्मीति । तेनेदानीं महत्प्रयोजनमनुष्ठेयं भविष्यतीति पूर्वोक्त
   महाप्रयोजनानुष्ठानेन कृतार्थोऽस्मीत्यर्थः । सुहृन्मुखाद्रिपुमधिकृत्येत्यनेन
   स्वस्य स्रुह्र्त्त्वेन विश्वास्यवचनत्वं राक्षसस्य रिपुस्वं च मलयकेतुन
   मनसि दृढीकृतमिति च कृतार्थता । इदं बीजानुगुणकार्यप्रख्यापन
   निर्णयः ।। ६ ॥ ।
    मित्रं ममेदमिति अनेन ज्ञायते राक्षसपर्वतकयोः पूर्व महत्सौहृदमा
    सीत् । अनन्तरं चणक्येन राज्यार्धदानपरिपणनप्रलोभनेन राक्षसाद्विभेद्य
    स्वकार्यसिद्धये पर्वतकः सहायत्वेन प्रवणीकृत इति । तथा चानुपदमेव

१ Om. B. N. G; E. has सास्त्र instead. २P. reads °दिद° fo* °द्विपु°३ G has ‘मिहाद्य वर्तते. ८ OmA.P.B.N; AN. reads before this अये सुदं सल यकेतुहदए; G.agrees and E. too reading °गेण for °gण. ५ कृतार्थश्चाणक्यः E; कृतार्थः कौटिल्यः E; A. P. Raddखभयम् before निष्क्रान्तः; G. सभायाम्; B. adds क्षपणकः after नि°. ६ B. N. R. om. one राक्षस. ७ B. N. E. read इदम् for युक्तम्; R. G. have युक्तम् once only. ८ °ममायमि° B. N. H. तिः for °तं. B. E. ९ °यैः B. D. २३४ मुद्राराक्षसे तातं निपात्य सह बन्धुजनाश्रुतोयै

रन्वर्थतोपि ननु राक्षस राक्षसोऽसि ॥७॥

भागुरायणः-( स्वगतम् ।) रक्षणीया राक्षसस्य प्राणा इत्यार् यादेर्शः। भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशम्।) कुमार,अलमावेगेन आ सनस्थं कुमारं किंचिद्विज्ञापयितुमिच्छामि । मलयकेतुः--(उपविश्य ।) सखे, किमसि वक्तुकामः । भागुरायण'- कुमार,इह खल्वैर्थशास्त्रव्यवहारिणामर्थवशाद रिमित्रोदसीनव्यवस्था न लौकिकानामिव स्वेच्छावशात् । यतस्त स्मिन्काले सर्वार्थसिद्धिं राजानमिच्छतो राक्षसस्य चन्द्रगुप्तदपि ब लीयस्तया भुगृहीतनामा देवः पर्वतेश्वर एवार्थपरिपन्थी महानराति रासीत् । तेंसिंमश्च राक्षसेनेदमनुष्ठितमिति नास्ति दोष एवात्रेति पश्यामि । पश्यतु कुंमारः। मित्राणि शत्रुत्वमुपानयन्ती मित्रत्वमर्थस्य वशाच शत्रुन् । नीतिर्नयत्यस्तपूर्ववृत्तं जन्मान्तरं जीवंत एव पुंसः ॥ ८ ॥ कुपितो मलयकेतुर्भागुरायणेन समाधीयते—‘तस्मिन्काले सर्वार्थसिद्धि राजानम्’ इत्यादिना ‘महानरातिरासीत्’ इत्यन्तेन ग्रन्थेन ॥ ७ ॥ मित्राणीति । जन्मान्तरे पूर्वजन्मवृत्तं यथा न स्मर्यते । तथा जीवत । एव पुंसः राजतन्त्रनीतिवशात्पूर्वोपकृतादि विस्मार्यत्वेन प्रसज्यत इति भावः ।। ८ ।। १ °नाक्षितो° B.E.H.; अन्वर्थसंज्ञ. E. २ आत्म° E; M.R.G. . °स्य ३°न omस्य•३ संस्थम् E;G. reads कुसारं after किंचित्. ४ R. has अस्त्र-हाराणाम् ५ लोकानां 5. ६ G. om सु. ७ B. N. add काले after this;G. om. च’ नातिदोषमिवत्र पश्यामि B. E. N. ८ हि before कुमारः in A. R. E. ९ °मिवान" B.A.मप्य र्थव° for मर्थस्य च° B. N. १० जीवित P. R. पञ्चमोऽङ्कः। २३५ तदत्र वस्तुनि नोपालम्भैनीयो राक्षसः। आ नन्दराज्यलाभा दुपग्राह्यश्च । परतश्च परिग्रहे वा परित्यागे वा कुमारः प्रमाणम् । मलयकेतु–एवम् सखे, सम्यग्दृष्टवानसि । यतोऽमात्यवधे ग्र कृतिक्षोभः स्यादेवं च संदिग्धो विजय: ।

                                       ( प्रविश्य )

पुरुषः—जेदु कुमारो । अज्ज, गुम्भट्टणाधिकिदो दीर्हरक्खो विण्णवेदि–‘एसो खु अम्हेहि कऽआदो णिकमन्तो अगहीदमुद्दे सलेहो पुरिसो गहीदो। ता पच्चक्खीकरेदु ॥ अज्जोत्ति । (क) भागुरयणः-भद्र, प्रवेषय । पुरुषः --तेह । (इति निष्क्रान्तः ) (ख) (क) जयतु कुमारः । आर्यगुल्मस्थानधिकृतो दीर्धरक्षो विज्ञापयति ‘एष खल्वस्मामिः कटकान्निष्क्रामन्नगृहीतमुद्रः सलेखः पुरुषो गृहीतः । तत्प्र त्यक्षीकरोत्वेनमार्य: इति । (ख) तथा । तदत्र वस्तुनीति इदं कुपितस्य मलयकेतोः समाधानरूपं पर्युपासनम् । १ वस्तुन्यनुपलभ्यो B. E. N. ; °न्यनुप° G. २ दनुग्र° B. N. A; °तस्तस्य for °तश्च B, N; ominst व B.E. N. G; P. has निग्रहे for परित्यागे after bhis; B. E. N. G. add भविष्यति after प्रमाणम् ३ Om. G; भवतु after this in B. E. N; IE, om. all from सम्यक़ to the end of the speech; अन्यथास्य for यतः B. E. N. which om. अमात्य. ४ B. E. N. add स्यदस्म कम्. ५ जअदु जअद B. N. जयदु जयदु G.B; °लो for °रे P.after this अङ्क B. N. अयं E; जस्स for °ज B. E. N.; गुम्मषुण° for गुम्भट्टण° P; णाहिकि M. R, ६ इंचक्खु अओ . B.N.; क्खु B. E. N. G.; कडि° for कड° R.कंडवाया E; णिक्ख for णिक E.गि for m M; E. has य for द ७ पुरुषो A.; पुरुसो M. R. G.; गि for ग M. P. R. B.; ॥ Om. E. ८ Omति A. P. ९ तथेति A. P. G.; जो अब आणवेद्वित्ति B. N; जं...दि E. ल२३६

                           मुद्राराक्षसें
           ( ततः प्रविशति पुरुषेणानुगम्यमानः संयंतः सिद्धार्थकः।)
       सिद्धर्थकः--( स्वैगतम् )
             आणंतीए गुणेसु दोसेसु परंमुहं कुणन्तीए ।
             अह्मरिर्सेजणणीए पणमामो सामिभत्तीए ॥ ९ ॥ (क)
          पुरुषः--अज्ज्, अअं सो पुरिसो । (ख)
          भागुरायणः--(नाट्येनावलोक्य ।) भद्र, किमयमागन्तु आ
 होस्विदिहैव कस्यचित्परिग्रहः।
     सिद्वार्थक:--अज, अहं रवु अमच्चरक्खसस्स सेवओ। (ग) 
         (क) आनयन्त्यै गुणेषु दोषेषु पराड्झुखं कुर्वत्यै ।
         अस्मादृशजनन्यै प्रणमामः स्वामिभक्त्योै ॥ ९ ॥
         (ख) आर्य,अयं स पुरुषः ।
         (ग) आर्य, अहं खलु अमात्यराक्षसस्य सेवकः ।


           अतःपरमङ्कसमाप्तिपर्यन्तं प्रथमेऽङ्के ‘किमत्र लिखामि’ इत्यादिना ‘कर्णे
    एवमिव’ इत्यन्तेन ग्रन्थेनोपक्षिप्तस्य बीजस्यानेकघा प्रकीर्णस्यैकार्थीकरणबी‌-
    जोपगमनस्यैव संधेरङ्गस्य प्रपञ्चः। आणंतीए इति । दोषवति कार्थेे प्रवृ-
    त्यापि दोषे पराङ्भुखं दोषानगणयन्तं कुर्वत्यै प्रत्युत गुणेष्वानयन्यै
    गुणपक्ष एव पातयन्यै सर्वतो गरीयस्योै स्वामिभक्त्यै नमः । स्वामिभत्ति-
    वशात्स्वामिकार्यसिद्धयर्थमनुचितमपि क्रियमाणं गुणपक्ष एव भवति न
     पुनर्देषपक्ष इति भावः । स्वामिभत्तथै इति ‘ऋयया यमभिप्रैति स संप्र-
     दानम्’ इति संप्रदानत्वम् ॥ ९ ॥


     संयमितः R; om. G. २ आत्मग° E. ३ जाणं N.; तिप्य° B.; करतीए
   for कुणन्तीए B. E. N. G. ४ अहारिसाणं E.; जणजणणीए R. E.; अह्मारिसओ
     M.५ उपसृत्य before this B. N.; अयं for अअं R. E; पुर° for पुरि॰
   R.; पुरु° A. M. ६ M. G. om. ना-भद्र; A. has विलोक्य instead; E. adds
    पुरुषम् after अवलोक्य; E. om।अयम् ७ E. om. इहैवः ८ क्खु B.E.N.G.; 
    अमात्य . A.; सेवको G., पासपलिवन्ति B. (सेवओ as a variant) सेवेगो P.;
   केरको H.

