मालविकाग्निमित्रम् pdf

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
मालविकाग्निमित्रम्
कालिदासः
१८६९

Google This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shclves before it was carefully scanned by Google as part of a projec to make the world's boks discoverable onlinc. It has survived ong enough for the copyright tocxpirc and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whosc legal copyright term has cxpired. Whether a book is in the public domain may vary country tocountry. Public domain books arc our gatcways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy fom the publisher to a library and finally to you. Usage guidelines CGoogle is proud to partner with librarcs todigituzc public doman matcrnals and make them widely accessible. Public domam books belong to the public and we are mcrcly their custodians. Nevertheless, this work is cxpensive, so in order to accpproviding this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial partics, including placing technical restrictions on automatcdqucrying. We also ask that you: + Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes. + Refrain m autocted querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. Wccncourage thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attribution The Coogle "watcrmark" you scc on cach file is cssential for informing people about this project and helping them find additional matcrials through Coogle Book Search. Pleased do not remove it. + Keep it gal Whatever your usc, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we clicve a book is in the public domain for uscrs in the United States, that the work is also in the public domain for uscrs in other countrics. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't ofler guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any mamncr anywhere in the world. Copyright infrimgcmcnt liability can be quite sccre About Google Book Search CGoogle's mission is to organize the world's information and to make it universally accCssible and useful. Coogle Book Search helps readcrs disCover the world's books while belping authors andpublishers rCach new audiences. You can scarch throught the full text of this book on the web http://books .google.CCIII/ पृष्ठम्:मालविकाग्निमित्रम्.djvu/२ का । GIFT OF HORACE W. CARPENTIER • • • • <=== • • • • 6STATI L

CC 4|EX LIBRIS ॥ }} 730 K4 7यः पृष्ठम्:मालविकाग्निमित्रम्.djvu/४ पृष्ठम्:मालविकाग्निमित्रम्.djvu/५ पृष्ठम्:मालविकाग्निमित्रम्.djvu/६ पृष्ठम्:मालविकाग्निमित्रम्.djvu/७ ( २.५ ।। $ombay Samskrit $gries. NoVI THE MALAVIK AGNIMITRA. पृष्ठम्:मालविकाग्निमित्रम्.djvu/९ CO e = e = e = H. :::::: MALAVIKAGNIMITRA, A S A NSKRIT PLAY BY KALIDASA EDITED WITH NOTES BY SHANKAR P. PANDIT, M.A., SENIOR DAKSHINA FELLOWDECCAN COLLEGE, &c. &c. &c. Registered under Act XXV. of 1887. 23 0 m b a gः GOVERNMENT CENTRAL B00K DEPOT. 1869. • • • • • • = C C = D = CO ० ० BOMBAY PRINTED AT THE EDUCATION SOCIETY'S PRESS, BYcULLA. /

U

CRITICAL NOTICEB.


The present edition of the Malavikagnimitra is based upon a collation of seven MSS., six of which are written in the Devanagari and the remaining one in the Telagu character. They are as follows :-

(1) A Msin the office of the Secretary to the Dak shini Prize Committee and originally belonging to Mr Ganesh Shastri Lele. It is altogether a recent MS., not being older than six years. It contains thirty-four and a half oblong leaves, of thick blue paper, and is written in a bold and legible hand. Its colophon is इति कालिदासविरचितमालविकाग्निमित्रनाम नाटकं समाप्तम् । Iलेखङ्गपाठकयोः ।। ४ ॥ शके १७८५ रुधिरो द्रारीनामसंवत्सरे भाद्रपद शुक्ल १२ द्वादश्यां गुरुवासरे लेखनं परिपूर्णमस्तु ॥ शुभं भवतु । यादृशं पुस्तकं दृष्ट्वा तादृशं लिखितं मया । यदि शुद्धबुद्धे वा मम दोषो न विद्यते ॥ १ ॥ जलाद्रक्षेत्स्थलाद्रक्षेद्रक्षेस्शिथिलबन्धनात् । मूर्चहस्ते न दातव्यं एवं वदति पुस्तकं ।। २ । भमपृष्ठिकटिग्रीवा स्तब्ध- दृष्टिरधोमुखम् ॥ कटेन लिखितं मन्थं यनेन परिपालयेत् ॥ ३ ॥ I have called this MS. A.

(2) Another MS. belonging to MrGovind Shastri Nirantara of Nassick, a very correct and reliable one. It ends with the couplet: सप्तसप्तधसु-[?]- भिते राक्षसाहयवसरे । (निरन्तर , पाभिधेन गोविन्देन व्यलेख यत् ।, and thus bearing the date Sal. 1777, ४.e. A.C. 1855. Besides having been copied, it seems, from a very correct original, it contains explanatory remarks here and there in the margin of the leaves. I have called this MS. B.

(B) A bhird MS, a very neatly written and trustworthy copy ; though bearing no date, it appears to be from 75 to 100 years old. This also belongs to a Shastr at Nassick. I have designated this MS. by the letter C.

(4) This also comes from Nassick. It bears the following colophon: -

मयूरेश्वरपन्तेन श्रीमद्रामतनूभुवा।
संपादितं मालविकाग्निमित्रं नाम नाटकम् ।।

पिङ्गलोपनाम्नो धुण्डिराजस्येदं मौल्येन संपादितम्। 'his likewise is a very carefully copied MS, and corrected, like all the MSS. here described, secundc ne, with the aid of another MS. I'hough bearing no date, it appears equally old with the last preceding . It is accompanied by a Sanskrit translation of the Prakrit pas. sages appended with a separate paging at the end. I have named this MS. D. These three MSS, B, C, D, were kindl procured for me by my friend MrGovind K. Sabde.

(5) Another MS, lent me by Mr. Ganesh Shastr Lele of Irimbakeswar. It bears the date Sal. 1710, ४. e. A. C. 1789 as embodied in the colophon: व्योमैन्दद्रिकृभिर्युक्तं कीलके शुक्रमासगे । शुक्ले शिवतिथौ चान्द्रं नाटकं लिखितमिदम् । कृष्णसुतविधनाथेन लिखि- तम्. It is a very correct MS., containing B4 oblong leaves, of which the first is subsequently replaced by a different hand, marked at the end “ गतपत्त्रप्रतिनिधिषन्त्रम्.” In the margin of the MS. are given now and then short explanatory notes. It is a very correct and thrustworthy MSI have called it B.

(6) The sixth was kindly lent me by MrPandurang Narayan, Kirloskar of Gurlhastr, in the Belgaum Collectorate. It is an excellent MS., being written in a boautiful clear legible hand, remarkably correct, not only copied, it seems, by a conscientious and intelligont scribe, but also subsequently correctod by some one who understood the drama. IThe Prakrit

vii
CRITICAL NOTICE.

passages in it are each accompanied by a Sanskrit translation immediately following it. It ends thus :-भ्रमकालिदासकृतं माल विकामिमित्रं नाम नाटकं संपूर्णमस्तु ।। श्रीकाशीविश्वेश्वराणमस्तु ।। शके १७२६ रक्तक्षी नामसंवत्सरे आषाढवद्य सप्तमी भानुवासरे मुकाम शिरहटी समाप्तः । ग्रन्थसंख्या ११५० छ। The Ms. is, therefore, just 65 years old. It contains forty-seven oblong leaves of a bluish kind of thick paperI have given this the name F. IThe six MSS. from A to I were collated at first and the present edition prepared, with no expectation of obtaining more MNSNS . for collation, 'These six MSS. are designated f our MSS.” in the Notes, critical and explanatory, accompanying the present edition. But through the kindness of Mr. Gangiah of Bangalore, obtained, after the whole text had been put into type,

 (7) An excellent MS.in the Telagu character, written on palmyra leaves, 28 in number. It is a very correct MS, almost free from error, having been copied by a Shastri. It is forty-three years old, as we see from the following: श्रीरामभद्र- गुरुचरणारविन्दाभ्यो नमो नमः । व्ययसंवत्सरे चैत्रबहुले १३ त्रयोदशी गुरुवासरे गृसुह्मसूरिसूनुना योगानुसुण लिखितमिदं नाटकं स्वकीयमेव नान्यदीयम् । श्रीराम । 'Though all the various readings of bhis MS, which I have named G, are not given in the foot notes, the principal of them have either, wherever it seemed


* It goes on thus :

रागाख्यवहिमित्रं यनटकं लिखितं मया ।
नृसिह्मसूनुना योगानृसिंहेण मुदायुतम् ।।
श्रीलक्ष्मीनरसिंहभूधरजरत्कारुण्यगङ्गनदी-
पाथोबिन्दुसरो नृसिंहतनयो योगानृसिंहाभिधः।
श्रीमत्काव्ययवंशवारिधिविधुर्वयं व्यये चैत्रके
श्रीमन्मालविकाग्र -[sic. ]-मित्रममलं दशै लिलेख स्वयम् ।


 The last stanza though carved like the whole Msis yet uninked, and seems, accordingly, to have been subsequently added. This, as well as the exigencies of the metre, would account for the mention दश as the date on

which the MS. was written.
viii
CRITICAL NOTICE.

necessary, been adopted into the text of the present edition, or have been noticed in the Notes appended.

 The seven MSS. are so characterized that they seem to belong to two families. A B C D E are certainly derived origin ally from one and the same source, as is proved by bhe fact of their reading a fow passages in the same wrong way, e• g शर्मिष्ठामया कृतिः for शर्मिष्ठायाः कृतिः (p. 22, 4. 11) उपलभते for उपलभ (p. 108, 0.5). Of 'course, though originally belonging to the same source, probably D,* they have, subsequently to their genesis, been corrected, and therefore vary considerably from each other, as may be seen from the Juwrite tection88 noticed in our footnotes. MSS. F and G, on the contrary, form a separate family by themselves. This is apparent from both of them reading certain passages in one and the same way. And yet G differs every now and then from F, a fact that seems to owe its origin to the former, or rather the source of it, having been probably corrected subsequently with the help of other MSS., though it beas no marks of correction in its present form.

 As, fortunately, all the MSS. collated for the present edition were almost equally good, and as none of them exhibit a dif ferent redaction of the text, properly so called, none of them can be said to be the basis of the text herein given to a greater extent than another. All of them have been most minutely and carefully collated, and their differenceE given in the foot-notes, except such as appeared to mo to have arisen from clerical errors.  The Sanskrit version (छाया) of the Prakrit passages, given in the present edition, though based upon the translation found in MSS. D and F'had yet to be greatly corrected by the editor, that of the MSS. in question being, as is usually the case, very inaccurate and incorrect.


* Thus, e.g., the ते in उपलभेते in D is subsequently scratched, but not sufficiently, and hence the ते was copied into the other MSS.
ix
CRITICAL NOTICE.

 One point more requires special notice; the manner, namely, that I have adopted in this edition of writing Prakrit conjuncts containing aspirates, whether hard or soft. Thus it is usual to wita bhe Pragib forms of लक्ष्मी, पुष्प, पृष्ठ as लच्छी,पुष्फ, पुच्छिदा. Editors of Sanskrit-Prakrit works have always, in fact, fol. lowed the same rules in writing Prakrit conjuncts as they do in writing Sanskrit conjunct letters. And Vararuchi, also, after having enjoined, that wherever, after performing an elision or substitution enjoined by a rule, a single con. sonant comes to represent a conjunct, this letter is always doubled, except in the beginning of a word"(शेषदेशयोद्दिवमनादौ, Prigita-Prolkhsa III. 50, Prof. Cowel's Edition), he states, bhat wherever the single representative is an aspirate is to be doubled by prefixing its own non-aspirate,” (वर्णेषु यजः पूर्वः Ibid. III. 51) . therefore,araruchi. clearly en joins forms like लच्छी, पुप्फ, and पुच्छिदा, not ली, एफ, धछुिदा. I must accordingly explain why I have deviated from that grammarian. My authority for the deviation is the concurrent testimony of all the MSS. 'These have a peculiar method of writing Prakrit conjuncts. In Sanskrit they give all the com. ponents of a conjunct distinctly, but in Prakrit the presence of the first component of every conjunct letter is merely indicated by a dot placed before it. IThis dot indicates that bhe letter before which it is placed is to be doubled. Thus what oughb to be fully written अत्तभवं, they write अ-तभवं, qj. j¢utta is अ-जउ-त and not भर्जडत्त. And so also in the case of conjuncts containing aspirates. As दि-ठा, ल-ळे, पु-फ, पु-छिदा. This practice of indicating a doubling by means of a dot is not only what is found in the Devanagari MSS., but even the Bangalore MS, written in Telagu (that marked G), follows the same method, and that under circumstances which clearly show what importance is attached to this method of writing conjuncts. For it is well known that in the Telagu character the mark for an exposudra, whether this be original, as in

substitutionary for any of the five nasals, as in नंद, is a dot put
x
CRITICAL NOTICE.

after that letter which has the unusure in pronunciation. But bhough this method is followed in respect of Sanskrit words, the dot in the Prakrit passages of the MSin question always means a strengthening of the following letter by means of doubling it; and the nuusuire is there represented as in the Devanagar character by a dot put over the syllable which is to be nasalized by it. It is therefore clear from the general practice of the MSS. that the dot put before a letter in Prakrit conjuncts indicates that that letter is to be doubled. But we have the same sign put before an aspirate that we have before an unaspirate letter. I have also examined many MSS. of other Sanskrit-Prakrit works, and I have always found bhe dot to be invariably used as a sign of doubling, and no. where any the least indication that the doubling of an aspirate is to be effected by adding before it its own non-aspirate,” as taught by Vararuchi in the Sita वर्गेषु युजः पूर्वः, II. 51. One and the same sign being used by the MSS. to indicate doubling, whether of aspirate or non-aspirate letters, I have simply doubled bhe letter before which the MSS. put a dot, that is to say, I have not followed Vararuchi's rule about the donbling

of aspirates by means of non-aspirates.
PREFACE.

 The text of the Drama of Malavikagnimitra was first printed at Bonn in 1840, edited by the late Otto Frederik Tullberg. That edition, however, of the

Swedish scholar was, unfortunately, far from being cor- rect. Many a passage in it is corrupt and confused; Some verses are given as prose, and speeches of differ ent characters are put into the mouth of one and the same speaker.

 Then followed, in 1856, a German translation by Pro. fessor Weber. This translation was not based entirely on the unfortunately faulty edition of DrITullberg; butb bhe learned Professor, as might have been expected, took care to examine for himself into the MSS., and proposed many an emendation of the text in his notes to his translation.

 But the original Sanskrit Drama, as far as I am aware, is as yet nowhere printed in a correct edition, based, as every edition of a Sanskrit work ought to be, on the collation of several trustworthy MSS. collected from different parts of India. To supply this desidera tum is the principal object I have had in view in pre

paring the present edition.
xii
MALAVIKAGNIMITRA.

 The Drama of Malavikagnimitra is a remarkable instance of how much a genuine production of a wall. known poet may suffer, when left to the mercies of dis 6ant posterity. The history of that play affords a most instructive illustration of the universal disfavour that is not unfrequently shown to an object that has once had the misfortune of being accidentally disfavoured by a great man. Genuine merit does not always shine forth through all clouds of misfortune. It is as fire. quently brought to light by an accidental glance of illustrious eyes, as thrown into obscurity by a con temptuous look of them.

 Such and no other is the misfortune under which the play of Malavika and Agnimitra" has hitherto laboured. Professor H. H. Wilson, the most eminent orientalist, was the first who brought that drama, along with many others, to the notice of European Sanskrit scholars. But in the account which he gives of this play in his Appendix to the second volume of his excel. lent work on the Theatre of the Hindus, that great scholar expresses himself rather unfavourably on the merits of the play, and doubts very much whether it belongs to the celebrated author of the Salental and the Varamorvus'6. Nay he seems to have been of opinion that the play might be the production of a Kalidasa, who lived perhaps in the tenth or eleventh century, or even later than that.

 These and other depreciatory remarkउ of the great orientalist on the literary merits and the pretensions to antiquity of the drama, followed by the greatly incor

xiii
PREFACE.

rect state in which the text of it was edited and published by Dr. Tullberg, has in my humble opinion, not a little contributed to the neglect into which the play has hitherto been thrown by the public, to the fact that by some* it is regarded as a production not of that Kali. dasa of antiquity, who has presented us with the im. mortal plays of the Saluntala and the Varamorvas', but of an inferior namesake of him, who belonged to a very modern time. But how far the drama in question deserves that it should be denied the honour of coming from the hands of the celebrated author of the Sakuntala and how far he himself deserves to be deprived of the Credit of writing it, seems to require some examination.


Thus DrHall (Vagbadatti, preface, page 15) not only believes that the play does not belong to the author of the S'Akuntala, but that it does not belong to any Kalidasa at all. He says, " I will add that the frequent omission in MSS. of this drama of the words attribut ing it to Kalidasa furnishes a strong presumption that they have been foisted into the original composition. " I do not understand what words are those that Dr. Hall says are omitted in the MSS. of the play that he examined. It is difficult to see how the prologue can possibly stand without the words attributing the drama to Kalidasa. Indeed, the name of Kalidasa is twice repeated in the prologueand unless the name of some other author is — foisted" into the text in place of that of Kalidasa in the MSS. of the play that Dr. Hall collated, it is impossible to suppose that they contain the prologue. None of the seven MSS. of the drama, all of them highly trustworthythat I have collated, omit the words attributing it to Kalidasa, and do not furnish any – presumption that they have been foisted into the text. It were very much to be wished that the learned editor of Vasavadatta had been more explicit in his note, and stated what particular words are omitted in his MSS.and how the prologue stands therein, if it does stand at all. It may not be improbable that his MSS. are not much superior to those on which Dr. Tullberg based his text of the drama.

xiv
MALAVIKAGNIMITRA.

