निरुक्तशास्त्रम्/तृतीयोध्यायः

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← द्वितीयोध्यायः निरुक्तशास्त्रम्
तृतीयोध्यायः
[[लेखकः :|]]
चतुर्थोध्यायः →


अपततं भवति ।
एवमर्थीये ऋचौ उदाहरिष्यामः ।
तत् यथा जनयितुः प्रजा ।
न अनेन पतति इति वा ।
अपत्यनामानि उत्तराणि पञ्चदश ।
क्रियते इति सतः ।
कर्मनामानि उत्तराणि षड्विंशतिः ।
अपत्यं कस्मात् ।
कर्म कस्मात् । । ३.१ ।

अरणस्य रेक्णः अरणः अपार्णः भवति ।
अचेतयमानस्य तत् प्रमत्तस्य भवति ।
शिष्यते प्रयतः ।
शेषः इति अपत्यनाम ।
न शेषः अग्ने अन्यजातम् अस्ति ।
पित्र्यस्य इव धनस्य ।
नित्यस्य रायः पतयः स्याम ।
रेक्णः इति धननाम ।
परिहर्तव्यं हि न उपसर्तव्यम् ।
न शेषः अग्ने अन्यजातम् अस्ति अचेतानस्य मा पथः वि दुक्षः ।
परिषद्यं हि अरणस्य रेक्णः नित्यस्य रायः पतयः स्याम ।
तस्य उत्तरा भूयसे निर्वचनाय ।
रिच्यते प्रयतः ।
मा नः पथः विदूदुषः इति । । ३.२ ।

एतु नः वाजी वेजनवान् ।
नहि ग्रभाय अरणः सुशेवः अन्योदर्यः मनसा मन्तवइ उ ।
पुत्रदायाद्ये इति एके ।
अथ एतां दुहितृदायाद्ये उदाहरन्ति ।
अभिषहमाणः सपत्नान् ।
औकः इति निवासनाम उच्यते ।
अथ सः ओकः पुनः एव तत् एति यतः आगतः भवति ।
मम अयम् [ पुत्रः ] इति ।
अन्योदर्यः मनसा अपि न मन्तव्यः ।
न हि ग्रहीतव्यः अरणः सुसुखतमः अपि ।
अध चित् ओकः पुनः इत् सः एति आ नः वाजी अभीषाट् एतु नव्यः ।
नवजातः सः एव पुत्रः इति । । ३.३ ।

इति अभ्रातृकायाः अनिर्वाहः औपमिकः ।
इति च ।
तस्मात् पुमान् दायादः अदायादा स्त्री ।
इति विज्ञायते ।
तस्मात् स्त्रियं जातां परास्यन्ति न पुमांसम् ।
न दुहितरः इति एके ।
स्त्रीणां दानविक्रियातिसर्गाः विद्यन्ते न पुंसः ।
पुंसः अपि इति एके ।
शौनःशेपे दर्शनात् ।
अभ्रातृमतीवादः इति अपरम् ।
मिथुनानां विसर्गादौ मनुः स्वायम्भुवः अब्रवीत् ।
अभ्रातृकाः इव योषाः तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय हतवर्त्मानः ।
रेतसः वा ।
तस्य उत्तरा भूयसे निर्वचनाय ।
[ अमूर्याः यन्ति जामयः सर्वाः लोहितवाससः ] अभ्रातरः इव योषाः तिष्ठन्ति हतवर्त्मनः ।
नप्तारम् उपागमत् ।
विद्वान् प्रजननयज्ञस्य ।
शासत् वह्निः दुहितुः नप्त्यं गात् विद्वान् ऋतस्य दीधितिं सपर्यन् ।
पिता यत्र दुहितुः सेकम् ऋञ्जन् सं शग्म्येन मनसा दधन्वे ।
प्रशास्ति वोळहा सन्तानकर्मणे दुहितुः पुत्रभावम् ।
दुहिता दुर्हिता ।
अविशेषेण मिथुनाः पुत्राः दायादाः इति ।
दोग्धेः वा ।
अविशेषेण पुत्राणां दायः भवति धर्मतः ।
दौहित्रं पौत्रम् इति ।
विधानं पूजयन् ।
तत् एतत् ऋक्छ्लोकाभ्याम् अभ्युक्तम् ।
अङ्गात् अङ्गात् संभवसि हृदयात् अधिजायसे ।
आत्मा वै पुत्रनाम असि सः जवि शरदः शतम् ।
इति ।
दूरे हिता ।
अङ्गात् अङ्गात् संभूतस्य हृदयात् अधिजातस्य मातरि प्रत्यृतस्य । । ३.४ ।