, पञ्चमोऽङ्कः । . २३७

         भागुरायणः- भद्र, तत्किमगृहीतमुद्रः कटकान्निष्ॠामसि ।
         सिद्धार्थकः-अज्ज,कज्जगोरवेण तुवराविदोहिा। (क)
         भागुराथणः--कीदृशं तत्कार्यगौरवं यद्राजशासनमुल्लङ्घयति ।
         मलयकेतुः-सँखे भागुरायण, लेखमपनय ।
         भानुरायणः--( सिद्धार्थकहस्तादॄहीत्वा पत्रमुद्रां दृष्टा।)
      कुमार,अयं लेखः । राक्षसनामाङ्कितेयं मुद्रा ।
        मलयकेतुः-मुद्रां परिपालयन्नुद्धाट्य दर्शय ।
                 ( भागुरायणस्तथा कृत्वा दर्शयति ।)
         मलयकेतुः-( वाचयति ।) स्वस्ति यथास्थानं कुतोऽपि कोऽपि
       कमपि पुरुषविशेषमवगमयंति । अस्मत्प्रतिपक्षं निराकृत्य दर्शिता
       कापि सत्यता सत्यवादिना । सांप्रतमेतेषामपि प्रथममुपन्यस्तसंधी-
  (क) आर्य, कार्यगौरवेण त्वरायितोऽस्मि ।
     मुद्रां परिपालयन्निति लेखस्य धारणपेटिकायाश्च मुद्रापरिपालनं राक्ष-
    समुद्रया सह संवाददर्शनार्थम् ।
        स्वस्ति यथेति । अस्मत्प्रतिपक्षस्य चाणक्यस्य निराकरणं पूर्वमेव त्वया
      प्रतिज्ञातमासीत् ।
      १ Om. P, ॰त्किमर्थमगृ° B. E. N. G, त्किंं न गृ° P;कटान्नि° G. २ गौर°
     E. G; तुराविदो for तुवरा° N; ‘हिा तुवराइदो B. E. (वि for इ ); G. has
     तुरवामो. ३ °यसि B. & M. om. स ...ण; E. om. सखे; मुपान° for 'मपन°
     B. N.; सपनीय G; B. N. add after this सिद्धा' । भागुरायणाय लेखमर्पयति .
     ५ B. E. N. read लेखं before गृही॰'; B. E. N. om. पत्र ६ साङ्केयं E. ७ °न्नुदूेश्य
    G.न्नुदूेष्यृ E, ८ B. N. add गृहीत्वा before this; G. om. this; स्थाने forस्थानं
     B.E.N. G; कृतोऽपि om. in E. ९ P. adds यथा here; °स्मदिूपक्षं for °स्मत्प्र
    तिपक्षं B; B. E. G. om. कापि. १० N. and P. om. सत्यता; B. reads सत्यवा-
    दितां सत्यवता; E. agrees omitting सत्यवता; B. N. read एषाम् for एतेषाम्. २३८
   मुद्राराक्षसे
     

नामस्मत्सुहृदां पूर्वप्रैतिज्ञातसंधिपरिपणनश्रोत्साहनेन सत्यसंधः प्री तिमुत्पादयितुमर्हति । एतेऽप्येवमनुगृहीताः सन्तः स्वाश्रयविनाशेनो पकारिणमाश्रयिष्यन्ति । अविस्मृतमेतत्सत्यवतः स्मारयामः। एतेषां मध्ये केचिदरेः कोपैदण्डाभ्यामर्थिनः केचिद्विषयेणेति । अलंकार अयं च सत्यवता येदनुलेपितं तदुपगतम् । मयापि लेखस्यान्यार्थं किंचिदनुग्नेषितं तदुपगमनीयम् । वाचिकं चाप्ततमादस्माच्छोतव्य- मिति ।

मलयकेतुः--भंगुरायण, कीदृशो लेखः।। भागुरायणः--भद्र सिद्धार्थक, कस्यायं लेखः। सिद्धार्थकः—अज्ञ, ण औणामि । (क)

(क) आर्य, न जानामि ।

किलेति बलाद्पादनार्थम् । अस्मसुहृदां कौलूतादीनामित्यर्थः । संधिपरिपणनस्य संधिसमये पूर्वदित्सितस्य प्रोत्साहनम् । अवश्यं स्यामीत्याश्वासनम् ।

अविस्मृतमिति । सत्यवत्वात्त्वं न विस्मरस्यथापि स्मारयाम इत्यर्थः। लेखस्येति । रिक्तहस्तेन प्रभू प्रति लेखो न लेख्य इत्याचारालेखसाह्व ग्यार्थं किंचित्प्रेषितमिति भावः

भागुरायण इति । कं प्रति केन लिखितमिति प्रष्टव्यमिति भावः ।

१ पूर्वसंप्र° M. R. G.; पूर्वं प्र° E; संबन्धि for संधि M. R. G; B. N. read 'पणवस्तुप्रतिपादनप्रो° for पणनप्रो'; _G. E. om. °न 1nपणन.; परिपणप्रति- पादनेन H. २ चैवमुपगृ° B.; 'मुपगृ° E. N. R.; °नैवाप B. IE. N; माराधयिष्यन्ति for ‘माश्रयि° B. N. D. G°माश्रयन्ति A. P. 3 B. E. N. add अपि before

एतत्; स्मारयामि B.; स्मारयामः IE.; °त्सत्यमारचयामः R.; Omमध्ये E; मध्यत् । G; ‘दपरे for °दरेः R. ४ कोश E.दन्ति° for दण्डा'. B; B. N. read अस्साम्प्रति before अलंकार. ५ B. N. befor७ ; अस्माभिरपि for read यत् सय मयापि B. N. ६ G. reads तिष्ठति before तत्; B. E. N. G. read सिद्धार्थकात् । torअस्मात्; E. has प्रत्येतव्यम् for श्रो°. ७ B. E. N. G. Gread सखे before 4his; लेखर्थ: for लेखः B.N. ८ OmR; Romक in सिद्ध. ९ ण जा° M.P. ण याण° B. ; णयामि. N. पञ्चमोऽङ्कः ।

२३९

भागुरायणः“हे धूर्त, लेखो नीयते न ज्ञायते कस्यायमिति । सर्वे तवत्तिष्ठतु । वाचिकं त्वत्तः केन श्रोतव्यम् ।

 सिद्धार्थकः--(भयं नाटयन् । ) तुतेहिं । (क)
 भागुरायणः किमस्माभिः।
 सिद्धार्थकः--(भयं नाटयन् । ) तुतेहिं । (क)

त्ति । (ख)

   भागुरायणः--(सरोर्पम् ।) एष जानासि । भासुरक, बहि

नत्वा तावत्ताड्यतां यावत्कथयति पुरुषः—जं अंमच्चो आणवेदि ति । (तेन सह निष्क्रम्य ) (ग)

( क ) युष्माभिः । ( ख ) मिश्रेगृहीतो न जानामि किं भणामीति । ( ग ) यदमात्य आज्ञापयतीति ।

 वाचिकमिति । वाचिकं त्वतः केन ओतव्यमिति पृष्टं प्रस्तुतत्वाच्चन्द्रगु

तेनेत्येव वक्तव्यस्वेन प्रसक्तेऽपि युष्मच्छूवणगोचरीकर्तुमेवायं सर्व: समान रम्भ इति गूढाभिसंधिः ।

  युष्माभिरित्यद्भक्त्या उत्तरयति । श्रोतव्यमिति वाक्यशेषो गूढ़ः।

उक्तमुत्तरं ताडनव्याजेनान्यथयति-मिरैरित्यादिना । अत्र युषमा भिरिति पूर्वोक्तमन्तव्यम् । मिश्रशब्दः पूज्यवचनः ।

१ M. P. R. omहे धूर्त; A. om. हे; B. G. Aadd च before ज्ञायते, IE. च त्वया; B, B, R, G. om. अयम्. २ M. R. Om. तावत्- ३. Om. E; तुहेहिं for तुलेहैिं E, ४ B. G. H. read तुले;ि E. र्हेहिं; N. मिस्सहं; the following word is राही' B. A. R.G; न याण° for ण आण°B; ण जाणा° P.; का कधेति for किं...मित्ति B. G; किं..सीति P. ५ सक्रोधम् B. D. N; न जा° ° A. fo1' जा P; ज्ञास्यास B. E. N. which add भद्र after जानासि. ६ तावत् after ताड्य° B. E. N.; यावत्सर्वंसनेन कथितं भवेत B, N.; यावरकथयितव्यमनेनेति D. ७ अब्ज B, B. N; दति for दित्ति P; सिद्धार्धकेन for तेन B, E, N; G. omit; निष्क्रान्तः for निष्क्रम्य B. N. G. । ० २४० मुद्राराक्षसे (पुनः प्रविश्य ) अज्ज्, इअम् मुद्दलंच्छिदा पेडिआ तस्स कक्खादो णिवडिदा । (क) भागुरायणः--(विलोक्य ।) कुंमार,इयमपि राक्षसमुद्राङ्कितैव । मलयकेतुः-- सँखे, अयं लेखस्याशून्यार्थो भविष्यति । इमामपि मुद्रां परिपालयन्नुद्धाट्य दर्शय । ( भागुरायणस्तथा कृत्वा दर्शयति ) मलयकेतुः-(विलोक्य ) अये, तदिदमाभरणं मैया स्वशरी रादवतार्य राक्षसाय प्रेषितस् । व्यक्तं चन्द्रगुप्तस्य लेखः । भागुरयणः; क्रुसार, एष निर्णीयत एव संशयः । भद्र, पुनरपि ताड्यताम् । पुरुषः--तथा । (इति निष्क्रम्य सिद्धार्थकेन सह पुनः प्रविश्य ।) ( क ) आर्य, इयं मुद्रालाञ्छिता पेटिका तस्य कक्षातो निपतिता । व्यक्तं चन्द्रगुप्तस्येति । राजार्हाभरणशणाचन्द्रगुप्तं प प्रति राक्षसेन प्रेषित इत्यर्थः । १ E. adds च here; इयं for इॐ B. ED. N. G. after which B. E. add तस्स ताडीअ (डिय ®.) मणस्स णाम (om. E.)पेडआ for पेडिया A., पेडिआ M, °लंछियपिसविया E.; पसेविआ H.; B.G. read लक्खिदा for लंच्छिदा adding आहरण before पे.° २ त...दो Om. in B. E. N. G; निब° for णिव° E.णिब दिदा A. P.ताडिअंतस्स after णिव° in N.३OmR. ४ Om. B. E. N. R. स लेखो अशू° for लेखस्याशू° E. ५ B. E. N. add यत् before this; M. om. this. ६ A. P.G, add यत् after राक्षसाय,E adds. आसीत् after प्रेषितं;

