पृष्ठम्:गीतगोविन्दम् - जयदेवः.pdf/९२

सर्गः ४]

६७

रसिकप्रिया—रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम्

पानलयेन पुरः परिकल्प्य भवन्तमतीव दुरापम् । लिपति हसति विषीदति रोदिति चश्चति मुञ्चति तापम् । सावि०७ तिपदमिदमपि निगदति माधव तव चरणे पतिताहम् । विषय विमुखे मयि सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहम् । सा वि०८ कुछ नवचूतशरं विधाय । अत्र चूतपुष्पधारणेन पूजोपयुक्ता । अनन्तरं प्रणाम माचित एव । पीडाकरे कामे स्वरक्षार्थमर्चनप्रणामयोरपि युक्तत्वमेव । अयं च तील रहिणीव्यापार उक्तः । तदुक्तं भरते - 'देवतापूजनं कुर्याद्दद्याद्बलिभुजे बलिम् । | रात्रिखेत् कान्तप्रतिकृतिं पाठयेच्छुकसारिकाः । गणयेञ्चावधिदिनं गीतं गायेत्तदङ्कितम् । के विश्वविधविनोदेन नयेत्कालं वियोगिनी' ॥ च पुनः अधः वाहनदेशे मकरं विनिधाय । बिधि साङ्गोपाङ्गकामरूपं भवन्तं विधाय मा दहेति प्रणमति । अत्र लिखित्वा प्रणमतीति विककव्ये विरहिणो हि कृत्याकृत्यज्ञा न भवन्तीति पौनःपुन्येन यत्र यत्र गच्छन्तीति पावन तनार्थम् । अत्रोपमालंकारः ॥ ६ ॥ अपि च । ध्यानलयेनेति । हे कृष्ण, भाकर मत्सखी भवन्तं विलिखति । किंविशिष्टं भवन्तम् । अतीव दुरापं दूतीप्रेष- कुमरेदिना दुरापं दुर्लभम् । किं कृत्वा विलिखति । ध्यानलयेन ध्यानैकाप्रतया निम्मे परिकल्प्य । लिखित्वा च दृष्टो मयेति हसति । आश्लेषादिकं न करोतीति खति श्रीदति । तन कुरुतां नाम । प्रेम्णा दृष्टिमपि न प्रयच्छतीति रोदिति । दृष्टानामपि जय सन्तोष इति चञ्चति स्थानात्स्थानान्तरं गच्छति । पुनरागत्य दृष्टश्वेत्सर्वमेव इतरत्र वेष्यतीत्याशयेन तापं मुञ्चति इति । अत्र दीपकमलंकारः ॥ ७ ॥ प्रतिपद- ति । हे माधव, सा मत्सखी प्रतिपदं प्रतिचरणन्यासं प्रतिस्थानं वा इदमेव भगव क्रिमिन यता प्रणमति । कुसुमशरो मकरवाहनस्त्वमेवासीत्यनेन चूतरूपपुष्पशरेण किमिति मां पापयसीति प्रणम्य त्वां याचत इति भावः ॥ ' मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरीगन्धकेशरे' साहारावलिः ॥ ६ ॥ ध्यानेति । ध्यानं चिन्तनं तत्र यो व्यस्तत्परत्वं तेनातीवाति- वहीन दुरापं दुःखेन प्राप्यं भवन्तं पुरोऽमे परिकल्प्य सा राधा विलपति । शठ, घरकालं याभिः सह क्रीडां कृतवानसि तत्रैव गच्छेत्याद्युक्त्त्वा रोदिति । भाववशादा- मित्र ऽप्यतिनिर्भर्त्सनाको वेद पुनर्यातीत्यनुरागप्रकटनाय इसति । पश्चात्पुरः स्थितोऽप्ययं दलमालिङ्गनादिना न संभाषयतीति विषीदति विषादं प्राप्नोति । पुनः कथमयं वश्यः विनादिति विचार्य रोदिति । यतो नायिकानां नायकस्य पुरतो रोदनं परमवशीकरणे शाम्यत इति । तदुक्तम् - रुदितमुदितमात्रं योषितां विग्रहेषु इति । पश्चाद्रोदने तदौ- मरः स्मालक्ष्य गच्छन्ती मामयमनुनेष्यतीत्यभिप्रायेण चञ्चति स्थानान्तरं गच्छति । वसुधायनेनैव तत्सङ्गपरिकल्पनया तापं सुचति । किलकिश्विताख्यो वायं हावः । तदुक्तं किं चरूपके - 'कोषाश्रुहर्षभीत्यादेः संकरः किलकिञ्चितम् " इति । इयमप्युन्मादाख्यावस्था असम्मकार चेह दीपकमिति । तदुक्तम्— 'लैब क्रियासु बह्रीषु कारकश्चेति दीपकम् इति । नेाक्यार्थः बह्रीषु क्रियासु कारकस्य सद्वृत्तिरेव दीपकमिति ॥ ७ ॥ प्रतिपदमिति । विपदमितस्ततश्चलन्ती पदं पदं प्रतिपदं निगदतिः । हे माधव, तव चरणेऽहं पतिता 1 Digitized by Google