 The chief grounds on which Professor Wilson bases his doubt about the legitimacy of the Malavikagnimitra as a production of the great Kalidasa, are: 1st, that "There is neither the same melody in the verse nor fancy in the thoughts ;” 2nd, that – && IThe manners described appear to be those of a degenerate state of Hindu society." Now, as to the first ground, it is not clear what is meant by ‘‘the same melody in the verse. Is it intended to be understood that the metrical por- tion of the drama is rough or loose? The poetry, indeed, of the Malavikagnimitra is as smooth and fowing as that of the Sakuntala and the Vikramorvas'f. It is as little laboured and artificial as that of those two dramas. It requires as little labour to understand the one as the other. The verse in the Malavikagnimitra is as regular and model-like as that in the two sister dramas of the poet. How, thereforethe latter can be said to be more melodious than the former cannot, perhaps, be very easily understood. The metrestoo, are nearly the same in all the three dramas; so that if they are melodious in the Sakuntala and the Vikramor vasi, they are not less so in the Malavikagnimitra.

 But there is not the "same fancy in the thoughts" in the Malavikagnimitra as in the two other dramas. This is, indeed, an objection that carries, undoubtedly, considerable weight with it. It is, doubtless, true that the play in question is not so rich in its poetry as the two other ones, and that the fights of fancy do not soar equally high in our play. Professor Weber would

account for this difference by the fact that whereas the
xv
PREFACE.

S'akuntala and the Vikramorvas' have their scenes mostly in the woods and forests, and afforded their author opportunities of indulging his fancy in giving excellent descriptions of nature, and that "both rest moreover upon a mythical background, and conse quently bear a more magnificent and ideal character: the Malavikagnimitra portrays the life in the court of a historic prince, and consequently the bare actuality, with its self-made, and therefore, scanty concerns." Though it is perfectly true that the nature of the subjects and the places of action of the two plays may have contributed to their excellence, by enabling their author to com pose them as he has done, and by making us admire them as we do, it is, nevertheless, much open to doubt whether "the life in the court of a historic prince" may have restrained a poet of Kalidasa's powers and genius in Writing as excellent a drama on that subject as on the Lost Ring or the Heavenly Nymph. Considerable por tions of the two dramas, whose legitimacy is unquestion able, have also their scenes in courts of princes; and if it be urged that Dushyanta and Purravas were mythical characters, Agnimitra also, who lived according to Pro fessor Weber himself, at least five centuries before Kalidasa, might have, if the latter wanted it, been in vested with as much mythology as was required for dramatic excellence, if this depended on mythology. But instances are not wanting where & « the bare actu. alities’ and && the scanty concerns' of unmythical and real persons have supplied materials, even to Sanskrit

poets, for dramas, whose excellence is beyond dispute.
xvi
MALAVIKAGNIMITRA.

The subject, for example, of the Malatimadhava is as unmythical as any that can be imagined.

 The task of showing why one work of an author is inferior to another, why one play of a dramatist is not so rich in fancy of the thoughts or fragrance of the poetry as some other, is one that can hardly be satisfac. torily performed by the author himself. Nor can we reject a work as unworthy of a celebrated poet on no other ground than that it does not possess the same excellence in regard to a point that relates to its matter or form, especially when the evidence for holding that it does belong to the same poet is overwhelmingly con . vincing. If the fact of the comparative excellence and the comparative inferiority of different works of°one and the same author is established, all that we can do to account for the fact is necessarily of a general character, and partaking greatly of the nature of a mere conjec. ture. If this last is strengthened by any corroborative evidence, so as to make it probable, we can proceed no further in the investigation of the question. If, accord. ingly, I may be allowed to hazard a guess as to the cause of the difference between the poetical worth of the Malavikagnimitra and that of either of the two other plays, the first that suggests itself to my mind is that the Malavikagnimitra is the first production of Kalidasa, bhat it was written while he was yet young, and while he was yet unknown as a dramatist of note to his contemporaries, and while yet he had not made a name for himself as a poet. Such a supposition seems

to be strengthened by the tone of the prologue that in
xvii
PREFACE.

troduces to us the drama. The assistant (पारिपाधिकः) of the manager is surprised to hear his master propose that Malavikgnimitra,a dramacomposed by Kalidasa, should be acted, and asks him why a drama of a living poet should be acted, at the neglect of those of the famous Bhasa and Saumilla. If when the Malavikagnimitra was composed and acted, the author had been known as a dramatistof note,and if the Sakuntala, and the Vikramor. vas' 1 had been written and published, and acquainted the public with their authorthe prologue would, in all likelihood, have been differently worded. For that prologue does not seem to introduce to the public he particular drama to which it is attached, but rather the author who wrote it.

 We then come to the second objection of Professor Wilson:"The manners described appear to be those of a degenerate state of Hindu society." This is a reproach , which, I am humbly of opinion, is little deserved by the Malavikagnimitra in particular. If the manners described in that play are indicative of a degenerate state of Hindu society, those portrayed in the two other plays are likewise open to the same censure. Whose manners are they that are degenerate in the play ? Agnimitra differs little from Dushyanta or Puriravas in the purity or otherwise of his principles. Marrying more wives bhan one is a privilege of a Hindu, and whether we observe the present practiceor read of ancient tradi tions, the privilege is especially allowed to Princes. Dushyanta has already a harem of ladies, and yet he XVIll MALAVIKAGNIMITRA makes love to Sakuntala ; Purüravas likewise has more wives than one, and he does not hesitate to marry Urvas'f, a heavenly nymph that, it may be observed, in earthly language would be designated by a name by no means enviable to a woman of good characterTho Malavikagnimitra is no more a domestic intrigue, as it has usually been assumed, than the Vikramorvas'. King Agnimitra's passion for Malavika is as pure, or, perhaps, more so than that of King Purतैravas for Urvas'. Agnimitra nowhere shows that he desires an unlawful gratification of his passion. We must not be misguided by the fact that Malavika was in the train of attendants of Dharin. We are nowhere told that the heroine actually served as an attendant of Dharinf . Even if this had been the case, there would have been nothing of the nature of an intrigue, properly so called, in the king's love affairs with Malavika, as long as he wished to add his mistress formally to his harvem by ele. vating her to the position of a queen. Indian kings wero neither in ancient timesnor are they in modern times, very fastidious as to the family of every member of their haems, provided the objects of their passion are pos. sessed of personal beauty and mental accomplishments. We need not go far in search of an illustration. The marriage of Sakuntala with Dushyanta, of a girl of ile. gitimate birth with a king of one of the most renowned dynasties of ancient India, ought to satisfy us. Nor can the play of Malavikagnimitra be pronounced an house- hold intrigue, simply because the court of the king is

the scene where the events take place. The amours of
xix
PREFACE.

Puriravas and Urvas' likewise have the court of that prince for their locality.

 Nor can I see in the character of Malavika herself, or of Queen Dharinf, or even of the light Iravat, of Vi. dhshaka, or of the professors of dancing and music, any bhing that can well be called ‘ degenerate. ” The only thing to which objection may be taken is, perhaps, the fact that Dharin does not show quite as much in. dignation at the king's conduct with regard to Malavika as might be expected; as, for example, Queen Aus'finar does in the Vikramorvas', , to cite an instance from another poet, Queen Vasavadatta in the Ratnaval. But this is easily accounted for, when we remember that Dharini is an elderly lady, and that, besides, the poet has given us enough of jealousy and indignation in the character of Iravat, who, being still young, is evidently better suited to exhibit those passions. If Profes. sor Wilson himself had examined into the charge of "degeneracy,” as brought by him against our play, he would have seen cause to modify his estimate of its merits.

 But Professor Wilson concludes from the degeneracy of manners which he imputes to the Malavikagni- mitra, that "it can sarcely be thought earlier than the tenth or eleventh century. It may possibly have been the production of a somewhat later day.” I'his conclusion, based as it is, upon the alleged ff degenerate state of Hindu society," is one that deserves not to be accepted without some diffidence, even if we assume

for a moment the truth of the charge of degeneracy
xx
MALAVIKAGNIMITRA.

brought against bhe drama. For it is difficult to see why Professor Wilson thought that the alleged ff de. generate manners of the play suited the tenth or eleventh, or even a later century, any more than say bhe sixth or seventh, or any other century before or after the age which he so arbitrarily assigns to the genesis of the drama. The fact seems to be that the allegation is as little founded as the inference that is made to rest upon it.

 The principal object, however, which I have in view here is not to examine the pros and cons of the antiquity of the drama, but bhe question whether it belongs to the renowned author of the Sakuntala and the Vikramorvasf. If a successful attempt is made to answer this question, the more general question of the age of Kalidasa may be left to be investigated else where more appropriately.

 Now, what are the means by which we can hope to prove that an extant work, the age of whose genesis is long gone by, belongs to a certain author We have, I bhink,to consider the externalas well the internalevidence relating to the work in question. But if the work is several centuries old, external evidence as regards such a composition is reduced merely to the form of tradi. tion, written and oral. UTral tradition, perhaps, if it is several centuries old, loses a great deal, in fact, almost the whole of its claim to be regarded as satisfactory evidence. But if there is a written tradition, and this

tradition is written in the words of the author himself,
xxi
PREFACE.

and if no one has ever doubted its correctness, we must, by all means, accept it as conclusive evidence. Now what is the nature of external evidence as regards the drama tending to show whether it does or does not belong to the author of the Sakuntala and the Vikram orvas? The very prologue itself unequivocally states bhat the drama is a production of Kalidasa; and nobody has ever doubted that this Kalidasa is the same individual as the author who has given us the bwo other plays. The same kind of tradition, namely, bhe statement of the author introducing the play to the public, implicitly and universally believed, that fathers the Sakuntala and the Vikramorvasi upon Kalidasa, is the tradition that attributes the Malavikag: nimitra to him. In all the three plays Kalidasa is stated to be the author who composed them. If either of the bwo plays of Sakuntala and Vikramorvasi were to be denied to-day to be the production of the same Kalidasa who composed the otherlaying aside inter nal evidence, what positive evidence should we have to show that they both belonged to one and the same Kali. dasa ? So far then as external evidence goes, there is none to show that the Malavikagnimitra belongs to a different Kalidasa; but, on the contrary, the prologue mostpositively declares that the play belongs to Kalidasa. By external evidence, therefore, we have no grounds to suspec| that the Malavikagnimitra is the production of another Kalidasa. Traditionary external evidence has always attributed it to the same Kalidasa, till Professor

Wilson chose to doubt the correctness of the tradition.
xxii
MALAVIKAGNIMITRA.

 Turning then to internal evidence, we may observe in the outset that the prospects of success here are more hopeful than in any other means that may be used as an argument for showing that the malavikagnimitra belongs to the author of the other two great plays. The internal evidence goes so far to prove the great Kalidasa's authorship of the play, that even if we had not the profession of the poet himself in the prologue, we should never hesitate,after a careful perusal and comparison of the three plays,to pronounce that the Malavikagnimitra comes from the same hands as the Sakuntala and the Vikramorvasi.

 Every great writer,whether of prose or poetry, has always a settled style of composition. This is especially the case with those poets and authors who take delight in an easy and natural expression of their thoughts and never surrender their good sense and fondness for perspicuity to a labored and obscure style of writing. Whatever is natural and ordinary will be frequently repeated in the writings of one and the same author. And,accordingly, there are so many analogies,or, I had almost say,identities of expression,everywhere to be met with in the diction and ideas of the three dramas of Sakuntala,the diction and ideas of the three dramas of Sakuntala, Vikramorvasi and Malavikagnimitra, that it is impossible to explain them on any other ground than that of the identity of their author.The simple occurrence of the same expressions and phrases in different works does not, it is true, necessarily show that the works come from one and the same author,but it is the repetition of those analogous expressions,phrases and ideas
xxiii
MALAVIKAGNIMITRA.

with a characteristic frequency in each of the com/ tions, that is of importance in determining the identity of their author.

 As regards diction the following analogies may be quoted :-अडचाहिदं (भस्याहितम्), ‘great misfortune. C£. note on page 82, 1.8–संभावयु‘to honour' Cf. note on page47, 1. 18-स्वनियोगमशून्यं कुरु, ‘Go thou about thy business,' 8.e., ‘retire, and leave us alone. ' Cf. note on page 22, 1. 7. –मा, with the future tense, in the sense of either the prohibitive imperative or lest with the subjunctive.' Cf. note on page 21, 1. 9–णिर्बन्धः, in the sense of fimportu: nity. ' C£. note on page 17, 1. 11–पारेदि (पारयति), in the sense of he can.' Ut. note on page 45, 1. 6—अथि बिसेसे (अस्ति विशेषः, ‘bhere is some change [for the better] cf. note on page 65, 1. 11–पुटमो कपो (प्रथमः कल्पः ), an excellent alternative.' Cf. note on page 12, 1. 18 -अणुण” गेण्हद (अनुनयं गृह्वाति, ‘allows himself to be assuaged and reconciled. ' Uf : note on page 85, 1. 2–पदं कृ, ‘ to enter upon, ’ ‘to set foot upon. Cf. note on page 52, 1. 1–पानं, आसूकूदि (पापमाशङ्कते), ‘ suspects something unfor- tunate.' Cf. note on page 82, 1, 5-सरओओ (स्वरयोगः), ‘ han mony of sounds,’ ‘yoice.' Cf. note on page 100, l . 11–अन्त- रेण with the accusative, as regards,’ ‘ with reference to.' Cf. note on page 62, 1. 18–शरणम्‘the sacred abode of [Agni, &c.]. Cf. note on page 1061. 12-सभाजडं , (सभाज यितुम्) ‘to pay one's respects to : C£ . note on page 118, 1. 2–अनात्मज्ञ : ‘ foolish ,’ ‘ silly. Cf. note on page9, 1. 1- गहोदया (गहतार्था), ‘ she who has understood the matter.'

Cf. note on page 52, 1. 6–विसंवादिदो (विसंवादितः), ‘ caused
xxiv
MALAVIKAGNIMITRA.

to be disappointed. ' Cf. note on page 21, 1. 10. लबसदि (लङ्कयिष्यति), ‘ will hurt, ‘ will cause harm to.' Cf. note on page 77, 1. 6–पकिदिध्यो (प्रकृतिस्थः), ‘ recovered. C£. note on page 69, 1.2–उवआरादिकर्म पमच्छिं (उपचारातिक्रमं प्रमथैम), ‘to atone for disdaining the king's prostbration. Cf, note on page 80, 1, 5, 6–अभवहार (अभ्यवहारः, feating, <dinner' Cf. note on page 82, 1. 7–वसन्दाबदारसूभआणि (वसन्तावतारसूचकानि), ‘indicative of the first appearance of spring: Cf. note on page 86, 1. 10- पसपरिवर्हिणी (पार्थपर वर्तिन), ‘ standing by . Cf. note on page 95,1. 6–पर्याप्तमेतावता कामिनां, ‘bhis bhat I hear is enough for lovers.' Cf. note on page 58, 1. 6–एत्तिओ मे विहवो (एतावान्मे विभवः), ‘ thus far the fight of my genius and no further. Cf. note on page 28, 1. '?-भ्रप्पणो छन्दोण (आरमन” छन्देन) < after thy own wish.' C£note on page 51, 1. 1–विशेष, at the end of a compound, giving the notion of excellence' to the sense of the substantive to which it is affixed, as भाकृत विशेष शिलाविशीष. Cf note on page 78, 1. 8-विभावेमि (विभावयामि, I recognise, ° I infer . Ut . note on page 78, ; 7 अलं भवदो परिदेविएण (अलं भवतः परिदेवितेन), ‘away with your lamenta- tion.' Gf . note on page B5, l. 7. These are some of bhe analogies of expression which strike at once a care ful reader and comparer of the three dramas as being characteristic of one and the same author. A few more, not noticed here, may be found in the Notes. Any one that makes it his object to find such analogies from the three poems-Raghuvasa, Kumarasam. bhava, and the Ritusanhara, and the three dramas of Syakuntala, Vikramorvas' and Malavikagnimitra,-will,

doubblesE, be able to swell bhe list I have given above,
xii
PREFACE.

by adding a great number of more similarities and identities of expression.

 Let us now turn to analogies of thought. The fol lowing are a few of them: —The regret of the king that while the Asoka is blessed by the touch of Malavikas foot, he himself enjoys no such favour, and is therefore unhappyA similar address to a bee in the Sakuntala. Cf. note on page 53, 1. 18.—The trustworthiness and the cutting sharpness of the fowery weapon of the God of Love. Cf. note on page 86, 1. 5.—The withdrawing of characters from the stage, with the pretext of driving away theyoung deer. Gi. note on page 77, 1. 6.—Com. parison of the hand of a handsome woman with the Syama creeper. Cfnote on page 25,1. 4.—IThe grace fulness of beauty, in whatever posture and state this may be. Cf. note on page 25, 1. 1.-The erection of hair through an amorousemotion compared to the sprout of a threeCf. note on page 61, 1. 5.—The fulfilment of a Brahman's words. C£. note on page 45, 1. 6.-De. scription of the fower HornbulkcC£. note on page 88, 1. 14.-Surprise of Nipunika that she should be supposed to have told her mistress what was untrue. Cf. note on page 79, 1. 18.—'The scene of Iravat accompanied by her attendant, Nipunika, wandering through the garden in search of the king, greatly analogous to that of Queen Ausfnar and her attendant, Nipunich, in quest of King Puriravas. Gif note on page 79, 1. 11-18.—The comparison with the thief who has been caught in the act of committing theft. Cf. note on page 57, ll.7-9.

Sweet professions of love without loveC£. note on
xxvi
MALAVIKAGNIMITRA.

page 37,1.7.—The scornful refusal of the king'sapology by Iravati affords him an excuse for neglecting her. Cf. note on page 60, ll. 10, 11.—The green pigeons sitting on the sloping roofs of the palace. Cf note on page 29, 1. 8.—A woman wearing the dress and bedecked just with those ornaments that she should have as the wife of a living husband. Go note on page 18, 1. 15. The eight forms or bodies of God (ईश). Cf , note on page 1, 1. 8.—The watching for an opportunity by the king to step forward and show himself to his mistress. Cf. note on page 54, 1, 6–Viddshaka's fear for Snakes. Gi. note on page 88, 1. 7. – Personification of the Vernal Beauty. Cf. notes on page B8, st. 5.—Many more analogies in thoughts may, doubtless, be added to this list from the poems and the other dramas which are allowed to belong to the Kalidasa of antiquity.