तां तत्र अक्षेण आघ्नन्ति ।
शम्नातेः वा ।
शरीरं शृणातेः ।
श्म शरीरम् ।
श्मशानं श्मशयनम् ।
अपगूर्णः भवति ।
गुरतेः ।
अभ्राता इव पुंसः एति प्रतीची गर्तारुक् इव सनये धनानाम् ।
सा रिक्थं लभते ।
लोम लुनातेः वा ।
तं तत्र या अपुत्रा या अपतिका सा आरोहति ।
सत्यसङ्गरः भवति ।
गृणातेः ।
गर्तः सभास्थाणुः ।
गर्तारोहिणी इव धनलाभाय दाक्षिणाजी ।
अभ्रातृका इव पुंसः पितृ़न् एति अभिमुखी सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय न पतिम् ।
जाया इव पत्ये उशती सुवासाः उषाः हस्रा इव नि रिणीते अप्सः ।
श्मशानसंचयः अपि गर्तः उच्यते ।
जाया इव पत्ये कामयमाना सुवासाः ऋतुकालेषु उषाः हसना इव दन्तान् विवृणुते रूपाणि इति ।
ज्येष्ठं पुत्रकायाः इति एके ।
अथ एतां जाम्याः रिक्थप्रतिषेधे उदाहरन्ति ।
स ंदधाति आत्मानं संगमेन मनसा इति ।
पिता यत्र दुहितुः अप्रत्तायाः रेतःसेकं प्रार्जयति ।
पितुः च पुत्रभावः ।
इति अभ्रातृकायाः उपयमनप्रतिषेधः प्रत्यक्षः ।
श्मश्रु लोम ।
चतस्रः उपमाः ।
श्मनि श्रितं भवति ।
इति अपि निगमः भवति ।
आ रोहथः वरुण मित्र गर्तम् ।
स्तुततमं यानम् ।
गृणातेः स्तुतिकर्मणः ।
रथः अपि गर्तः उच्यते ।
न उपरस्य आविष्कुर्यात् यत् उपरस्य आविष्कुर्यात् गर्तेष्ठाः स्यात् प्रमायुकः यजमानः ।
लीयतेः वा ।
न अभ्रात्रीम् उपयच्छेत तोकं हि अस्य तत् भवति ।
इति अपि निगमः भवति । । ३.५ ।

न जामये भगिन्यै ।
अन्यतरः अर्द्धयित्वा जामिः प्रदीयते परस्मै ।
अन्यतरः सन्तानकर्ता भवति पुमान् दायादः ।
अवह्निं च स्त्रियम् ।
वह्निं पुत्रम् ।
यदी मातरः जनयन्त ।
सनितुः हस्तग्राहस्य ।
चकार एनां गर्भनिधानीम् ।
रिक्थं प्रारिचत् प्रादात् ।
तान्वः आत्मजः पुत्रः ।
निर्गमनप्राया भवति ।
जामिः अन्ये अस्यां जनयन्ति जाम् अपत्यम् ।
यदी मातरः जनयन्त वह्निम् अन्यः कर्ता सुकृतोः अन्यः ऋन्धन् ।
न जामये तान्वः रिक्थम् आरैक् चकार गर्भं सनितुः ा भनिधानम् ।
जमतेः वा स्यात् गतिकर्मणः । ३.६ ।

मनस्यतिः पुनः मनस्वीभावे ।
मनुष्यनामानि उत्तराणि पञ्चविंशतिः ।
मनुष्याः कस्मात् ।
मनस्यमानेन सृष्टाः ।
मनोः अपत्यम् ।
मनुषः वा ।
तत्र पञ्चजनाः इति एतस्य निगमाः भवन्ति ।
मत्वा कर्माणि सीव्यन्ति । ३.७ ।