B. N. add अयम् before लेखः. ७ Om.R. G. E; B. E. N. G.om. एव; G. adds न before संश°, M. has मया before निर्णीं°.८ तहेति M. R.; जं अज्जो आणवेदित्ति B. E. N.; °ष्क्रान्तः for °ष्क्रम्य E; सि-हृ om. in B. E. N; G. has °शति for °श्य; B. adds च after that. | पञ्चमोऽङ्कः । २४१ एसो खु ताडिअमाणो कुमारस्स एव्व णिवेदेमित्ति भणांदि । (क) मलयकेतुः - तथा भवतु । सिध्दार्थकः-( पादियोर्निपत्य ।) अभएण मे पसादं करेदु अज्जो । (ख) मलयकेतुः–भद्र, अभयमेव परवतो जनस्य । निवेद्यतां यथावस्थितम् । सिद्धार्थकः-णिसामेदु कुमारो । अहं खु अमच्चरक्खसेण इमं लेह देइअ चन्दउत्तसआसं पेसिदो। (ग) मलयकेतुः--वाचिकमिदानीं श्रोतुमिच्छामि । सिद्धार्थकः-कुमाल,आदिट्टोह्नि अमच्चेण जहा एदे मह ( क ) एष खलु ताड्यमानः कुमारस्यैव निवेदयामीति भणति । (ख) अभयेन मे प्रसादं करोत्वार्यः। (ग ) निशामयतु कुमारः । अहं खल्वमात्यराक्षसेनेमं लेखं दत्वा चन्द्रगु- प्तसकाशं प्रेषितः । (घ) कुमार,आदिष्टोऽस्म्यमात्येन यथैते मम वयस्याः पञ्च राजानस्त्वया १ B. E N. have अज्ज before एसो; ताडि° for °ताडि B. E. N. (?) which add विण्णवेदि after this word; °लस्स for °रस्स A. P; B. N. add स्सयं after कुमारस्स; E अहं; ज्जेव for एव्व B. E. N; एवP; विण्णवेमि for णिवेदेमि E. २०m. भणादि B. E. N. G. ३ B. E N. read प्रवेशय for तथा--तु. ४ Before bhis B. N. and E. read पुरु । जं कुमारो आणवेदित्ति ( E. om. ति ). निष्क्रम्य सिद्धार्थकेन सह प्रविशति (E. has पुनः प्रविष्टः); अभयेन IE.अभयेण P; ]b, om. bhe following मे ; B. E, have कुमारो before पसादं and omit अज्जो at end of the sentence; ID. reads °रेदु for 'रेदु. ५ 'wice in B. N; परतो for परवतो A. G; परायत्त B N; . A. havठे तत् before 'निवे'. ६ P. reads यथास्थितम्; A. य~तः; M . R. यथावस्थितम्. ७ °लो. P. इदं for इमं R.; देइय G. E; A. P. read °उत्तस्स स for °उत्तस°; B. has सकासं, E. सयसं; B. N. add हि at the end. = B. N. have भद्र before this ; E. अत्र. ९ कुमार B. E; for next word B. G. read संदि°; °ष्टो for °ट्टो A ; ‘च्चरक्खसेण for च्चेण B. G.; B. G. read जधा एते ' for जहा एदे; सम for महू B. E. . which and N. read पिअ (य E. ) after it; the next word is चयस्सा P., वस्यआ N., अवस्सका G., वयलका E. 21 २४२ मुद्राराक्षसे वअस्सा पञ्च रोआणो तुए सह । ससुप्पण्णसिणेहा । ते जहा , कुलूख़ाहिवो चित्तवम्मो मलअणअणहिवो सिंहणादो कहीरदेस- णाहो ऍक्खरखो सिन्धुराओ सिन्धुसेणो पारसीओ मेहणादोत्ति । ऍदेसु पुढमगिहीदा तिण्णि राआणो मलअकेदुणो विसाम् इच्छ- न्तेि अवरे हथिबलं कोशं अ । ता जह चाणकं णिराकरिअ महाभा एण मह पीदी सनुष्पादिदा तहा एदाण्ं पि पृढमभणिदो अत्थो सह समुत्पन्नस्नेहा: । ते यथा कुलूताधिपश्चित्रवर्मा मलयनगराधिपः सिंहनादः काश्मीरदेशनाथः पुष्कराक्षः सिन्धुराजः सिन्धुसेनः पारसीको मेघनाद इति । एतेषु प्रथमगृहीतास्त्रयो राजानो मलयकेतोर्विषयमिच्छन्त्यपरौ हस्तिबलं कोष । १ राय° E.राआ N.; राअ G; B. G. have पढम before समु°; and S. has लहज for खह; संधाणा for ‘सिणेह ते B, संधारणतं N.; संधणात्तं E. G. IFor जहा R, has जह. २ कुर्वता° N., कौलु° E; °चम्मा for° वम्मो B. E. G; ‘वम्भो N; °अज[१]णबदधिबो for °अणअराहिवो B.; आहिबो G.; मलयजाहिबो E; अ• • .धिबो P.M; मलआधिवो H.; सींह for सिंह B. E. G; °नादो. E. N.°णहो R; कस्मी° for कह्° B.की सर° G., कीर N.; कमीर° P. ३ पुष्क° A. P. पुक्करको N; °रायो for °राओ E; ‘सिणो for °सेणो P; °रेण E, For पा-ओ G. has पा—आभ; B. and B. पारखीआ (या B.) धिवदी; B. reads मेहक्खो for मेहणाद; G. M. and JB. मेअणादो ४ एश्थ जेव B.; एथ एदे G. N.; एथजे E. IFor the next word, षढ. B. E. N. G, गाहि° for गिही° N. R. M.; गणि° G; भणि° B; राय° {o* राआ° E. which also reads तिन्नि' for तिण्णि; G. and N. read next word मलयकेउ ( यू N.) णो. ५ °च्छन्दि R. M.this is only variant for अहिलसन्ति in B; bhe next word is इदरे B.इयरे G. E, after it N. 1has चि; G. द्वावेव; Z. डुवेपि, B. बिदुवे; B. has कोस before हरिथ. and ति for कोसं अ; E. has त्ति ते for कसं अ ; G. om.i; R. M. on. ता; G. N. have तप्तहा; B has ता जधा and JE. ता यध; णिक्करि' for णिराकरि° G;...‘रिय E, ६ °भगे° E; °राण' B.; सम .पीई(G. यपीदी B; मम E.मह पीई N; उपदिआ B.; उ...दा. ; for . D.; N Nतधा तह° B. Gतदा ; वि for पि , Mi; om. E; the next word i8 पढ B, P. G. D; यम(?)N. पञ्चमोऽङ्कः । २४३ संपादइदव्वोत्ति एत्तिओ वाआसंदेसो (घ) मलयकेतुः--( स्वगतम्। ) कथं चित्रवर्मादयोऽपि मह्यमभिद्रुह्य- न्तैि । अथघात एव राक्षसे निरतिशय प्रीतिः । ( प्रकाशम् ।) वि जये, रॉक्षसं द्रष्टुमिच्छामि । प्रतीहारी—जं कुंमारो आण्णवेदिति । ( निष्क्रान्ता । ) ( ततः प्रविशत्यासनस्थः स्वभवनगतः पुरुषेण सह सचिन्तो राक्षसः ।) राक्षसः-(आत्मगैतम्।) पूर्णमसङ्गलं चन्द्रगुप्तघलैरिति यत्सत्यं न मे मनसः परिबृद्धिरस्ति । कुतः। साध्ये निश्चितमन्वयेन घटितं बिभ्रत्संपक्षे स्थितिं व्यावृत्तं च विपक्षतो भवति यत्तत्साधनं सिद्धये । व । तद्यथा चाणक्यं निराकृत्य महाभागेन मम प्रीतिः समुत्पादिता तथैतेषामपि प्रथमभणितोऽर्थः संपादयितव्य इत्येतावान्यादेशः । पूर्णमस्मद्वलमिति । चन्द्रगुप्तबलैर्भद्भटप्रभृतिभिरस्मद्वलं व्याप्तमिति कृत्वा मनो मे संदिग्धमिति भावः । साध्ये निश्चितमिति । साध्ये सिद्धिविषये पक्षे निश्चितमसंदिग्धम न्वयेनान्वयव्याख्या घंटितं विशिष्टं सपक्षे महानसादौ विद्यमानं विप- क्षद्भदाव्यावृत्तं धूमरूपं साधनं हेतुः सिद्धये बहयमितये समर्थ भवति । एवं चाणक्यनीतिरूपं साधनं साध्ये चन्द्रगुप्तलक्ष्मीस्थिरी करणरूपे निश्चितमवश्यसाधकत्येनाध्यवसितमन्वयेन व्यतिरेकव्याश्या च घटितं मौर्यप्रतिष्ठापननन्दोन्मूलनादिना दृष्टसारमिति यावत्सपक्षे भद्र- ० १ पसदइदर्यो B.संपादयध्वो E; संपदइत्ति P.; °तिको for त्तिओ B.(देओं G. N; for the next Word E. has वाया.; B. N. G. राअB. adds ति afte' °सो; N. Yeads संदेश. २ Om. in A. P; मास° for मह° B. G. N. सम° E. ३ °ह्यन्ते R; the next word अथवा om. in B. N; after i% सत्यम् in A. P; एतेषाम् after अत एव in B. N.; तेपाम् G. E. ४ अमत्य before this B. N. ५ °लो P. which has दीति for दित्ति at end. ६ B. N. read अनुगम्यमानः for सह. ७ स्व° B. N.आपू° for पू° E. H.; संपू° B. N. ८ B. E. N. om. परि; P. has °रिति for °रस्ति. ९ स्ख B. B. N. M. २४४