 There are some other peculiarities of the author of the S'akuntala and the Vikramorvasthat make themselves felt by their conspicuous presence in the Malavikagni mitra also. Thus, it is a characteristic of Kalidasa's writings that they all begin with a charmingly modest introduction, marked by great diffdenceThe great poet never thinks that he has done well, until what he has done is pronounced good by the learned. The Raghu vamsa (i, 10, and the Sakuntala (p. 2, ll. 6, 7, आ परितेषा द्विदुषाम्lay down the maxim, and it is repeated in our play (p. 26, ll. 9, 10). Bhavabhati and others, on the contrary, do not consider it at all inconsistent with

modesty to give long descriptions of their genealogies
xii
MALAVIKAGNIMITRA.

and of their own attainments. Some of them, again, Bhavabhhi for example, are defiant, and challenge the public in their introductions. It may also be observed that the Nandh, or the opening and benedictory part, is characteristically short, consisting of one stanza only, in dramas that belong to Kalidasa, while that of other dramatists is extravagantly long, consisting often times of three, fouror five stanzas, and full of meta- physical and mythological nonentities. We may add, furtherthat the introduction of the dramas ofKalidasa, as these are easy and temperate in their style, and were probably on that ccount intelligible to a majority of their audiences, never contains any explanation of their plots or subjects, and bhey always guide imperceptibly, as it were, from the reality of the stagemanager and his assistant into the scenic commencement of the play. Other authors, on the contrary, with little good taste, give a summary of the plays contents in their introductions, and end them abruptly, or, at least, so as clearly to show where the introduction ends and the play begins, We must not forget also that Kalidasa is more fond of the drgb metre in his plays than other dramatists. This argyd metre is of as frequent occur rence in the Malavikagnimitra as in the Sakuntala and the Vikramorvas'

 These and other analogies will strike any careful reader of the three plays. The reader will in vain seek for


See Bhavabhati’s introduction to his Mahaviracharita or to his Malatmadhava, and also the Uttararamacharita ; also Rajasekhara's Viddhas'alabhanjika.
xxviii
MALAVIKAGNIMITRA.

similar ‘‘points of contact,” as Professor Weber calls bhem, in works that professedly belong to different authors, unless one of them has designedly imitated in his own writings the diction, the style, the thoughts, the fancies, the modesty, and good sense of another . The conclusion bhat will force itself irresistibly on the mind of a reader of the three playsthat they all be long to one and the same authorcan hardly be unset. bled by a suggestion that the similarities may be ex plained on the ground of imitation. If the Malavikagni. mitra be the work of a person who made it his study to imitate Kalidasa, it is a most singular instance of imitation, unparatelled, probably, in the wide range of hterature of ancient or modern times. What should we say of the imitating powers of a man who so brans formed himself into another person that he was able to copy most faithfully every characteristic, great or small, of his master, -his style, his diction, his shoughts, his words, his taste, his good sense, his modesty, and, what is most surprising, his name itself But when did this most unique imitator live ? He could not have lived in the time of the great Kalidasa; nay, not even soon after him. For the imitation of a poet like Kalidasa, either during his lifetime or at any time subsequently, when there were critics who were yet familiar with the personal history of the great author, would surely be known by its true nature, and we should certainly have had some tradition handed down to us in one shape or another of so singular an

imitator as that who composed the Malavikagnimitra.
xxix
PREFACE.

But if we should suppose that the imitation is a pro duction of a modern age, say the time of Bhuja, when there was an unequalled activity in the cultivation of Sanskrit learning, it is impossible to bhink that the drama. should bear no stamp whatever of the time when it was composed. For it is granted by Professor Wilson himself that it is free from all the ‘d extravan gancies of modern composition. It has none of those faults of bad taste and unnaturalness which distinguish modern Sanskrit poems and dramas.

 Nor can we account for the wholesale similarities by supposing that the Malavikagnimitra is an adaptation. We know of no original to which such an adaptation could be referred. And we have also to remember that adaptations, by their very nature, are devoid of all originality, of all invention. The Malavikagnimitra, however, whatever its poetical merits, may fairly be allowed to be as much distinguished for the display of those qualities as the two other dramas of Kalidasa.

 What is then the fact ? What is it that caused Pro fessor Wilson, and, through him, several other European scholars, to doubt whether the play under notice really belonged to bhe author of the Lost Ring The poetical worth of the Malavikagnimitra, even if not so great as bhat of either of the bwo other dramas, ought not, I bhink, to be reckoned as sufficient ground for holding that it be longs to a different author. All the works of a poet, even those that actually come to our hands after all the care bestowed on them by their author, are far from

always being equally excellent. Every literature,
xxx
MALAVIKAGNIMITRA.

whether modern or ancient, will, I think, supply in . stances of different works by one and the same author of world-wide fame exhibiting various powers of poesy and invention. And yet it will never do to reject the less good productions, and call them spurious, or which is the same, attribute them to inferior hands.

 Though I do not here undertake to treat bhe question of Kalidasa's age, it seems nevertheless desirable that Professor Wilson's statement that the present drama may belong to the tenth or elevenbh, or even a later cen. tury, should be carefully sifted before we accept it as correct. Indeed, the great orientalist himself appears to have been, in the same summary of the drama, more than half willing to modify his statement by referring, with a candidness as great as his learning, to such of its features as would require us to assign it to a greater antiquity than the tenth or eleventh century after Christ.

 "The dramas", say Professor Wilson, y written in more recent periods are, invariably, as far as is yet known, mythological, and have some one of the forms or family of Vishnu for the hero. There is no such thing as a decidedly modern drama the business of which is domestic intrigue.” Whatever may be thought of the reason that he gives to account for that fact,-viz., that such a subject, indeed, was wholly incompatible with Hindu feelings, as affected by intercourse with their Mahomedan masters, whether the effect of that inter course was terror or imitation,”-it is perfectly correct that modern poets and dramatists seem to have written

under the notion that possy should not be debased by
xxxi
PREFACE.

being made to celebrate the deeds of any hero who was not somehow or other connected with any of the incar- nations of the gods; they have certainly left us no play, —with theexception,perhaps,of the Viddhasalabhanjika, that belongs to the eleventh centuryof the Ratnavalh that may be referred to the beginning of the twelfth century, and of the Mrigankalekha, which Professor Weber aptly styles “a mixture of Ratnavali, Urvas' and Malatma. dhava, ”–that has for its subject the domesticlove-affairs of an (to us) insignificant king like Agnimitra. The fact, therefore, of the subject of the present drama being very unlike any bhat modern writers were likely to choose to write upon, seems to point to a very much earlier period bhan the tenth or eleventh century as the age to which the productionof the playunder notice should be referred Again, as Professor Wilson says, the history of the hero, Agnimitra, as described in the play, is of con. siderable weight towards determining approximately the age when the drama must have been composed. The full history of Agnimitra or his father Pushpamitra is nowhere given in the Sanskrit works that have come down to us. IThe Puranas* mention Pushpamitra as the founder of the Sunga dynasty, but they nowhere give any more detailed account of him than that he dispossessed his master, Brihadratha, the last of the Maurya dynasty, of his crown, and usurpped it, pro. bably, as Professor Wilson supposes, in favour of his son. But nothing is said of Agnimitra, the hero of our


 Cf., for instance the Bhagavata Purina XII., 1. 15. Also Wilson's Vishnu Purana, (pp. 470, 471 )
xxxii
MALAVIKAGNIMITRA.

play, except that he succeeded his father, Pushpamitra. To suppose then that the Malavikagnimitra is the pro duction of so late a date as the tenth or eleventh cen bury would necessitate another supposition that the history of Pushpamitra and his son, Agnimitra, which is so familiarly alluded to in the drama, existed during these ages in a far more copious form than the bare mention of the princes in the PurतैnasNothing, how: ever, favours such a supposition. The only inference, therefore, that is possible is, that the play was written while the story of Pushpamitra and Agnimitra was yet fresh in the memory of men, though not quite Bo fresh as to make it too recent to be made the subject of a drama. This would certainly require that we should assign the piece to a time several centuries earlier than the tenth or eleventh century,since Pushpamithra founded the dynasty that immediately followed bhe Mauryas, and must have accordingly done so about 160 years before Ghrist. To suppose that the deeds of Agnimitra, were chosen to be the subject of a drama at a time when nothing more was known of him than We know through the Puranas, would be to suppose what is not ५t all probable.

 But, in addition to this consideration, ‘‘ the style of the play,” says Professor Wilson, is very unlike that most common amongst modern writers, and most highly esteemed, being free from all jingle of sounds and from metaphorical common-place; it does not even affect anything like the uniform smoothness which seems

to have preceded and ushered in the extravagancies
xxxiii
PREFACE.

of modern composition.” Who will not be struck by the simplicity and elegance of the style of the Malavikagnimitra, the total absence in it of those monstrous long compounds, which are so wearisome already in Bhavabhtti, who may belong somewhat to the begin ing of the eighth century ? If we had nothing else to guide us in fixing with tolerable exactness at least the century which produced the present play, the style and diction of it would alone be sufficient for assuming that it could not have been the production of any time that was not several centuries prior to the age of Bhavabhoti. In what author, again, of those ages of elaborateness and pedantry, of which the beginning is marked by the great Bhavabhtti, shall we find such a sound piece of criticism as that put into the mouth of the stage-ma- nager (page 2, stanza 2) by the author of bhe Malavikag nimitra ? As Professor Wilson thruly remarks , && it is the sentiment of a day long gone by."

 There is yet another point, which, though failing against our expectationsto determine the age of the drama at present, may yet possibly reward future re search. I allude to the mention in the prologue of the poets Bhasa and Saumilla, as predecessors of Kalidasa. Unfortunately, Sanskrit chronology is as yet, and per haps will be, it is difficult to say for how many ages to comea labyrinth of uncertainties. If nothing posi. tively is known about the time when Kalidasa fourished, it is equally uncertain when Bhasa and Saumilla, his pre. decessors, lived! Io add to the uncertainty of the ages

of these latter, it does not as yet appear to be decided
xxxiv
MALAVIKAGNIMITRA.

how we are to read their names. Dr. Tullberg chose to read, according to one MS, which is identical with that used by Professor Wilson, and which Professor Weber calls bad in many ways,” धावकसौमिल्लकविपुत्रादीनां in the prologue. Professor Weber is right in his guess that the reading Dhdook in place of Bhasa[ka], found as it is in one single *bad MS, is a correction coming from a scribe who knew Dhavaka, and not Bhasa[ka]," the lectio difficilior, and must therefore, as is often the case, have substituted it for the latter. Dr Hall (Vasaudatta, preface, page 15,) believes that he has come to the conclusion && that the poets whom it [the play] names with Bhasaka are Ramila and Saumilla.* None of the seven MSS., however, which I have collated give either Dhaule, as hinted at by Professor Wilson, and adopted by Dr. I'ulberg, nor Ramilaas added by DrHall. They all unanimously read Saumilla for the second, Bhasa for the first, and except one (G.) they read simply the honorific मिश्र for the bhird. Now nothing is known of any of these two or three poets referred to in the prologue. Bhasaka is nowhere mentioned as a poet. It is a mere gratui- tous conjecture that Bhasaka may be the same as the Bhasa so much applauded in the introduction* of the Earshacharita, and mentioned by Rajasekhara in the verses quoted from the Sarngadhuw-puddhot


 सूत्रधारकृतारम्भैर्नाटकैर्बहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव, as quoted by Dr. Hall, Ydeamudattapreface, page 14. + भासो रामिलसोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कविमेंपो भारविकालिदासतरला- स्कन्ध: सुबन्धुश्च यः। &c., Ibid. ppage 20.
xxxv
PREFACE.

But, supposing Bhasa to be the correct reading, and not .BMisola, we gain nothing, as all that we know of Bhasa is that he was a dramatist, and fourished before Raja sekhara, as shown by the passage from the Hurelancharit. Of Sanill we know absolutely nothing at present, nor of Kuoiputra, if that be one of the predeces. sors named in our prologue. It is just possible that future researches into the history of Bhaasa or Saumilla, or Kaviputra, none of whose works are known to exist, may bhrow some light on the earliest limit of age that we must assign to Kalidasa. 'The character of "Parivrajika” in the play appears to me of some importance in examining Professor Wilson's statement that the Malavikagnimitra belongs to the tenth or eleventh, or even a later, century. As Professor Wilson says, “ a Parivrीjika denotes an ascetic female of the Bauddha faith,” and though, according to him, “f there is nothing in the piece to assign the character to any particular sect,” it does most likely belong to the Bauddha religion. A female ascetic, pro. perly so called, is nowhere met with in the Brah- manical Writings. A widow, who, not burning herself on the funeral pile of her dead husband, survives him, and leads a life of austerities, is, no doubt, a kind of Sanngdsind, ’ or Parivrajika; but such a widow is neither called by the latter name, nor enjoined to assume the garments of the ascetic; nor is the widow Sannyasa' ever praised as a “f path fit for the virtuous ” (सज्जनस्य

पन्थां : page 108, 1, 10); but, on the contrary, that honour
xxxvi
MALAVIKAGNIMITRA.

is given to the widow who burns herself with the corpse of her husband, and the widow Sannyasa' is enjoined only as an alternative when the woman, under peculiar circumstances, is prevented from sacrificing herself to the fames. Nor are such garments as the Parivrjika of the play assumed enjoined by the Hindu Sastra to be worn by widows. When to this we add bhat the Parivrjika, as the word signifies, is a wan dering or itinerant mendicant, while the Hindu widow in general is never a undering medicont, it is perfectly clear that Kaus'iki does not profess the Brahmanical religion. Further, wherever we meet with a Pariy- r¢d%b, it is a Buddhistic female mendicant belonging to one or other of the sects of bhad religion. And when we bear in mind that though bhere may have been female itinerant mendicants belonging to any other sect, they are nowhere stated to have been reverentially treated in the courts of kings, it is highly probable, nay, almost certain, that Kaus'iki was a Buddhistic mendi. cant. And when the religion of Buddha had already been banished from India by bhe end of the eighth century, it is not very natural to suppose that an aubhor who wrote, according to Professor Wilson, in the tenth or eleventh century, when the professors of the Brah- manical faith looked down upon the few lingerers, if these were left behind in any considerable number, from amongst their once powerful rivals, may have introduced a character in his drama professing the despised religion, and may have, moreover, made the whole court of a

powerful prince pay her a most reverential homage.
xxxvii
PREFACE.

Such a supposition would only be possiblo if the author of tho Malavikagnimitra had made it his object to represent by means of that play how Buddhism, that was dead in his time, had once been revered in the courts of princesBut such is not, as any one may perceivethe burden of the play; nor is it at all likely bhat Agnimitra might be chosen as an exemplary cham. pion of Buddhism, even if the poet had intended to sing the former greatness of that religon, since the Sungas, to which dynasty Agnimitra belonged, are represented to have been far from favourable to the followers of Buddha. The probability, therefore, is that the play was written, not at a time when Buddhism was despised, and had already been driven out of India, but when it was still regarded with favour, and was looked up to with reverence; and this must refer us to a time several centuries prior to the tenth or eleventh century after Christ.

 In conclusion, I must confess I do not see the slightest ground for the supposition that the Malavikagnimitra belongs to a different Kalidasa from the author of the "Lost Ring" or the Heavenly Nymph, ” a supposi. tion accidentally entertained by Professor Wilson, and unfortunately strengthened subsequently by the very incorrect state in which the public has had to read the play in Dr. Iullberg's edition. If by the present edition any success is achieved in the eyes of the cul. tivators of Sanskrit literature in restoring the play to its original purity, and in enabling thereby the reader

to judge whether it does or does not belong to the great
xii
MALAVIKAGNIMITRA.

Kalidasa, I shall regard my humble task more than sufficiently rewarded. And as for the author of the play, I hope I may be allowed to say, with the learned Professor Weber,="So moge sich denn dies zierliche Drama auch in einen weiteren Kreise, als bisher, Freunde erwerben und zu dem wohl verdienten europaischen-[I had rather say allgemmeinen ]–Lorbeerkranze des Kalidasa, seines Verfassers, dadurch ein neues duftiges Blatt hinzugefitgt werden !”