सोः देवान् असृजत तत् सुराणां सुरत्वम् ।
निषादः कस्मात् ।
निषदनः भवति ।
निषण्णम् अस्मिन् पापकम् इति नैरुक्ताः ।
यत् पाञ्चजन्यया विशा ।
पञ्चजनीनया विशा ।
पञ्च पृक्ता संख्या ।
स्त्रीपुंनपुंसकेषु अविशिष्टा ।
अञ्चनाः भवन्ति इति वा ।
प्रबाधते आभ्यां कर्माणि ।
अग्रकारिण्यः भवन्ति इति वा ।
चत्वारः वर्णाः निषादः पञ्चमः इति औपमन्यवः ।
अग्रगालिन्यः भवन्ति इति वा ।
अन्नादाः च जज्ञियाः च ।
अग्रगामिन्यः भवन्ति इति वा ।
अङ्गुल्यः कस्मात् ।
अङ्गुलिनामानि उत्तराणि द्वाविंशतिः ।
बाहुः कस्मात् ।
बाहुनामानि उत्तराणि द्वादश ।
असोः असुरान् असृजत तत् असुराणाम् असुरत्वम् ।
तेन तद्वन्तः ।
अस्तः शरीरे भवति ।
अपि वा असुः इति प्राणनाम ।
स्थानेभ्यः इति वा ।
स्थानेषु अस्ताः ।
असुराः असुरताः ।
तत् अद्य वाचः परमं मंसीय येन असुरान् अभिभवेम देवाः ।
ऊर्जयति इति सतः ।
तत् अद्य वाचः प्रथमं मंसीय येन असुरान् अभि देवाः असाम ।
गन्धर्वाः पितरः देवाः असुराः रक्षांसि इति एके ।
इति विज्ञायते ।
ऊर्जादः उत यज्ञियासः ।
अपि वा अभ्यञ्जनात् एव स्युः ।
ऊर्क् इति अन्ननाम ।
तासाम् एषा भवति ।
पक्वं सुप्रवृक्णम् इति वा ।
पञ्चजनाः मम होत्रं जुषध्वम् ।
ऊर्जादः उत यज्ञियासः पञ्च जनाः मम होत्रं जुषध्वम् ।
[ अग्रसारिण्यः भवन्ति इति वा ] अङ्कनाः भवन्ति इति वा । । ३.८ ।

इयम् अपि इतरा धूः एतस्मात् एव ।
दशधुरः दश युक्ताः वहद्भ्यः ।
संगमनात् वा ।
संग्रामनामानि उत्तराणि षट्चत्वारिंशत् ।
दशावनिभ्यः दशकक्ष्येभ्यः दशयोक्त्रेभ्यः दशयोजनेभ्यः ।
अन्तिकं कस्मात् ।
संगतौ ग्रामौ इति वा ।
तत्र खले इति एतस्य निगमाः भवन्ति ।
अन्तिकनामानि उत्तराणि एकादश ।
धूः धूर्वतेः वधकर्मणः ।
संग्रामः कस्मात् ।
विहन्ति वहम् ।
धारयतेः वा ।
अभीशवः अभ्यश्नुवते कर्माणि ।
योक्त्राणि योजनानि इति व्याख्यातम् ।
कक्ष्याः प्रकाशयन्ति कर्माणि ।
अवन्ति कर्माणि ।
अवनयः अङ्गुल्यः भवन्ति ।
दशाभीशुभ्यः अर्चत अजरेभ्यः दश धुरः दश युक्ताः वहद्भ्यः ।
कान्तिकर्माणः उत्तरे धातवः अष्टादश ।
क्रुध्यतिकर्माणः उत्तरे धातवः दश ।
आनीतं भवति ।
संक्षिप्तः विकर्षः ।
बिभर्तेः ।
धनं कस्मात् ।
धिनोति इति सतः ।
बलं भरं भवति ।
बलं कस्मात् ।
बलनामानि उत्तराणि अष्टाविंशतिः ।
धननामानि उत्तराणि अष्टाविंशतिः एव ।
संगरणात् वा ।
क्रोधनामानि उत्तराणि एकादश ।
क्षिप्रनामानि उत्तराणि षड्विंशतिः ।
अन्ननामानि उत्तराणि अष्टाविंशतिः ।
गोनामानि उत्तराणि नव ।
क्षिप्रं कस्मात् ।
आनतं भूतेभ्यः ।
अत्तेः वा ।
अत्तिकर्माणः उत्तरे धातवः दश ।
गतिकर्माणः उत्तरे धातवः द्वाविंशशतम् ।
अन्नं कस्मात् । । ३.९ ।