मुद्राराक्षसे

यत्साध्यं स्खयमेव तुल्यमुभयोः पक्षे विरुद्धं च य- तस्याङ्गीकरणेन वादिन इव स्यात्स्वामिनो निग्रहः ॥ १० ॥ अथवा। विज्ञातापरागहेतुभिः प्राक्परिगृहीतोपजापैरापूर्णमिति न विकल्पयितुमर्हमि । ( प्रकाशम् ) भद्र प्रियंवदक, उच्यन्तामस- द्वचनात्कुमारानुयायिनो राजानः। संप्रति दिने दिने प्रत्यासी दति कुसुमपुरम् । तत्परिकल्पितविभागैर्भवद्भिः प्रयाणे भैयातव्यम् । कथमिति ।

भटभागुरायणादौ स्थितिं बिभ्रद्विपक्षान्मलयकेतोर्व्यध्यवृतम् सत्सिद्धये मौर्य- लक्ष्मीस्थैर्याय समर्थं भवति इति दार्थन्तिके योजनीयम् । यत्साधनं स्वयमेव साध्यं साध्याभिनं यथा ज्ञानं प्रमाणं तद्वति तस्प्रकारकत्वात् । अत्र साधनं साध्येन प्रामाण्येनाभिन्नं समम् । यच्च साधनमुभयोः सपक्ष- विपक्षयोः व्रुतिमत्सेन व्यावृत्तत्वेन वा तुल्यम् । आद्ये उदाहरणं शब्द पक्षकनित्यत्वसाधकप्रमेयत्वं तत्र प्रमेयत्वं सपक्षे घटादौ विपक्षे आका शादौ च वृतिमत्वेन तुल्यम् । द्वितीये शब्दपक्षकनित्यत्वसाधकश- ब्दत्वं सपक्षे घटादौ विपक्षे गगनादौ च व्यावृत्तत्वेन तुल्यम् । यच्च साधनं पक्षे विरुद्धं साध्यासमानाधिकरणम् । यथा शब्दपक्षकनित्यत्व साधककृतकत्वम् । अत्र कृतकत्वं हेतुः पक्षे शब्दे विरुद्धः साध्येन नित्यत्वेनासमानाधिकरणः । नित्यत्वविरुद्धस्यानित्यत्वस्य साधक इति यावत् । एवमुक्तप्रकारं त्रिविधं यत्साधनं हेत्वाभासस्तस्याङ्गीकरणेन वादिनो निग्रहः पराभवः स्यात् । एवं प्रकृतेऽपि मलयकेतुबलं भद्रभटादि भिराक्रान्तत्वादुभयत्र तुल्यवद्भासमानं वस्तुतः पक्षे मलयकेतौ भद्र भटाद्यशेन विरुद्धमत एव स्वयमेव साध्यकोटिप्रविष्टमस्मदिष्टं साधयेद् न वेति संदिग्धमिति यावत् । एतादृशबलाभासाङ्गीकरणेन स्वामिनो राक्ष समलयकेत्वोर्निग्रहोऽवश्यं भावीति दार्थान्तिकेऽवश्यं योजनीयम् ।। १० एवं संदिह्य पुनः समाधत्ते --अथवेति। अस्माभिर्विज्ञाताश्चन्द्रगुप्ताप

१ तैस्तै: before this B. N. H. २ B. G. N. om. भद्र. ३ अतः प° B. N. यतस्तत् G. E. ( which omits the following परि); प्रवि°for वि° E; विभवैः M. R. ४ प्रस्थ° B. N.

पञ्चमोऽङ्कः।

२४५

प्रस्थातव्यं पुरस्तात्खशेमगणेर्मास्नु व्यूह्य सैन्यै- गन्धारैर्मध्ययाने सयवनपतिभिः संविधेयः प्रयत्तः। पश्चात्र्तिष्ठन्तु वीराः शकनरपतयः संभृताधीणहूणैः कौलूताद्यश्च शिष्टः पथि पथि वृणुयाद्राजलोकः कुमारम् ॥११॥ प्रियंवकः तह इति । ( निष्क्रान्तः ) (क) ( प्रीविश्य ।) प्रतीहारी-जेदु अमच्चो । अमच्च, इच्छदि तुमं कुमारो पेक्खिदुम् । (ख) राक्षसः-भद्र, म्रुहूर्त तिष्ठ । कः कोऽत्र भोः। ( प्रविश्य ) पुरुषः---आणवेदु अमच्चो । (ग) राक्षसः--`उच्यतां शकटदासः । यथा परिधापिता कुमारेणा- भरणानि वयम् । तन्न युक्तमनलंकृतैः कुमारदर्शनमनुभवितुम् । अंतो यत्तदलंकरणत्रयं क्रीतं तन्मध्यादेकं दीयतामिति ।

( क ) तथेति । ( ख ) जयत्वमात्यः । अमात्य इच्छति स्वां कुमारः प्रेक्षितुम् । ( ग ) आज्ञापयत्वमात्यः ।

रागहेतवो येपाम् तैः प्राक्परिगृहीतोऽस्माकमुपजापो यैस्तथाभूतैस्तैर्भद्र भटादिभिरापूर्णमिति न संशयितव्यमिति भावः ।

१ खस B. E. N.; सह M. R. G.; व्यूढ for व्यूह्य B. N. H; व्यूत P. २ इच्छन्तु. B. N. H.; संवृताः for संभृताः B. IE. N. The next word is चेदि in B. N. H.; शनR, G.सर्व E. ३ चो विशि° E.°द्योऽव° H.; परिवृ° for पथि वृ° B. N. B. H. ४ B. G. and E. read जं अमच्चो (अय्यो E. ) आणवे- दित्ति; M, has पुरु° तहे ति; .G.E have पुरु for प्रियं:५ On: P; जअइ जअदु for जेदु B. N. (य for अ G. E)°च्चम् for °चच् B. N. omiting तुमम् after wards for which E. has दे ६ Om. A. ७ G. adds अस्मद्वचनात् after this; B. E. N. read भद्र शकष्टदासं प्रति (Om. E.) भ्र्हि; R. M. Om. यथा –८ वयमाभरणं कुमारेण B. N.वय-..णानि कु° E; तदयुक्त° for तन्न युक्त° N. E. ; इदानीमस्माभिः is added before अनलं by A. B. N; इदानीम् is in E. after अन°. ९ Om. R. M.; यतो E and P. which also has अलंकारत्रयं further on. २४६ मुद्राराक्षसे पुरुषः तथा । ( इति निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य । ) अंमञ्च, इदं आहरणं । (क) राक्षसः-( नाट्येनात्मानमलंकृत्योत्थाय च । ) भद्रे, राजो- पगामिनं मार्गमादेशय । प्रतीहारी- “एदु अमच्चो । (ख) राक्षसः-(आत्मगतम् ।) अधिकारपदं नाम निर्दोषस्यापि पुरु- पस्य महदाशङ्कास्थानम् । कुतः । भयं तावत्सेव्यादभिनिविशते सेवकजनं ततः प्रत्यासन्नाद्भवति हृदये चैव निहितम् । ततोऽध्यारूढानां पदमसुजनद्वेषजननं गतिः सोच्छूायाणां पतनमनुकूलं कलयति ॥ १२ ॥ ‌--------------------------------------------------------- (क) अमात्य, इदमाभरणम् । ( ख ) एत्वमात्यः ।


भयं तावदिति । भयं कर्तु सेव्याद्राज्ञः सकाशात्सेवकजनमभिनिवि शते अभितः सर्वतः प्राप्नोति । ‘नेर्विशः’ इति तङ् । ततः राजप्रत्यास न्नोद्भयं भवति । तस्मात्कारणादध्यारूढानामधिकारिणां पदमसुजनानां दुर्जनानाम् । यद्वा असुमज्जनानां प्राणिमात्रस्येति यावत् । द्वेषजननं भव


१ जं अमच्चो ( अज्जो E. ) आणवेदि त्ति ( om. E. ) B. E. N.; तहेति M.; निप्क्रान्त: for निष्क्रम्य G.°विशति for प्रविश्य A. P.°श्य च B. N.; °श्य पुरुषः E. omitting अमञ्च. २ इममलंकरणं E.इदं तं अलंक°. B. E.; एदं आ° P. ३ B. E. N. G. have अवलोक्य; A. P. आभरणम् after नाट्येन; R. M. P. om.च; for भद्रे B. N. read भद्र. ४ °जकुलगा B. E. N.५ एदु एदु B. E. N. G.; अज्जो for अमच्चो P. ६ B. N. read स्वगतम्; P. om. it; G.E. read हि before नाम ; R.P. om. कुतः in next line.७ °येष्वेव B. E. N. A. H.८ अतो° B. N.;°तोप्यारू° E.मनुजन° for °मसुजन° G. ९ मतिः B. E. N. G.; °नुरूपं for 'नुकूलं E. H. पञ्चमोऽङ्कः । २४७ ( परिक्रम्य ।) प्रतीहारी-अमच्च, अअं कुमारो । उपसप्पदु णं अमच्चो । (क) रक्षसः-( विलोक्य । अयं, कुमारस्तिष्ठति । य एष पादाग्रे दृशमवप्वाय निश्चलङ्गीं शून्यत्वादपरिगृहीततद्विशेषाम् । वक्त्रेन्दुं वहति करेण दुर्वहाणां कार्याणां कृतमिव गौरवेण नम्रस् ॥ १३ ॥ ( उपसृत्य ।) विजयतां कुमारः । मलयकेतुः--आर्य, अभिवादये । इदमासनमास्यताम् । ( राक्षसस्तथा करोति ।) मलयकेतुः--आर्य, चिरदर्शनेनार्यस्य वयमुद्विग्नाः ।


