पृष्ठम्:प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् (सव्याख्यम्).pdf/३९

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति
२७
प्रथमोऽङ्कः
हंसकः-(क) तदो Jहळपडळपिच्छिळए भूमीए सो णिसंसओ
सएण एण ओघट्टिदचळणो पडिहदारम्भो हदो पडदा ।
यगन्धरायणः --पतितः पाप एषः । भोः !
परचकैरनाक्रान्ता धर्मसफ़रवर्जिता ।
भूमिर्भतीरमापन्नं रक्षिता परिरक्षति ॥ ९ ॥

(क) ततो रुधिरपटलपिच्छिलायां भूमौ स नृशंसः स्वेन वेगेनाव
धट्टितचरणः प्रतिहतारम्भे हतः पतितः ।

आधारय ईषत् स्थापय विरमय, मदाश्वासनन्तरं वृत्तान्तशेत्रं गृहीत्यभिप्रायः । धा
रयेत्यपि पाठः। अथवा उच्छूसामीत्यस्य निःश्वासानन्तरकार्यमुच्छुसनं करोमीत्यर्थः ।
अयं भावः –प्राणिसामान्यसुकरमपि स्वामिदुर्गतिविशेषश्रवणव्यतिकरे ऽस्मिन् दुः
खोद्रेकाद् दुष्करतां प्रतिपन्नमुच्छुसनं प्रयत्नेन साधयित्वा पर्यवस्थाप्य मानसं प
श्वाद् वतान्तशेषं श्रोष्यामीति । इह उच्छूसमीति गणकार्यानित्यतया शपो युग-
भावः , ‘आश्वसेयुर्नशाचराः ’ इति भट्टिप्रयोगवत् ! ।
तदो इति । ततः, स नृशंसः क्रूरकर्मा । रुधिरपटलापिच्छिलायां रुधिरपट.
लेन रक्तौघेन पिच्छिळायां मण्डयुक्तयां पङ्किलायामस्यर्थः । भूमौ, स्वेन वेगेन
आधावनजनितेन आत्मवेगेन । अवघट्टतचरणः अवघष्टपाद । प्रतिहतरम्भः
विन्नितयत्नः । हतः प्रतिबद्धः भआगे वा ।
पातत इत्यादि ।
स्वामिरक्षायां भूम्यवस्थाविशेषस्य निमित्तस्वोपलम्भाद् भूमेरेव कर्तृत्वं सिद्धे
मन्यमानस्तस्यौचत्यं समर्थयते – परेति । परचकैः शत्रसैन्यैः शत्रुकैतवैर्वा ।
अनक्रान्ता अपीडिता । धर्मसङ्करवर्जिता धर्माणां वर्णाश्रमसंबन्धिनां सङ्करेण व्या
मिश्रणेन वर्जिता रहिता । उक्तविशेषणद्वययोगस्य रक्षणगुणयतत्वादाह – रक्षिता
सम्यङ् निष्पन्नरक्षेत्यर्थः । भूमिः वत्सभूमिः । आपनं विपङ्कतम् । भर्तारं स्वर-
क्षकं । परिरक्षति, उपकरे सति प्रत्युपकारौचित्यादिति भावः । एतेन, वत्सराजः
स्वभिप्रदेश एव प्रद्योतभूमिसीमानिकटगते शत्रुभिश्छलित इति गम्यते । अ
न्योन्यालङ्कारः । ‘चक्रः कोके पुमान् क्लीबं व्रजे सैन्यरथाङ्गयोः । राष्ट्र ’ दम्भान्तरे
इति मेदिनी ॥ ९ ॥