निरुक्तशास्त्रम्/चतुर्थोध्यायः

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← तृतीयोध्यायः निरुक्तशास्त्रम्
चतुर्थोध्यायः
[[लेखकः :|]]
पञ्चमोध्यायः →


अनवगतसंस्कारान् च निगमान् ।
एकार्थम् अनेकशब्दम् इति एतत् उक्तम् ।
तदा एकपदिकम् इति आचक्षते ।
अथ यानि अनेकार्थानि एकशब्दानि तानि अतः अनुक्रमिष्यामः ।
जहा जघान इति अर्थः । । ४.१ ।

निधा पाश्या भवति ।
मेथतिः आक्रोशकर्मा ।
जहा कः अस्मत् ईषते ।
कः नु मर्याः अमिथितः सखा सखायम् अब्रवीत् ।
विपाशनात् ।
पाशः पाशयतेः ।
पाश्या पाशसमूहः ।
यत् निधीयते ।
अपापकं जघान कम् अहं जातु ।
[ मर्यादा मर्यैः आदीयते ] मर्यादा मर्यादिनोः विभागः ।
मर्यादाभिधानं वा स्यात् ।
मर्याः इति मनुष्यनाम ।
जहा कः अस्मत् ईषते ।
कः नु मर्याः अमिथितः सखा सखायम् अब्रवीत् ।
कः अस्मत् भीतः पलायते । । ४.२ ।

मानसं वा ।
श्रोणिः चलति इव गच्छतः ।
दोः शिताम भवति ।
दोः द्रवतेः ।
योनिः शिताम इति शाकपूणिः ।
विषितः भवति ।
श्यामतः यकृत्तः इति तैटीकिः ।
श्यामं श्यायतेः ।
यकृत् यथा कथा च कृत्यते ।
शितिमांसतः मेदस्तः इति गालवः ।
मांसं माननं वा ।
अञ्चनात् वा ।
मनः अस्मिन् सीदति इति वा ।
मेदः मेद्यतेः ।
अङ्गम् अङ्गनात् ।
शितिः श्यतेः ।
अपोर्णुहि आध्वस्तं चक्षुः ।
वयः सुपर्णाः उप सेदुः इन्द्रं प्रियमेधाः ऋषयः नाधमानाः ।
अप ध्वान्तम् ऊर्णुहि पूर्धि चक्षुः मुमुग्धि अस्मान् निधया इव बद्धान् ।
श्रोणिः श्रोणतेः गतिचलाकर्मणः ।
[ सुपर्णाः ] सुपतनाः आदित्यरश्मयः उपसेदुः इन्द्रं याचमानाः ।
चक्षुः ख्यातेः वा ।
चष्टेः वा ।
पूर्धि पूरय देहि इति वा ।
संस्पृष्टम् अङ्गैः ।
पार्श्वतः श्रोणितः शितामतः ।
पार्श्वं पर्शुमयं अङ्गं भवति ।
पर्शुः स्पृशतेः ।
संस्पृष्टा पृष्ठदेशम् ।
पृष्ठं स्पृशतेः ।
मुञ्च अस्मान् पाशैः इव बद्धान् ।
वयः वेः बहुवचनम् । । ४.३ ।

राधः इत् धननाम ।
राध्नुवन्ति अनेन ।
तत् नः त्वं वित्तधन उभाभ्यां हस्ताभ्याम् आहर ।
उभौ समुब्धौ भवतः ।
दमूनाः दममनाः वा ।
दानमनाः वा ।
दान्तमनाः वा ।
तन्मनाः स्यात् ।
मनः मनोतेः ।
अद्रिः आदृणाति एनेन ।
अपि वा दमः इति गृहनाम ।
यत् इन्द्र [ चित्रम् ] चायनीयं मंहनीयं धनम् अस्ति ।
ते सोमादः ।
इति ह विज्ञाय्ते ।
राधः तत् नः विदद्वसो उभयाहस्ति आ भर ।
यत् मे इह न अस्ति इति वा ।
त्रीणि मध्यमानि पदानि ।
त्वया नः तत् दातव्यम् ।
अद्रिवन् ।
अपि वा अत्तेः स्यात् ।
यत् इन्द्र चित्र मेहना अस्ति त्वादातम् अद्रिवः । । ४.४ ।

जुष्तः दमूनाः अतिथिः दुरोणे इमं नः यज्ञम् उप याहि विद्वान् ।
दुरवाः भवन्ति दुस्तर्पाः ।
मूषः मूषिकाः इति अर्थः ।
मूषिकाः पुनः मुष्णातेः ।
धनानि इति वा ।
भोजनानि ।
इमं नः यज्ञम् उपयाहि विद्वान् ।
दुरोणे इति गृहनाम ।
[ पर ] गृहाणि इति वा ।
अभ्येति तिथिषु परकुलानि इति वा ।
विश्वाः अग्ने अभियुजः विहत्या शत्रूयताम् आ भर भोजनानि ।
मूषः अपि एतस्मात् एव ।
विहत्य अन्येषां बलानि शत्रूणां भवनात् आहर भोजनानि इति वा ।
अतिथिः अभ्यतितः गृहान् भवति ।
सर्वाः अग्ने अभियुजः विहत्य शत्रूयताम् आभर । । ४.५ ।

शिश्नानि व्यदन्ति इति वा ।
सं मा तपन्ति अभितः सपत्नीः इव पर्शवः ।
मूषः न शिश्ना वि अदन्ति मा आध्यः स्तोतारं ते शतक्रतो वित्तं मे अस्य रोदसी ।
सन्तपन्ति माम् अभितः सपत्न्यः इव इमाः पर्शवः कूपपर्शवः ।
स्वाङ्गाभिधानं वा स्यात् ।
सन्तपन्ति मा आध्यः कामाः ।
स्तोतारं ते शतक्रतो [ वित्तं मे अस्य रोदसी ] ।
जानीतं मे अस्य द्यावापृथिव्यौ इति ।
त्रितं कूपे अवहितम् एतत् सूक्तं प्रतिबभौ ।
तत्र ब्रह्म इतिहासमिश्रम् ऋङ्मिश्रं गाथामिश्रं भवति ।
त्रितः तीर्णतमः मेधया बभूव ।
एकतः द्वितः त्रितः इति त्रयः बभूवुः ।
मूषिकाः इव अस्नातानि सूत्राणि व्यदन्ति ।
अपि वा संख्यानाम एव अभिप्रेतं स्यात् । । ४.६ ।

वासराणि वेसराणि विवासनानि गमनानि इति वा ।
जग्धम् अस्मिन् ध्रियते धीयते वा ।
जठरम् उदरं भवति ।
कुरुतन इति अनर्थकाः उपजनाः भवन्ति ।
अहानि इव सूर्यः वासराणि ।
प्रवर्धय च नः आयूंषि सोमराजन् ।
ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्र्यस्य इव धनस्य ।
ईषणेन वा एषणेन वा ऋषणेन वा ।
सोम राजन् प्र नः आयूंषि तारीः अहानि इव सूर्यः वासराणि ।
इषिरेण ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्र्यस्य इव रायः ।
कर्तन हन्तन यातन इति ।
४.८
त्वं राजा असि पूर्वेषु अपि अहःसु सुतानाम् ।
मरुत्वान् इन्द्र वृषभः रणाय पिब सोमम् अनुष्वधं मदाय ।
अनुष्वधम् अन्वन्नम् ।
इदम् अपि इतरं मधु एतस्मात् एव ।
मधु सोमम् इति औपमिकं माद्यतेः ।
आसिञ्चस्व जठरे मधुनः ऊर्मिम् ।
मदाय मदनीयाय जैत्राय ।
पिब सोमम् ।
रणाय रमणीयाय संग्रामाय ।
वृषभः वर्षिता अपाम् ।
आ सिञ्चस्व जठरे मध्वः ऊर्मिं त्वं राजा असि प्रदिवः सुतानाम् ।
मरुत्वान् इन्द्र [ मरुद्भिः ] तद्वान् । । ४.७ ।

