पृष्ठम्:तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्.djvu/७०

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति
३२
[ शिक्षावल्ली
तैत्तिरीयोपनिषत्


सत्यान्न प्रमद्र्व्यिम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान मर्म-
दितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न
प्रमदितव्यम् ()। देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातें
देवो भव । पिबृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेव्रो भव।

 कथमनुशास्ति? इत्याह—‘सत्यं वद' यथाप्रमाणावगतम् , वक्तव्यं च वद। अनुशासनसंग्रह- तद्धैर्भ चर: धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनं सत्यादिविशे

 स्वाध्यायादध्ययनान्मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्यायाऽऽचार्यार्थ सकृदनुष्ठितश्रौतस्म- प्रियमृिष्टं धनमाहृत्याऽनीय दत्वा विद्यानिष्कयार्थम् , तयोः परित्यागरूपं आचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपान् दोरानाहृत्य ,प्रजातून्तुं प्रजा प्रमादं निषेधति । सन्तानं मा व्यवच्छेत्सी--प्रजासन्ततेर्विच्छित्तिर्न कलेव्याः अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुञ्जकाम्यूझिकर्मणा तूदुत्पत्तौ प्रयत्नः कर्तव्य इत्यभि प्रयः-प्रजभजन-प्रजातंत्रया त्रयानिशसामथ्य अन्यथा ‘ प्रजनश्च '-इत्ये र→ab[वयत्।

 सत्यान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः, सत्याच प्रमदनमनृतप्रसङ्गः-प्रमा दशब्दसामथ्र्योत् , विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्यमित्यर्थःअन्यथाऽसत्यवनप्रति- बेध एव स्यात् । तथा धर्मान्न प्रमदितव्यम्—‘धर्म’ शब्दस्यानुष्ठेयविषयत्वात्, अननुष्ठानं प्रमादःस न कर्तव्यः; अनुष्टातव्य एवधर्म इति यावत् । एवं कुश लादात्मरक्षार्थात्कर्मणो न प्रमदितव्यम् । भूतिर्विभूति, तस्यै भूत्यै भूत्यर्थान्म: झलयुक्तात्कर्मणो न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनार्थं न प्रमदितव्यम् स्वाध्यायोऽध्ययनम् ,प्रवचनमध्यापनम् ताभ्यां न प्रमदितव्यम् –ते हि निय मेन कर्तव्ये इत्यर्थः।  तथा देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्, दैर्वेपित्र्ये कर्मणी कर्तव्ये। मातदेवो मात्रादयो देवता- माता देवो यस्य स त्वं मातृदेवो भव स्याः।एवं पितृदेव चा खुब्या पूजनीयाः देवोऽतिथिदेवो भव-देवतावदुपास्या एवैत इत्यर्थः ।


वक्तव्यमिति–वचनार्हम्–परस्य हितमित्यर्थः।


(१) स्वाध्यायोऽध्येतव्यः-ते. आ. २. १५. ७., शतः ब्रा. ११.५.६७(२) ‘अनृतवदनविषये दोषश्रुतेश्च ” इत्यधिकः पाठः। काशीमुद्रितपुस्तके, –“ येऽनृतमभिवदति समूलो वा एष परिशुष्यति ” ( प्र. उ. ६. १. वायव्युत्तमः )। ‘‘ न सत्यात्परमो,धर्मो नानृतात्पातकं परम् ” ( शां.प. १६०.२४. ) इति स्मृतेः इति च तत्र टिप्पणी। (३) अनुष्ठातव्यः। एवं कुश°-इति पाठः (४) पौराणिकं विना यकव्रतानन्तव्रतादिकं देवकार्यं प्रतिसांवत्सरादिकं पितृकार्यम् ।