S. P. P.

Deccan College, Poona,

 1st September 1869. CORRI GEN D A. P. 34, 1. , read the stage-direction प्रस्थिता aher लहेहि in 1. 6. P. 33, 1 18, read रक्ताणेकरुचाविचेषितगुणो P. 62, 1. 15, , पिङ्गलाक्ष्या P. 78, 1. 17, , रनभाण्डं यौवनगर्वं P. 83, 1. 18, , सर्प इति P. 84, 1.8 English notes, right-hand column, Fead पुष्टिदलो. ---------


॥ अथ मालविकाग्निमित्वम् ॥


एकैश्वर्यस्थितोपि प्रणतबहुफलो यः स्वयं कृत्तिवासाः
कान्तासंमिश्रदेहोष्यविषयमनसां यः पुरस्ताद्यतीनाम् ।
अष्टाभिर्यस्य कृस्नं जगदपि तनुभिर्बिभ्रतो नाभिमानः
सन्मार्गालोकनाय व्यपनयतु स नस्तांमसीं वृत्ति-
मीशः ॥ १ ॥

नान्द्यन्तं

सूत्रधारः । नेपथ्थाभिमुखमवलोक्य । मारिष इतस्तावत् ।
पारिपार्धकः । प्रविश्य । भाव अयमस्मि।
सूत्र° । अभिहितोस्मि परिषदा कालिदासप्रथतवस्तुमाल विकाग्निमित्रं नाम नाटकमस्मिन्वसन्तोत्सवे प्रयोक्तव्य- मिति । तदारभ्यतां संगीतकम् ।
पारि० । मा तावत् । प्रथितयशसां भासकविसौमिल्लकवि- मिश्रादीनां प्रबन्धानातेिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं परिषदो बहुमानः।
। 4. F बः for नः 1. D F एकैश्वर्यं for एकैश्वर्य. 1 in सूत्र0 अयि विवेकविश्रान्तमभिहितम् । पश्य ।

पुराणमित्येव न साधु सर्वं
न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्थः परिक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ २ ॥

पारि । आर्यमिश्राः प्र्माणम् ।
सूत्र । तेन हि त्वरतां भवान् ।

शिरसा प्रथमगृहीतामाङामिच्छमि परिषदः कर्तुम् ।
देव्या इव धारिन्याः सेवादक्षः परिजनोयम् ॥ ३ ॥

[निठकान्तो ।

॥ प्रस्तावना ॥
। ततः प्रविशति चेटी ।

चेटी । आणेत्तम्हि देविए धारिणिए अईरप्प उन्तोवदेसं चलि अं णाम णट्ट अं अन्दरेण कीरिसी मालवि एत्तिणट्टा आरि अं अज्जगणदासं पुछ्छिदुं । ता जाव संगीदसालं गछ्छेमि । इति परिकामति

। प्रविशत्यपरा चेव्याभरणहस्ता ।

प्रथमा । अन्यां दृष्ट्वा । हला कोमुदी ए कुदा दे इअं दीरदा । जं समीवेवि आदिक्कमन्ति इदो दिठ्ठिं ण देसि ।


१. भाज्ञप्तास्मि देव्या धारिण्याचिरप्रवृत्तोपदेशं चलितं नाम नायमन्तरेण कोदशी मालविकेति नाव्याचार्यमार्यगणदासं प्रद्युम् । तद्यावन्संगोतशाल गच्छामि । २- हला कौमुदिके कुनस्त इयं धारता । यसमीपेप्यतिक्रामन्तोतो इष्टिं न ददासि ।


14. A C चलीअं; D चलोयं-A c A B CDE om. a before जाव. णाटुअं; B D णट्ठअं—F' भन्त- | 16. B D E गच्छंग्मि; Fगट्ठामि- रेण– B C मलविअंति; D F ' | 17. F adds ततः before y« प्रविशति." मालविभत्तिः | 18. A BcD E om. दे—' धरद 15A cअभ; F अ-अ°. 19. B अदिकमन-A cन देसि . . B D E द्वितीया।अम्हो बउलावलिआ।सहि देविए इदं सिप्पिस-

आसदो आणीदं सप्पमुद्दासणाहं अङ्गुलीअअं सिणिध्धं
णिझ्झाअन्ती तुह उवालम्भे पडिदम्हि।

बकुलावलिका।विलाक्य।ठाणे ख्खु सर्ज्जाद दिठ्ठि।इमिणा

अङ्गुलीअएण उभ्भिण्णकिरणकेसरेण कुसुमिदो विअ
दे अग्गहथ्थो पडिभादि।

कौमुदिका।हला कर्हि पथ्थिदासि।
बकुं।देवोए वअणेण णठ्ठाआरिअं अज्जगणदासं उव-

देसग्गहणे कीरिसी मालविएत्ति पुछ्छिदुं।

कौमुं।साहे ईदिसव्वावारेण असंणिहिदावि दिठ्ठा किल

सा भट्टिणा।

बकुं।आम्।देवीए पस्संगदो सो जणो चित्ते दिठ्ठो।


१. अहो बकुलावलिका।सखि देव्या इदं शिव्पिसकाशत आनीतं सर्पमुद्रासनाथमङ्गु

लीयकं स्निग्धं निद्यायन्ती तवोपालग्भो पतितास्मि।

२. स्थाने खलु सऽर्यात दृष्टिः।अनेनासङ्गुलोयकेनोद्विर्न्नाकरणकेसरेण कुर्सामत इव तेग्र-

हस्तः प्रतिभाति।

३. हला क्क प्रस्थितासि। ४. देव्या वचनेन नाशाचार्यमार्यगण्दासमुपदेशग्रहणे कोदृशो मालविकेति प्रष्टुम्। ५. सखि ईदृशव्यापारेणासंनिहितापि दृष्टा किल सा भर्त्रा। ६. आम्।देव्या पार्श्वगतोसौ जर्नाश्वत्रे दृष्टः।


1. ACD बहुला.
4. ABCDE om.ख्खु.
5. D विय for विभ.
6. BDEF पडिभाइ.
8. F सुणाइ-AEF णट्टा.

ACDE भ भ;F भय.
9. F किदिसी.
10. A C इदिस;F ईरिस.
12. E आग्म देवीए-B पस्सग्गदो, D
पस्सगदो, F पस्सगभा.

कौमु० । १कहं विअ।
बकु० । २सुणाइ । चित्तसालं गदा देवी पच्चग्गवण्णराअं
चित्तलेहं आअरिअस्स ओलोअन्ती चिःइ । तस्सिं अन्तरे भट्टा उवठ्ठिओ।
5कौमु० । ३तदो तदो ।
बकु० । ४तदो अ उवआराण्न्दरं एकासणोवविठ्ठेण भट्टिणा चित्तगदाए देवीए ::परिअणमझ्झगअं आसण्णअरं तं पेख्खिअ देवी पुछ्छिदा ।
कौमु० । ५किं विअ ।
10बकु० । ६अपुव्वरूवा इअं दारिआ तुह आसाण्णा आलिहिदा किंणामहेएत्ति ।
कौमु० । ७आकिदिविसेसेसु आदरो पदं करेइ । तदो तदो ।

१ कथमिव ।
२ शृणु । चित्रशालां गता देवी प्रत्यध्यवर्णरागं चिललेखमाचार्यस्यावलोकयन्ती तिष्ठति ।
तस्मिन्नन्तरे भतोपास्थितः ।
३ ततस्ततः ।
४ ततश्चोपचारानन्तरमेकासनोपविष्टेन भत्रा चिलगताया देव्याः परिजनमध्यगतामासन्नतरां तां प्रेक्ष्य देवी पुष्टा ।
५ किमिव ।
६ अपूर्वरूपेयं दारिका तवासन्नालिखिता किंनामधेयोति ।
७ आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति । ततस्ततः

2. A C सुणादुः‌-D ०सालं,
त्वागदा- A C ०वणराअं
3. B आअरीअस्स_B C D Eअन्दरे
_F तहि for तस्सिं
x
4. B वुवठ्ठिदो, C D वुवठ्ठिओ

6. F ०णन्तरं
8. E om. तं
"पेख्खिभ"
10. A B C D दरीभा_A B C D E
11. B C D F ०हभत्ति

बकु° । तेदो अवहीरिअवअणो भया संकिदो देविं पुणोपुणो
आवि णिब्बन्धिढं पवुन । तदो कुमालीए वसुलीए

आचख्खदं । अज्जउत्त एसा मालविएत्त ।

कg° ।स्थूलाक्षरैः युक्तः भागः तैरिसं ख्खु बालभावस्स । तदो वरं कहेहेि ।
बकु° । के अण्णं । संपदं सविसेसं मालविआ भट्टिणो

दंसणपहादो रख्खीअदि ।

कौमु° । हेंला अणुचिछ अप्पणो णिओअं । अर्हवि देवीए

अङ्गुलीअअं उवणइस्सं । {{right=[इति निष्क्रान्ता ।}}

बक० । परिक्रम्यावलोक्य च । पुंसो णट्ठाअरिओ अज्जगणदासो सं-
गीदसालादो णिक्कमदि । जाव अत्ताणं दंसेमि ।
गणदासः। प्रविश्य । कामं खलु सर्वस्य कुलविद्या बहुमता ।
न पुनरस्माकं तु नाक्यं प्रति मिथ्यागौरवम् । कुतः

१. ततोबधीरितवचने भर्ता शङ्कितो देवीं पुनः पुनरपि मिर्षन्धितं प्रवृत्तः । ततः
कुमायां वसुलक्ष्म्याख्यातम् । आर्यपुत्र एषा मालविकेति ।
२. सदृशं खलु बालभावस्य । ततः परं कथय ।
३. किमन्यत् । सांप्रतं सविशेषं मालविका भर्तुर्दर्शनपथाद्रक्ष्यते ।
४. हला अनुतिष्ठस्त्रात्मनो नियोगम्। अहमपि देव्या अकुलीयकमुपनेष्यामि ।
५. एष नाव्याचार्य आर्षगणदासः संगतशालाया निष्क्रमते । यावदामानं दर्शयामि ।

1. A B C D E अबहिरिभणभणे.
2. A B C D B give भ for अवि.
-A D णिबन्धिपुं-D E पउत्ते.
-A C कुमालिए.
3. E अचादािखवू- - आवुत्त for भ-
जउत्त, with an explanatory
note,आवुत्तो भगिनीपतिः, with also
another preceding it वृसुलक्ष्मीः
देव्याः कनीयसो.
6. D देसन'-B D E रख्खयदि.
10. A णट्टाचारिओ, F०आरिभीः
D E F ५-भः°
11. B D E णी कमइ, F' णिकमइ–A C
आताणं.
देवानामिदमामनन्ति मनयः कान्तं ऋतुं चाक्क्षुषं
रुद्रेणेदमुम्माकृतव्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा ।
त्रेगुण्योद्ब्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते
नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनं ॥ ४ ॥
बकु० । उपगम्य । अज्ज वन्दामि ।
गण० । भद्रे चिरं जीव ।
बकु० । अज्ज देवी पुछछदि । अवि उवदेसग्गहणे णादिकिलिसेदि वो सिस्सा मालविएत्ति ।
गण० । विभाव्यतां देवि परमनिपुणा मेधाविनी चेति । किं बहुना ।
यद्यप्रयोगविषये भाविकमुपदिश्यते मया तस्यै ।
तत्तद्विशेषकरणाप्रत्युपदिशतीव मे बाला ॥ ६ ॥
बकु० । आत्मगतम् । अदिक्कमन्तीं विअ इरावतीं पेख्खामि । प्रकाशम् ।
किदथ्था दाणिं वो सिस्सा । जस्सिं गुरुअणो एव्वं तुस्सदि ।
गण० । भद्रे तद्विधानामसुलभवात्पृच्छामि । कुतो देव्यास्तत्पात्रमानीतम् ।

१ आर्य वन्दे ।
२ आर्य देवी पृच्छति । अप्युपदेशग्रहणे नातिक्किष्चाति वः शिष्या मालविकेति ।
३ भतिक्रामन्तीमिवेरावतीं प्रेक्षे । क्रुताथेंदानीं वः शिष्या । यस्यां गुरुजन एवं तुष्यति ।

2. F स्वाङ्गैवि
5. D E F अ-अ
7. D E F अ-अ-- F णादिकिमल-
स्सदि.
9. F विघ्नाप्यताम् for विभाव्यताम्
11. B उहिश्यते.
14. F दाणीं- B एव्व.
16. F आयातं for आनोतम्.
बकु°अथि देवीए वण्णावरो भादा वीरसेणो णाम । सो भट्टिणा अन्तपाल्दुग्गे मन्दायणीदीरे श्वाविदो। तेण सिप्पाहिआरे जोग्गा इअं दारिएति भइणीए उवाअणं पेसिदा।
गण°। आत्मगतम्। आकृतिप्रत्ययादेनामनूनवस्तुकां संभावयामि।
प्रकाशस् । मया भद्रे यशस्विना भवितव्यम् । पश्य । 5
पात्रविशेषन्यस्तं गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः ।
जलमिव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलतां पयोदस्य ॥ ६ ॥
बकु° ।अह कहैि वो सिस्सा ।
गण° । इदानीमेव पञ्चाङ्गमभिनयमुपदिश्य विश्रम्यतामित्यभिहिता दीर्घकावलोकनगवा-
क्षगताग्रवातमासेवमाना तिष्ठति ।
बकु° । तेण हि अणुजाणदु मं अज्जो । जावसे अज्जपरितो सणिवेदणेण उछाहं वर्तेमि ।।
गण° । दृश्यतां सखी । अहमपि लब्धक्षणः स्वगृहं गच्छामि ।

इति निष्कान्ती ।15

॥ विष्कम्भकः ।


१. भरित देव्या वर्षावरो भाता वो रसेनो नाम । स भर्नन्तपाल्दुर्गे मन्दाकिनीतीरे स्था-
पितः । तेन शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिकेति भगिन्या उपायनं प्रेषिता ।
२. अथ क वः शिष्या ।
३. तेन ह्यनुजानातु मामार्यः। यावदस्याः आर्यपरितोषनिवेदनेनोत्साहं वर्धये ।

1. B वर्णाव्वरो—B भादा.
2. F मन्दाकिनीतीरे-A B C D स-
ग्रहभरे.
4. F आकृतिविनयप्रत्ययाद्.
6. F पात्रविशेषे न्यस्तम्.
8. A C D अहवा for भह.
9. B पञ्चाङ्गाभिनयम्.
10. A E F ०गता प्रदानम्.
12. F' भ-धी-' भ-अपरेितोस.
16. B मिश्रविष्कम्भकः, छF मिश्रवि-
कम्भः

। ततः प्रविशत्येकान्तस्थपरिजनो मन्त्रिणादेखहस्तेनान्वास्यमानो राजा ।

राजा । अनुवाचितलेखममायं विलोक्य। वाहतव किं प्रपद्यते वैदर्भः ।
अमात्यः। आत्मविनाशम ।
राजा । निदेशमिदानीं श्रोतुमिच्छामि ।
अमा° । इदमिदानीमनेन प्रतिलिखितम् । पूज्येनाहमादिष्टः। पितृव्यपुत्रो भवतः कुमारो माधवसेनः प्रतिश्रुतसंबन्धो ममोपान्तिकमुपागच्छन्नन्तरा वदीयेनान्तपालेनावस्कन्द्य गृहोतः। स
वया मदपेक्षया सकलत्रसोदर्यो मोचयितव्य इति । तत्र वो न विदितं यतुल्याभिजनेषु भूमिभरेषु राज्ञां वृत्तिः । अतो मध्यस्थः पूज्यो भवितुमर्हतेि । सोदर्या पुनरस्य ग्रहणविप्लवे विनष्टा ।
तदन्वेषणाय प्रयतिष्ये । अथावश्यमेव माधवसेनः पूज्येन मोचयितव्यः । श्रूयतामभिसंधिः।
मौर्यसचिवं विमुञ्चति यदि पूज्यः संयतं मम श्यालम्।।
मोक्ता माधवसेनं ततोहमपि बन्धनात्सद्यः ॥ ७ ॥
इति ।

2. D वहतक, corrected, it seems,
from original वाहतव
5. A B C D E प्रातिलेखितम्
9. A B C D E omit the न after वो.
-A B C तन्तुव्या
10. A C राजसु राज्ञः for भूमिभरेषु
राज्ञाम
16. B omits " इति”
राजा । कथम् । कार्यविनिमयेन मयि व्यवहरत्यनामज्ञः ।वाहतव प्रकृत्यमित्रः ::प्रतिकूलचारी मे वैदर्भः । तद्यातव्यपक्षे स्थितस्य पूर्वसंकल्पितमुन्मूलनाय वीरसेन ::प्रमुखदण्डचक्रमाज्ञापय ।
अमT० । यदाज्ञापयति देवः ।
राजा । अथ वा किं भवान्मन्यते ।
अमा° । शास्त्रदृष्टमाह देवः । कुतः ।
अचिराधिष्ठितराज्यः शत्रुः प्रकृतिष्वरूढमूलवात् ।
नवसंरोहणशिथिलतरुरिव सुकरः समुढर्तुम् ॥ ८ ॥
राता । तेन ह्यवितथं तन्त्रकारवचनम् । इदमेव निमित्तमादाय समुद्योज्यतां :सेनापतिः।
अम० । तथा ।

[इति निष्कान्तः।]

परिजनो यथाव्यापारं राजानमभितः स्थितः

विदूषकः । प्रविश्य । ओणत्तोम्हि । ततहोदा रण्णा । गोदम चिन्तेहि दावउवाअं जह मे जदिJादिष्ठपडकिदी मालविआ पच्चख्खदंसणा भवेति । मएवि तह किदं । जाव ।से णिवेदेमि ।
परिक्रमवि ।
राजा । विदूषकं दृष्ट। अयमपरः कार्यान्तरसचिवोरुमानुपस्थितः

१. आज्ञाप्तोस्मि तत्रभवता राज्ञा । शैतम चिन्तय तावदुपायं यथा मे यदृच्छादृष्टप्रतिकृतिर्मा
लविका प्रत्यक्षदर्शना भवेदिति । मयापि तथा कृतम् । तावदस्य निवेदयामि ।

4. F' प्रमुखं.
15. B अणत्तमिह, C अणलोहि, F
आणतहि.
16. B चिन्तह
18. B णेिनेदमि
विदूषकः। उपर्सत्य। वेढ्ढदु भवं।
राजा। र्साशरःकम्पम्। इत आस्यताम्।
विदूषकः। उपविष्टः।
राजा। कच्चिदुपेयोपायदर्शने व्यार्पतं ते प्रग्नाचच्कु।
विदुषकः। आः पओअसिध्धि पुछ्छ।
राजा। कथमिव।
विदुषकः। कणे। एवं विअ।
राजा।साधु वयस्य निपुणमुपत्रान्तम्। दुरधिगमसिहावप्यस्मित्रारम्भे वयमाशंसामहे। कुतः।
अर्थ सप्रतिबन्धं प्रभुरधिगन्तं सहायवानेव।
दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन सचच्कुरपि॥९॥

।नेपभ्ये।

अलमलं बहु विकथ्। राग्नः समच्कमेवावयोरधरोत्तरव्यत्त्रिर्भविष्यति।
राजा। सखे व्वन्नीतिपादपस्य पुष्पमुद्भित्रम्।
विदूषकः।फॅलं वि दोख्खिस्ससि।