तिलमात्रतुन्नम् इति वा ।
तितौ परिपवनं भवति ।
तुन्नवत् वा ।
ततवत् वा । । ४.९ ।

लक्षणात् वा ।
शिप्रे इति उपरिष्टात् व्याख्यास्यामः ।
लज्जतेः वा स्यात् अश्लाघाकर्मणः ।
लग्यतेः वा स्यात् आश्लेषकर्मणः ।
लषतेः वा स्यात् प्रेप्साकर्मणः ।
[ लप्स्यनात् वा ] ।
लक्ष्मीः लाभात् वा ।
भाजनवत् वा ।
भवत् रमयति इति वा ।
भजनीयं भूतानाम् अभिद्रवणीयम् ।
भद्रं भगेन व्याख्यातम् ।
सक्तुम् इव परिपवनेन पुनन्तः ।
लाञ्छनात् वा ।
भद्रा एषां लक्ष्मीः निहिता अधि वाचि [ इति ] ।
अत्र सखायः सख्यानि जानते भद्रा एषां लक्ष्मीः निहिता अधि वाचि ।
सक्तुः सचतेः ।
दुर्धावः भवति ।
कसतेः वा स्यात् विपरीतस्य ।
विकसितः भवति ।
यत्र धीराः मनसा वाचम् अकृषत प्रज्ञानम् ।
धीराः प्रज्ञानवन्तः ध्यानवन्तः ।
तत्र सखायः सख्यानि संजानते ।
सक्तुम् इव तितौना पुनन्तः यत्र धीराः मनसा वाचम् अक्रत । । ४.१० ।

तत् सूर्यस्य देवत्वं तत् महित्वं मध्या कर्तोः विततं सं जभार ।
वेसरम् अहः अवयुवती सर्वस्मात् ।
समनात्सीत् ।
पुनः सम् अव्यत् विततं वयन्ती ।
तथा अपि निगमः भवति ।
रात्री इव वासः तनुते इति ।
अपि वा उपमार्थे स्यात् ।
अथ रात्री वासः तनुते सिमस्मै ।
हरितः अश्वान् इति वा ।
यदा असौ अयुङ्क्त हरणान् आदित्यरश्मीन् ।
यदा इत् अयुक्त हरितः सधस्थात् आत् रात्री वासः तनुते सिमस्मै ।
तत् सूर्यस्य देवत्वं तत् महित्वं मध्ये यत् कर्मणां क्रियमाणानां विततं संह्रियते । । ४.११ ।

मन्दू समानवर्चसा ।
अपि वा मन्दुना तेन इति स्यात् ।
युवां स्थः ।
समानवर्चसा इति एतेन व्याख्यातम् ।
इन्द्रेण सं हि दृक्षसे सञ्जग्मानः अबिभ्युषा ।
मन्दू मदिष्णू ।
इन्द्रेण हि संदृश्यसे संगच्छमानः अबिभ्युषा गणेन । । ४.१२ ।

दिव्याः दिविजाः ।
इति अपि निगमः भवति ।
सूरात् अश्वं वसवः निरतष्ट ।
आदित्यात् अश्वः निस्तष्टः इति ।
अस्ति आदित्यस्तुतिः अश्वस्य ।
दिव्यम् अज्मम् अजनिम् आजिम् भअश्वाः ।
यत् आख्षिपुः यत् आपन् ।
समाश्रिताः भवन्ति ।
[ श्रेणिशः इति ] श्रेणिः श्रयतेः ।
हंसाः हन्तेः घ्नन्ति अध्वानम् ।
अत्याः अतनाः ।
सिलिकमध्यमाः संसृतमध्यमाः शीर्षमध्यमाः वा ।
ईर्मान्तासः सिलिकमध्यमासः सं शूरणासः दिव्यासः अत्याः ।
हं साः इव श्रेणिशः यतन्ते यत् आक्षिषुः दिव्यम् अज्मम् अश्वाः ।
हंसाः इव श्रेणिशः यतन्ते ।
[ सुसमीरितान्ताः ] पृथ्वन्ताः वा ।
संशूरणासः [ दिव्यासः अत्याः ] शूरः शवतेः गतिकर्मणः ।
अपि वा शिरः आदित्यः भवति ।
यत् अनुशेते सर्वाणि भूतानि ।
मध्ये च एषां तिष्ठति ।
इदम् अपि इतरत् शिरः एतस्मात् एव ।
समाश्रितानि एतत् इन्द्रियाणि भवन्ति ।
ईर्मान्ताः समीरितान्ताः । । ४.१३ ।

दूरे यत् सन् इह भवसि जायमानः ।
पावकदीप्तिम् ।
अनुशायिनम् इति वा ।
शीरं पावकशोचिषम् ।
लुब्धम् ऋषिं नयन्ति पशुं मन्यमानाः ।
लोधं नयन्ति पशु मन्यमानाः ।
त्वं यत् मातृ़ः अपः अगमः उपशाम्यन् ।
वनानि ।
कायमानः चायमानः कामयमानः इति वा ।
न तत् ते अग्ने प्रमृषे निवर्तनं यत् दूरे सन् इह अभवः ।
कायमानः वना त्वं यत् माताऋः अजगन् अपः ।
न तत् ते अग्ने प्रमृष्यते निवर्तनम् ।
आशिनम् इति वा । । ४.१४ ।

ये ते मदाः आहनसः विहायसः तेभिः इन्द्रं चोदय दातवे मघम् ।
बभ्र्वोः अश्वयोः संस्तवः ।
सुवास्त्वाः अधि तुग्वनि ।
तुग्व तीर्थं भवति ।
तूर्णम् एतत् आयन्ति ।
कुवित् नंसन्ते मरुतः पुनः नः ।
ते यथा तदधिष्ठानेषु शोभेते एवं बभ्रू यामेषु शोभेते ।
नसन्ते इति उपरिष्ठात् व्याख्यास्यामः ।
इदं च मे अदात् इदं च मे अदात् इति ऋषिः प्रसंख्याय आह ।
ये ते मदाः आहननवन्तः वंचनवन्तः तैः इन्द्रं चोदय दानाय मघम् ।
कन्या कमनीया भवति ।
पुनः नः नमन्ते मरुतः ।
बभ्रू यामेषु शोभेते ।
सुवास्तुः नदी ।
अर्भके अवृद्धे ।
कनीनका-इ़इव विद्रधे नवे द्रुपदे अर्भके ।
क्व इयं नेतव्या इति वा [ कमनेन आनीयते इति वा ] कनतेः वा स्यात् कान्तिकर्मणः ।
कनीनके कन्यके ।
कन्ययोः अधिष्ठानप्रवचनानि ।
सप्तम्याः एकवचनानि इति शाकपूणिः ।
व्यृद्धयोः दारुपाद्वोः ।
दारु दृणातेः वा ।
द्रूणातेः वा ।
तस्मात् एव द्रु ।
नवे नवजाते । । ४.१५ ।

ईषणिनः इति वा एषणिनः इति वा आर्षणिनः इति वा ।
अद्मसानिनी इति वा ।
ससतः बोधयन्ती ।
शश्वत्तमा आगात् पुरः एयुषीणाम् ।
[ स्वपतः बोधयन्ती ] शाश्वतिकतमा आगात् पुनः एयुषीणाम् ।
ते वाशीमन्तः इष्मिणः ।
अद्मसादिनी इति वा ।
वाशी इति वाङ्नाम ।
वाश्यते इति सत्याः ।
शंसाव अध्वर्यो प्रति मे गृणीहि इन्द्राय वाहः कृणवाव जुष्टम् ।
अभिवहनस्तुतिम् अभिषवणप्रवादां स्तुतिं मन्यन्ते ।
परितक्म्या इति उपरिष्टात् व्याख्यास्यामः ।
शोधनात् एव ।
अद्म अन्नं भवति ।
ऐन्द्री तु एव शस्यते ।
शुन्ध्युः आदित्यः भवति ।
अद्मसत् ।
उपादर्शि शुन्ध्युवः ।
शोधनात् ।
तस्य एव वक्षः भासःऌ अध्यूळहम् ।
इदम् अपि इतरत् वक्षः एतस्मात् एव ।
अध्यूळहं काये ।
आपः अपि शुन्ध्युवः उच्यन्ते ।
उदकचरः भवति ।
उपो अदर्शि शुन्ध्युवः न वक्षः नोधाः इव आविः अकृत प्रियाणि ।
शोधनात् एव ।
नोधाः ऋषिः भवति. नवनं दधाति ।
सः यथा स्तुत्या कामान् आविष्कुरुते एवम् उषाः रूपाणि आविष्कुरुते ।
शकुनिः अपि शुन्ध्युः उच्यते ।
अद्मसत् न ससतः बोधयन्ती शश्वत्तमा आ अगात् पुनः एयुषीणाम् । । ४.१६ ।