( क ) अमात्य, अयं कुमारः । उपसर्पत्वेनममात्यः ।


ति । उक्तमर्थमर्थान्तरन्यासेन द्रढयति—गतिरिति । सोच्छ्रायाणामुन्न तानां गतिरवस्था अनुकूलमवश्यभावित्वेनोचितं पतनं कलयति । ‘पत नान्ताः समुच्छ्रया:’ इति भावः। ‘मतिः’ इति पाठेऽप्ययमेवार्थः । सर्वदा समुच्छ्रयाद्भीताः पतनमेव चिन्तयेरन्मतिमन्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥ पादाग्रे इति । शून्यत्वान्मनोवृत्तिराहित्यादज्ञाततद्विषयविशेषामि- त्यर्थः ।। ॥ १३ ॥ इदं मलयकेतोः स्वविषयकदौर्मनस्यमजानन्राजकार्यगौरववैयश्रयेण गृहाति--आर्य, चिरदर्शनेति । चिरदर्शनेन दर्शनविलम्बकरणेनोद्विग्नाः कार्यत्वरया व्यग्रा इति वाक्यार्थः। त्वद्दर्शनमिदानीमस्माकमरूंतुदमिति गूढम्।


१ प्रती° परिक्र' B. N. R; अयं for अअं E.कुमालो for कुमारो R; B. N. add चिट्ठदि तां; G. E. चिट्ठदि; उवस° for उपस° R; G . om णं. २ नाव्ये नावलो° B. E. N. G; अये after this in B. E. N. ३ °लन्तीं B. N ; निखल° E. ७ परे° A P. ५ Twice in B. N. ६ उपविशति B. N.; उपविष्टः E. ७ अमात्य B. N. which read चिरमद° for चिरद°; E. has चिराद. राक्षसः--कुमार, प्रयाणे प्रतिविधानमनुतिष्ठता मया कुमारादय सुपालम्भोऽधिगतः।

मलयकेतुः--आर्य, प्रयाणे कथं प्रतिविहितमिति श्रोतुमिच्छामि ।

राक्षसः-- कुमार एवमादिष्टा अनुयायिनो राजानः । (‘प्रस्थातव्यम्-’(५।११) इति पूर्वोक्तं पठति ।)

मलयकेतुः-(स्वगतम् ) कथं य एव मद्विनाशेन चन्द्रगुप्तमाराधयितुमुद्यतास्त एव मां परिवृण्वन्ति । ( प्रकाशम् ।) आर्य, अस्ति कश्चिद्यः कुसुमपुरं प्रति गच्छति तत आगच्छति वा ।

राक्षसः-- अवसितमिदांनीं गतागतप्रयोजनम् । अल्पैरहोभिर्वयमेव तत्र गन्तारः ।

मलयकेतुः--(१०स्वगतम् ) विज्ञायते । ( प्रकाशम् ।) यद्येवं ततः किमायेणायं सलेखः पुरुषः ११प्रेषितैः।


कुमार प्रयाणे प्रतिविधानमनुतिष्टतेतीदमजानानस्योत्तरम् । परिवृण्वन्तीति । कौलूताद्याः पञ्च राजान इत्यर्थः॥ विज्ञायत इति । वयमेवात्र चन्द्रगुप्त निग्रहीतुं गन्तार इति राक्षसस्य ऋजुराशयो मलयकेतुनान्यथा गृहीतः । चन्द्रगुप्तसाचिव्यार्थं गन्तार इति विज्ञायत इति ।


१ °णं M. R.प्रयणप्रति° H. २ अमत्य B. N. ३ Om A. P;B. N. G. read कुमारस्यानु° for अनु° ; E, कुमारानु°. ४ मित्यादिश्लोकं पुनः B. N.; प्रस्थातव्यं .. सहमगधगणैरिति पठति G; प्रस्थातव्यं पुरस्तादिति पूर्वोक्तं श्लोकं E.५ आत्मग° E. after which B. N. add विज्ञायते. ६ वृणन्ति P. which like R. om प्रकाशम्।

७ Om. G. E; E. Om. ततः. ८ B. E. N. read कुमार here; ननु पञ्चपैर

for अल्पैर° B. N. कतिपयैर° E. ९ Om. P; E. reads यास्यामः for गन्तारः १० आत्मग° E; E. has अयि before यद्येवं; B. N. read तत्किमयमार्येण°E. ततः किमयमार्येणा', M. R. किमार्येणायं; A. and P.om. स and visarga सलेखः११ कुसुमपुरं प्रस्थापितः B. E. H राक्षसः-( विलोक्य ।) अये, सिद्धार्थकः । भद्र, किमिदम् ।

सिद्धाथर्कः--( सबाष्पं लज्जां नाटयन् ।) पसीददु अमचो । ताडीअन्तेण मए ण पारिदं रहस्सं धारिदुं । (क)

राक्षसः--भद्र, कीदृशं रहस्यामिति न खल्ववगच्छामि ।

सिद्धार्थकः–णं विष्णवेमि ताड़ीअन्तेण मए ( इत्यद्धोंक्ते समयमधोमुखस्तिष्ठति ।) (ख) ।

मलयकेतुः--भागुरायण, स्वामिनः पुरस्ताद्गीतो लज्जितो वा नैप कथयिष्यति । स्वयमेवार्यस्थ कथय ॥

| भागुरायणः-यदाज्ञापयति कुमारः । अमात्य, एष कथयति यथाहममात्येन लेखं दत्वा वाचिकं संदिश्य चन्द्रगुप्तसकाशं प्रेषित इति ।


| ( क ) प्रसीदत्वमात्यः । ताड्यमानेन मया न पारितं रहस्यं धारयितुम् ।

( ख ) ननु विज्ञापयामि ताड्यमानेन मया ।


‘ननु विज्ञापयामि ताडीअन्तेण' इति अस्यार्धोक्तस्य पूरणवाक्यम् 'एवमतिताड्यमानेन' इति वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम् ।


| १ Om, P. and E, which also om. अ...कः; R. reads सि... क and G. om. भ...म्.२ Om. E.; पसीददु twice in B. N. G. which also read प्प for: प° ३ अमञ्च before this B. E. N.; अमञ्चस्स before रहस्सं B; A. reads धारइदुं and G. धारयिदुं ४ तत् before this B. N. ५ ननु B. N; E. omits all this from मए down to Siddhárthaka's next speech. N. G. add here ण पारिदM रहरस्सं धारिदं अमच्चस्स. ६ °जितश्च B. E. N. For नैप A. reads नैव; भीतलज्जितो H. ७ B. E. N. read अतः and G. यतः before this.; B. E, N. G. read आर्याय for आर्यस्य. ८°त्यराक्षसेन B. E. N.; अहम् om. P; च before संदिश्य T. B. E. N. H. राक्षसः–भद्र सिद्धार्थक, अपि सत्यम् ।

सिद्धार्थकः---( लज्जां नाटयन् ।) एवं अतिताडिअन्तेन मए णिवेदिदं । (क)

राक्षसः–अनृतमेतत् । ताज्यमानः पुरुषः किमिव न ब्रूयात् ॥

मलयकेतुः—सखे भागुरायण, दर्शय लेखम् । वाचिकमेष भृत्यः कथयिष्यति ॥

भागुरायणः–अमात्य, अयं लेखः ।

राक्षसः—( वाचयित्वा । ) कुमार, शत्रोः प्रयोग एषः ॥

मलयकेतुः–लेखस्याशून्यार्थमार्येणेदमप्याभरणमनुप्रेषितम् । तत्कथं शत्रोः प्रयोग एषः ।

राक्षसः-( आभरणं निर्वर्ण्य । ) कुमारेणैतन्मह्यमनुप्रेषितम् । मयाप्येतत्कस्मिंश्चित्परितोषस्थाने सिद्धार्थकाय दत्तम् ।


( क ) एवमतिताड्यमानेन मया निवेदितम् ।


१ 'यति G. after which B. A. read एदं; E इ;इमं, G. N. एअं and B. E. M. om. अति; B. E. read ताडी. २ B. E. N. G. read कुमार before this; B. E. N. om. पुरुषः and B. N. also om. इव further on and E. has. इति for इव. ३ B. EE. N. om. सखे; G. om. भागु; B. N. read चायमस्मै स्वभृ° for एष भृ; E. has अप्ययमेवीस्य भृ., P. has कथयति. ४ B. N. read श्रुत्वा लेखमवलोकयन् । स्वस्ति यथास्थाने कुतोपि कोपि कमपि पुरुषमवगमयति इति वाचयति. ५ B. N. G. A. P. om. this; B. N, read कुमार twice. ६ येणेदमाभरणजातं प्रेषितमू. N; अपि om, in B. G; before अनुप्रे° in M. R, B. N. add इति after this, ७ B. N. read एषः स्यात् । इत्याभरणं दर्शयति. ८ R. notes निर्दिश्य as variant here. G. has मम for मह्यम्; A.. reads कुमार नैतन्मया प्रोपितम् । कुमारेणैतन्मह्यमनुप्रेपितम्; B. N. read कुमार नैतन्म- यानुप्रेषितम् । एतद्धि कुमारेण मह्यं दत्तं मया & c.; E, reads कुमार नेतन्मयानुन पितम् । मया &; for अप्यैतत्कस्मिंश्चित्. B. N. read च; E. reads पारितोपिक for परितोप.; G, 1eads प्रदत्तम् for दत्तम्, भागुरायणः---ईदृशस्य विशेषतः कुमारेणात्सगात्रावतार्य प्रसादीकृतस्येयं परित्यागभूमिः ॥

ल्यकेतुः--वाचिकमप्यार्येणास्माच्छ्रोतव्यमिति लिखितम् ।

राक्षसः- कुतो वाचिकं कस्य वाचिकम् । लेख एवासदीयो न भवति ॥

मलयकेतुः--इयं तर्हि कस्य मुद्रा ।

राक्षसः -–कपटमुद्रामुत्पादयितुं शक्नुवन्ति धूर्ताः ।

भागुरायणः-- कुमार, सम्यगमात्यो विज्ञापयति । भद्र सिद्धाथेक, केनायं लिखितो लेखः ॥

( सिद्धार्थको राक्षससुखमवलोक्य तूष्णीमधोमुखस्तिष्ठति । )