शतं दशदशतः ।
सहस्रं सहस्वत् ।
अयम् अपि इतरः खलः एतस्मात् एव ।
अयुतं प्रयुतं नियुतं तत्तदभ्यस्तम् ।
अर्बुदः मेघः भवति अरणम् अम्बु ।
[ खण्डं खण्डयतेः ] ।
तद्दः ।
[ अम्बुदः ] अम्बुमत् भाति इति वा ।
अम्बुमत् भवति इति वा ।
इन्द्रः हि अहम् अस्मि ।
आखण्डल प्र हूयसे ।
वियातय इति वा ।
तत्र वियातः इति एतत् वियातयते इति वा ।
वधकर्माणः उत्तरे धातवः त्रयस्त्रिंशत् ।
आपानः आप्नुवानः ।
तत्र द्वे नामनी आक्षाणः आश्नुवानः ।
व्याप्तिकर्माणः उत्तरे धातवः दश ।
खलतेः वा ।
नावाप्ता वा ।
सः यथा महान् बहुः भवति वर्षन् तत् इव अर्बुदम् ।
यः इन्द्रं न विदुः ।
किं मा निन्दन्ति शत्रवः अनिन्द्राः ।
समास्कन्नः भवति ।
स्खलतेः वा ।
खलः इति संग्रामनाम ।
खले इव पर्षान् प्रतिहन्मि भूरि ।
खले न पर्षान् प्रति हन्मि भूरि ।
अनिन्द्राः इतरे इति वा ।
सपत्नान् अभिभवामि ।
ताळअयति इति सतः ।
तळइत् इति अन्तिकवधयोः संसृष्टकर्म ।
दृष्टार्था वा ।
खले न पर्षान् प्रति हन्मि भूरि किं मा निन्दन्ति शत्रवः अनिन्द्राः ।
विंशतिः द्विदशतः ।
अस्मि निष्षहमाणः ।
अभि इदम् एकम् एकः अस्मि निष्षाट् अभि द्वा किम् उ त्रयः करन्ति ।
द्वौ किं मा त्रयः कुर्वन्ति ।
एकः इता संख्या ।
द्वौ द्रुततरा संख्या ।
त्रयः तीर्णतमा संख्या ।
चत्वारः चलिततमा संख्या ।
अष्टौ अश्नोतेः ।
नव न वननीया ।
दश दस्ता ।
आखण्डयितः ।
अभिभवामि इदम् एकम् एकः । । ३.१० ।

दूरे अपि सन् अन्तिके इव संदृश्यसे इति ।
वज्रनामानि उत्तराणि अष्टादश ।
वज्रः कस्मात् ।
वर्जयति इति सतः ।
दूरे चित् सन् तळइत् इव अति रोचसे ।
तत्र कुत्सः इति एतत् कृन्ततेः ।
ऋषिः कुत्सः भवति ।
कर्ता स्तोमानाम् इति औपमन्यवः ।
अथ अपि अस्य वधकर्म एव भवति ।
तत्सखः इन्द्रः शुष्णं जघान इति ।
अपि तु इदम् अन्तिकनाम एव अभिप्रेतं स्यात् ।
ईश्वरनामानि उत्तराणि चत्वारि ।
याः च नः दूरे तळइतः याः च अन्तिके ।
तत्र इनः इति एतत् सनितः ऐश्वर्येण इति वा ।
सनितम् अनेन ऐश्वर्यम् इति वा ।
ऐश्वर्यकर्माणः उत्तरे धातवः चत्वारः ।
त्वया वयं सुवर्धयित्रा ब्रह्मणस्पते स्पृहणीयानि वसूनि मनुष्येभ्यः आददीमहि ।
अदानप्रज्ञा वा ।
याः नः दूरे तळइतः याः अरातयः अभि सन्ति जम्भय ताः अनप्नसः ।
दूरात् च दृश्यते ।
अरातयः अदानकर्माणः वा ।
जम्भय ताः अनप्नसः ।
अप्नः इति रूपनाम ।
आप्नोति इति सतः ।
विद्युत् तळइत् भवति इति शाकपूणिः ।
सा हि अवताळअयति ।
त्वया वयं सुवृधा ब्रह्मणः पते स्पार्हा वसु मनुष्या आ ददीमहि । । ३.११ ।

