स्वस्वसामान्ययोगः विधिभावनाहेतुक आत्मविशेषगुणो धर्मः ।
निषिद्धभावनाहेकवाघर्मः श्रोत्रग्राद्योऽथः शब्दः । शास्त्र
एत्व चैवमादि सुप्रसिद्धमिन्यास्ताम् ॥
इति श्रीन्यायलीलावत्यां वैषम्यपरिच्छेदः समाप्तः ॥
न्याय लीलावतीकंठाभरणम
त्यर्थः विधिभावनेति । वितियागादिगांवरः प्रयत्नो विधिभावना, एवं निषिद्धकल जमणादिगोचरः प्रयत्नः निषिद्धभावना, सुखासाधारणकारणत्वं धस्मत्वं, दुःखासा धारणात्मगुणत्वमघर्म्मत्वम् । श्रोत्रेति । क्ष्रोत्रग्राह्यत्वं शदवादावतिव्याप्तमन अर्थ इति । वैशेषिकसमयेनार्थपदवाच्य इत्यर्थः । न चान्त्याव्याप्तिः, श्रोत्रमात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । वैधर्म्यान्नगनभिधाने हेतुमाह शास्त्र एवे ति। कणाहरदस्ये वादिविनोदे व लक्षणान्युक्तान्यतोऽत्रास्माभिरनुक्तानि ।
न्यायलीलावतीप्रकाशः
विधिभावनेति । गुणत्वव्याप्यातीन्द्रियजातिमत् सुखसाधनं धर्मः । एतदेव सुखपदस्थले दुःखपत्र प्रक्षेपेणावर्मलक्षणम् । श्रोत्रेति । श्रोत्रमात्र ग्राह्यजातिमानित्यर्थः । अतो न सत्तागुणत्वयोरतिव्याप्तिः, अयशब्दे च नाव्याप्तिः । उक्तवैवर्म्याणामनुपादाने हेतुमाह शास्त्रएवति ॥
न्यायलाली वतीप्रकाशविवृत्तिः
व्याममित्यन्यथा व्याचष्टे गुगत्वेति अत्र मनस्यतिव्याप्तिवारणाय गुणत्वव्याप्येति, गुणत्वसमानाधिकरणेत्यर्थः । शब्दातिव्याप्तिवारणायातीन्द्रियेति अन्यतरत्वमादाय मनस्यैवातिव्याप्तिरिति जातिपदम् । भावनाया मतिव्याप्तिरिति सुखसाधनमिति । न च सुखसाधनीभूत गुरुत्वेऽतिव्याप्तिस्न३त्यत्वेनापि विशेषणात्, लीलावतीकारमते तु तस्य त्वगिन्द्रियग्राह्यत्वादीन्द्रियपदेनैव निरासः । एतदेवेति । अत्रापि गुरुत्ववारणं पूर्ववदेव । श्रोत्रमत्रिति । सत्तामाहायातिव्याप्तिवारणाय मात्रपदं ग्राह्यान्तं च जातिविशेषणमन्यथाऽन्त्यशब्दाव्याप्तस्तथाचास्तित्वशङ्कायोग्यमपि न भवतीति भावः ।