भागुरायणः-भद्र, अलं पुनरात्मानं ताडयितुस् । कथय ।


कुमारेत्यादिना एवं वदता राक्षसेन समाहितेऽपि सोल्लुण्ठनं तदन्यथयति भागुरायण:--ईशस्येत्यादिना ।

अस्मादिति । वाचिकमप्यस्माच्छ्रोतव्यमित्यार्येण लिखितमिति व्यवहितेनान्वयः ।


१ B. N. read भो अमात्य; E. अमात्य before tilais; and B. E. G. add

आभरणविशेषस्य after this; स्व for आत्म B. E. N; दत्तस्यायं for .. स्ययं B. N. २ प्याप्ततमात्.B. N. R.; सिद्धार्थकात् for अस्मात् M. R. G E. H; आर्येण at the end of the speech B. N.; तत्कथं शत्रोः प्रयोगः E. ३ कुमार before this E; M. has वा after this; 11. M G. have चा वाचि further on; E. agrees and adds इति after वाचि° and अयम् after: एव:; B. N. read कुतो वाचिकं कस्य वा लेखः । अयमेवास्मदीयो & c. ४ R. Mr. add चा after कस्य and R. read इह for इयं at the beginning of the speech, ५ B. N, reaद् कुमार before this; B. E, N. add अपि after मुद्राम्; R, M, add न before शक्नुवन्ति . ६ E. Ihas the following as Malayalksetu's, ७ सस्य मु° G. E;" समास्ते for °खस्तिष्ठति G. E. ८ B. N. om. this; A. P.E. read पुनरलम् for अलं पुनः and B, N, read ताडयित्वा for: ताडयतुम्. २५२ मुद्रराक्षसे सिद्धार्थकः-अज,सैअडदासेण । (क) राक्षसः-कुमार,यदि शकटदासेन लिखितस्ततो मयैव । मलयकेतुः-विजये, शकटदासं द्रष्टुमिच्छामि । प्रतीहारी-जं कुमारो आणवेदि । (ख) भागुरायण:--( स्वगतम् । न खल्वानिश्चितार्थमायेचाणक्य प्रणिधयोऽभिधास्यन्ति । (प्रकाशंम् ।) कुमार, न कदाचिदपि शकट दासोऽमाट्टस्याग्रतो मया लिखितमिति प्रतिपत्स्यते । अतः प्रति लिखितमस्यानीयतां वर्णसंवाद एवैतं विभात्रयिष्यति । ( क ) आर्य, शकटदासेन । ( ख ) यत्कुमर आज्ञापयति । कुमार’ यदि शकटदसेनेति । शकटदासः सर्वथा न लिखिष्यतीति तस्मिन्विस्रम्भप्रत्ययादियमुक्तिः । भवत्वेवमिति । पूर्वं शकटसहस्तेन छलाच्चाणक्येन लेखितमित्यजानत इयमुक्तिः । आर्यचाणक्येनैव केनचिध्वजेन सिद्धार्थकप्रेरणेन शकटदासं विचयित्वा तद्धस्तेनेदं लिखितं स्यात् । अतः परं शकटदास इहानीतश्चे त्कुसुमपुर एवानेन सिद्धार्थकेन मद्धस्ताल्लिखितोऽयं लेख इति स्पष्टं वदेत् । ततः सर्वोऽप्ययं चाणक्यकूटनीतिप्रयोगो व्याकोपितः स्यादित्या शयेन प्रत्युत्पन्नमतिर्भगुराय आह भवत्येव । शकटसागमनं परिहरामीत्यर्थः । कुमार, न कदाचिदिति । अमात्येन लेखितमपि स्खेन लिखितमपि स्वामिद्रोहभयान्न कथयिष्यतीत्यर्थः । अतः प्रतिलिखितमिति । एतमर्थं १ सयड° R. G. E. २ B. N. read °स्तहि and B. E. N. add लिखितः after सयैव. ३ °सालो. P; and B. N. R. A. G. add त्ति at the end of bhis speech. ४ आत्मग° E.; °माचार्यं for मार्च G. and M. R, E, read चाणक्यस्य प्र°.५ A. P. read before this भवत्वेवम्; B. N. read आगत्य शकटदसो वा सोयं लेख इति प्रत्यभिज्ञाय पूर्ववृत्तं प्रकाशयेत् । एवं सति संदिहानो मलयकेतुरस्मिन्प्रयोगे लथादरो भवेत् ॥ ६ °त्यराक्षस्य B. N.; °त्यपुराज्जतो (?) राक्षापेक्षया मया &C, IE, लिखित इति B. G. N, ७ अतोन्यलि° B. N.; अतोलि' G; यतोलि° .; लिखितान्तरं H.; प्र° M. N. यतो ; ततः .; Bed before वर्ण° B. N. read एतत्सर्वम् for एतम्; 2. G. have एनमः R. E. om. वि R. H. in विभावयिव्यति. पञ्चमोऽङ्कः। २५३ः मलयकेतुः--विजये, एवं क्रियताम् । प्रतीहारी- कुमार,मुद्दवि । (क) मलयकेतुः-उभयमप्यानीयताम् । प्रतीहारी—जं कुमाँरो आणवेदि त्ति । ( निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य ।) कुमार,इदं तं सअडदासेण सहन्थलिहिदं पत्तअं मुद्दवि । (ख) मलयकेतुः ( उभयमपि नाट्येन विलोक्य ।) आर्य , संवद न्त्यक्षराणि । रक्षसः--(स्वागतम् । संवदन्यक्षराणि । शकटदासस्तु ‘मित्रमिति च विसंवदन्त्यक्षराणि । किं नु शकटदासेन स्मृतं स्यात्पुत्रदारस्य विस्मृतस्वामिभक्तिना । चलेष्वर्थेषु लुब्धेन न यशःखनपायिषु ।। १४ ॥ ( क ) कुमार, मुद्रापि । ( ख ) यत्कुमार आज्ञापयति । कुमार,इदं तच्छकटदासेन स्वहस्तलिखितं पत्रं मुद्रापि । परिच्छेत्स्यतीत्यर्थः । कुमार,मुद्रापीति । आनीयतामिति पूर्वेण प्रश्लिष्य प्रश्नः । संवदन्तीति । शकटदासस्तु मित्रमित्ययमर्थो विसंवदति विरुध्यते । 'तस्याप्ततमवे संशयो जायत इत्यर्थः । स्मृतमिति । पुत्रदारस्येति ‘अधीगर्थ-' इति कर्मणि षष्ठी । स्वामिभक्ति १ . मुद्दामपि.; E सुर्वेपि जाणचे (?); B. N. have instead of the Ghas 'whole भागु' कुमार। मुद्रमप्यानयात्वियम्. २ B. B. N. read °मपि speech क्रियताम् ३ मालो. P. which also has वेदीतिः M. om. तिने ४ °सल A. P.; एदं खु after this in E.; इमं G.इदं क्खु B. N.Eलयड°. ५

. also has सु

अर्थहितं G; पतयं E.for the वि at the end B. N. read अ, G. पि and D. च. ६ °नावलो'. B. B. N. G. ७ आमग° E. which om. संव..णि; B. N. read मम before मित्र. ८ P. G. E. om. च; G. om. वि in विसं- बदन्ति and R. M. read न for that वि; A. P. read तस्किमिदानीम् for किंनु; B. नु खलु तर्हिकं ; B. N. तत्किम् and B. IE. N. add लिखितम् after शक..सेन. ९ °दाराणाम् BGBN. विस्टुताः . E. N. ; and . Pead स्वामिभक्तयः 22 अथवा क: संदेहः ॥

मुद्रा तस्य कराङ्गुलिप्रणयिनी सिद्धार्थकस्तत्सुहृ- त्तस्यैवापरलेख्यसूचितमिदं लेख्यं प्रयोगाश्रयम् ।

सुव्यक्तं शकटेन भेदैपटुभिः संधाय सार्द्ध परै- र्भर्तृस्नेहपराङ्मुखेन कृपणं प्राणार्थिना चेष्टितम् ॥ १५ ॥

मलयकेतुः--(विलोक्य ) आर्य, अलंकारत्रयं श्रीमती यद- नुप्रेषितं तदुपगतमिति यल्लिखितं तन्मध्यात्किमिदमेकम् । (निर्वण्र्या- त्मगतम् ।) कथं तातेन धृतपूर्वमिदमाभरणम् । (प्रकाशम् ।) आर्य, कुतोऽयमलंकारः ।

राक्षसः---वणिग्भ्यः ऋयादधिगतः ॥

मलयकेतुः--विजये, अपि प्रत्यभिजानासि भूषणमिदम् ॥

प्रतीहारी--(निर्वर्ण्य सबाष्पम् ।) कुमार, कहं ण पञ्चभिजा- यामि । १०इदं सुगीहीदणामधेएण पव्वदीसरेण धारिदपुव्वं । (क)


( क ) कथं न प्रत्यभिजानामि । इदं सुगृहीतनामधेयेन पर्वतेश्वरेण धारि- तपूर्वम् ॥


यशश्च परिमृज्य चलेषु नश्वरेष्वर्थेषु पुत्रदारादिषु च लुब्धः स्यादित्यर्थः १४ मुद्रेति । प्रयोगाश्रयं कूटप्रयोगरचितमित्यर्थः । कृपणं दीनं कृत्यं चेष्टितं व्यवसितम् ॥ १५ ॥


१ पत्रम्. B. N. H. २ टुना. B. N. ३ भर्त्तुः A. R M. B.; पणप्रा for "पूणं प्रा P. ४ B. E. N. G. om. this; P. om. आर्यः; R. G. E. read अलंकरण for अलंकार; °मतो for °मता B. N. ५ B. N. add आर्येण here; °देकं किमिदम् for °त्किमिदमेकम् BN. ६ कष्टम्. E.; A. P. om इदम्. ७ N. om. द; R, M. read °गतम्. ८°नाति भवती भू°. B. E. N. ९ E. has सबाष्पं निर्वण्र्य; कधं for कहं E. and G, which also reads पच्चभिजाणिस्सं, E, has पञ्चभियाणामि.; P,°भिजाणा; B. N. °भिआणिस्सं°, १० इमं क्खु B. N.; इदं ता (?) खलु : इमं G.; एदं P. which also reads सुगिही ; E, reads °नामधेयेण;R. णाम- हेयेण; G णामधेयेण; °व्वदेस° for व्वदीस R; for पुव्वं., B. N. read पूर्वं मलयकेतुः--(सबाष्पम् ।) हा तात् ॥