रातेः दानकर्मणः ।
इमे सुताः इन्द्रवः प्रातः इत्वना सजोषसा पिबतम् अश्विना तान् ।
अहं हि वाम् ऊतये वन्दनाय मां वायसः दोषा दयमानः अबूबुधत् ।
दयमानः इति ।
नू चित् इति निपातः ।
पुराणनवयोः ।
नू च इति च ।
अद्य चित् नु चित् तत् अपः नदीनाम् ।
रयिः इति धननाम ।
इति हिंसाकर्मा ।
अद्य च पुरा च तत् एव कर्म नदीनाम् ।
नु च पुरा च सदनं रयीणाम् ।
सुविते सु इते सूते सुगते ।
विदद्वसुः दयमानः वि शत्रून् ।
अद्य च पुरा च सदनं रयीणाम् ।
प्रजायाम् इति वा ।
सुविते मा धाः ।
इति अपि निगमः भवति ।
दयतिः अनेककर्मा ।
नवेन पूर्वं दयमानाः स्याम ।
इति उपदयाकर्मा ।
यः एकः इत् विदयते वसु ।
इति दानकर्मा वा विभागकर्मा वा ।
दुर्वर्तुः भीमः दयते वनानि ।
इति दहतिकर्मा ।
दुर्वर्तुः दुर्वारः । । ४.१७ ।

रहसि क्षणोति इति वा । रात्रौ नक्षते इति वा ।
शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे ।
सुप्रायणाः अस्मिन् यज्ञे वि श्रयन्ताम् ।
अग्निः सुतुकः सुतुकेभिः अश्वैः ।
निश्यति शृङ्गे रक्षसः विनिक्षणाय । रक्षः रक्षितव्यम् अस्मात् ।
सुप्रगमनाः ।
कच्छेन पिबति इति वा । कच्छः खच्छः खच्छदः । अयम् अपि इतरः
कूपम् ऋच्छति इति । कच्छपः कच्छं पाति । कच्छेन पाति इति वा ।
अकूपारः भवति महापारः । कच्छपः अपि अकूपारः उच्यते । अकूपारः न
उच्यते । अकूपारः भवति दूरपारः । समुद्रः अपि अकूपारः उच्यते ।
विद्याम तस्य ते वयम् अकूपरणस्य दानस्य । आदित्यः अपि अकूपारः
विद्याम तस्य ते वयम् अकूपारस्य दावने ।
सुतुकनः सुतुकनैः इति वा । सुप्रजाः सुप्रजोभिः इति वा ।
नदीकच्छः एतस्मात् एव । कम् उदकम् । तेन छाद्यते । । ४.१८ ।

वीतं पातं पयसः उस्रियायाः ।
गोभिः कुर्वाणाः अस्तोषत ।
गोभिः क्राणाः अनूषत ।
मतिभिः सुते सुनीथासः वसूयवः ।
[ उस्रा इति च ] त्वाम् इन्द्र
आ तु सिञ्च हरिम् ईं द्रोः उपस्थे
अश्नीतं पिबतं पयसः उस्रियायाः । उस्रिया इति गोनाम ।
सः शर्द्धत् अर्यः विषुणस्य जन्तोः मा
इति खादतिकर्मा ।
उस्राविणः अस्यां भोगाः ।
वाशीभिः तक्षत अश्मन्मयीभिः ।
आसिञ्च हरिं द्रोः उपस्थे द्रुममयस्य । हरिः सोमः हरितवर्णः ।
वाशीभिः अश्ममयीभिः इति वा । वाग्भिः इति वा ।
शिश्नदेवाः अपि गुः ऋतं नः ।
सः उत्सहतां यः विषुणस्य जन्तोः विषमस्य । मा शिश्नदेवाः
अब्रह्मचर्याः । शिश्नं श्नथतेः । अपिगुः ऋतं नः ।
सत्यं वा यज्ञं वा ।
अप्रायुवःरक्षितारः दिवे दिवे ।
वीहि शूर पुरोळआशम् ।
अयम् अपि इतरः हरिः एतस्मात् एव । वाशीभिः तक्षत अश्मन्मयीभिः ।
रजः रजतेः । ज्योतिः रजः उच्यते । उदकं रजः उच्यते । लोकाः
रक्षितारः च । अहनि अहनि । च्यवनः ऋषिः भवति । च्यावयिता
इति पश्यतिकर्मा ।
देवाः नः यथा सदा वर्धनाय स्युः । अप्रायुवः अप्रमाद्यन्तः ।
देवाः नः यथा सदम् इत् वृधे असन्
स्तोमानाम् । च्यवानम् इति अपि अस्य निगमाः भवन्ति ।
युवं च्यवानं सनयं यथा रथम्
पुनः युवानं चरथाय तक्षथुः ।
ततक्षथुः । युवा प्रयौति कर्माणि । तक्षतिः करोतिकर्मा ।
रजांसि उच्यन्ते । असृगहनी रजसी उच्येते ।
[रजांसि चित्रा वि चरन्ति तन्यवः ।
इति अपि निगमः भवति ।]
हरः हरतेः । ज्योतिः हरः उच्यते । उदकं हरः उच्यते ।
लोकाः हरांसि उच्यन्ते । असृगहनी हरसी उच्येते ।
[ प्रति अग्ने हरसा हरः शृणीहि ।
इति अपि निगमः भवति ।]
जुहुरे वि चितयन्तः ।
जुह्विरे विचेतयमानाः । व्यन्तः इति एषः अनेककर्मा ।
पदं देवस्य नमसा व्यन्तः ।
युवं च्यवनम् । सनयं पुराणम् । यथा रथं पुनः युवानं चरणाय । ४.१९ ।

आ घ ता गच्छान् उत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन् अजामि ।
बालिशस्य वा ।
अन्यं इच्छस्व सुभगे पतिं मत् इति व्याख्यातं ।
उपधेहि वृषभाय बाहुं ।
समानजातीयस्य वा उपजनः ।
जामि अतिरेकनाम ।
यत्र जामयः करिष्यन्ति अजामिकर्माणि ।
आगमिष्यन्ति तानि उत्तराणि युगानि ।
उप बर्बृहि वृषभाय बाहुं अन्यं इच्छस्व सुभगे पतिं मत् । । ४.२० ।

इति अपि निगमः भवति ।
उत्तानयोः चम्वोः योनिः अन्तः ।
अथ अपि शंयुः बार्हस्पत्यः उच्यते ।
शमनं च रोगाणां यावनं च भयानाम् ।
रपः रिप्रम् इति पापनामनी भवतः ।
] अथ नः शं योः अरपः दधात ।
[ शंयुः सुखंयुः ।
तत्र पिता दुहितुः गर्भं दधाति पर्जन्यः पृथिव्याः ।
ऊर्ध्वतानः वा ।
उत्तानः उत्ततानः ।
तत् शंयोः आवृणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतये ।
नाभिः अत्र बन्धुः मे माता पृथिवी महती इयं ।
ज्ञातिः संज्ञानात् ।
गमनं यज्ञाय गमनं यज्ञपतये ।
द्यौः मे पिता जनिता नाभिः अत्र बन्धुः मे माता पृथिवी मही इयं ।
द्यौः मे पिता पाता वा पालयिता वा जनयिता ।
बन्धुः संबन्धनात् ।
नाभिः संनहनात् ।
नाभ्या सन्नद्धाः गर्भाः जायन्ते ।
इति आहुः ।
एतस्मात् एव ज्ञातीन् सनाभयः इति आचक्षते ।
सबन्धवः इति च ।
उत्तानयोः चम्वो३ðङ योनिः अन्तः अत्र पिता दुहितुः गर्भं आ अधात् । । ४.२१ ।

अदितिः अदीना देवमाता । । ४.२२ ।

इति अदितेः विभूतिम् आचष्टे ।
एनानि अदीनानि इति वा ।
एरिरे इति ईर्तिः उपसृष्टः अभ्यस्तः ।
विश्वे देवाः अदितिः पञ्च जनाः अदितिः जातम् अदितिः जनित्वम् ।
अदितिः द्यौः अदितिः अन्तरिक्षम् अदितिः माता सः पिता सः पुत्रः ।
यम् आ ईरिरे भृगवः । । ४.२३ ।