।ततः प्रविशति कञ्चुकी।

कञ्चुकी। देव अमात्यो विग्नापयति। अनुष्ठिता प्रभोराग्ना।

१ वर्धतां भवान्।
२ आः प्रयोगसिद्भिं पृच्छ।
३ एवमिव।
४ फलमपि द्रर्च्क्यास।

1. ABC वदृदुः
5. AE आ for आः
13. A B C D E वहुविकत्यनेन.
16.AC देख्खिस्सति; F दख्खिससि
18. F reads काञ्चुकेयः and retain
the same for everywhere
subsequently.
एतौ पुनईरदत्तगणदासौ
उभावभिनयाचार्यां परस्परजयोद्यतौ ।
वा द्रष्टुमिच्छतः साक्षाद्भावाविव शरीरिणी ॥ १० ॥
राजा । प्रवेशय तौ ।
कञ्चुको । यदाज्ञापयति देवः। इति निष्कम्प पुनस्ताभ्यां सह प्रविश्य | 3
इत इतो भवन्तौ ।
हरदत्त । राजानमवलोक्य । अहो दुरासदो राजमहिमा । तथा हि।
न च न परिचितो न चाप्यगम्यश्
चाकितमुपैमि तथापि पार्श्वमस्य ।
सलिलनिधिरिव प्रतिक्षणं मे
भवति स एवं नवो नवोयमक्ष्णोः॥ ११ ॥
गण° । महत्खलु पुरुषाधिकारमिदं ज्योतिः। तथा हि ।
द्वारे नियुक्तपुरुषानुमतप्रवेश
सिहासनान्तिकचरेण सहोपसर्पन् ।
तेजोभिरस्य विनिवर्तितदृष्टिपातैर
वाक्यादृते पुनरिव प्रतिवारितोस्मि ॥ ११ ॥
कञ्चुकी । एष देवः। उपसर्पतां भवन्तौ ।
उभी । उपेत्य । विजयतां देवः ।
राजा। स्वागतं भवद्भयम् । परिजनं विलोक्य । आसने तावदत्र भवतोः।

3. A B C DE बिवादिनौ for शरी-
रिण.
7. F ' विलोक्य
8. F.reads the first pida thus:
‘न च परिचितो न चापरम्य:
10. F ' जलनधि° corrected from
सलिलनिधि°
17. A B उपसर्पताम् as an after-
correction in both.
उभी । परिजनोपनीतयोरासनयोरूपविष्ट ।
राजा । किमिदं शिष्योपदेशकाले युगपदाचार्ययोरुपस्थानम् ।
गण । देव श्रूयताम् । मया तीर्थादभिनयाविद्या शिक्षिता ।दत्तप्रयोगोस्मि । देवेन देव्या च परिगृहीतः ।
राजा । दढं जाने ।
गण । सोहममुना हरदन्नेन प्रधानपुरुषसमक्षमयं मे पादरजसा न तुल्य इत्यधिक्षिप्तः ।
हर० ।देव अयमेव मयि प्रथमं परिवादरतः । अत्रभवतः किल मम च समुपल्वलयोरिवान्तरम् । तदत्रभवानिमं मां च शास्त्रे प्रयोगे च विमृशतु । देव एव नौ विशेषज्ञः
प्राझिकश्च ।
विदूषकः । सेमी पडिण्णादं ।
गण९ । प्रथमः कल्पः । अवहितो देवः श्रोतुमर्हति ।
राजा । तिष्ठतु तावत् । पक्षपातमत्र देवी मन्यते । ततस्याः पण्डितकौशिक्या सहितायाः समक्षमेव न्याय्यो व्यवहारः।
विदूषकः । सैष्ठ भवं भणादि ।
उभी । यदेवाय रोचते ।
राता । मौढल्य अमुं प्रस्तावं निवेद्य पण्डितकौशिक्या सार्धमाहूयतां देवी ।

१. समर्थं प्रतिज्ञातम् ।
२. सुष्ट भवान्भणत.

6. A B C D E मम for भयं मे.
10. B विमृश्यतु , F विमर्शयनुः.
19. A C D E पडिणदं, B पाठिण्णद.
16. D भणादी, F भणदि.
कञ्चुकी ।यदाज्ञापयति देवः। इति निष्क्रम्यं सपरिव्राजकया देव्या सह पुनः प्रविश्य । इत इतो देवी धारिणी ।
देवी । परिव्राजिकां विलोक्य । ’अवदि हरदनरस गणदासस्स अ संरम्भे कहं पेट्खसि ।
परिव्राजिका । अलं स्वपक्षावसादशङ्कया । न च परांजीयते ।केनचिझणदासः ।
देवी । जइवि एव्वं तहवि राअपरिग्गहो से पहाणत्तणं उर्वहरइ ।
परिव्राजिका । अयि राज्ञी शब्दभाजनमात्मानमपि तावच्चिन्तयतु भवती। पश्य ।
अतिमात्रभास्वरत्वं पुष्यति भानोः परिग्रहादनलः ।
अधिगच्छति महिमानं चन्द्रोपि निशापरिगृहीतः॥१३॥
विदूषकः। अविहा अवि हा । उवछिआ पीठमादिअं पण्डिअ कोसिई पुराकडुअ देवी ।
राता । पश्याम्येनाम् । यैषा
मङ्गलालंकृता भाति कीशिक्या यतिवेषया ।
त्रयी विग्रहवत्येव सममध्यामविद्यया ॥ १४ ॥
परिव्राजिका । उपेय । विजयतां देवः ।

१. भगवति हरदत्तस्य गणदासस्य च संरम्भे कथं प्रेक्षसे ।
२. यद्यप्येवं तदापि राजपरिग्रहस्य प्रभुत्वमुपहराति ।
३. अघि हा भाषि हा । उपस्थिता पीठमर्दकां पण्डितकौशिकीं पुरस्कृत्य देवी।

2. F इतो देवी । इतो धारिणी देवो.
7. A c जई for जइ.
8. A अपि for भयि.
12. B D E उबट्टिय-BD पीठमंदियं;
3 corrects its original पीठम-
दियं into पीठमनीयं; F' पठमहिषी
-F' पण्डिद°.
13. B केसिओ-D E कोसिई.-
-F' पुरोकदुष.
राजा। भगवत्यभिवादये।
परिव्राजिका।
महासारप्रसवयोः सदृसशक्षमयोर्द्धयोः।
धरिणीभूतधारिण्योर्भव भर्ता शरच्छतम्॥१६॥
देवी । जेदु अज्जउत्तो।
राजा । स्वागतम् देवै। परिव्राजिका विलोक्य। भगवति क्त्रियतामासनपरिग्रहः।

।सर्वे यथोचितमुपविशान्ति।

राजा । भगवत्यत्रभवतोर्हरदत्तगणदासयोः परस्परेण ग्नानसंघर्षो जातः। तदत्रभवत्या प्राश्निकपदमध्यासितव्यम्। परिव्राजिका। सस्मितम्। अलमलमुपालम्भेन। पत्तने विद्यामानेपि ग्रामै रत्नपरीक्षा।
राजा । मामेवम्। पण्डितकौशिकी खलु भवती। पक्षपातिनावनयोर्हरदत्तगणदासयोरहम् देवी च।
उभौ। सम्यगाह देवः। मध्यस्था भवती नौ गुणदोषतः परिच्छेत्तुमर्हति। रा । तेन हि प्रस्तूयतां विवादवस्तु। परिव्राजिका। देव प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्र्यम्। किमत्र वाग्व्यवहारेण।
राजा। कथं देवी मन्यते।

१. जयत्वार्यपुत्र।


5. D E भ-भ.
12. E रत्नपरीक्षणम्.

20. B omits "देवो मन्यते."

देवी । जेइ में पुट्ठसि एदाणं विवादो एव्व ण मे रुच्चह ।
गण° । न मां देवी समानविद्यतः परिभवनीयमनुमन्तुमर्हति ।
विदूषकः ।देवि देख्खामो उरभ्भसंवादं । कि मुहा वेअण दाणेण ।
देवी । जें कलहप्पिओसि ।
विदूषकः । मी चण्डि । अण्णोण्णकलाहिदाणं मत्तहषीणं
एकतरस्सिं अणिज्जिदै कुदो ऽवसमो ।
राजा । ननु स्वाङ्गसौष्ठवाभिनयमुभयोर्युष्टवती भवती ।
परि० । अथ किम् ।
राता । तदिदानीमतः किमाभ्यां प्रत्याययितव्यम् ।
परि० । एतदेव वक्तुकामास्मि ।
शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
संक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता ।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां
धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव ॥ १६ ॥

१. यदि म पृच्छसि एतयोर्विवाद एव न मे रोचते ।
२. देवि पश्याम उरभ्रसंवादम् । किं मुधा वेतनदनेन ।
३. ननु कलह प्रियोसि ।
४. मा चण्डि । अन्योन्यकर्लोहितयोर्मतहस्तिनोरेकतरस्मिन्ननिर्जिते कुत उपशमः।

1. B पेव्य.
2. B वद्यतः -F' परिहीनम् for परि -
भवनीयम.
3. F दख्खामो.
6. A °कलिइदानी.
विदूषक। सुदं अज्जेहिं भअवदीए वअणं । एस पिण्डिदथ्थो
उवदेसदंसणेण णिण्णओति ।
हर° । परमुचितं नः ।
गण० । देव एवं स्थितमेव ।
देवी । जैदा उण अमेहाविणी सिरसा उवदेसं मलिणएइ तदा
आअरिअस्स दोसो णं ।
राजा ! देवि एवमुपपद्यते ।
गण° । विनेतुरद्रव्यपरिग्रह एव बुद्धिलाघवं प्रकाशयति ।
देवी । कैहं दाणिं। गणदासं विलोक्य । जनान्तिकम् । अलं एअस्स अ‌-
ज्जउत्तरस उठ्ठाहकालगं मणोरहं पूरिआ। विरम णिरथ-
आदो आरम्भादो ।

१. श्रुतमार्याभ्यां भगवत्या वचनम् । एष पिण्ठितार्थं उपदेशदर्शनेन निर्णय इति ।
२. यदा पुनरमेधाविनं शिष्योपदेशं मलिनयति तदाचार्यस्य दोषो ननु ।
३. कथमदानोम् । अलमेतस्यार्यपुत्रस्योत्साहकारणं मनोरथं परयित्वा । विरम निरर्थका
दारम्भात् ।

1. D भय्येहैिं.
2. A B C D E उवदेसदंसणे अ णि-
रणभीचि.
3. D परम्मुचितं for परमुचितं.
5. A B C D अम्मेदाविणी.
7. F एवमापतति.
8. F' भद्रव्यपात्रपरिग्रहः, with the fol-
lowing explanation in the mar-
.
gin‘गुणानामाधारे भेषजे योग
विलयोरिति यादवः। भयभ्यपात्रस्क
कार:।
9. The MSall read thus: गणदासं
विलोक्य | जनान्तिकम् । कथं [F जहं]
दाणिं |&c. The reading given in
our edition is that of Tulberg'.
10. D E F' भ-भ°.
विदूषकः । सुद्यु होदी भणादि । भ गणदास संगीतओवदसं
आरहिअ किं सरस्सइउवाअणमोदआइं खादअमाणस्स
सुलहणिग्गहेण विवादेण ।
गण°। सत्यमयमेवार्थं देवीवचनस्य । श्रूयतामवसरप्राप्तम्।
लब्धास्पदोस्मीति विवादभीरोस्
तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम् ।
यस्यागमः केवलजीविकैव
तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदन्ति ॥ १७ ॥
विदूषकः । 'अइवणीदा वो सिस्सा । ता अवारिणिध्दिस
उवदेसस्स अण्णअं पआसणम् ।
गण° । अत एव निर्बन्धः ।
देवी । तेण हि दुवेवि भअवदीए उवदेसं दंसह । ।
परि० । नैतन्न्याय्यम् ।सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्णयाभ्युपगमो
दोषाय ।

१. सुधु भवती भणति । भो गणदास संगीतज्ञोपवेशमारभ्य किं सरसयुपायनमो-
दकान्खादतः सुलभनिग्रहेण विवादेन ।
२. भाचिरोपनता यः शिष्या । तदपरिनिष्ठितस्योपदेशस्यान्याय्यं प्रकाशनम् ।
३. तेन हि द्वावपि भगवस्या उपदेशं दर्शयतम् ।

1. B D E संगीतयोग°.
2. A C D सरस्सहि” (सरस्सदि?).
-A B C D उभणं मोद,° E उपा-
भगं मोदभै.
4. A सस्यमेवायमेवार्थः- F' प्राप्त-
मिदम्
9. A B C E अचिर°, D अपरि.
10. A c > भणभं; D भणभ
देवीं । बनन्तकम् । मूढे परिव्याजिए कि जागर्तिवि मे भुलें
विअ करोसि । इति सासूयं परावर्तते
राजा ।देव परिव्राजिकथं दर्शयति ।
परि० । विलोक्य ।
अनिमित्तामिन्दुवदने किमत्रभवतः पराउँखी भवसि । ।
प्रभवन्योपि हि भर्तृषु कारणकोपाः कुटुम्बिन्यः ॥१८॥
विदूषकः। णं सकारणं एव्व । अप्पणो पख्खो रख्खिदठवोलि ।
गणदासं विलोक्य । द्रिछिआ कोवव्वाएण देवीए परितादो भवं ।
सुसिख्खिओवि सव्वो उवदेसेण णिटुणो होइ ।
गण । देवि श्रूयताम् । एवं जनो गृह्णाति। तदिदानीं-
विवादे दर्शयिष्यन्तं क्रियासंक्रान्तिमात्मनः।
यदि मां नानुजानासि परित्यक्तोस्म्यहं वया ॥ १९ ॥
भासनादुतिष्ठति ।
देवी । स्वगतम् । का गई । प्रकाशम् । पहवदि अज्जो सिस्स
जणस्स।

१. मूढे परिव्राजके किं जाग्रतीमथि म सुप्तमिव करोषि ।
२. ननु सकारणमेव । भास्मनः पक्षो रश्चिनव्य इति । दिया कोषध्याजेन देव्या परि
नाते भवान् । सशिक्षितोपि सर्व उपदेशेन निपुणे भवति ।
३. का गतिः। प्रभवत्यार्यः शिष्यजनस्य ।

1. F' omits मं.
7. C एवं:-B भाष्पणे.
8 c. कोषेवरण, A B D'E. कोब-
बाए.
9. A सुसुखओ, B D ? सुसुर्खियों.
14. D F भ-भ for अकृतो.
गण ।चिरमपदे सकितोस्मि । राजानं निलोक्य । अनुज्ञातं देव्या।
तदाज्ञापयतु देवः। कस्मिन्नभिनयवस्तुन्युपदेशं दर्शयि-
ष्यामि ।
राजा । यदादिशति भगवती ।
पारि० । किमपि देव्या मनसि वर्तते । तच्छङ्कितास्मि ।
देवी । भण विस्सध्धं । णं प्पहविस्सं अत्तणो परिअणस्स ।
राजा। मम चेति बृहि ।
देवी । भअवादे भण दाणि ।
परि० । देव चतुष्पदोद्भवं चलितमुदाहरन्ति । तत्रैकार्थसं-
श्रयमुभयोः प्रयोगं पश्यामः । तावता ज्ञायत एव तत्र-
भवतोरुपदेशान्तरम् ।
उभ। यदाज्ञापयति भगवती ।
विदूषकः । तेण हि दुव्वे वि गदुअ पेख्खाघरए संगीदरअणं

करिअ अतभवदो दूदं विसज्जेह ।


१. भण विश्रब्धम् । ननु प्रभविष्याम्यात्मनः परिजनस्य ।
२. भगवति भणेदानीम् ।
३. तेन हि द्वावथि गत्वा प्रेक्षागृहे संगोतरचनां कृवात्रभवते दूतं विसर्जयतम् ।
2. A B C D E भभिनेय.
9. The MSS. पंपेहविस्ससि, ex-
cept F.
18. F वगा ( . e. वगै) for गडुभ-
14 F' अभवन्दो (=अत्रभवन्तौ.)
A B C D E बिसफस्फीति
अह वा मिअङ्गसहो एव्व णों उछावइसदि ।
हरि० । तथा । इयुरिति ।
गण । देनेमबलोकयति ।
देवी ।ण हि विअअपचयिणी अहं अज्जस्स ण होमि ।
उभौ । प्रस्थितौ
परि । इतस्तावदाचार्यो।
उभौ । परिवृत्य । इमौ स्वः ।
परि । निर्णयाधिकारे ब्रवीमि । ‘सर्वाङ्गसौष्ठवाभिव्यक्तये

विगतनेपथ्ययोः पात्रयोः प्रवेशोस्तु ।

उभौ । नेदमप्यावयोरुपदेश्यम् ।
निष्कान्तौ ।
देवीराजानं विलोक्य । जइ इदरेसु राजकज्जेसुवि एवं उवा-
अणिउणदा अज्जउत्तस्स णं सोहणं भवे ।
राजा । देवि
अलमन्यथागृहीत्वा न खलु मनस्विनि मया प्रयुक्तमिदम्।
प्रायः समानविद्याः परस्परयशःपुरोभागाः ॥ १० ॥

। नेपथ्ये मृदङ्गशब्दः ।

सर्वे । कर्णं ददाति


१. अथ वा मृदङ्गशब्द एष न उस्थापयिष्यति ।।
२. न हि विजयप्रत्यार्थन्यहमार्यस्य न भवामि ।
३. यदीतरेषु राजकार्येष्वप्येवमुपायनिपुणताधुत्रस्य ननु शोभनं भवेत् ।

4. E F ' भ-भस्स- A B C D E
read thus : ण हि विभभपिशख्खि-
णी भई भजस्स । विजई कोहिः
9. F विरलनैपथ्ययोः
12. B जई.-A एथे.
18. D E Fभ-भ- सोभणं.
परिं । हन्थ प्रव्रुत्तं संगीतकम् । तथा ह्येषा
जीमूतस्तनितविशङ्किभिर्मयूरैर्
उद्ग्रीवरैनुरसितस्य पुष्करस्य ।
निर्हादिन्युपहितमध्यमस्वरोत्था
मायूरि मदयति मार्जना मनांसि॥
राजा । देवि सामयिका भवामः।
देवि । आत्महगतम्। 'अहो अविणओ अज्जौत्तस्स।
सर्वे।उत्तिष्ठन्ति
विधुषकः। अपवार्य। भो धीरं गछ्छ् । मा ख्खु अत्तहोदी धरि-
णी विसंवादईस्सदि।
राजा।
धैर्यवलम्बिनमपि त्वतरयति मां मुरजवाद्यनादोयम्।
अवतरतः सिहिपधं शब्दः स्वमनोरथस्येव॥११॥
[इति निष्क्रान्ताः सर्वे ]

॥ इति प्रथमोङ्कः॥


१. अहो अविनय आर्यपुत्रस्य ।
२. भो धीरं गच्छ। मा खव्वत्रभयवती धरिणी विसंवादयिष्याति।