एतानि तानि तव भूषणवल्लभस्य
गात्रोचितानि कुलभूषण भूषणानि ।
यैः शोभितोऽसि मुखचन्द्रकृतावभासो
नक्षत्रवानिव शरत्समयप्रदोषः ॥ १६ ॥

राक्षसः-( स्वगतम् ।) कथं पर्वतेश्वरेण धृतपूर्वाणीत्याह । व्यक्तमेवास्य भूषणानि । (प्रकाशम् ।) एतान्यपि चाणक्यप्रयुक्तेन वणिग्जनेनामासु विक्रीतानि । ।

मलयकेतुः-आर्य, तातेन धृतपूर्वाणां विशेषतश्चन्द्रगुप्तहस्तगतानां वणिग्विंक्रय इति न युज्यते । अथ वा युज्यत एवैतत् । कुतः। <poem> चन्द्रगुप्तस्य विक्रेतुरधिकं लाभमिच्छतः । । कल्पिता१० मूल्यमेतेषां क्रूरेण भवता वयम् ॥ १७ ॥

राक्षसः-(स्वैगतम् ।) अहो सुश्लिष्टोऽभूच्छत्रुग्रयोगः । कुतः ।


एतानीति । वल्लभानि प्रियाणि भूषणानि यस्येति बहुव्रीहिः । शेषं स्पष्टम् ॥ १६ ॥


१ वल्लभभूषणस्य A.. P. E.; गुणवल्लभ वल्लभानि H. २ भूषितानि. R. ३°तोभि- मुख° G.; कृताभ्रभासो N. ४ समये A. P. E. ५ आत्मग° B.; तत्कथम्. G.; B. N, R. M. read °श्वर; B. E. N. om. व्य...णानि. ६ . R. G. om. प्र... एतान्यपि; E.. om. प्रकाशम् and reads सुव्यक्तमेतानि शा; 3. N. om. व्य... नि and read प्र...व्यक्तमेतान्यपि तेन चा; M. adds एव after प्रयुक्तेन and E. reads वणिच्यञ्जनेन; प्रकाशम् om. & व्यक्तं before एतानि, H. ७ G. E. adds आभरणानाम्; B. N. आभरणविशेषाणाम्; P. has चाणक्य for चन्द्रगुप्त further on, ८ °णिग्भ्यः क्रयाधिगम इति. B. E. N.; °क्रयाधिगत इति (?) M.; °क्रेयाधि- गतमित R; B E. N. add एतत् after the first युज्यते and B. N. om, एतत्कुतः at the end of the Sentence, R. G. R. om. कुतः; क्रयादधिगमः H ९°च्छता E. १० °ल्पितम् G. N. ११ A. E. B. N. read आत्मग; R. M. on, अहो. For* शत्रु B. N. read एष.; G. om. it.; E, reads °ष्टोयं भूपण-

प्रयोगः; R. °भूच्छत्रुयोगः,

लेखोऽयं न ममेति नोत्तरमिदं मुद्रा मदीया यतः ।
सौहार्दं शकटेन खण्डितमिति श्रद्धेयमेतत्कथम् ।
मौर्ये भूषणविक्रयं नरपतौ को नाम संभावये-
त्तस्मात्संप्रतिपत्तिरेव हि वरं न ग्राम्यमत्रोत्तरम् ॥ १८ ॥

मलयकेतुः–एतदार्यं पृच्छामि ॥

राक्षसः--(सवाष्पम् ।) कुमार, य आर्यस्तं पृच्छ । वयमिदा- नीमनार्याः संवृत्ताः ॥

मलयकेतुः--

मौर्योऽसौ स्वामिपुत्रः परिचरणपरो मित्रपुत्रस्तवाहं
दाता सोऽर्थस्य तुभ्यं स्वमतमनुगतस्त्वं तु मह्यं ददासि ।।
दास्यं सत्कारपूर्वं ननु सचिवपदं तत्र ते स्वाम्यमत्र
| स्वार्थे कमिन्समीहा पुनरधिकतरे त्वामनायें करोति ॥ १९ ॥

राक्षसः—कुमार, एवमयुक्तव्याहारिणा निर्णयो दत्तः । भवतु तंव को दोषः । (“मौर्योऽसौ स्वामिपुत्र' (५।१९) इति युष्मदस्मदो- यत्ययेन पठति ।)


लेखोऽयमिति । शकटदासेन सौहार्दं परित्यज्येदं लिखितमिति ग्राम्ये परिहारे उक्ते कः श्रद्दध्यादित्यर्थः ॥ १८ ॥

एवं मौर्यसेनातोऽप्यतिशयिते मयि तव स्वातंत्र्ये स्थिते इतोऽप्यधिकतरं कं स्वार्थमवलम्ब्यैवमनाय जातोऽसीति निष्ठुर उपालम्भः ॥ १९ ॥


१ मम नेति. R, M. २ ग्राह्यम° R. 11. ३ एतदार्थ A. P. ४ B. N om. सबा- ष्पम् । कुमार. ५ मतभृततनुत्वं च P, A. has च for तु. ६ दार्ढ्यं appears to be given as a variant in R; निः for ते P. ७ B. H. read °मभियुक्तव्यवहा; E. agrees reading नि for भि; N. has एवं प्रष्ट (?) व्यवहा; B. adds भव- तैव मे befone निर्णयो; NG. मे भवतैव; E. एव.८ R. om. तवः; B. N. instead of भव...षः read कुतः । मैर्योसौ स्वामिपुत्र इति युष्मदस्मदोर्व्यत्ययेन पठति; G. agrees but om. युष्म...येन; E. substitutes तदेव for it. | मलयकेतुः--(लेखमलंकरणस्थगिकां च निर्दिश्य ।) इदमिदानीं किम् ॥

राक्षसः-(सवाष्पम् ।) विधिविलसितम् । कुतः ।

भृत्यत्वे परिभावधामनि सति स्नेहाप्रभूणां सतां
पुत्रेभ्यः कृतवेदिनां कृतधियां येषां न भिन्ना वयम् ।
ते लोकस्य परीक्षकाः क्षितिभृतः पापेन येन क्षता-
स्तस्येदं विपुलं विधेर्विलसितं पुंसां प्रयत्नच्छिदः ॥ २० ॥

मलयकेतुः--(सरोषम् ।) किमद्यापि निहूयते एव । विधेः किलैतद्वयवसितम्, न लोभस्य । अनार्य,

कन्यां तीव्रविषप्रयोगविषमां कृत्वा कुतघ्न त्वया
विश्रम्भप्रवणः पुरा मम पिता नीतः कथाशेषताम् ।


इदमिदानीं किमिति । अयं कस्य दोष इत्यधिक्षेपः । भृत्यत्वे इति । परिभवो न्यक्कारः तद्विषयो भृत्योऽप्यहं प्रभभिर्न्र्यक्कारं कर्तुं समर्थैरपि यैः कृतज्ञैः सर्वज्ञैः स्वामिभिरपत्यनिर्विशेषतया दृष्टोऽस्मि ते दैवेन हता इत्यर्थः ॥ २० ॥

कन्यामिति । मन्त्राधिकारे मौर्यस्य मत्रित्वे आहितगौरवेण। धृताभि- लाषेणेत्यर्थः । रिपौ चन्द्रगुप्ते प्रलयाय नाशाय मांसवद्विक्रेतुमारब्धा नियोजिता इत्यन्वयः । इदानीमपि राक्षसेनानेकराजकार्यकुशलेन किमपि


१ G. has रणं च स्थ; E. इणस्थमिकाँ च; B. N. रणस्थलिकां च; B. N- G. read विनिर्दिश्य and G, Treads किमू before इदमिदानीमू, २ B. N. G read विधेर्विं° and B. E. N. G. add इदं न चाणक्यस्य. ३ कृतिचे G; and B. N. read कृतधियो for next word, and अभिन्ना for न भिन्ना. ४ विफलम् R. and विधेर्व्यवसितम् R.; प्रयत्नो वृथा for* प्रयत्नच्छिदः P. ५ om. M. R; सक्रो- धम् B. E. N; B. reads कथम् for किम् and om. एव and विधेर्विलसितमिदं न मर्मतिः E. agrees with our text except in reading निहत एव, and विलसितम् for व्यवसितम्; G. also agrees with our text but adds किम् before किल and reads विल° for व्यव.° ६ कृतात्मना N. E. ७ B. E. have तदा for पुरा; M. R, read पिता मम पुरा. २५८

                मुद्राराक्षसे

संप्रत्याहितगौरवेण भवता मत्राधिकारे रेिपौ प्रारब्धाः प्रलयाय मांसवदहो विक्रेतुमेते वयम् ॥ २१ ॥ राक्षसः-( स्वगतम् ।) अयमपरो गण्डस्योपरि स्फोटः । ( प्रकाशम् । कर्णौ पिधाय ।) शान्तं * पायं शान्तं पापम् । नाहं पर्वतेश्वरे विषकन्यां प्रयुक्तवान् ।

   मलयकेतुः—केन तहिं व्यापादितस्तातः ।
   राक्षसः दैवमत्र प्रष्टव्यम् ।
   मलयकेतुः-(सक्रोधम् ।) दैवमत्र प्रष्टव्यम् । न क्षपणको

जीवसिद्धिः ।

   राक्षसः--(स्वगतम् ।) कथं जीवसिद्धिरपि चाणक्यप्रणिधिः।

हन्त, रिपुभिर्मे हृदयमपि स्वीकृतम् ।


तादृशमारभ्यते इति पूर्व जीवसिद्धिना उपक्षिप्तस्य उपजापदुर्विकल्पस्या- यमुद्रार इत्यवधेयम् ।। २१ ।।

