विष्णुपुराणम्/षष्टांशः/अध्यायः ५

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
  1. अध्यायः १
  2. अध्यायः २
  3. अध्यायः ३
  4. अध्यायः ४
  5. अध्यायः ५
  6. अध्यायः ६
  7. अध्यायः ७
  8. अध्यायः ८

श्रीपराशर उवाच
आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः
उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्यात्यंतिकं लयम् १
आध्यात्मिकोपि द्विविधश्शरीरो मानसस्तथा
शरीरो बहुभिर्भेदैर्भिद्यते श्रूयतां च सः २
शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः
गुल्मार्शःश्वयथुश्वासच्छर्द्यादिभिरनेकधा ३
तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठांगामयसंज्ञितैः
भिद्यते देहजस्तापो मानसं श्रोतुमर्हसि ४
कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः
शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिमयस्तथा ५
मानसोऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा
इत्येवमादिभिर्भेदैस्तापो ह्याध्यात्मिकः स्मृतः ६
मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः
सरीसृपाद्यैश्च नृणां जायते चाधिभौतिकः ७
शीतवा तोष्णवर्षांबुवैद्युतादिसमुद्भवः
तापो द्विजवरश्रेष्ठैः कथ्यते चाधिदैविकः ८
गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा
दुःखं सहस्रशो भेदैर्भिद्यते मुनिसत्तम ९
सुकुमारतनुर्गर्भे जंतुर्बहुमलावृते
उल्वसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः १०
अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर्मातृभोजनैः
अत्यंततापैरत्यर्थं वर्द्धमानातिवेदनः ११
प्रसारणाकुंचनादौ नांगानां प्रभुरात्मनः
शकृन्मूत्रमहापंकशायी सर्वत्र पीडितः १२
निरुच्छ्वासः सचैतन्यस्स्मरञ्जन्मशतान्यथ
आस्ते गर्भेऽतिदुःखेन निजकर्मनिबंधनः १३
जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः
प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबंधनः १४
अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैस्सूतिमारुतैः
क्लेशान्निष्क्रांतिमाप्नोति जठरान्मातुरातुरः १५
मूर्च्छामवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना
विज्ञानभ्रंशमाप्नोति जातश्च मुनिसत्तम १६
कंटकैरिव तुन्नांगः क्रकचैरिव दारितः
पूतिव्रणान्निपतितो धरण्यां क्रिमिको यथा १७
कंडूयनेऽपि चाशक्तः परिवर्त्तेप्यनीश्वरः
स्नानपानादिकाहारमप्याप्नोति परेच्छया १८
अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस्तथा
भक्ष्यमाणोऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे १९
जन्मदुःखान्यनेकानि जन्मनोनंतराणि च
बालभावे यदाप्नोति ह्याधिभौतादिकानि च २०
अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढांतःकरणो नरः
न जानाति कुतः कोहं क्वाहं गंता किमात्मनः २१
केन बंधेन बद्धोहं कारणं किमकारणम्
किं कार्यं किमकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते २२
को धर्मः कश्च वाऽधर्मः कस्मिन्वर्त्तेऽथ वा कथम्
किं कर्त्तव्यमकर्त्तव्यं किं वा किंगुणदोषवत् २३
एवं पशुसमैर्मुढैरज्ञानप्रभवं महत्
अवाप्यते नरैर्दुःखं शिश्नोदरपरायणैः २४
अज्ञानं तामसो भावः कार्यारंभप्रवृत्तयः
अज्ञानिनां प्रवर्त्तंते कर्मलोपास्ततो द्विज २५
नरकं कर्मणां लोपात्फलमाहुर्मनीषिणः
तस्मादज्ञानिनां दुःखमिह चामुत्र चोत्तमम् २६
जराजर्जरदेहश्च शिथिलावयवः पुमान्
विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः २७
दूरप्रनष्टनयनो व्योमांतर्गततारकः
नासाविवरनिर्यातलोमपुंजश्चलद्वपुः २८
प्रकटीभूतसर्वास्थिर्नतपृष्ठास्थिसंहतिः
उत्सन्नजठराग्नित्वादल्पाहारोऽल्पचेष्टितः २९
कृच्छ्राच्चंक्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः
मंदीभवच्छ्रोत्रनेत्रस्स्रवल्लालाविलाननः ३०
अनायत्तैस्समस्तैश्च करणेर्मरणोन्मुखः
तत्क्षणेप्यनुभूतानामस्मर्ताऽखिलवस्तुनाम् ३१
सकृदुच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः
श्वासकाशसमुद्भूतमहायासप्रजागरः ३२
अन्येनोत्थाप्यतेऽन्येन तथा संवेश्यते जरी
भृत्यात्मपुत्रदाराणामवमानास्पदी कृतः ३३
प्रक्षीणाखिलशौचश्च विहाराहारसस्पृहः
हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाश्षोबांधवः ३४
अनुभूतमिवान्यस्मिञ्जन्मन्यात्मविचेष्टितम्
संस्मरन्यौवने दीर्घं निश्वसत्यभितापितः ३५
एवमादीनि दुःखानि जरायामनुभूय वै
मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणुतान्यपि ३६
श्लथद्ग्रीवांघ्रिहस्तोऽथ व्याप्तो वेपथुना भृशम्
मुहुर्ग्लानिः परवशो मुहुर्ज्ञानलवान्वितः ३७
हिरण्यधान्यतनय भार्याभृत्यगृहादिषु
एते कथं भविष्यंतीत्यतीव ममताकुलः ३८
मर्मभिद्भिर्महारोगैः क्रकचैरिव दारुणैः
शरैरिवांतकस्योग्रैश्छिद्यमानासुबंधनः ३९
परिवर्त्तितताराक्षो हस्तपादं मुहुः क्षिपन्
संशुष्यमाणताल्वोष्ठपुटो घुरघुरायते ४०
निरुद्धकंठो दोषौघैरुदानश्वासपीडितः
तापेन महता व्याप्तस्तृषा चार्त्तस्तथा क्षुधा ४१
क्लेशादुत्क्रांतिमाप्नोति यमकिंकरपीडितः
ततश्च यातनादेहं क्लेश्नो प्रतिपद्यते ४२
एतान्यन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम्
शृणुष्व नरके यानि प्राप्यंते पुरुषैर्मृतैः ४३
याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दंडताडनम्
यमस्य दर्शनं चोग्रमुग्रमार्गविलोकनम् ४४
करंभवालुकावह्नियंत्रशस्त्रासिभीषणे
प्रत्येकं नरकेयाश्च यातना द्विज दुःसहाः ४५
क्रकचैः पाट्यमानानां मूषायां चापि दह्यताम्
कुठारैः कृत्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम् ४६