मन्दी मन्दतेः स्तुतिकर्मणः ।
जस्तम् इव श्येनम् ।
श्येनः शंसनीयं गच्छति ।
यूथं श्रवः च अपि पशुमत् च यूथम् ।
यूथं यौतेः ।
समायुतं भवति ।
गृणाति ।
श्रवः च अच्छा पशुमत् च ।
प्र मन्दिने पितुमत् अर्चत वचः ।
प्रार्चत मन्दिने पितुमत् वचः ।
गौः व्याख्यातः ।
उच्चैः उच्चितं भवति ।
इन्धानः एनं जरते स्वाधीः ।
अपि स्म एनं वस्त्रमथिम् इव वस्त्रमाथिनम् ।
प्रशंसां च यूथं च धनं च यूथं च इति वा ।
नीचैः निचितं भवति ।
उत स्म एनं वस्त्रमथिं न तायुम् अनु क्रोशन्ति क्षितयः भरेषु ।
नीचा अयमानं जसुरिं न श्येनं श्रवः च अच्छा पशुमत् च यूथम् ।
वस्त्रं वस्तेः ।
तायुः इति स्तेननाम ।
संस्त्यानम् अस्मिन् पापकम् इति नैरुक्ताः ।
अनुक्रोशन्ति क्षितयः संग्रामेषु ।
भरः इति संग्रामनाम ।
भरतेः वा ।
तस्यतेः वा स्यात् ।
नीचा अयमानं नीचैः अयमानम् ।
हरतेः वा । । ४.२४ ।

अथ अपि ऋध्नोत्यर्थे दृश्यते ।
तीव्रार्थतरम् उदात्तम् ।
अनुदात्तम् अन्वादेशे ।
अस्याः इति च अस्य इति च उदात्तं प्रथमादेशे ।
ऋध्नुवन् अशमिष्ठाः इति च ।
ऋध्नुवन् अयाक्षीः ।
ऋधक् इति पृथग्भावस्य प्रवचनं भवति ।
दूरं व्याख्यातम् ।
अस्य इति अस्याः इति एतेन व्याख्यातम् ।
अल्पीयोऽर्थतरम् अनुदात्तम् ।
अजाश्व अजाः अजनाः ।
अन्तः अततेः ।
ऋधक् अयाः ऋधक् उत अशमिष्ठाः ।
अस्याः ऊ सु णः उप सातये भुवः अहेळमानः ररिवान् अजाश्व श्रवस्यताम् अजाश्व ।
अस्यै नः सातये उपभव । अहेळमानः अक्रुध्यन् । ररिवान् । रातिरभ्यस्तो। अजाश्व इति पूषणम् आह । अजाश्वा अजा अजनाः॥
अथ अनुदात्तम् ।
दीर्घायुः अस्याः यः पतिः जीवाति शरदः शतम् ।
दीर्घायुः अस्याः यः पतिः जीवतु सः शरदः शतम् ।
शरत् शृताः अस्याम् ओषधयः भवन्ति ।
शीर्णाः आपः इति वा ।
मात्रा मानात् ।
बृहस्पते चयसे इत् पियारुम् ।
रातिः अभ्यस्तः ।
[ गातुं कृणवन् उषसः जनाय ।
समानं संमानमात्रं भवति ।
अत्र अह गोः अमन्वत नाम त्वष्टुः अपीच्यम् ।
इत्था चन्द्रमसः गृहे ।
अत्र ह गोः सममंसत आदित्यरश्मयः स्वं नाम ।
अपीच्यम् अपचितम् ।
अपगतम् ।
अपिहितम् ।
अन्तर्हितं वा ।
पीयतिः हिंसाकर्मा ।
गातुः व्याख्यातः ।
इति अपि निगमः भवति ।
] दंसयः कर्माणि ।
बृहस्पते यत् चातयसि देवपीयुम् ।
समान्या वियुते दूरेअन्ते ।
अमुत्र चन्द्रमसः गृहे ।
वियुते द्यावापृथिव्यौ ।
दंसयन्ति एनानि ।
विपरीतात् ।
निरूढोपधात् ।
अंहतिः च अंहः च अंहुः च हन्तेः ।
सः तुताव न एनम् अंहतिः अश्नोति ।
सः तूताव न एनम् अश्नोति अंहतिः ।
इति अपि निगमः भवति ।
कुत्साय मन्मन् अह्यः च दंसयः ।
वियवनात् । । ४.२५ ।

होतुः ह्वातव्यस्य ।
सप्तादित्यरश्मयः इति वदन्ति ।
सप्त सृप्ता संख्या ।
विश्पतिं सप्तपुत्रं सप्तमपुत्रं सर्पणपुत्रम् इति वा ।
तत्र अपश्यं सर्वस्य पातारं वा पालयितारं वा ।
तृतीयः भ्राता घृतपृष्ठः अस्य अयम् अग्निः ।
हरते भागं भर्तव्यः भवति इति वा ।
पलितस्य पालयितुः ।
अस्य वामस्य वननीयस्य ।
तृतीयः भ्राता घृतपृष्ठः अस्य अत्र अपश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम् ।
अस्य वामस्य पलितस्य होतुः तस्य भ्राता मध्यमः अस्ति अश्नः ।
भ्राता भरतेः हरतिकर्मणः ।
तस्य भ्राता मध्यमः अस्ति अशनः । । ४.२६ ।

इति पञ्चऋतुतया ।
अराः प्रत्यृताः नाभौ ।
इति षडृतुतया ।
षडरे आहुः अर्पितम् ।
हेमन्तशिशिरयोः समासेन ।
षट् पुनः सहतेः ।
पञ्च र्तवः संवत्सरस्य ।
प्रधिः प्रहितः भवति ।
पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने ।
तं संवत्सरं सर्वमात्राभिः स्तौति ।
इति च ब्राह्मणम् ।
द्वादशारं नहि तत् जराय ।
द्वादश प्रधयः चक्रम् एकम् ।
मासाः मानात् ।
तस्मिन् साकं त्रिशताः न शङ्कवः अर्पिताः षष्टिः न चलाचलासः ।
षष्टिः च ह वै त्रीणि च शतानि संवत्सरस्य अहोरात्राः ।
इति च ब्राह्मणं समासेन ।
सप्त शतानि विंशतिः च तस्थुः ।
सप्त च वै शतानि विंशतिः च संवत्सरस्य अहोरात्राः ।
इति च ब्राह्मणं विभागेन विभागेन ।
यत्र इमानि सर्वाणि भूतानि अभिसन्तिष्ठन्ते ।
संवत्सरप्रधानः उत्तरः अर्धर्चः ।
इति मासानाम् ।
एकचक्रम् एकचारिणम् ।
त्र्यृतुः संवत्सरः ।
सप्त युञ्जन्ति रथम् ।
चक्रं चकतेः वा ।
चरतेः वा ।
क्रामतेः वा ।
एकः अश्वः वहति सप्तनामा आदित्यः ।
सप्त अस्मै रश्मयः रसान् अभिसन्नामयन्ति ।
सप्त एनम् ऋषयः स्तुवन्ति इति वा ।
इदम् अपि इतरत् नाम एतस्मात् एव ।
अभिसन्नामात् ।
हिनोतेः वा ।
त्रिनाभि चक्रम् अजरम् अनर्वं यत्र इमा विश्वा भुवना अधि तस्थुः ।
अनर्वम् अप्रत्यृतम् अन्यस्मिन् ।
अजरम् अजरणधर्माणम् ।
हिमं पुनः हन्तेः वा ।
हेमन्तः हिमवान् ।
वर्षाः वर्षति आसु पर्जन्यः ।
गृईष्मः ग्रस्यन्ते अस्मिन् रसाः ।
ग्रीष्मः वर्षाः हेमन्तः इति संवत्सरः संवसन्ते अस्मिन् भूतानि ।
सप्त युञ्जन्ति रथम् एकचक्रम् एकः अश्वः वहति सप्तनामा ।
त्रिनाभि चक्रम् । । ४.२७ ।

एक अर्थम् अनेक शब्दम् इत्य् एतद् उक्तम्।[३४७]
अथ यान्य् अनेक अर्थान्य् एक शब्दानि तान्य् अतो अनुक्रमिष्यामो अनवगत संस्कारांश् च निगमान्।[३४७] (च्f णिर् १,२०) [प्रकृति प्रत्यय आदि संस्कार ड् ३४९]
तद् अओल॰दोल, ओतु आचल्सत्[३४७]
जहा जघान इत्य् अर्थः ।[३४७]