1. E संगीतम्
4. A D E निर्हादिन्युपम्
6.A B C D E F सामयवायिकाः
7. D E F अ=अं
12. A B D E तुमं for मा

। ततः प्रविशति संगोतर चनायां कृतायामासनस्थः समयस्य राजा परिव्राजिका धारिणो बिभवतश्च परिवारः । राजा । भगवाति अत्रभवतोराचार्ययोः कतरस्य प्रथममुप देशं द्रक्ष्यामः। 5 परि° । ननु समानेपि ज्ञानवृद्भावे वयोधिकवाङ्गणदासः पुरस्कारमर्हति । राता । तेन हि भौइल्य एवमेवात्रभवतोरावेद्य स्वनियोग. मशून्यं कुरु । कञ्चुकी । यदाज्ञापयति देवः । [इति निष्कान्तः । गण९ । प्राबिइय । देव शर्मिष्ठायाः कृतिर्लयमध्या चतुष्पदा । ? तस्याश्चतुर्थवस्तुकप्रयोगमेकमनाः श्रोतुमर्हति देवः। राजा । आचार्य बहुमानादवहितोस्मि । [निष्यन्तो गणदासः । 15 राजा । जनान्तिकम् । वयस्य नेपथ्यपरिगतायाश्चक्षुर्दर्शनसमुसुकं तस्याः । संहर्तुमधीरतया व्यवसितमिव मे तिरस्करिणीम् ॥१॥ विदूषकः । अपवार्य हो उवष्ठिअं णअणहु । संणिहिदं मख्खिअं च । ता अप्पमत्तो दाणिं पेख्ख । । ततः प्रविशयाचार्यप्रयवेश्यमाणाङ्गडम मालविका । 20 १ भो उपस्थितं नयनमधु । संनिहिता मक्षिका च । तदप्रमत्त इदानीं पश्य । . D परीवार: 18A c होउ and B D छ झ for 16. P परिणतायाः : : , "हो".-B णव्रशमं E F नयणम् 20 A BGi ciभूभाग

विदूषकः । जनान्तिकम्-। पेद्खदु भवं। ण हु से डिकुन्दादो
परिहीअदिं मंडुरंद ।
राजा । जनान्तिकम् । वयस्य
चित्रगतायामस्यां कान्तिविसंवादशङ्कि मे हृदयम् ।
संप्रति शिथिलसमाधिं मन्ये येनेयमालिखित। ॥ २ ॥
गण° । वत्से मुक्तसाध्वसा सवस्था भव ।
राजा । आत्मगतम् । अहो सर्वास्ववस्थास्वनवद्यता रूपस्य ।
दीर्घातं शरदिन्दुकान्तिवदनं बाहू नतावंसयोः
संक्षिप्तं निबिडोन्नतस्तनमुरः पाश्र्वे प्रमृष्टे इव ।
मध्यः पाणिमितो नितम्बि जघनं मदावरालाङ्गली 10
छन्दो नर्तयितुर्यथैव मनसः लिटै तथस्या वपुः ॥ ३ ॥
मालविका । उपवहनं कृत्वा चतुष्पदं वस्तु गायति ।
दुल्लहो पिओ तस्सिं भव हिअअ णिरासं ।
अम्हे अपङ्गओ मे पफ़रइ किंषि वामो ॥ ४ ॥

१. पश्यतु भवान् । न खल्वस्याः प्रातिच्छन्दास्परिहीयते मधुरता ।
२. दुर्लभः प्रियस्तास्मन्भव हदय निराशम्। अत्र हे अपाङ्गको मे प्रस्फुरति किमपि
वामः ।

2. A B C DE पडिहीअदि.
6. B C D E मुग्धसाध्वसा.
7. A B C D E सर्वावस्थासु.
11. A C D मनसश्चटें (मनसैः शिष्टं?);
B मनसः शिष्ट, corrected from
मनसद्धि ; B मनसां शिष्टं also
corrected from मनसश्लिष्टं
12. F कपोतकं कृत्वा
18. D E पियो.-B D E हियय
14. B DE अपङ्गयो.-जैिवि.
बमबी.
एसो सो चिरादिठ्ठो कहं उण्वणईदव्वी ।
णाह मं पराहीणं तुइ गण अ सतिण्हं ॥ ५ ॥

इति मथारसमभिनयति ।

विदूषक: । जनान्तिकम् । भो चऊप्पदंवथ्थुअं दुवारं कदुअ तुइ
उवख्खित्तो विअ अप्पा तत्तहोगदीए ।
राजा । सखे एवमावयोह्रुदयम् । अनया खलु
जनमिममनुऋं विद्धि नाथेति गेये
वचनमभिनयन्त्या स्वाङ्गनिर्देशपूर्वम ।
प्रणयगातिमदष्ट्व धारिणीसंनिकर्षाद
अहमिव सुकुमारप्रार्थनाव्याजमुक्त: ॥ ६ ॥
मालविका । गातान्ते गन्तुमिच्छति ।
विदूषक:। ३होदि चिठ्ठ । किंवि विसुमारिदं कमभेदेण । तं पुछ्छिस्सं दाव ।
गण । वत्से स्थीयताम् । उपदेशाविशुद्धौ यास्यसि ।
मालविका । निव्रुत्य स्थिता ।

१. एषोसौ चिरदुष्ट: कथमपनेतव्य: । नाथ मां पराधीनां त्वयि गणय सत्रुष्णाम्।
२. भो चतुष्पदं वस्तुकं द्वारं क्रुत्वा त्वय्युपक्षिप्त इवात्मा तत्रभवत्या ।
३. भवति तिष्ठस्व। किमपि विस्म्रुतं क्रमभेदेन तत्प्रक्क्ष्यामि तावत् ।

3. A omits the whole of "इति
मथारसमभिनयति."
5. D E उवख्खित्तो.
6. A orn. "सखे"
12. B D किमपि. A C E किंपि.-
C D भदेन.-A omits "तं"
before "पुछ्छिस्सं".-B D E कम-
भेदेण (=क्रमभेदेन.)
14. A विशुद्धा,F शुद्धौ.
15. B निव्रुत्य.
राजा । आत्मगतम् । अहो सर्वास्ववस्थासु चारुता शोभां पुष्यति ।
तथा हि
वामं संधिस्तिमितवलयं न्यस्य हस्तं नितम्बे
कृत्वा श्यामाविटपसदृशं लतमुक्तं द्वितीयम् ।
पादाङ्गुष्ठालुलितकुसुमे कुट्टिमे पातितानं
नृतादस्याः स्थितमतितरां कान्तमृज्वायतार्धम् ॥७॥
देवी । 'रौ गोदमवअणपि अज्जो हिअए करेदि ।
गण० । देवि मैवम् । देवप्रत्ययासंभाव्यते सूक्ष्मदर्शिता गौत-

मस्य । पश्य ।

मन्दोप्यमन्दतामेति संसर्गेण विपश्चितः।
पङ्ड़च्छिदः फलस्येव निकषेणाविलं पयः ॥ ८ ॥
विदूषकं विलोक्य । शृणुमो विवक्षितमार्यस्य ।
विदूषकः। गणदासं विलोक्य । सख्खिणी दाव पुछु । पछा जो
मये कमभेदो लख्खिदो तं भणिस्सं ।
गण° । भगवति यथादृष्टमभिधीयतां दोषो वा गुणो वा ।

१. ननु गौतमवचनमष्यायें हदये करोति ।
२. सश्चिर्या ताबपृच्छ । पश्चद्यो मया क्रमभेदो लक्षितस्तं भाणेष्यामि ।

1. A B C D E सर्वावस्थासु. - F
शोभान्तरम्.
11. A B C D E निकर्षेण.
18. A B C D E भिख्खणीं for “ स-
ख्खिणीं
14. D E तं.
16. A B C D E यथादर्शनम् for
यथादष्टम"
परि० । यथाशास्त्रं सर्वमनवद्यम् । कुतः ।
अर्जुरन्तनिहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः
पादन्यासो लयमनुगतस्तन्मयत्वं रसेषु ।
शाखायोनिर्गुदुराभिनयस्तद्विकल्पानुवृत्तौ
भावो भावं नुदति विषयाद्रागबन्धः स एव ॥ ९ ॥
गण । देवः कथं मन्यते ।
राजा। गणदास वयं स्वपक्षशिथिलाभिमानाः संवृत्ताः ।
गण । अथ नर्तयितास्मि ।
उपदेशं विदुः शुदं सन्तस्तमुपदेशिनः ।
श्यामायते न युष्मासु यः काञ्चनमिवाग्निषु ।। १० ॥
देवी । १दिछिआ परीखकाराहणेण अज्जो वहइ ।
गण ० । देवीपरिग्रहश्च मे वृद्धिहेतुः । विदूषकं विलोक्य । गौतम
वदेदानीं यत्ते मनसि वर्तते ।
विदूषकः । २पुढमोवदेसदंसणे पुढमं बम्हणस्स पूआ इङ्कि-
दत्वा । सा उण वो विसुमारिदा ।

१. दिष्ट्या परीक्षकाराधनैनयं वर्धते ।
२. प्रथमोपदेशादर्शनं प्रथमं ब्राह्मणस्य पूजेष्टव्या । तस्याः पुनर्रयं विस्मृतवन्तः ।

8. F' भड for +अथ."
11. A B परिख्खरहणेण - D E F
भ-आ-A B C D E परि-
ख्ख.
14. A पदमे°-B D E पूया.
15. Our MSS. सा ण वोपलख्खिदा
( = सा न व उपलक्षिता). We
according to G.
परि० । अहो प्रयोगाभ्यन्तरः प्राज्ञिकः।
सर्वे । प्रहसिताः ।

। मालविका च स्मितं करोति ।

राजा । आत्मगतम् । आत्नसारश्चक्षुषा स्वाविषयः । यदनेन
स्मयमानमायताक्ष्याः कचिदभिव्यक्तदशनशोभि मुखम्। 5
असमग्रलक्ष्यकेसरमुच्छसदिव पङ्कजं दृष्टम् ॥ ११ ॥
गण० । महाब्राह्मण न खलु नेपथ्यसंगीतकमिदम् । अन्यथा
कथं त्वामर्चनीयं नार्चयिष्यामः ।
विदूषक । १मए णाम मुध्धचादएण विअ सुख्खघणगज्जिदे
अन्तरिख्खे जलपाणं इङिदं ।
परि० । एवमेव ।
विदूषकः । २तेण हि पण्डिदपरिदासपञ्चआ मूढ़ाजादी । जइ
ततहोदीए सोभणं गण्हिदं तदो इमं पारिसिअं
पअञ्छामि । इति रातें हस्ताकटकमाकर्षति

१. मया नाम मुग्धचातकेनेव शुष्कघनगर्जितेन्तरिक्षे जलपानमिष्टम्।
२. तेन हि पण्डितपरितोषप्रत्यया मूढजातिः । यद्यत्रभवत्या शोभनं गृहीतं तदिदं पारि-
तोषिकं प्रयच्छामि ।

1. F' प्रयोगाभ्यन्तरप्रा°.
7. B F' नैपथ्य°.
8. P दक्षणीयं for fभनीयंः
9. B°चादयेण--छ सुकपण.
12. F' पण्डिअ.- E परितोस.
13. F' भाणि→ for ‘गण्हिदं:”-–E F'
अत्तदोदीए-B तदा for "तदोः".
14. B F om. kk इति:’ C E om. the
whole stage-direction be-
ginning from “ इति .”
देव । १चिङ । गुणन्तरं अआणन्तो किंति तुमं आहरणं देसि ।
विदूषकः । २परकीऽति करिअ ।
वेदी । आचार्यं विलोक्य । ३अज्ज गणदास ण दंसिदोवदेसा वो

सिस्सा ।

गण० । वत्से प्रतिष्ठस्वेदानीम् ।
मालविंका सहाचार्येण निष्कान्ता ।
विदूषकः । जनान्तिकम् । राजानं विलोक्य । ४एतिओ मे विहवो भव‌-
न्तं सेविडें ।
राजा । जनान्तिकम् । अलमलं परिच्छेदेन । अद्य हि
भाग्यास्तमयमिवाक्ष्णेदयस्य महोत्सवावसानमिव ।
द्वारपधानमिव धृतेर्मन्ये तस्यास्तिरस्करिणीम् ॥११॥
विदूषकः । साहु तुमं दरिद्वादुरो विअ वेज्जेण उवणीअमाणं ।
ओसहं इच्छंसि ।
हरदत्तः । प्रविश्य । देव मदीयमिदानीमवलोकयितुं प्रयोगं ।

क्रियतां प्रसादः ।


१. तिष्ठ । गुणान्तरमजानान्किमिति स्वमाभरणं ददासि ।
२. परकीयामिति कृत्वा
३. आर्य गणदास ननु दर्शितोपदेशा ब: शिष्या ।
४. एतावान्मे विभवो भवन्तं सेवितम् ।
५. साधु स्वं दारिद्रातुर इव वैवेनोपनीयमानभाषधमिच्छसि ।

1. C अभणन्तो–A B C D E अ-
हिणन्दसि for ‘‘भाहरणं देसि.”
2. A परकरयंति; B परे केरयंति; E
corrects its परकेरयंति into
परूखोयंति; C D परकेरयंति
8 . D E F भ-भ -A B C D E
om. ण.
7. cभत्ति ओ; D यंलो, B येचिभो.
ll. F तिरस्करणम्
16. F add इति after “"क्रियताम्"
राजा । आत्मगतम् । अवसितो दर्शनार्थः। प्रकाशम् । दाक्षिण्यमवलम्य
हरदत पर्युसुका एव वयम् ।
हर० । अनुगृहीतोस्मि ।

।। नेपथ्ये ।।

वैतालिकः। जयतु देवः । उपारूढो मध्यमङ्कः सविता ।
तथा हैि ।
पत्रच्छायासु हंसा मुकुलितनयना दीर्घिकापलिनीनां
सौधान्यत्यर्थतापाद्वलभिपरिचयदृषिपारावतानि ।
बिन्दूपापिपासुः परिपतति शिखी भ्रान्तिमद्वारियन्त्रं
सर्वैरुलैः समंत्रैस्वमिव नृपगुणैर्दीप्यते सप्तसप्तिः ॥१३॥ 10
विदूषकः।१अवि हा अविहा । ण्हाणभोअणवेला संखुला अ-
तहोदो । उइदवेलादिकमे चिइसआ दोसं उदाहरन्ति ।
राजा । हरदन किं भणसि ।
हर० । नास्त्यवकाशो मद्वचनस्य ।
राजा । हरदत्तं विलोक्य । तेन हि वदीयमुपदेशं श्वो वयं द्रक्ष्यामः। 15
विश्राम्यतु भवान् ।
हर० । यदाज्ञापयति देवः ।
[इति निष्कान्तः ।]

१. अपि हा अप हा । स्नानभोजनवेला संवृत्तात्रभवतः । उचितवेलातिक्रमे चिकित्सका
दोषमुदाहरन्ति ।

5. C उपारूढे मध्यः सविताः
11. A C do not repeat "भवि हा ."
-3 भत्तदे
12. B C D E चिइस्सया.

16. B D विश्रम्यतु .

देवी । १णिवृत्तेदु अज्जउत्तो मङ्क्षणविहिं ।
विदूषकः । २होदि विसेसेण पाणभोअणं तुवरेदु ।
परि० । उत्थाय । स्वस्ति भवते ।
[ सपरिजनया देव्या सह निष्कान्ता ।
विदूषकः । ३भो ण केवलं रूखे सिप्पेवि अहुईआ माल-
विआ ।
राजा।
अव्याजसुन्दरीं तां विज्ञानेन ललितेन योजयता ।
परिकल्पितो विधात्रा बाणः कामस्य विषदिग्धः॥१४॥
किं बहुना । चिन्तयितव्योस्मि ।
विदूषकः ।४भवदावि अहं । दिठं विपणिकन्दू विअ मे उदर-
म्भन्तरं ढज्जइ ।
राजा । एवमेव । भवान्सुहृदर्थे वरताम् ।

१. निर्वर्तयत्वार्यपुत्रो मध्यङ्गविधिम् ।
२. भवति विशेषेण पानभोजनं बर्यताम् ।
३. भो न केवलं रूपे शिल्पेप्यद्वितीया मालविका ।
४. भवताप्यहम् । दृढं विपणिकन्दुरिव म उदराभ्यन्तरं दह्यते ।

1. A C ण्वुित्तङ; B D णिवन्तेझ, F
णिद्वदेदु-D E F अ-भ°
6. A C D E F सिप्पे अ for ‘‘सिप्पेवि."
12. B दृढज्जई.
18. A B C D E स्वरते.
विदूषकः । गेहीदख्खणोम्हि ।कि दु मेहोवरुध्धजोण्हा विअ परा
हीणदंसणा तन्तभोदी । भवंवि सूणोपरिचरो विहंगमो
विअ आमिसलोलुवो भीरुओ अ अद्यादुरो भाविअ क
ज्जसिध्धिं पथ्थयन्तो मे रुच्चाइ ॥
राजाः सखे कथं नातुरो भविष्यामि । यदा
सर्वान्तपुरवनिताव्यापारप्रतिनिवृतहृदयस्य ।
सा वामलोचना मे स्नेहस्यैकायनीभूता it ॥ १८ ॥

[ इति निष्क्रान्तौ ।


॥ इति द्वितीयोङ्कः॥



१.गृहोतझणोस्मि । किं तु मेषेपरुद्धयोन्नेव पराधीनदर्शना तत्रभवती । भवानपि
शुनोपरिचरो विहंगम इवामिषलोलुपो भरूकधात्यातुरो भूत्वा कार्यसिद्धिं
प्रार्थयन्मे रोचते ।

1. A B C D E गहिदख्खिण.-
B°जोन्ढ़-A B C D Eमेहाब -
रू ७ध. न्त: सर्वे.
6. B C व्यापारं
8. B इति निष्कान्ताः सर्वे ; E निष्का-
न्ता सर्वे.