   अयमपर इति । मर्मस्थानव्रणस्योपरि व्रणान्तरमित्यर्थः ।
   दैवमत्रेति । चाणक्यनामागृहीत्वा दैवमिति वदन्स्वस्य परदोषानावि-

ष्करणरूपं महामनस्त्वं सूचितवान् ।


१ रिपोः B. E. N. P. H.; रिपो. G; in the next line B. E. read प्रणयाय for प्रलयाय; पुनराममांसवद° H. २ Om. A.P.; आत्मग° E.P. reads अपि for अपरो. For स्फोटः B. has विस्फोटः and N. विस्फोटक. ३ R. om. क...य' and R. E. read शांतं पापम् only once. ४ B. N. read नाहं विषकन्यामारोपित- वानपापोहं पर्वतेश्वरे; E. H. have simply अपापोहं पर्वतेश्वरे P. adds अपापो- हम् after प्रयुक्तवान्. ५ द्रुष्ट° A. P.६ om B. N.दैवमत्रैव प्र°. R.; दैवमत्र द्र A.; कथमत्र दैवं प्र°. E, P. om. दै...व्यम् ७ आत्मग° E.; °क्यस्य प्र° for 'क्यप्र . G; B. E. N. read हृदयमपि मे रिपुभिः स्वीकृतम् . पञ्चमोऽङ्कः ।

                                                                      १५९

मलयकेतुः--(सक्रोधम् ।) भासुरक, आज्ञाप्यतां शेखरसेनः---- “य एते राक्षसेन सह संहत्तामुत्पाद्यास्मच्छरीरद्रोहेण चन्द्रगुप्तमारा-- धयितुकामाः पञ्च राजानः कौलूतश्चित्रवर्मा मलयनृपतिः सिंहनादः काश्मीरः पुष्कराक्षः सिन्धुराजः सुषेणः पारसीकाधिपो मेघनाद इति, एतेषु त्रयः प्रथमे मदीयां भूमिं कामयन्ते ते गम्मीरश्वभ्रम- भिनीय पांशुभिः पूर्यन्ताम् । इतरौ हर्स्तिबलकामुकौ हस्तिनैव घात्येताम्’ इति ।

   पुरुषः तथा । ( इति निष्क्रान्तः।)
   मलयकेतुः--(सक्रोधम् ।) राक्षस, राक्षस, नाहं विश्रम्भधाती

राक्षसः । मलयकेतुः खल्वहम् । तद्गच्छ । समाश्रीयतां सर्वात्मना चन्द्रगुप्तः। पेश्य ।

      विष्णुगुप्तं च मौर्यं च सॅममप्यागतौ त्वया ।
      उन्मूलयितुमीशोऽहं त्रिवर्गमिव दुर्नयः ॥ २२ ॥

विष्णुगुप्तमिति । दुर्नयदृष्टान्ते स्वस्य दौरात्म्यं रोषावेशेनावशादु- द्धाटितम् ॥ २२ ॥


१ Om. B, twice in E; B. N. G. read शिखरसेनः,E. सिखसेनः and all four add सेनापतिः after this; G reads यतः for ये' and B. N. read एतेन for एते. २ M. R. om. सह; लौहार्दम् for सुहृत्ताम् B. N; B. E. N. read °रीराभिद्रोहेण ३ °यितुमुद्यताः E. which and B. N. G. add तद्यथा after राजानः ; नरपतिः for °नृपतिः B. E. N.; जनधिपः G. ४ °धिराजो. B, N; for मेघनाद E. has मेघार्क , N. G. मेघाक्ष, B. मेघाख्य ( or मेघाक्ष as a variant ); for एतेषु B. N. read तत्र तेषां मध्ये ये; G. अन्न य एते; E. अत्र य एतेषाम् ; प्रथमम् for प्रथमे R. M. G.; प्रधानतमाः प्रथमा B. N.; प्रथमतरा E. which reads प्रार्थयन्ते for कामयन्तेः ५ E. has before this तेभ्यो भूभिरेव दीयताम्; M. R G. E. read गम्भीरम्; for अभिनीय M. R. read आनीय; B. N. उपनीय ६ Before this B. N. have तु द्वौ; P. A. E. तु; B. N. Read °बलकामौ ;E. बलकामिनौ; M. बलकोशकामुकौ. For घात्येताम् A. P. read खाद्येताम्- ७ तहेत्ति M. R, जं कुमारो आणवेदित्ति B. N.; °वेदि E. ८ R.G.E.M. om. सक्रो°; G. E. read राक्षस only once.; M. Om. entirely. ९ समाश्रय चन्द्रगुप्तम्. M. R.; समा...गुप्त इति. B. N, G. agrees with our text adding त्वया before चन्द्र'; B. E. N. om. पश्य १० सार्धम°. E. ११ दुर्णयः G. E. भागुरायणः-- कुमार, कृतं कालहरणेन । सांप्रत कुसुमपुरोप- रोधाप्याज्ञाप्यन्तामस्मद्धलानि ।

गौडीनां लोधधूलीपरिमलवहुलान्धूमयन्तः कपोला-
न्क्लिश्नन्तः कृष्णिमानं भ्रमरकुलरुचः कुञ्चितस्यालकस्य ।
पांशुस्तम्बा बलानां तुरगखुरपुटक्षोभलब्धात्मलाभाः
शत्रूणामुत्तमाङ्गे गजमदसलिलच्छिन्नमूलाः पतन्तु ॥ २३ ॥

( सपरिजनो निष्क्रान्तो मलयकेतुः ।)

राक्षसः—(सावेगम् ) हा धिक्कष्टम् । तेऽपि घातिताश्चित्रवर्मादयस्तपस्विनः । तत्कथं सुहृद्विनाशाय राक्षसचेष्टते न रिपुविनाशाय । तत्किमिदानीं मन्दभाग्यः १०करवाणि ॥


स्वपक्षबलहीनमेनं भद्रभटादिभिर्निग्राहयितुं त्वरयति गौडीनामिति । लोध्रपुष्पाणां धूली परागस्तस्य परिमलो लेपजनितो गन्धविशेषस्तेन बहु- लान्व्याप्तान् गौडीनां गौडस्त्रीणां कपोलान्धूमयन्तः धूमवतः कुर्वतः। मलि- नयन्त इति यावत् । णाविष्टवद्भावेन मतुपो लोपः । गौडस्त्रियः कपो- लान्लोध्ररजोभिरलंकुर्वन्तीत्यतस्तेषां तत्परिमलबहुलत्वम् । तथा तासामेव भ्रमरकुलरुचः नीलस्य कुञ्चितस्य संयमितस्यालकस्य कृष्णिमाणं नैल्यं क्लिश्नन्तोऽभिभवन्त इत्यर्थः । बलाना सैन्यानां तुरगखुरपुटक्षोभेण लब्धा- त्मलाभा: जनिता: पांशुस्तम्बाः गजमदसलिलैश्छिन्नमूलाः सन्तः शत्रूणा- मुत्तमाङ्गे पतन्तु ।। २३ ॥


१ Om. M. R, G. E; G. E. add एव after सांप्रतमु; B, N, read शी- धमेव. २ °पुररोधाय M. R.; पुरमेव रो° G; प्रतिष्ठन्ताम् for अज्ञाप्यन्ताम् B. E, N. G. ३ बह° G.; धवलालू B. E. N. H; धूम्रयन्तः B. E. N. G. H, ४ किशन्तः G.; भ्रमरकुलानिभं H. ५ व्यूहा for'स्त° B. N; °स्तम्भाः H.; for पुट R. has पट; M. पुटी and for क्षोभ. B.E N. G. क्षेद. ६ क्लिन्नमूलाः M. G. E.; किन्नमालाः R. ७ B. N, read इति स...नो निर्गतो मल°; E. reads निष्क्रान्तः स...नौ मल°, ८ Om, M. P. R.; कष्टं तोपि om. in E. M. R. G.; B. N. after तेपि read हतास्तपस्विनश्चित्रवर्मादयस्तत्कथमू &c. ९ B, N. read हृन्नाशा;°E.

reads रिपोर्विन further on. १० करवाणि मन्दभाग्यः B. E. N. G.

किं गच्छामि तपोवनं न तपसा शाम्येत्सवैरं मनः
किं भर्तृननुयामि जीवति रिपौ स्त्रीणाभिर्य योग्यता ।
किं वा खङ्गसखः पताम्यरिबले नैतञ्च युक्तं भवे-
ञ्चेतश्चन्दनदासमोक्षरभस रुन्ध्यात्कृतघ्नं न चेत् ॥ २४ ॥

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।)

पञ्चमोऽङ्कः ।


किं गच्छामीति । जीवति रिपाविति शत्रुवैरनिर्यातनमकृत्वा स्त्रीवदनु- मरणमयुक्तमिति भावः । खङ्गसख इति । खङ्गमात्रसहायेनारिबलं कृत्स्नं क्षपयितुं समर्थोऽस्मि अथापि चन्दनदासस्योपकारिणो मोक्षो न भवेदिति रभसं रभसवदुत्सुकं चेतः रुन्ध्यात् । अरिबलक्षपणान्मां रोद्धुं प्रवर्तत इत्यर्थः । प्रवर्तनायां लिङ् । न चेत् न रुन्ध्याचेत्कृतघ्नं भवेदित्यन्वयः । पराक्रमपक्षे चन्दनदासविषये कृतघ्नतादोषः स्वस्यापरिहार्यः स्यादिति भावः । अप्यकार्यशतं कृत्वा येनकेनप्युपायेन चन्दनदासमोचनमेव संप्र- त्यावश्यकत्वेनापतितम् । अतस्तत्रैव प्रयतिष्य इत्यत्र तात्पर्यम् ।। २४ ।।

इति श्रीयम्बकयज्वप्रभुवर्याश्रितढुण्ढिराजव्यासयज्वविरचिते मुद्राराक्षसनाटकव्याख्याने पञ्चमोऽङ्कः समाप्तः ॥




१ पुनः M. R. २ नेदं न युक्तम् B, N.; नैतन्न युक्तम् E, ३ कृतज्ञम्. R.

  1. वलिताक्षराणि