’’को नु मर्या अमिथितः सखा सखायम् अब्रवीत् [च्f ३,१५]।
जहा को अस्मद् ईसत्ऽऽ [३५०]
मर्या इति मनुष्य नाम मर्याद अभिधानम् वा स्यात् ।[३५०]
मर्यादा मर्यैर् आदीयते मर्यादा मर्य आदिनोर् विभागः ।[३५०]
मेथतिर् आक्रोश कर्मा।[३५०]
अपापकम् जघान कम् अहम् जातु को अस्मद् भीतः पलायत्[३५०]
निधा पाश्या भवति यत् निधीयत्[३५०]
पाश्या पाश समूहः ।[३५०]
पाशः पाशयतेर् विपाशनात् ।[३५०]


’’वयः सुपर्णा उप सेदुर् इन्द्रम् प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः ।
अप ध्वान्तम् ऊर्णुहि पूर्धि चक्षुस् मुमुग्ध्य् अस्मान् निधया इव बद्धान्।[३५२]
वयो वेर् बहुवचनम् सुपर्णाः सुपतना आदित्य रश्मि१ उपसेदुर् इन्द्रम् याचमानाः ।[३५३]
अप ऊर्णुह्य् आध्वस्तंश् चक्षुस्२।[३५३]
चक्षुस्१ ख्यातेर् वा चस्तेर् वा।[३५३]
पूर्धि पूरय देहि इति वा मुञ्च अस्मान् पाशैर् इव बद्धान्।[३५३]
[वरम् अविद्यमानस्य अध्याहाराद् विद्यमानस्य शब्दस्य आकाङ्क्षित अर्थ अभिधायकत्व कल्पना तस्माद् एवम् सर्वत्र अनवगत संस्कारानाम् अप्रसिद्ध अर्थानाम् पदानाम् सामर्थ्याद् आकाङ्क्षित रुप एव अर्थे अवस्थानम् भवति ड् ३५४]
’’पार्श्वतः श्रोनितः शितामतः ।ऽऽ [३५३]
पार्श्वम् पर्शुमयम् अङ्गम् भवति।[३५३]
पर्शु स्पृशतेः संस्पृष्टा पृष्ठ देशम्।[३५३]
पृष्ठम् स्पृशतेः संस्पृष्टम् अङ्गैः ।[३५३]
अङ्गम् अङ्गनाद् अञ्चनाद् वा।[३५३]
श्रोनिः श्रोनतेर् गति चला कर्मणः, श्रोनिश् चलति इव गच्छतः ।[३५३]
दोस् शिताम भवति दोस् द्रवतेः ।

योनिः शिताम इति शाकपूनिर्, विषितस्[स्लच्केनेद्] भवति।[३५३]
श्यामतो यकृत्त इति तैटीकिः ।[३५३]
श्यामम् श्यायतेः ।

यकृत् यथा कथा च कृत्यत्[३५३]
शिति मांसतो मेदस्तस् इति गालवः ।[३५३]
शितिः श्यतेर् मांसम् माननम् वा मानसम् वा मनो असिम्न्त् सीदति इति वा, मेदस् मेद्यतेः ।[३५३]


’’यद् इन्द्र चित्र मेहना अस्ति त्वा दातम् अद्रिवः ।
राधस् तन् नो विदद् वस उभया हस्त्या भर्ऽऽ [३५९]
यद् इन्द्र चित्रंश् चायनीयम् मन्हनीयम् धनम् अस्ति।[३५९]
यन् म इह न अस्ति इति वा त्रीनि मध्यमानि पदानि।[३५९]
त्वया नस् तद् दातव्यम् अद्रिवन्।[३५९]
अद्रिर् आदृणात्य् एनेन अपि वा अत्तेः स्यात्, ते सोमाद इति ह विज्ञायत्[३५९]
राधस् इति धन नाम रध्नुवन्त्य् एनेन् [३५९]
तत् नस् त्वम् वित्त धनस् उभाभ्याम् हस्ताभ्याम् आहर्[३५९]
उभौ समुब्धौ(चोन्fइनेद्) भवतः ।[३५९]
दमूना दममना वा दानमना वा दान्तमना वा अपि वा दम इति गृह नाम, तन् मनाः स्यात्, मनो मनोतेः ।[३५९]


’’जुत्सो दमूना अतिथिर् दुरोन इमम् नो यज्ञम् उप याहि विद्वान्।
विश्वा अग्नि८ अभियुजो विहत्य शत्रूयताम् आभरा भोजनानि।[३६२]
अतिथिर् अभ्यतितो गृहान् भवत्य्, अभ्येति तिथिसु पर कुलानि इति वा परगृहीतानि इति वा।[३६२]
दुरोन इति गृह नाम, दुरवा भवन्ति दुस्तर्पाः ।[३६२]
इमम् नो यज्ञम् उपयाहि विद्वान्त् सर्वा अग्नि८ अभियुजस् विहत्य शत्रूयताम् आभर भोजनानि।[३६२]
निहत्य अन्येसाम् बलानि शत्रूनाम् भवनाद् आरह भोजनानि इति वा धनानि इति वा।[३६२]
मूस मूसिका इत्य् अर्थः ।[३६२]
मूसिकाः पुनर् मुस्नातेर् मूसो अप्य् एतस्माद् एव्[३६२]


’’सम् मा तपन्त्य् अभितः सपत्नीर् इव प्र्शवः ।
मूसो न शिश्ना व्यदन्ति मा अध्यः स्तोतारम् ते शत क्रतु८ वित्तम् मे अस्य रोदसी।ऽऽ [३६४]
संतपन्ति माम् अभितः सपत्न्य इव इमाः पर्शु१ कूप पर्शु१ मूसिका इव अस्नातानि सूत्रानि व्यदन्ति।[३६२]
स्व अङ्ग अभिधानम् वा स्यात् शिश्नानि व्यदन्ति इति।[३६२]
संतपन्ति मा आधि अः कामाः स्तोतारम् ते शत क्रतु८।[३६२]
वित्तम् मे अस्य रोदसी जानीतम् मे अस्य द्यावा पृथिवी आव् इति।[३६२]
त्रितम् कूपे अवहितम् एतत् सूक्तम् प्रतिबभौ।[३६२]
तत्र ब्रह्म इतिहास मिश्रम् ऋच् मिश्रम् गाथा मिश्रम् भवति।[३६२]
त्रितस् तीर्णतमो मेधा३ बभूव, अपि वा सङ्ख्यानाम् एव अभिप्रेतम् स्याद् एकतो द्वितस् त्रित इति त्रयस् बभूवुः ।[३६२]


’’िसिरेन ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्र्यस्य इव रायः ।
सोम राजन् प्र न आयूंसि तारीर् अहानि इव सूर्यो वासरानि।ऽऽ [३६७]
ईसनेन वैसनेन वार्षनेन वा ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्र्यस्य इव धनस्य प्रवर्धय च न आयूंसि सोम राजन्।[३६७]
अहानि इव सूर्यो वासरानि।
वासरानि वेसरानि विवासनानि गमनानि इति वा।[३६७]
कुरुतना इत्य् अनर्थका उपजना भवन्ति कर्तन हन्तन यात्ना इति।[३६७]
जथरम् उदरम् भवति जग्धम् अस्मिन् ध्रियते धीयते वा।[३६७]


’’मरुत्वाम् इन्द्र वृसभस् रनाय पिबा सोमम् अनुस्वधम् मदाय्
आ सिंचस्व जथरे मध्व ऊर्मिम् त्वम् राजा असि प्रदिवः सुतानाम्।ऽऽ [३७०]
मरुत्वान् इन्द्र मरुद्भिस् तद्वान्, वृसभो वर्षिता अपाम्, रनाय रमनीयाय संग्रामाय, पिब सोमम्, अनुस्वधम् अन्वन्नम्, मदाय मदनीयाय जैत्राय, आसिञ्चस्व जथरे मधुन ऊर्मिम्।[३७०]
मधु सोमम् इत्य् औपमिकम् माद्यतेः ।
इदम् अपि इतरन् मधु एतस्माद् एव्[३७०]
त्व, राका असि पूर्वेष्व् अप्य् अहस्सु सुतानाम्।[३७०]


तितौ परिपवनम् भवति ततवद् वा तुन्नवद् वा तिल मात्र तुन्नम् इति वा।[३७१]