।तत: प्रविशति परिर्व्राजकाया: परिचारिका ।

परिचारिका । आणत्तम्हि भावदीए । जहा समाधिमदिए
देवस्स सभाअणथ्थम् बीजपूराम् गेण्हिअ आ अछ्छेत्ति ।
ता जाव प्पमदवणपालिअम् महुअरिअम् अण्णेस्सामि ।
परिक्रम्यावलोक्य च । एसा तवणीआसोअम् ओलोअन्ति महु-
अरिआ चिज़्इ । जाव णम् सम्भावेमि ।

। तत: प्रविशत्युध्यानपालिका ।

प्रथमा । उपसृत्य। २महुअरिए अविसुहो देउज्जाणाव्वणव्वावारो ।
द्वितीया । ३अम्हो समाहिमदिआ । सहि साअदम् दे ।

10

समाधिमतिका । ४हला भावदीन आणवेदि । अरित्तपाणिणा
अम्हारिसजणेण अथ्थपै दख्खिदव्वो । ता बीजपूरएण
सुस्सूसिदुम् इछ्छामित्ति ।

१. वाज्यप्रास्ति भगवत्या । यथा समाधिमातिके देवस्य सभाजनार्थे वोजपूरकम् गृहीत्वाग-
च्छेति । तत्तावत्प्रमदनपालिकाम् मधुकरिकामन्वेष्यामि । एषा तपनीयाशोकमालो-
कयन्ती मधुकरिका तिष्ठति । तावदिमाम् सम्भावयामि ।
२. मधुकरिके वपि सुखस्त उध्यानवनव्यापार्: ।
३. वहो समाधिमतिका । सखि स्वागतम् ते ।
४ हला भगवत्याग्यापयति । वरित्त्क्पाणिनास्मादृशजनेनार्थपतिर्द्रष्टव्य: । तद्वीजपूरकेण ::शुषितुमिच्छमीति ।

2.B वणत्तम्म्हि, A C D E वणत्तम्हि-
F om.'जहा समाधिमदीए'
4. महुआरिआम् A B C D E अण्णे-
सामि
5. A मधुवरिआ; B महुआरिआ
6.A चिज़्हई B सम्भवेमि
8.F सविहिदो(=सुविहित:) for"सुहो."
-B व्वणवाव्वारा - F om ०व्वण०
9.F समाहुदिआ(समाभृतिका)
here and everywhere else
throughout the work.
10. A वाणव्वेदि
11.B वम्मोरिस०- B अथ्थपई- E
दख्खि०
मधुकरिक । २जें संणिहिदं बीजपूरसें । कहेहि दुवेगं
संभंदिओवदेसणिमित्तं . अण्णोण्णसंघरिसिवाणं णछाअ-
रिआणं उवॐसं देख्खिअ कदरो भअवदीए पसंसिदोति ।
समाधि० । दुवेवि किल आअमिणा पओअणिउणा अ ।
किं दु सिरसागुणविसेसेण गणदास उण्णमिदोवदेस । 5
मधु° ।३अह मालविआगअं कोलीणं किति सुणीअदि।
समाधि० । ४बलियं खु साहिलासो तस्सिं भछ । केवलं देवीए
धारिणीए चितं रख्खिॐअहिलासदंसणे हुतणं ण दंसेदि।

१. ननु संनिहितं गजपूरकम् । कथय द्वयोः संगोतकपदेशनिमित्तमन्योन्यसंपर्षणोर्ना-
चार्ययोरूपेदशं दृष्ट्वा कतरो भगुवस्या प्रशंसित इति ।
२. द्वावपि किलागमिनी प्रयोगनिपुणं च । किं तु शिष्यागुणविशेषेण गणदास वन-
मितोपदेशः।
३. अथ मालविकागतं कोलीनं किभिवि भूयते ।
४. गलबत्खलु साभिलाषस्तस्य भत । केवलं देव्या धारिष्याबिच राधिदुमभिलषदर्शने
प्रभुतां न वर्धयति ।

1. B C मधुकारिका
2 A संपरिसिन्दा॥
3. F' णट्टाचारिआणं—D Lदल्विय-
A वसंसिदोत्ति
4. F' पशंग.
5. F ' गणदासे उष्णमिदो उवदेस.
6 A B C D E किषि- for “किंति”
A B C D E read thus:-
‘मध० । भट मालविभागधे कोलोणं
कॅिपि सुणीभदि । मालविभाए
किल साँहिलासो भgा केवलं
देवीए धारिणीए चित्तं रख्खि
हुँ अहिलासवंसणे पूछनणं ण
देसेदि
समाधि० । गलियं ख्खु साहिलासो त
रिंस भट्टां । •••••• मं ।
7. A cदेविए.
8, Bधारणोए-P अहिलासं ण दंसेदिः
मालविआविः इमेसु दिअहेसु अणुभूदमुना विअ मालदी
माला मिलायमाणा लख्खीअदि। अदो वरं ण आणे ।
विसज्जेहि मं ।
मधु° । एअं साहावलम्बिणं बीजपूरुषं गेण्ह ।
समाधि० । नावेन गृहला। हैला तुमंवि इदो विपुलदरं साङ
जणसुखसाए फलं लहेहि ।
मधु° । प्रस्थिता । 'सहि समं जेव्व गर्छामो । अहंवि इमस्स
चिराअमाणकुसुमुग्गमस्स तवणीआसोअस्स दोहल
णिमित्तं देवीए विण्णवेमि ।
समाघि९ । 'जुज्जइ । अहिआरो ख्खु तुह ।
[ इनि निष्क्रान्ते ।

। प्रवेशकः।


मालविकाप्येतेष दिवसेष्वनुभूतमुक्तेव . मालतोंमाला म्लायमाना लक्ष्यते । अतः परं::
न जाने । विसर्जय माम् ।
१. एतच्छाखावलम्णि गोजपूरकं गृहाण ।
२. हला चमपोतो पुिलतरं साधुजनशुश्रूषायाः फलं लभस्व ।
३. सखि सममेव गच्छावः । अहमप्येतस्य चिरायमाणकुसुमोद्गमस्य तपनोयाशेकस्य
दोहदानिमित्तं देव्यै विज्ञापयामि ।
४. युज्यते । अधिकारः खलु तव ।

2. A B C D E जाणे tor “ भाणे. ”
3. B मां.
4. A B साहावलम्बिदं.
5. F om. इदो, and reads पेसलतरं
for “ विपुलदरं.
6, A C सुसुसार.
7. A B C जेव, F' एव
8. D तवणो भादोभस्स.
9. A c देविए विणवेमि. B also reads
10. B तुइ for “ नुह.”- - om खु.

। ततः प्रविशति कामयमानावस्थो राजा विदूषकश्च ।

राजा । आत्मानं विलोक्य ।
शरीरं क्षामं स्यादसति दयितालिङ्गनसुखे
भवेत्सालं चः क्षणमपि न सा दृश्यत इति ।
तया सारङ्गाक्ष्या वमसि न कदाचिद्विरहितं
प्रसक्ते निर्वाणे हृदय परितापं वहसि किम् ॥ १ ॥
विदूषकः । २अलं भवदो धीरदं उज्झिअ परिदेविएण ।
दिया ख्खु मए तनहोदीए मालविआए प्पिअसही बउला-
वलिआ । सुणाविदा अ तं अथ्थं भवदा जो संदिश्च ।
राजा । ततः किमुक्तवती ।
विदूषक। ४विष्णवेहि भद्वारं । अणुगहीदाम्हि इमिणा णिओ
एण । किं दु सा तवास्सिणी देवीए आहिअदरं रख्खि
अमाणा णाअरख्खिदो मणी विअ ण सुहं
समासादइदव्या । तहवि घडइस्संति ।

१. अलं भवनो भरतामुझािवा पारिदेवितेन । दृष्टा खलु मया तत्रभवत्या मालविकायाः
प्रियसखी बकुलाबलिका । आविता च तमर्थं भवता यः संदिष्टः ।
२. विज्ञापय भर्तारम् । अनुष्ठाहीतास्म्यनेन नियोगेन । किं तु सा तपास्वनी देव्याधिक
तरं रक्ष्यमाणा नागराश्चिता मणिरिव न सुखं समासादयितव्य । तथापि
घटिष्य इति ।

7. B उझभ.
8. AC D पिर्भ.
11. A विणवेहि.-A B C D E अणुगे
ण्हिदम्हि
12. F सादरं for "अहिभदरं."
13. A C D णाभरखिओ.-A B C D
वीअ।--A B C D E read
वीअ मणो, and add अहं ण्णिहं
रण्णा (=अहर्निशम्,राजा)
14. D समासदयिदव्वा.--B घटईस्सं
वीभ. -A B C D E read
विभ मणो, and add अहं ण्णिहं

ण्हिद हि. रष्णा (= अहर्निशम्राजा) 12: F' सादर for « अहिअदरं." 14. D समासादयिदव्वा.-B घटईसं°.

राजा । भगवन्संकल्पयोने प्रतिबन्धवत्स्वापि विषयेष्वभि
निवेश्य तथा प्रहरसि यथा जनोयं कालान्तरतमो
न भवति । सविस्मयम् ।
क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी क्व च ते विश्वसनीयमायुधम्। ने
मृदुतीक्ष्णतरं यदुच्यते तदिदं मन्मथ दृश्यते वयि॥2॥
विदूषकः । णं भणामि तास्सिं साहणिज्जे कज्जे किदो उवा
ओवख्वोति । ता पज्जव्वथ्थावेदु अत्ताणं तत्रभवं ।
राजा । अथेमं दिवसशेषमुचितव्यापारपराङ्खेन चेतसा
क्क नु खलु यापयामि ।
विदूषकः । २णं भवं अज्ज एव्व वसन्दपुढमावदारसूअआणि
रतक़रबआणि उवाअणं पेसिअ णववसन्तावदारा-
वदेसेण इरावदीए णिअणिआमुहेण पथ्थिदो । इच्छुमि
अज्जउन्हेण सह डोलाहिरोहणं अणुवृद्धेति । भवदा
वि से पडिण्णादं । ता पमदवणं जेव्व गर्छम्ह ।

१. न्नु भणाभि तस्मिन्साधनीये कार्यं कृव उपायोपक्षेप इति । तथैवस्थापयनामानं
वत्रभवान् ।
२. ननु भवानचैव वसन्तप्रथमावतारसूचकानि रक्तदुरपकाप्युपायनं प्रेष्य नववसन्ता
वतारापदेशेनेराबया त्रिपुणिकामुखेन प्रार्थितः । इच्छाम्यायैपुत्रेण सह दोलाधिरो
हणमनुभवितुमिति । भवताप्यस्थे प्रतिज्ञातम् । तत्प्रमदवनमेव गच्छावः ।

1. A B C D E प्रतिबन्धबस्नु ष्वपि.
6. D उवाआवख्खेबो corrected from
ठवावरूदेवो.
9. F om नु.
10. B D° सभभाणि.
11. A B C D°करवयाणि.-B पेसोअ.
12. A CD णिउणीभा ’—Our MSS
इभै We with G.
13. D E F भ-भ°–-A B C D
भवदापि.
14. A पडणाङ–A B C उव
B D E F गझम्ह.
राजा । न क्षमामिदं ।
विदूषका । १विअ ।
राजा । वयस्य निसर्गनिपुणाः स्त्रियः। कथम् मामन्यसम्त्रान्त-
ह्रूदयमुपलायन्तमापि ते सरवी न लक्ष्रयिष्यति । अतः
पश्यामि
उचितः प्रणयो वरम् विहन्तुं बहवः खण्डनहेतवो हि दृष्टाः।
उपचारविधिर्मनस्विनीनां न तु पूर्वाभ्यधिकोपि भावशून्यः ॥
॥३॥
विदूषकः । २णारुहदि भवं अन्तेउरपडिठ्ठिदं दारव्खिण्णं एक्क-
पदे पिठ्ठ्दो कादुं ।
राजा । विचिन्त्प । तेन हि प्रमदवनमार्गमादेशय ।
विदूषकः । ३इदो इदो भवं ।

। उभौ परिक्रामतः ।

विदूषकः। ४वसन्दो किल एदाहिं पवणचलिदाहिं पल्लवडम्गुलीहिं
तुवरेदि विअ भवन्तं एदं पमदवणं पविसेत्ति

१. कथमिंव।
२. नार्हति भवानन्तःपुरप्रतिष्ठतं दाक्षिण्पमेकपदे पृष्ठतः कर्तुम् ।
३.इत इवो भवान् ।
४.वसन्तः किलैताभिः पवनचलिताभिः पल्लवाडंगुलोभिस्त्वरयतीव भवन्तमेतत्प्रमदवनं
प्रविशेतिं ।

7. A B C E ननु for नतु.
9. A D नारुहदिं -E प्पडिठ्ठिदं.--
A B C D E add जणं after
दरिव्खणां which they read for
दरिव्खण्णं.
15. A B C D E तुवरावोदि -B प्प-
विसेति.
राजा । स्पर्श निरूप्य ।अभिजातः किल वसन्तः ।
सखे पश्य
आमत्तानां श्रवणसुभगैः कूजितैः कोकिलानां
सानुत्रोशं मनसिजरूजः सह्यतां पृच्छतेव ।
अङ्गे चूतप्रसवसुरभिर्दक्षिणो मारूतो मे
सान्द्रस्पर्शः करतल इव व्यापृतो माधवेन ॥४॥
विदूषकः । पविस णिवुदिलाहा अ ।
।उभो प्रविशतः।
विदूषकः ।भो व अस्स अवधोणेण दाव दिठ्ठिं देहि ।एदं स्वु
भवन्तं विलोदड्दुकामाए पमदवणलछीए जुवर्इवेस-
लज्जाइत्त्त अं वसन्तकुसुमणेवथ्थअं गहिअं ।
राजा । ननु विस्मयादवलोकयाभिं ।
रक्ताशोकरूचा विशेषितगुणो बिम्बाधरालक्तकः
प्रत्याख्यातविशेषकं कुरबकं श्यामावदातारूणम् ।
आॠान्ता तिलकत्रियापि नतिलकैर्लीनद्विरेफाञ्ञनैः
सावझेव मुस्वप्रसाधनविधौ श्रीर्माधवी योषिताम् ॥५॥

१. प्रविश निर्छतिलाभाय ।
२. भो वयस्य अवधानेन तावदृष्टि देहि । एतत्खलु भवन्तं विलोभातुकामया प्रमदवन-
लक्ष्म्या युवतिवेषलजयितृकं वसन्तकसमनेपयं गृहीतम् ।

1. F' reads रूपयित्वा, and never
puts नि before रूपम् used in
stage-directions occurring
subsequently.
4. B सह्यते.
7. AC णिउ.
9. A B वयस्यः—B.अवहाणेण.
10. A B C D E भवन्ते विभ लोह
बटुकामाए.
11. A B C D E °लज्जावइत अं.
A B C D E गणाहिर्भ.

। उभावुद्यानशोभां निर्वर्णयतः ।

। नतः प्रविशति पर्युत्सुका मालविका ।

मालविका । १अणभिण्णादहिअअं भक्षारं अभिलसन्दी अप्प-
गोवि दाव लज्जेमि । कुदो विहवो सिणिधअणस्स
बुलन्तं आचख्खडै । ण - आणे अप्पडिआरगुरुअं - 5
वेअणं केत्तिअं कालं मअणो मं णइसदिति ।कतिचिय
दानि गत्वा । कर्हि णु पथ्थिदम्हि । विचिन्त्य । आम संदि
म्हि देवीए । गोदमचावलादो डोलापरिभऋा ण सकुणो
मि अहं चलणे चालइटें । तुमं दाव तवणोआसोअस्स
दोहलं णिव्वतेहि । जादि स पञ्चरत्नभ्भन्तरे कुसुमं 10
दंसेइ तदोहं- । अन्वरा निःश्वस्य । आहिलासपूरइअं पसादं
दाइसांति । दाव णिओअभूमिं पुढमं गदा होमि ।
जाव अणुपदं मह चलणालंकारहथ्थाए बउलावलिआए
आअन्तव्वं परिदेविस्सं दाव विस्सध्धं मुहुत्तअं ।

१. अनभिज्ञानहृदयं भतरमभिलषन्यारमनोषि तावल्लजे । कुतो विभवः स्निग्ध
जनस्य वृत्तान्तमाख्यातुम् । न जानेपरिहारगुर्वी वेदनां कियन्तं काले मदनो
मां नेष्यतीति । कके नु प्रस्थितास्मि । भाम् संदिष्टास्मि देव्या । गौतमचापलादो
लापरिभ्रष्टा न शक्नोम्यहं चरणे चालायेतम । स्वं तावतपनीयाशोकस्य दोहदं
निर्वर्तय । यदि स पञ्चरात्राभ्यन्तरे कुसुमं दर्शयति तदाहम्-अभिलाषपूरकं
प्रसादं दास्यामीति । तावन्नियोगभूमेिं प्रथमं गता भवामि । यावदनुपदं मम
चरणालंकारहस्तया बकुलावलिकयागन्तव्यं परिदेविष्ये तावद्विश्रब्धं मुहर्तकम् ।

1. A C वर्णयतः
3. F अणहिण्णादं.-B भट्टरपं.--
A B °लसन्ति
4. A B C D E add सह between
सिणिध्ध” and « अणस्स."
5. B D E आभख्खचूं—-D अपडि-
यार°; B अपडिहार.°
10. A = D णिवतेहि ; B णिवटूहि.
11. F' पदं पसादे for पसादे.
14. B इयन्तवं ; C D इभन्त
A B C परिदेविवंसं. – A B C
D वोस७धं.
परिक्रमति ।
विदूषक। ही ही इअं सीधुपाणुद्वेजिअस्स मछुण्डिआ
उवणदा ।
राजा। अयि किमेतत् ।
विदूषकः । एसा ख्खु णादिपज्जतसा उस्सुअवण्णा विअ
एआइटी मालविआ अदूरे वछइ ।
राजासहर्षम् । कथं मालविका ।
विदूषकः । अह इं ।
राजा । शक्यमिदानीं जीवितमवलम्बितुम् ।
वटुपलभ्य समीपगतां प्रियां
हृदयमुच्छंसितं मम विक्लवम् ।
तरुवृतां पथिकस्य जलार्थिनः
सरितमारासितादिव सारसात् ॥ ६ ॥
अथ छ तत्रभवती ।
विदूषकः । ऍसा णं तरुराइमझदो णिक्कन्दा इदो ज्जेव्व
आअछादि ।
राजां। वयस्य पश्याम्येनाम् ।