यत्र सुपर्णाः अमृतस्य भागम् अनिमेषं विदथा अभि स्वरन्ति ।
इनः विश्वस्य भुवनस्य गोपाः सः मा धीरः पाकम् अत्र आ विवेश । । ३.१२ ।

अथ अपि कनीयसा ज्यायांसम् ।
ज्यायसा वा गुणेन प्रख्याततमेन वा कनीयांसं वा अप्रख्यातं वा उपमिमीते ।
तत् आसां कर्म ।
यत् अतत् तत्सदृशम् इति गार्ग्यः ।
अथ अतः उपमाः ।
सत्यं कस्मात् ।
ह्रस्वः ह्रसतेः ।
सत्प्रभवं भवति इति वा ।
नव उत्तराणि पदानि सर्वपदसमाम्नानाय ।
बहुः कस्मात् ।
ह्रस्वनामानि उत्तराणि एकादश ।
महन्नामानि उत्तराणि पञ्चविंशतिः ।
महान् कस्मात् ।
मानेन अन्यान् जहाति इति शाकपूणिः ।
मंहनीयः भवति इति वा ।
बहु ववक्षिथ विवक्षसे इति एते वक्तेः वा वहतेः वा साभ्यासात् ।
गृहनामानि उत्तराणि द्वाविंशतिः ।
गृहाः कस्मात् ।
गृह्णन्ति इति सताम् ।
परिचरणकर्माणः उत्तरे धातवः दश ।
बहुनामानि उत्तराणि द्वादश ।
सुखं कस्मात् ।
सुहितं खेभ्यः ।
खं पुनः खनतेः ।
रूपनामानि उत्तराणि षोडश ।
रूपं रोचतेः ।
प्रशस्यनामानि उत्तराणि दश ।
प्रज्ञानामानि उत्तराणि एकादश ।
सत्यनामानि उत्तराणि षट् ।
अष्टौ उत्तराणि पदानि पश्यतिकर्माणः [ उत्तरे ] धातवः ऌचायतिप्रभृतीनि च ।
प्रभवति इति सतः ।
नामानि आमिश्राणि ।
सत्सु तायते ।
सुखनामानि उत्तराणि विंशतिः । । ३.१३ ।

तनोतेः वा स्यात् ।
तस्करः तत् करोति [तत्करः भवति ] यत् पापकम् इति नैरुक्ताः ।
अग्निमन्थनौ बाहू तस्कराभ्याम् उपमिमीते ।
वनर्गू वनगामिनौ ।
तनूत्यजा इव तस्करा वनर्गू रशनाभिः दशभिः अभि अधीताम् ।
[ अभ्यधीताम् इति ] अभ्यधाताम् ।
तनूत्यक् तनूत्यक्ता ।
सन्ततकर्मा भवति ।
रशनाभिः दशाभिः अभ्यधीताम् ।
ज्यायान् तत्र गुणः अभिप्रेतः ।
अहोरात्रकर्मा वा । । ३.१४ ।

कुह स्वित् दोषा कुह वस्तोः अश्विना कुह अभिपित्वं करतः कुह उषतुः ।
कः वां शयुत्रा विधवा इव देवरं मर्यं न योषा कृणुते सधस्थे आ ।
विधवा विधातृका भवति ।
आत्मा अततेः वा ।
क्व स्वित् रात्रौ भवथः क्व दिवा ।
क्व वसथः ।
कः वां शयने विधवेव देवरम् ।
[ देवरः कस्मात् ।
द्वितीयः वरः उच्यते ] ।
अथ निपाताः पुरस्तात् एव व्याख्याताः ।
अग्निः इव ये [मरुतः भ्राजमानाः रोचिष्णूरस्काः ] भ्राजस्वन्तः रुक्मवक्षसः ।
अग्निः न ये भ्राजसा रुक्मवक्षसः ।
यावद्व्याप्तिभूतः इति ।
अपि वा आप्तः इव स्यात् ।
आप्तेः वा ।
आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभः यथा ।
भ्राजन्तः अग्नयः यथा ।
यथा इति कर्मोपमा ।
विधवनात् वा ।
आकुरुते सधस्थाने ।
योषा यौतेः ।
मर्यः मनुष्यः मरणधर्मा ।
देवरः दीव्यतिकर्मा ।
तद्वियोगात् विधवा ।
अपि वा धवः इति मनुष्यनाम ।
विधावनात् वा इति चर्मशिराः ।
क्व अभिप्राप्तिं कुरुथः ।
यथा वातः यथा वनं यथा समुद्रः एजति । । ३.१५ ।