’’सक्तुम् इव तितौना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचम् अक्रत्
अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्र एषाम् लक्ष्मीर् निहिता अधि वाचि।ऽऽ[३७१]
सक्तुम् इव परिपवनेन पुनन्तः ।[३७१]
सक्तुः सचतेर् दुर्धावो भवति कसतेर् वा स्याद् विपरीतस्य विकसितो भवति।[३७१]
यत्र धीरा मनसा वाचम् अक्र्षत, प्रज्ञानम् धीराः प्रज्ञानवन्तो ध्यानवन्तस्, तत्र सखायः सख्यानि संजानते, भद्रा एषाम् लक्ष्मीर् निहित अधि वाचि इति।[३७१]
भद्रम् भगेन व्याख्यातम् भजति इयम् भूतानाम् अभिद्रवनीयम् भवद् रमयति इति वा भाजनवद् वा।[३७१]
लक्ष्मीर् लाभाद् वा लक्षणाद् वा लप्स्यनाद् वा लाञ्छनाद् वा लसतेर् वा स्यात् प्रेप्सा कर्मणो लग्यतेर् वा स्याद् आश्लेस कर्मणो लत्ततेर् वा स्याद् अश्लाघा कर्मणः ।[३७१]
शिप्र इत्य् उपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः ।[३७१]


’’तत् सूर्यस्य देवत्वम् तन् महित्वम् मध्या कर्तोर् विततम् संजभार्
यदेव युक्त हरितः सधस्थादाअद् रात्री वासस् तनुते सिम् अस्मै।ऽऽ [३७३]
तत् सूर्यस्य देवत्म तत् महित्वम् मध्ये यत् कर्मणाम् क्रियमानानाम् विततम् संह्रियते यदा असाव् अयुङ्क्त हरनान् आदित्य रश्मीन् हरितो अश्वान् इति वा अथ रात्री वासस् तनुते सिमस्मै वेसरम् अहर् अवयुवती सर्वस्मात् ।[३७३]
तथा अपि निगमो भवति।ऽऽ पुनः समव्यद् विततम् वयन्ती।समनात्सीत् ।ऽऽ [३७३]


’’िन्द्रेन सम् हि दृक्षसे संजग्मानो अबिभ्युसा।
मन्दू समान वर्चसा।ऽऽ [३७६]
इन्द्रेण हि सन्दृश्यसे सङ्गच्छमानो अबिभ्युषा गणेन। मन्दू मदिष्णू युवाम् स्थो अपि वा मन्दुना तेन इति स्यात् समान वर्चसा इत्य् एतेन व्याख्यातम्।[३७६]


’’ईर्म अन्तासः सिलिक मध्यमासः सम् शूरणासो दिव्यासो अत्याः ।
हंसा इव श्रेणिशो यतन्ते यदा आक्षिषुर् दिव्यम् अज्मम् अश्वाः ।ऽऽ[३७६]
ईर्म अन्ताः समीरित अन्ताः सुसमीरित अन्ताः पृथु अन्ता वा।[३७७]
सिलिक मध्यमाः संसृत मध्यमाः शीर्ष मध्यमा वा, अपि वा शिरस् आदित्यो भवति यद् अनुशेते सर्वाणि भूतानि मध्ये च एषाम् तिष्ठति इदम् अपि इतरत् शिरस् एतस्माद् एव समाश्रितान्य् एतद् इन्द्रियाणि भवन्ति।[३७७]
संशूरणासो दिव्यासो अत्याः ।[३७७]
शूरः शवतेर् गति कर्मणस्, दिव्या दिविजा, अत्या अतनाः ।[३७७]
हन्सा इव श्रेणिशस् यन्तन्त्
हंसा हन्तेर् घ्नन्त्य् अध्वानम् श्रेणिश इति श्रेनिः श्रयतेः समाश्रिता भवन्ति।[३७७]
यदा आक्षिसुर् यद् आपन् दिव्यम् अज्मम् अजनिमाजिम् अश्वाः ।[३७७]
अस्त्य् आदित्य स्तुतिर् अश्वस्य आदित्याद् अश्वो निस्तस्त इति।[३७७]
’’शूराद् अश्वम् वसवो निरत्स्त्ऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।[३७७]


’’कायमानो वना त्वम् यन् मातॄर् अजगन्न् अपः ।
न तत् ते अग्नि८ प्रमृसे निवर्तनम् यद् दूरे सन्न् इह अभवः ।[३७९]
कायमानश् चायमानः कामयमान इति वा वनानि त्वम् यन् मातॄर् अपो अगमः उपशाम्यन् न तत् ते अग्नि८ प्रमृस्यते निवर्तनम् दूरे यत् सन्न् इह भवसि जायमानः ।[३७९]
’’लोधम् नयन्ति पशु मन्यमानाःऽऽ लुब्धम् ऋषिम् नयन्ति पशुम् मन्यमानाः ।[३८०]
’’शीरम् पावक शोचिसम्।ऽऽ पावक दीप्तम्।[३८०]
अनुशायिनम् इति वा आशिनम् इति वा।[३८०]


’’कनीनका इव विद्रधे नवे द्रुपदे अर्भक्
बभ्रू यामेषु शोभेत्ऽऽ [३८१]
कनीनक१ कन्यक१ [३८१]
कन्या कमनीया भवति, क्व इयम् नेतव्या इति वा कमनेन आनीयत इति वा कनतेर् वा स्यात् कान्ति कर्मणः ।[३८१]
कन्ययोर् अधिस्थान वचनानि सप्तम्या एकवचनानि इति शाकपूनिः ।[३८१३८२]
विद्धयोर् दारु पाद्वोर् दारु दृणातेर् वा तस्माद् एव द्रु।[३८१]
नव१ नव जात१ , अर्भक१ अवृद्ध१ , ते यथा तद् अधिस्थानेषु शोभेते एवम् बभ्रू यामेषु शोभेत्[३८२]
बभ्रु ओर् अश्वयोः संस्तवः ।[३८२]
इदंश् च मेदाद् इदंश् च मेदाद् इत्य् ऋषिः प्रसङ्ख्याय आः[३८२]
’’सुवास् त्वा अधि तुग्वनि।ऽऽ सुवास् तुर्णदी तुग्व तीर्थम् भवति तूर्णम् एतद् आयन्ति।[३८२]
’’कुवित् नंसन्ते मरुतः पुनर् नः ।
पुनर् नो नमन्ते मरुतः ।ऽऽ नसन्त इत्य् उपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः ।[३८२]
’’ये ते मदा आहनसो विहायसस् तेभिर् इन्द्रंश् चोदय दातवे मघम्।ऽऽ ये ते मदा आहननवन्तो वञ्चनवन्तस् तैर् इन्द्रंश् चोदय दानाय मघम्।[३८२]


’’ुपो अदर्शि शुन्ध्युवो न वक्षो नोधस् इव आविरकृत प्रियानि।
अद्मसत् न सततो बोधयन्ती शश्वत् तम् आगात् पुनर् एयुसीनाम्।ऽऽ [३८६]
उपादर्शि शुन्ध्युवः शुन्ध्युर् आदित्यो भवति शोधनात् तस्य एव वक्षो भाषो अभ्यूधम्।[३८६]
इदम् अपि इतरद् वक्षस् एतस्माद् एव अध्यूधम् काय्[३८६]
शकुनिर् अपि शुन्ध्युर् उच्यते शोधनाद् एव उदक चरो भवत्य् आपो अपि शुन्ध्युव उच्यन्ते शोधनाद् एव्[३८६३८७]
नोधस् ऋषिर् भवति नवनम् दधाति स यथा स्तुति आ कामान् आविस्कुरुत एवम् उसस् रूपान्य् आविस्कुरुत्[३८७]
अद्मसद् अद्म अन्नम् भवत्य् अद्मसादिनी इति वा अन्नसानिनी इति वा।[३८७]
ससतो बोधयन्ती शश्वत् तम् आगात् पुनर् एयुसीनाम्।
स्वपतो बोधयन्ती शाश्वति कतम् आगात् पुनर् आगमिनीनाम्।[३८७]
’’ते वासीमन्त इस्मिनः ।ऽऽ ईसनिन इति वा एषनिन इति वा आर्षिन इति वा।[३८७]
वासीति वाच् नाम वाश्यत इति सत्याः ।[३८७]
’’शंशाव अधर्यु८ प्रति मे गृणीहि इन्द्राय वाहः कृणवाव जुस्तम्।ऽऽ [३८७]
अभिवहन स्तुतिम् अभिसवन प्रवादाम् स्तुतिम् मन्यन्त ऐन्द्री त्व् एव शस्यत्[३८७]
परित्कम्य इत्य् उपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः ।[३८७]


