पृष्ठम्:तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्.djvu/७८

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति
४०
[ शिक्षावल्ली
तैत्तिरीयोपनिषत्


 विरोधाच्च विद्याकर्मणोः समुच्चयानुपपात्तभप्रविलीनकर्मादिकारकविशेषत- विद्याकर्मसमुच्चया- त्वविषया हि विद्या तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरु- नुपपत्तिः ध्यते । न होकं वस्तु परमार्थतः कञ्जदिविशेषवत्, तच्छून्यं च,-इत्युभयथा द्रष्टुं शक्यते । अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यात्; अन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्क, युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य दैतस्य मिथ्यात्वम् - “यत्र हि वैतमिव भवति, ‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति", ‘अथ यंत्रान्यत्पश्यति। तदरूपम् ’ “अॅन्योऽसावेंन्योऽहमस्मि , “बूद्मंन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति, ’–इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । सत्यत्वं चैकस्वस्य * एकचैवानुद्रष्टव्यम् , ‘एकमेवंद्वितीयम्’, ‘ब्रहैवेदं र्सर्वम् , “आत्मैवेदं सर्वम् ”-इत्यादिश्रुतिभ्यः। न च संप्रदानादिकारकभेदादर्शने कर्मोपपद्यतेअन्यत्वदर्शनापवादश्व विद्यावि-

षये सहस्रशः श्रूयते; अतो विरोधो विद्याकर्मणो; अतश्च समुक यनुपपत्तिः। तत्र यदुक्तम्, संहताभ्यां विद्याकर्मभ्यां भोक्ष इति, अनुपपन्नं तत् ।

 विहितत्वात्कर्मणाम्, श्रुतिविरोध इति चेत्-यद्युपमृद्य कर्तादिकारक विशेषमात्मैकत्वविज्ञानं विधीयते, सखर्पादिभ्रान्तिविज्ञानोपमर्दकरज्ज्वादिविषय- विज्ञानवत् प्राप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वाद्विरोधःविहितानि च कर्माणि; स च विरोधो न युक्त=प्रमाणत्वाच्छूतीनामिति चेत्-

 न, पुरुषार्थोपदेशपरत्वाच्छूतीनाम् । विद्योपदेशपरा तावच्छुतिःसंसारा त्पुरुषो मोक्षयितव्य इति संसारहेतोरविद्याया विद्यया निवृत्तिः कर्तव्या इति विद्याप्रकाशकत्वेन प्रवृत्ता, इति न विरोधः ।


कर्मकार्यं किंचिन्मोक्षे न संभवतीत्युक्तम्, सोऽपि न संभवतीत्याह--विरोधाच्चेत्यादिना । संग्रहवाक्यं विवृणोति-विद्योपदेशपरा तावदित्यादिना । यदि कर्वादिकारकभेदस्य सत्यत्वांशमपबाध्य ब्रह्मज्ञानमुपदिश्यते, तदा मिथ्यार्थत्वात्कर्म- विधीनामप्रामाण्यं स्यादित्याह-विहितत्वादिति । शङ्कां विद्रुणोति--यदीत्यादिना । अध्ययनविधिगृहीतानां श्रुतीनां पुरुषार्थोपदर्शकत्वेन प्रामाण्यं वक्तव्यम्, न तु भेदसत्य त्वेन । ततः प्रसिद्धिसिद्धे कारकादिभेदमर्थक्रियासमर्थमादाय प्रवृत्तानां प्रामाण्यं न विरु ध्यत इत्याह-न, पुरुषार्थांत ।


(१) वृ. उ. ४-१५१५ (२) कट. ड. २-१० (३) छ. उ. ७२४१ (४) वृ. उ. १४१० (५) तै. डे. २-७ (६) वृ. ड. ४-४-२० (७) ङ. ड. ६-२-१ (८) लैं. उ. ता. उ. ७ (९) छ. उ. ७-२५-२•