था इति च ।
जारः आ भगम् ।
रसहरणात् वा ।
इति उषसम् अस्य स्वसारम् आह साहचर्यात् ।
स्वसुः जारः शृणोतु नः ।
तथा अपि निगमः भवति ।
सः एव भासाम् ।
रातेः जरयिता ।
प्रत्नः इव पूर्वः इव विश्वः इव इमः इव इति ।
जारः इव भगम् ।
भजतेः ।
अथ अपि उपमार्थे दृश्यते ।
आ इति आकारः उपसर्गः पुरस्तात् एव व्याख्यातः ।
न दुरुक्ताय स्पृहयेत् कदा चित् ।
तद् यथा कितवात् बिभीयात् एवम् एव दुरुक्तात् बिभीयात् ।
चतुरः चित् [ अक्षान् ] धारयते इति ।
न दुरुक्ताय स्पृहयेत् ।
चतुरः चित् ददमानात् बिभीयात् आ निधातोः ।
आदित्यः अत्र जारः उच्यते ।
हिरण्यवर्णस्य इव अस्य रूपम् ।
[ वृषलः वृषशीलः भवति ।
ब्राह्मणाः इव वृषलाः इव इति ।
ब्राह्मणवत् वृषलवत् ।
वत् इति सिद्धोपमा ।
अमुथा यथा असौ इति व्याख्यातम् ।
असौ अस्ततरः अस्मात् ।
अयम् एततरः अमुष्मात् ।
अपि तु अयं मनुष्यजारः एव अभिप्रेतः स्यात् ।
तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथा इमथा ।
स्त्रीभगः तथा स्यात् ।
हिरण्यरूपः सः हिरण्यसंदृक् अपां नपात् सः इत् उ हिरण्यवर्णः ।
अग्निः इति रूपोपमा ।
तथा पशुः पश्यतेः ।
मेषः मिषतेः ।
मेषः भूतः अभि यन् अयः ।
मेषः इति भूतोपमा ।
वृषाशीलः वा । । ३.१५ ।

प्रस्कण्वस्य शृणु ह्वानम् । प्रस्कण्वः कण्वस्य पुत्रः ।
विरूपः नानारूपः । महिव्रतः महाव्रतः इति ।
प्रियमेधवत् अत्रिवत् जातवेदः
विरूपवत् । अङ्गिरस्वत् महिव्रत
प्रस्कण्वस्य श्रुधि हवम् ।
प्रियमेधः । प्रियाः अस्य मेधाः । यथा एतेषाम् ऋषीणाम् एवम्
कण्वप्रभवः । यथा प्राग्रम् । अर्चिषि भृगुः संबभूव । भृगुः
[ अञ्चनाः ] । अत्र एव तृतीयम् ऋच्छत इति ऊचुः । तस्मात्
भृज्यमानः न देहे । अङ्गारेषु अङ्गिराः । अङ्गाराः अङ्कनाः
अत्रिः । न त्रयः इति । विखननात् वैखानसः । भरणात् भारद्वाजः । ३.१७ ।

सिंहः सहनात् ।
श्वसितेः वा ।
शवतेः वा स्यात् गतिकर्मणः ।
श्वा शुयायी ।
कमनीयं शब्दं पिञ्जयति इति वा ।
ईषत्पिङ्गलः वा ।
कपिः इव जवते ।
संपूर्वस्य वा हन्तेः ।
संहाय हन्ति इति वा व्याघ्रः व्याघ्राणात् ।
अथ लुप्तोपमानि अर्थोपमानि इति आचक्षते ।
व्यादाय हन्ति इति वा ।
न शब्दानुकृतिः विद्यते इति औपमन्यवः ।
कपिञ्जलः कपिः इव जीर्णः ।
तिलमात्रचित्रः इति वा ।
तित्तिरिः तरणात् ।
काकः अपकालयितव्यः भवति ।
हिंसेः वा स्यात् विपरीतस्य ।
सिंहः व्याघ्रः इति पूजायाम् ।
श्वा काकः इति कुत्सायाम् ।
काकः इति शब्दानुकृतिः ।
तत् इदं शकुनिषु बहुलम् । ३.१८ ।