सुविते सु इते सुगते प्रजायाम् अति वा।[३८७]
सुविते मा धाः ।
इत्य् अपि निगमो भवति।[३८७]
दयतिर् अनेक कर्मा।[३८७]
’’नवेन पूर्वम् दयमानाः स्याम्ऽऽ इत्य् उपदया कर्मा।[३८८]
’’य एक इद् विदयते वसु।ऽऽ इति दान कर्मा वा विभाग कर्मा वा।[३८८]
’’दुर्वर्तुर् भीमो दयते वनानि।ऽऽ इति हिंसा कर्मा।[३८८]
’’िमे सुता इन्दवः प्रातर् इत्वना सजोससा पिबतम् अश्विना तान्।ऽऽ [३८८]
अयम् हि वा अमूति७ वन्दनाय माम् वायसो दोसा दयमानो अबूबुधत् ।
दयमान इति।[३८८]
नू चिद् इति निपातः पुरान नवयोर् नू च इति च्[३८८]
’’द्या चित् नू चित्त दर्पो नदीनाम्।ऽऽ [३८८]
अद्य च पुरा च तद् एव कर्म नदीनाम्।[३८८]
’’नू च पुरा च सदनम् रयीणाम्।ऽऽ [३८८]
अद्य च पुरा च सदनम् रयीणाम्।
रयिर् इति धन नाम रातेर् दान कर्मणः ।[३८९]


’’विद्याम तस्य ते वयम् अकूपारस्य दावन।ऽऽ [४००]
विद्याम तस्य ते वयम् अकुपरणस्य दानस्य।[४००]
आदित्यो अप्य् अकूपार उच्यते अकूपारो भवति दूरपारः ।[४००]
समुद्रो अप्य् अकूपार उच्यते अकूपारो भवति महा पारः ।[४००]
कच्छपो अप्य् अकूपार उच्यते अकूपारस् न कूपम् ऋच्छति इति।[४००]
कच्छपः कच्छम् पाति कच्छेन पाति इति वा कच्छेन पिबति इति वा।[४००]
कच्छः खच्छः खच्छदः ।[४००]
अयम् अपि इतरो नदी कच्छ एतस्माद् एव कम् उदकम् तेन छाद्यत्[४००]
’’शिशीते शृण्गे रक्षसे विनिक्ष्ऽऽ [४००]
निश्यति शृण्गे रक्षसो विनिक्षनाय्[४००]
रक्षस् रक्षितव्यम् अस्माद् रहसि क्षनोति इति वा रात्रि७ नक्षत इति वा।[४००]
’’ग्निः सुतुकः सुतुकेभिर् अश्वैः ।ऽऽ [४००]
सुतुकनः सुतुकनैर् इति वा सुप्रजाः सुप्रजोभिर् इति वा।[४००]
’’सुप्रायना अस्मिन् यज्ञे वि श्रयन्ताम्।ऽऽ सुप्रगमनाः ।[४००]


’’देवा नो यथा सदम् इत् वृधे असन्न प्रायुवस् रक्षितारो दिवेदिव्ऽऽ [४०५]
देवा नो यथा सदा वर्धनाय स्युर् अप्रायुवो अप्रमाद्यन्तो रक्षितारश् च अहन्य् अहनि।[४०५]
च्यवन ऋषिर् भवति च्यावयिता स्तोमानांश् च्यवानम् इत्य् अप्य् अस्य निगमा भवन्ति।[४०५]
’’युवंश् च्यवानम् सनयम् यथा रथम् पुनर् युवानंश् चरथाय तक्षथुर् ।ऽऽ [४०६]
युवांश् च्यवनम् सनयम् पुरानम् यथा रथम् पुनर् युवानंश् चरनाय ततक्षथुर् युवा प्रयौति कर्माणि।[४०६]
तक्षतिः करोति कर्मा।[४०६]
रजस् रजतेर् ज्योतिष् रजस् उच्यत उदकम् रजस् उच्यते लोका रजांस्य् उच्यन्ते असृक् अहनी रजसी उच्येत्[४०६]
’’रजांसि चित्रा विचरन्ति तन्यवः ।ऽऽ इत्य् अपि निगमग् भवति।[४०६]
हरो हरतेर् ज्योतिष् हर उच्यत्[४०६]
उदकम् हर उच्यत्[४०६]
लोका हरांस्य् उच्यन्त्[४०६]
असृक् अहनी हरसी उच्येत्[४०६]
’’प्रत्य् अग्नि८ हरसा हरः शृणीहि।ऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।[४०६]
’’जुहुरे विचितयन्तः ।ऽऽ जुह्विरे विचेतयमानाः ।[४०६]
व्यन्त इत्य् एषो अनेक कर्मा।[४०६]
’’पदम् देवस्य नमसा व्यन्तः ।ऽऽ इति पश्यति कर्मा।[४०६]
’’वीहि शूर पुरोळाशम्।
२ इति खादति कर्मा।[४०६]
’’वीतम् पातम् पयस उस्रियायाः ।ऽऽ [४०७]
अश्नीतम् पिबतम् पयस उस्रियायाः ।[४०७]
उस्रिया इति गो नाम उत्स्राविनो अस्याम् भोगा उस्रा इति च्[४०७]
’’त्वाम् इन्द्र मतिभिः सुते सुनीथासो वसूयवः ।
गोभिः क्राना अनूसत्ऽऽ
गोभिः कुर्वाना अस्तोसत्[४०७]
’’ा तू सिञ्च हरिमीम् द्रोरुपस्थे वाशीभिस् तक्षत अश्मन्मयीभिः ।ऽऽ आसिञ्च हरिम् द्रोर् उपस्थे द्रुममयस्य्[४०७]
हरिः सोमो हरित वर्णो अयम् अपि इतरो हरिर् एतस्माद् एव्[४०७]
वाशीभिस् तक्षत अश्मन्मयीभिः ।[४०७]
वाशीभिर् अस्ममयीभिर् इति वा वाच् भिर् इति वा।[४०७]
’’स शर्धदर्यो विसुनस्य जन्तोर् मा शिश्न देवा अपि गुरृतम् नः ।ऽऽ [४०७]
स उत्सहताम् यो विसुनस्य जन्तोर् विसमस्य मा शिश्न देवा अब्रह्मचर्याः ।[४०७]
शिश्नम् श्नथतेः ।[४०७]
अपिगुर् ऋतम् नः ।
सत्यम् वा यज्ञम् वा।[४०७]


’’ा घा ता गच्छ अनुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन्न् अजामि।
उप बर्बृहि वृसभाय बाहुम् अन्यम् इच्छस्व सुभगे पतिम् मत् ।ऽऽ
आगमिष्यन्ति तान्य् उत्तरानि युगानि यत्र जामयः करिष्यन्त्य् अजामि कर्माणि।
जामि अतिरेक नाम बालिशस्य वा असमान जातीयस्य वा उपजनः ।
उपधेहि वृसभाय बाहुम् अन्यम् इच्छस्व सुभगा८ पतिम् मद् इति व्याख्यातम्।


’’दौर् मे पिता जनिता नाभिर् अत्र बन्धुर् मे माता पृथिवी महीयम्।
उत्तानयोश्चंवोर् योनिर् अन्तरत्रा पिता दुहितुर् गर्भम् आदात् ।ऽऽ
द्यौर् मे पिता पिता वा पालयिता वा जनयिता, नाभिर् अत्र बन्धुर् मे, माता पृथिवी महती इयम्।
बन्धुः सम्बन्धात् ।
नाभिः सन्नहनात् नाभि आ सन्नद्धा गर्भा जायन्त इत्य् आहुर् एतस्माद् एव ज्ञातीन्त् सनाभि१ इत्य् आचक्षते सम्बन्धु१ इति च्
ज्ञातिः संज्ञानात् ।
उत्तानयोश्चंवोर् योनिर् अन्तः ।
उत्तान उत्ततान ऊर्ध्वतानो वा।
तत्र पिता दुहितृ६ गर्भम् दधाति पर्जन्यः पृथिविएः ।
शम्युः सुखयुः ।
’’था नः शम्योर् अरपो दधात्ऽऽ
रपस् रिप्रम् इति पाप नामनी भवतः ।
शमनंश् च रोगानाम् यावनंश् च भयानाम्।
अथ अपि शम्युर् बार्हस्पत्य उच्यत्
’’तच्छम् योर् आवृणीमहे गातुम् यज्ञाय गातुम् यज्ञपतय्ऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।
गमनम् यज्ञाय गमनम् यज्ञ पति४।