शूलेष्वारोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम्
गृध्रैस्संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश्चोपभुज्यताम् ४७
क्वाथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे
उच्चान्निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयंत्रकैः ४८
नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै
प्राप्यंते नारकैर्विप्र तेषां संख्या न विद्यते ४९
न केवलं द्विजश्रेष्ठ नरके दुःखपद्धतिः
स्वर्गेपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर्नास्ति निर्वृतिः ५०
पुनश्च गर्भे भवति जायते च पुनःपुनः
गर्भे विलीयते भूयो जायमानोऽस्तमेति वै ५१
जातमात्रश्च म्रियते बालभावेऽथ यौवने
मध्यमं वा वयः प्राप्य वार्द्धके वाथ वा मृतिः ५२
यावज्जीवति तावच्च दुःखैर्नानाविधैः प्लुतः
तं तु कारणपक्ष्मौघैरास्ते कार्पासबीजवत् ५३
द्र व्यनाशो! तथोत्पत्तौ पालने च सदा नृणाम्
भवंत्यनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिषु ५४
यद्यत्प्रीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते
तदेव दुःखवृक्षस्य बीजत्वमुपगच्छति ५५
कलत्रपुत्रमित्रार्थगृहक्षेत्रधनादिकैः
क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथा सुखम् ५६
इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम्
विमुक्तिपादपच्छायामृते कुत्र सुखं नृणाम् ५७
तदस्य त्रिविधस्याऽपि दुःखजातस्य वै मम
गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः ५८
निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा
भेषजं भगवत्प्राप्तिरेकांतात्यंतिकी मता ५९
तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्त्तव्यः पंडितैर्नरैः
तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ६०
आगमोत्थं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तदुच्यते
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् ६१
अंधं तम इवाज्ञानं दीपवच्चेंद्रियोद्भवम्
यथा सूर्यस्तथा ज्ञानं यद्विप्रर्षे विवेकजम् ६२
मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वा यन्मुनिसत्तम
तदेतच्छ्रूयतामत्र संबंधे गदतो मम ६३
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ६४
द्वे वै विद्ये वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः
परया त्वक्षरप्राप्तिरृग्वेदादिमयापरा ६५
यत्तदव्यक्तमजरमचिंत्यमजमव्ययम्
अनिर्द्देश्यमरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् ६६
विभु सर्वगतं नित्यं भूतयोनिरकारणम्
व्याप्य प्याप्तं यतः सर्वं यद्वै पश्यंति सूरयः ६७
तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः
श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ६८
तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः
वाचको भगवच्छब्दस्तस्याद्यस्याक्षयात्मनः ६९
एवं निगदितार्थस्य तत्तत्त्वं तस्य तत्त्वतः
ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ७०
अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज
पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्युपचारतः ७१
शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि शब्दिते
मैत्रेय भगवच्छब्दस्सर्वकारणकारणे ७२
संभर्त्तेति तथा भर्त्ता भकारोर्थद्वयान्वितः
नेता गमयता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने ७३
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसश्श्रियः
ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ७४
वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि
स च भूतेष्वश्षोए!षु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ७५
एवमेष महाञ्छब्दो मैत्रेय भगवानिति
परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ७६
तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः
शब्दोयं नोपचारेण त्वन्यत्र ह्युपचारतः ७७
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम्
वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ७८
ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यश्षोतः
भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ७९
सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि
भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस्ततः स्मृतः ८०
खांडिक्यजनकायाह पृष्टः केशिध्वजः पुरा
नाभव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ८१
भूतेषु वसते सॐऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत्
धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ८२
स सर्वभूतप्रकृतिं विकारान्गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः
अतीतसर्वावरणोखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतराले ८३
समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशक्तिलेशावृतभूतवर्गः
इच्छागृहीताभिमतोरुदेहस्संसाधिताश्षोजगद्धितो यः ८४
तेजोबलैश्वर्यमहावबोध सुवीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः
परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयस्संति परावरेशो! ८५
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो व्यक्तस्वरूपः ह्प्रकटस्वरूपः
सर्वेश्वरस्सर्वदृक् सर्वविच्च समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ८६
संज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेकरूपम्
संदृश्यते वाप्यवगम्यते वा तज्ज्ञानमज्ञानमतोन्यदुक्तम् ८७
इति श्रीविष्णुमहापुराणे षष्ठांशो! पंचमोऽध्यायः ५