पुरा नवं भवति ।
कूपः कस्मात् ।
यजुरुन्नः भवति इति वा ।
बहुकृष्णाजिनः इति औपमन्यवः ।
यजूंषि एनं नयन्ति इति वा ।
ऋत्विङ्नामानि उत्तराणि अष्टौ ।
ऋत्विक् कस्मात् ।
ईरणः ।
ऋग्यष्टा भवति इति शाकपूणिः ।
ऋतुयाजी भवति इति वा ।
दानकर्माणः उत्तरे धातवः दश ।
याच्ञः भवति इति वा ।
कूपनामानि उत्तराणि चतुर्दश ।
याच्ञाकर्माणः उत्तरे धातवः सप्तदश ।
कु पानं भवति ।
कुप्यतेः वा ।
स्तेननामानि उत्तराणि चतुर्दश ।
स्तेनः कस्मात् ।
संस्त्यानम् अस्मिन् पापकम् इति नैरुक्ताः ।
निर्णीतान्तर्हितनामधेयानि उत्तराणि षट् ।
[ निर्णीतं कस्मात् ।
दूरं कस्मात् ।
पुराणनामानि उत्तराणि षट् ।
स्वपिति सस्ति इति द्वौ स्वपितिकर्माणौ ।
निर्णिक्तं भवति ] दूरनामानि उत्तराणि पञ्च ।
अध्येषणाकर्माणः उत्तरे धातवः चत्वारः ।
प्रख्यातं यजतिकर्म इति नैरुक्ताः ।
नवनामानि उत्तराणि षट् एव ।
नवं कस्मात् ।
आनीतं भवति ।
दुरयं वा ।
द्रुतं भवति ।
पुराणं कस्मात् ।
मेधा मतौ धीयते ।
यज्ञः कस्मात् ।
यज्ङनामानि उत्तराणि पण्चदश ।
स्तोतृनामानि उत्तराणि त्रयोदश ।
अर्चतिकर्माणः उत्तरे धातवः चतुश्चत्वारिंशत् ।
मेधया तद्वान् भवति ।
मेधावी कस्मात् ।
मेधाविनामानि उत्तराणि चतुर्विंशतिः ।
स्तोता स्तवनात् । । ३.१९ ।

ऊर्जे दीर्णं वा ।
ऋक्षाः स्तृभिः इति नक्षत्राणाम् ।
इति अपि निगमौ भवतः ।
नक्षत्राणि नक्षतेः गतिकर्मणः ।
इति अपि निगमः भवति ।
नेमे देवाः नेमे असुराः ।
समिद्धः अञ्जन् कृदरं मतीनाम् ।
पीयति त्वः अनु त्वः गृणाति ।
कृदरं कृतदरं भवति ।
तम् ऊर्दरम् इव पूरयति यवेन ।
इति अपि निगमः भवति ।
तम् ऊर्दरं न पृणत यवेन ।
इति च ब्राह्मणम् ।
दभ्रम् अर्भकम् इति अल्पस्य ।
इति अपि निगमौ भवतः ।
ऋद्धतमः विभागः ।
पश्यन्तः द्याम् इव स्तृभिः ।
अमी ये ऋक्षाः निहितासः उच्चा ।
वम्र्यः वमनात् ।
ऋक्षाः उदीर्णानि इव ख्यायन्ते ।
ऊर्दरम् उद्दीर्णं भवति ।
वम्रीभिः उपजिह्वकाः इति सीमिकानाम् ।
सीमिकाः स्यमनात् ।
उपजिह्विकाः उपजिघ्र्यः ।
[ वम्रीभिः पुत्रम् अग्रुवः अदानम् ] ।
यत् अत्ति उपजिह्विकाः यत् वम्रः अतिसर्पति ।
इति अपि निगमः भवति [ निगमौ भवतः ] ऊर्दरं कृदरम् इति आवपनस्य ।
स्तृभिः तीर्णानि इव ख्यायन्ते ।
इति अपि निगमौ भवतः ।
अभीके चित् उ लोककृत् ।
द्विशः उत्तराणि नामानि षड्विंशतिः ।
प्रपित्वे अभीके इति आसन्नस्य ।
प्रपित्वे प्राप्ते ।
अभीके अभ्यक्ते ।
आपित्वे नः प्रपित्वे तूयम् आ गहि ।
इति अपि निगमौ भवतः ।
दभ्रं दभ्नोतेः ।
नेमानि क्षत्राणि ।
अर्भकम् अवहृतं भवति ।
सुदम्भं भवति ।
नमः महद्भ्यः नमः अर्भकेभ्यः ।
ऋध्नोतेः वा स्यात् ।
तिरः सतः इति प्राप्तस्य ।
तिरः तीर्णं भवति ।
सतः संसृतं भवति ।
तिरः चित् अर्यया परि वर्तिः यातम् अदाभ्या ।
पात्रा इव भिन्दन् सतः एति रक्षसः ।
इति अपि निगमौ भवतः ।
त्वः नेमः इति अर्धस्य ।
त्वः अपततः ।
नेमः अपनीतः ।
अर्धं हरतेः विपरीतात् ।
धारयतेः वा स्यात् ।
उद्धृतं भवति ।
उप उप मे परा मृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । । ३.२० ।