अदितिर् अदीना देव माता।


’’दितिर् द्यौर् अदितिर् अन्तरिक्षम् अदितिर् माता स पिता स पुत्रः ।
विश्वेदेवा अदितिः पञ्च जना अदितिर् जातम् अदितिर् जनित्वम्।ऽऽ इत्य् अदितेर् विभूतिम् आचष्ट एनान्य् अदीनानि इति वा।
’’यम् एरिरे भृगवःऽऽ एरिर इति ईर्तिर् उपसृष्टस् अभ्यस्तः ।


’’ुत स्मैनम् वस्त्रमथि न तायुम् अनु क्रोशन्ति क्षितयो भरेषु।
नीचायमानम् जसुरिम् न श्येनम् श्रवश्चाच्छा पशुम् अच्च यूथम्।ऽऽ
अपि स्म एनम् वस्त्र मथिम् इव वस्त्र माथिनम्।
वस्त्रम् वस्तेस् तायुर् इति स्तेन नाम संस्त्यानम् अस्मिन् पापकम् इति नैरुक्तास् तस्यतेर् वा स्यात् ।
अनुक्रोशन्ति क्षितयः संग्रामेषु।
भर इति संग्राम नाम भरतेर् वा हरतेर् वा।
नीचायमानम् नीचैर् अयमानम्।
नीचैर् निचितम् भवत्य् उच्चैर् उच्चितम् भवति।
जस्तम् इव श्येनम्।
श्येनः शंसनीयम् गच्छति।
श्रवश्चाच्छा पशुमत् च यूथम्।
श्रवश् च अपि पशुमत् च यूथम्।
प्रशंसांश् च यूथंश् च धनंश् च यूथंश् च इति वा।
यूथम् यौतेः समायुतम् भवति।
’’िन्धान एनम् जरते स्वाधीः ।ऽऽ
गृणाति।
मन्दी मन्दतेः स्तुति कर्मणः ।
’’प्र मन्दिने पितुमद् अर्चता वचः ।ऽऽ
प्रार्चत मन्दिने पितुमद् वचस्२।
गौर् व्याख्यातः ।


’’त्राह गोर् अमन्वत नाम त्वस्तुर् अपीच्यम्।
इत्था चन्द्रमसो गृःऽऽ
अत्र ह गोः सममंसत आदित्य रश्मयः स्वम् नाम अपीच्यम् अपगतम् अपचितम् अपिहितम् अन्तर्हितम् वा अमुत्र चन्द्रमसो गृः
गातुर् व्याख्यातः ।
’’गातुम् कृणवन्न् उससो जनाय्ऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।
दंसयः कर्माणि दंसयन्त्य् एनानि।
’’कुत्साय मन्मन् नह्यश् च दंसयः ।ऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।
’’स तूताव नैनम् अश्नोत्य् अंहतिः ।ऽऽ
स तुताव न एनम् अंहतिर् अश्नोत्य् अंहतिश् च अंहश् च अह्मुश् च हन्तेर् निरूध उपधाद् विपरीतात् ।
’’बृहस्पते चयस इत् पियारुम्।ऽऽ
बृहस्पति८ यच् चातयसि देव पीयुम् पीयतिर् हिंसा कर्मा।
वियुत१ द्यावा पृथिवी औ वियवनात् ।
’’समान्या वियुते दूरे अन्त्ऽऽ
समानम् सम्मान मात्रम् भवति।
मात्रा मानात् ।
दूरम् व्याख्यातम्।
अन्तो अततेः ।
ऋधक् इति पृथक् भावस्य प्रवचनम् भवत्य् अथ अप्य् ऋध्नोति अर्थे दृश्यत्
’’ृधकया ऋधगुताशमिस्थाः ।ऽऽ
र्ध्नुवन्न् अयाक्षीर् ऋध्नुवन्न् अशमिस्था इति च्
अस्या इति च अस्य इति च उदात्तम् प्रथम आदेशे अनुदात्तम् अन्वादेश्
तीव्र अर्थतरम् उदात्तम् अल्पीयो अर्थतरम् अनुदात्तम्।
’’स्या ऊ सु न उप सातये भुवोहेळमानो ररिवाम् अजाश्व श्रवस्यताम् अजाश्व्ऽऽ
अस्यै नः सातय उपभव आलेळमानो अक्रुध्यन्।
ररिवान् रातिर् अभ्यस्तः ।
अजाश्व इति पूसनम् आह, अजाश्वा अजा अजनाः ।
अथ अनुदात्तम्।
’’दीर्घायुर् अस्या यः पतिर् जीवाति शरदः शतम्।ऽऽ
दीर्घ आयुस् अस्या यः पतिर् जीवतु स शरदः शतम्।
शरद् शृता अस्याम् ओसधयो भवन्ति शीर्णा आप इति वा।
अस्य इत्य् अस्या इत्य् एतेन व्याख्यातम्।


’’स्य वामस्य पलितस्य होतुस् तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्य् अश्नः ।
तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्यात्रापश्यम् विश्पतिम् सप्तपुत्रम्।ऽऽ
अस्य वामस्य वननीयस्य पलितस्य पालयितृ६ होतृ६ ह्वातव्यस्य तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्य् अशनः ।
भ्राता भरतेर् हरति कर्मणो हरते भागम् भर्तव्यो भवति इति वा।
तृतीयो भ्राता घृत पृष्ठो अस्य अयम् अग्निः ।
तत्र अपश्यम् सर्वस्य पातारम् वा पालयितारम् वा विश्पतिम् सप्त पुत्रम् सप्तम पुत्रम् सपर्ण पुत्रम् इति वा।
सप्त सृप्ता सङ्ख्या सप्त आदित्य रश्मि१ इति वदन्ति।


’’सप्त युञ्जन्ति रथम् एक चक्रम् एको अश्वो वहति सप्तनामा।
त्रिनाभि चक्रम् अजरम् अनर्वम् यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ।ऽऽ
सप्त युञ्जन्ति रथम् एक चक्रम् एक चारिनम्।
चक्रंश् चकतेर् वा चरतेर् वा क्रामतेर् वा।
एको अश्वो वहति सप्त नामा आदित्यः, सप्त अस्मै रश्मयो रसान् अभिसन्नामयन्ति, सप्त एनम् ऋषयः स्तुवन्ति इति वा।
इदम् अपि इतरत् नाम एतस्माद् एव अभिसन्नामात् ।
संवत्सर प्रधान उत्तरो अर्धर्चः ।
त्रि नाभि चक्रम् त्रि ऋतुः संवत्सरो ग्रीस्मो वर्षा हेमन्त इति।
संवत्सरः संवसन्तेऽअस्मिन् भूतानि।
ग्रीस्मो ग्रस्यन्तेऽअस्मिन् रसा, वर्षा वर्षत्य् आसु पर्जन्यस्, हेमन्तो हिमवान्, हिमम् पुनर् हन्तेर् वा निहोतेर् वा।
अजरम् अजरन धर्मानम् अनर्वम् अप्रत्यृतम् अन्यस्मिन्।
यत्र इमानि सर्वाणि भूतान्य् अभिसंतिष्ठन्ते तम् संवत्सरम् सर्व मात्राभिः स्तौति।
’’पञ्चारे चक्रे परिवर्तमानेऽऽ इति पञ्च ऋतुतया।
पञ्च ऋतु१ संवत्सरस्य इति च ब्राह्मणम् हेमन्त शिशिरयोः समासेन्
’’सळर आहुर् अर्पितम्ऽऽ इति सस् ऋतुतया।
अराः प्रत्यृता नाभि७।
सस् पुनः सहतेः ।
’’द्वादशारम् नहि तज्जराय्ऽऽ ’’ द्वादश प्रधयश् चक्रमेकम्।ऽऽ इति मासानाम्।
मासा मानात् ।
प्रधिः प्रहितो भवति।
एतस्मिन्त् साकम् त्रिशता न शङ्कवोर् पिताः सस्तिर् न चलाचलासः ।ऽऽ
सस्तिश् च ह वै त्रीनि च शतानि संवत्सरस्य अहोरात्रा इति च ब्राह्मणम् समासेन्
’’सप्त शतानि विंशतिश् च तस्थुः ।ऽऽ
सप्त च वै शतानि विंशतिश् च संवत्सरस्य अहोरात्रा इति च ब्राह्मणम् विभागेन विभागेन्