यस्याम् उशन्तः प्रहराम शेपम् ।
इति अपि निगमौ भवतः । अया एना इति उपदेशस्य ।
इति अपि निगमौ भवतः । द्यावापृथिवीनामधेयानि उत्तराणि
रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः ।
यस्य शुष्मात् रोदसी अभ्यसेताम् ।
चतुर्विंशतिः । तयोः एषा भवति ।
अभिपूजितः । सु अस्ति इति । भ्यसते रेजते इति भयवेपनयोः ।
सचस्व नः स्वस्तये ।
सः नः सिषक्तु यः तुरः ।
इति पुंसः । सिषक्तु सचते इति सेवमानस्य ।
एना पत्या तन्व३ðङ सं सृजस्व ।
इति नपुंसकस्य ।
एना वः अग्निम् ।
इति अपि निगमौ भवतः । शेपः वैतसः इति पुंस्प्रजननस्य ।
अया ते अग्ने समिधा विधेम ।
रम्भः पिनाकम् इति दण्डस्य । रम्भः आरभन्ते एनम् ।
त्रिः स्म मा अह्नः श्नथयः वैतसेन ।
शेपः शपतेः स्पृशतिकर्मणः । वैतसः वितस्तं भवति ।
ग्नाः त्वा अकृन्तन् अपसः अतन्वत ।
अमेनान् चित् जनिवतः चकर्थ ।
गच्छन्ति एनाः ।
सः नः सेवतां यः तुरः ।
स्त्यायतेः अपत्रपणकर्मणः । मेनाः मानयन्ति एनाः । ग्नाः
इति अपि निगमः भवति । मेनाः ग्नाः इति स्त्रीणाम् । स्त्रियः
कृत्तिवासाः पिनाकहस्तः अवततधन्वा ।
आरभामहे त्वा जीर्णाः इव दण्डम् । पिनाकं प्रतिपिनष्टि एनेन
इति अपि निगमः भवति ।
आ त्वा रम्भं न जिव्रयः ररम्भ ।
इति स्त्रियाः ।
सेवस्व नः स्वस्तये । स्वस्ति इति अविनाशनाम । अस्तिः । ३.२१ ।

द्यावापृथिव्योः महिमानम् आचष्टे आचष्टे ।
कवयः कः एने विजानाति ।
चक्रिया इव चक्रयुक्ते इव इति ।
अहनी अहोरात्रे ।
विवर्तेते च एनयोः ।
एनयोः कर्म ।
कतरा पूर्वा कतरा अपरा अयोः कथा जाते कवयः कः वि वेद ।
विश्वं त्मना बिभृतः यत् ह नाम वि वर्तेते अहनी चक्रिया इव ।
कतरा पूर्वा कतरा अपरा एनयोः ।
कथं जाते ।
सर्वम् आत्मना बिभृतः यत् ह । । ३.२२ ।