१. ही दी इयं सोधुपानोद्वेजितस्य मस्स्यण्डिकोपनता ।
२. एषा खलु नातिपर्याप्तवेषोत्सुकवर्णावेकाकिनी मालविकादूरे तिष्ठाति ।
३. अथ किम् ।
४. एषा ननु तरुराजिमध्यान्निष्कान्तेत एवागच्छति ।

2. A C D मसण्डिभा.
15. F' णिगद– जेव्वः
16. D E F आअणु-
1. A om. ५% वयस्य.
विपुलं नितम्बबिम्बे मध्ये क्ष्यामं समुन्नतं कुचथो ।
अत्यायतं नयनयोम्रम जीवितमेतदायाति ॥ ७ ॥
सखे पूव्रस्मादवस्थान्तरमारूढा तत्रभवती । तथा हि ।
शरकाण्डपाण्डुगण्डस्थलेयमाभाति परिमिताभरणा ।
माधवपरिणतपला कतिपयकुसुमेव कुन्दलता ॥ ८ ॥
विदूषकः । 'एसावि भवं विअ मअणवाहिणा परमिठ्ठा भविस्सदि ।
राजा । सौहाद्रमेव पश्यति ।
मालविका । अआं सो ललिअदोहलापेख्खी अगहीदकुसु-
मणेवथ्थो उक्कण् दं मं अणुकरेइ असोओ । जाव से 10
पुछ्छाअसीअले सिलापट्टे णिसण्णा भविअ अत्ताणं
विणोदेमि ।
विदूषकः । 'सुदं भवदा उक्कण्ठिदम्हिचि तत्तहोदीए मन्तिदं ,
राजा । नैतावता भवन्तं प्रसन्नतकं मन्ये । कुतः
वोढा कुरबकरजसां किसलयपुतटभेदसीकरानुगतः ।
अनिमित्तोत्कण्ठमपि जनयति मनसो मलयवातः ॥९॥
मालविका । उपविसष्टा ।

१. एषापि भवानिव मदनव्याधिना परिमृष्टा भविष्यति ।
२. अयं स ललितदोहदापेक्ष्यगृकुसुमनेपथ्य उत्कण्ठतां मामनुकरोत्यशोकः । ताव-
दस्य प्रच्छयशीतले शिलापट्टे निषण्ण भूत्वात्मानं विनोदयामि ।
३. श्रुतं भवतोत्कण्ठतास्मात्यत्रभवत्या मन्त्रित्म् ।

9. A C D दोहमापेखो.-B भग्ग-
होद.- A C D E णेवछ्छो.
10. B करेदि.
11. F पछ्छय
13. A. तत्तहोदिए.
14. F नैतावता [ भवतः ] प्रसन्नतक्रतां
राजा । वयस्य इतस्तावदावां लतान्तरितौ भवावः।
विदुषकः। १इरावदीं विअ दुरे समथ्थेमि।
राजा। न हि कमलिनीं द्रुष्ट्वा ग्राहमवेक्षते मतंगजः । विलोकय-
न्स्थित्तः।
मालविका । २हिअअं णिफ़्कलादो मणोरहादो विरम। किं मं
आआसअसि ।
विदूषकः। राजा नमवेक्षते।
राजा । प्रिये पस्य वामतां स्नेह्स्य।
ओस्सक्यहेतुं विव्रुणोषि न् त्व्ंअ
तत्वावबोधैकरसो न तर्कः।
तथापि रम्भोरु करोमि लक्ष्यम्
आत्मानंमेषां परिदेवितानाम्॥१०॥
विदूषक्ः। ३संपदं भअदो णिस्संसओ भविस्सदि। एसा
अप्पिअमअणसंदेसा चिवित्तेणं बउमावमिआ उवःदि।
राजा। अपि स्मरेदस्मदभ्यर्थनाम्।

१.इरावतोमिव दूरे समर्थयामि।
२.ह्रुदय निष्फलान्मनोरथदिरम। किं मामायासयसिः।
३.सांप्रतं भवतो निःसंशषो भविष्यति। एषामिंतमदनसंदेशा विविक्तो ननु
बकुलावलिकोपस्थिता।

2. B समथ्थेम्हि ।
5. F णिरवलम्बादो for "णिफ्फलादो"--
A C भभासभसि
8. A B C D E read भात्ममतम् be-
fore "प्रिये पश्य" &c.
13. E F भवदो‌-E णिःसंसयो; F
णिःसंसभं- A C add त्ति
after "भविस्सदि" [उपठ्ठिआ
14. F एआ(=एका)for"णं"-E
16. A C भयि for"भपि"
विदूषक । १कं दाणिं एसा दासीए मुदा दाव तुह गुरुद्दे
संदेसं विसुमरेदि । अर्हवि दाणिं एदं ण विसुमरेमि ।
। प्रविश्य बरणालंकारहस्ता नकुटावळिका ।
बकुलावलिका। अवि सुहे सहीए ।
मालविका। अहो बउलवालिआ उवछिआ । सहि सागदं :
दे । उवविस ।
बकुलावलिका । इला तुमं दाणिं दोहलकरणंजोग्गदाए
णिउत्ता । ता एकं दे चलणं उवणेहि जाव णं सालं
चअं सोउरं करोमि ।
मालविका । आत्मगतम् । हिअअ अलं सुहिददाए अअं विहवो 10
उवद्भिदोति । कई दाएँ अन्ताणं मोएअं । अह वा एदं
एव मह मिट्चुमण्डणं भविस्सदि ।

१. किमिदानीमेषा दास्याः सुना सावनव गुडं सेवेशं विस्मरति । अहमपौद्रानमेतं
न विस्मरामि ।
२. अपि सुखं सख्याः ।
३. अदो गकुलाबलिकोपस्थिता । सखि स्वागतं ते । उपविश ।
४. हला स्वमिदानीं दोहदकरणयोग्यतया नियुक्ता । तदेकं ते चरणमुपनय । तावदेत
सालक्तकं सनूपुरं करोमि ।
५. इदय अलं सुखिततयायं विभव उपस्थित इति । कथमिदानीमारमानं मोचयेयम् ।
अथ बैतदेव मम मत्यमण्डनं भविष्यति ।

1. A c दाण–F om. “ नुह."
2. F om. एद्.
4. A C D सहिए.
5. AC B उपदुिआ; B उवह्निदा--
B रसागद
6. A C D E ऽपविस.
7. B दाण–F वेइलबरणे जोगदाए.
8. F' मारुतभषेत्रं.
बकुलावलिका। १किं विआरेसि । उरसुआ ख्ख इमस्स तवणी-
आसोअस्स कुसुमसमुग्गमे देवी ।
राजा । कथमशोकदोहदनिमित्तोयमारम्भः ।
विदूषकः। २किं नु ण जाणासि अकालणादो देवी इमं ।
अन्तेउरणेवथ्थेण ण संजोअइसदिन्ति ।
मालविका । पोदमुपहरति । हंला मारिसेहि दाण ।
बकुलावलिका । आयि सरीरंसि मे । नाट्येन चरणसंस्कारमारभते ।
राजा
चरणान्तनिवेशितां प्रियायाः
सरसां पश्य वयस्य रागरेखाम् ।
प्रथमामव पल्लवप्रसूतिं
हरदग्धस्य. मनोभवद्रुमस्य ॥ ११ ॥
विदूपकः । चलणाणुरूवो ख्ड तलहोदीए अहिआरो उव-
ख्खित्तो ।
राजा । सम्यगभिहितं भवता ।

१. किं विचारयसि । उसका खल्वस्य तपनयाशोकस्य कुसुमसमुझमे देव ।
२. किं खल न जानास्यकारणादेवीमामन्तःपुनेपथ्येन न संयोजयिष्यतीति ।
३. एला मर्षयेदानीम् ।
४. अयि शरीरमसि मे ।
५. चरणानुरूप: खलु तत्रभवत्यां अधिकांर उपश्चितः ।

1. D E विचिभारेसि.-DF डस्सिओ.
2. A c कुसुमम्णमे.
4. A B C D E insert ण after" किं "
and before & ख्ख."
5. B D E संजोअझसर्दीित.
6. A B C D E दाण .
7. Our MSS चरणमलंकरोति. We
according to G.
8. A चलणाणुरूपो--A Cभधिशरो.
नवकिसलयरागेणाग्रपादेन बाला
स्फुर्तिनखरुचा द्वॉ हन्तुमर्हत्यनेन ।
अकुसुमितमशोकं दोहलपेक्षया वा
प्रणिहितशिरसं वा कान्तमार्द्रापराधम् ॥१२॥
विदुषकः । १पारइस्ससि अत्तहोदीए अवरध्धुम् ।
राजा । परिगृहीतं वचः सिद्विदर्शिनो ब्राह्मणस्य ।
। ततः प्रविशत्युन्मत्तवेषेरावती चेटो च ।
इरावतो । २हज्जे णिउणिए सुणामि बहुसो मदो किल इथ्थि-
आजण्स्स विसेसमण्डणंति । अवि सच्चो लोअ-
वादो ।
निपुणिका । पुढमं लोअवादो एव्व । अज्ज सच्चो संवुत्तो ।
इरावती । अलं सिणेहभणिदेण । कुदो दाणि अवगदं
डोलघरअं पुढमं गदो भट्टेत्ति ।
नपुणिका । भट्टिणीए अखण्डिदादो पणआदो ।
इरावती । अलं सेवाए । मझ्झथ्थदं गेण्हिअ भणाहि ।

१. पारथिष्यस्यत्रभवत्या भपराद्रुम् ।
२. हञ्जे निपुणिके शणोके बहुशो मदः किल स्लीजनस्यविखेषमण्डनमिति । अपि सत्यो
लोकवादः ।
३. प्रथ्मं लोकवाद एव । अद्य सत्यः संवृत्तः ।
४. अलं स्नेहभणितेन । कुत इदानीमवगतं दोलगृहं गतो भतॅति ।
५. भट्टिन्या अखण्डितात्प्रणयात् ।
६. अलं सेवया । भध्यस्थतो गहीत्वा मण ।

8. A हञ्ज.
9.F अअं for " अवि."
11. D संउत्तो.
12. B दाणी.-- A B C D E वुत्त-
न्तो आगमिदो for " अवगदं ".
14. B पणयादो ; E पणभदो .
निपुणिका । १वसन्दोवाअणलोलुवेण अज्जोदमेण काहिदं ।
तुवर भट्टिणी ।
इरावती । अबस्थासदृशं परिकम्य । २ला मदेण मिलाअमाणं
अन्त्ताणं अज्जउत्तदंसणे हिअअं तुवरेदि । चलणा उण
ण मग्गे पसरन्दि ।
निपुणिका । ४णं पत्तनम्ह डोलाघरअं ।
इरावती । ५णिअणिए ण उण एथ अज्जउत्तो दीसइ ।
निपुणिका ।ओलोएदु । भट्टिणीए परिहासणिमितं कर्हिवि
गुम्मे गूढ़ेण भट्टीिणा' होदव्वं । अम्हेवि इमं पिअङ्गलदा
परिख्खिन्तं असोअसिलापट्ठअं पविस्सम्ह ।

१. बसन्तपायनलोलुपेनार्यगौतमेन कथितम् । वरती भट्टिनी ।
२. इला मदेन म्लायन्तमात्मानमार्यपुत्रदीने हदयं स्वरते । चरण पुनर्न मागें. प्रस-
रतः ।
३. ननु प्राप्ते सो वोलागूदकम् ।
४. निपुणिके न पुनरत्रायै पुत्रो दृश्यते ।
५. अवलोक्यताम् । भट्टिन्याः परिहासनिमित्तं कुत्रापि गुल्मे गूदेन भर्ना भवितव्यम् ।
आषामपोमं प्रियंगुलतापरिक्षिप्तमशेकशिलापट्टकं प्रविशावः ।

1. D E F' भ-भ.
2. A तुवराइड; तुवरइ corrected
from an original तुवराइड.
4. A आत्ताणं-D LPभ=र्भ
5. A E have each their original
ओसज्जन्ति corrected into
भोसर्पन्ति; B C Dओसरजन्ति
(= अवसयजन्ति).
6. B पतम्”
7. A c एभ्यं. -D E F भ-भ
F दिसद.
8. A c आलोयदु.
9. B गूढ for "गूदेण. ”
10. A B C परिख्खित्ते. – B प .
विसम्ह
इरावती | तथा करोति |
निपुणिका | परिक्रम्य क्लिोक्य | १ओलोअदु भट्टिणी | चुदङ्कुरं
विचिण्णन्दीणं अम्हाणं पिपीलिआदंसणं |
इरावती | २कि विअ एदं |
निपुणिका | ३एसा असोअपाअवछ्छाआअं मालैवाए बजला-
वलिआ चलणालंकारं णिव्वट्टेइ |
इरावतो | शक्कां रूपयित्वा | ४अभूमि इअं मालविआए | किं
तक्केसि |
निपुणिका | ५तक्केमि डोलापरिभ्भट्टचलणिए देवीए असोअदो-
हलाहिआरे मालचिआ णिउत्तेत्ति | अण्णहा कहं देवी
स अं धारिदं एदं णेउरजुअलं परिअण्स्स अभ्भणुजाणि-
स्सदि |
इरावती | महदी ख्खु से संभावणा |

१. अवलोकयतु भट्टिनी | चूताङ्कुरं रिचिन्वत्यो राबयोः पिपीर्लकादंशनम् |
२. किमिबेतत् |
३. एषाशोकपादच्छायाया मालीक्राया पकुलाकलिका चरणालंकारं निर्क्र्तयति |
४.अभूमिरियं मालविकायाः | किं तर्कय सि |
५. च र्त्रत्यामि दोलापरिक्ष्रष्टु चरणया देव्याशोकदोहदाधिकारो मालविका नियुक्तेति |
अन्यथा कथं देवी स्बयं धारितमोतग्नुपुरयुगुलं परिजनस्याभ्यनुग्नास्यति |
६. महती स्वरूबस्याः संभाबना |

2. B आलोअदु़.
3. A C D विचिण्णन्दाषं ; B विचि-
णन्दीणं;F बिउण्णन्तीषं - A
पिपीलाआ ; B पिप्पलिभा ; C
पिपालआ ( पिपीलभा ?); F पि-
पोलीआ
6. A C णिवट्टइ ; D णिवट्टोइ; E णिवठ्ठेइ ;
8. C तक्कसि.
10. E णिउवुत्तेति.
11. B D E धारीदं-A अरोअण्ण-
स्स ; B अरीअणस्स -B D अ-
भ्भष्पु.
13. A C मे for "से."
निपुणिका । १किं ण अण्णेसीअदि भठ्ठा ।
इरावती । २हञ्जे मे चलणा अग्गदो *ण पवयन्ति । मणो
मह विआरेदि । आसक्रुिदस्स दाव अन्तं गमिस्सं ।
मालिकां निर्वर्यं । भाभगवम् । ठाणे ख्खु कादरं मे हिअअं ।
बकुलावलिका । चरणं दर्शयन्ती । ३अवि रोआदि दे अभं चल
णराअरेहाविण्णासो ।
मालविका । ४हला अत्तणो चलणंगदंति लज्जेमि पसंसिद्धं ।
कहेहि केण सिप्पसाहणकलाअं अहिविणीदासि ।
बकुलावलिका । ६एंथ ख् भट्टिणो सिस्सम्हि ।
विदूषकः । ६तुवरेहि दाणिं गुरुदख्खिणाए ।
मालविका । ७दिट्ठिआ ण गव्विदासि ।

१.किं नान्विष्यते भर्ता ।
२. हजे मे चरणाबप्रदो न प्रवर्तते । मनो मम विक्रियते । आशङ्कनस्य तावदन्तं
गमिष्यामि । स्थाने खलु कातरं मे हृदयम् ।
३. अपि रोचते तेयं चरणरागरेखाविन्यासः।
४. हला आत्मनश्चरणगतमिति लजं प्रग्रंसिनुम् । कथय केन शिल्पसाधनकलाया
मभिवनतासि ।
५. अत्र खलु भर्तुः शिष्यास्मि ।
६. वरड्डदान गुरुदक्षिणायै ।
७. दिवा न गर्वितासि ।

1. B भरणेसिभदिः
3. A C D E F' मम for "मह."
5. A अपि for "भवि.P. —c अभं दे
instead of¢वे भभै. ”-A adds
another दे after ‘‘अभं. "
6. A C रेडविणासो.
7. A चलणगदं.
e. A B C D E ०कला.
9. B एथे-A com. खु.”
10. F' inserts दाब before “दाणिं."
11. A C D गविदासी ; B गविदासो
बकुलावलिका। १उवदेसाणुरूवे चलणे लम्भिअ दाणिं गवि
दा भविस्सं । रागं विलोक्य । आत्मगतम् । सिध्धं मे दौचं । प्रकाशम् ।
सहि एकस्स दे चलणस्स अवसिदो राअणिव्वो ।
केवलं मुहमारुदो सम्भइदव्वो । अह वा पवादो एव्व
अअं पएसो।
राजा । सखे पश्य पश्य ।
आर्द्रलक्तकमस्याच्छरणं मुखमारुतेन वीजयितुम् ।
प्रतिषमः प्रथमतरः संप्रति सेवावकोशो मे ॥ १३ ॥
विदूषकः । २कुदो दे अणुसओ । चिरं भवदा एदं अणु
होदव्वं अचिरेण ।
बकुलावलिका ।३अरुणसदपजं विअ सोहदि दे चलणो। सव्व
हा भा®िणो अङ्कपरिवठिणी होहि ।
इरावती । निपुणिकामुखमवेक्षते ।
राजा । ममेयमाशीः।
मालविका । हला अवचणी’ मन्तेसि ।
बकुलावलिका । मन्तिदव्वं एव्व मए मन्तिदं ।

१. उपवेशनुरूप चरणं लकश्चैवान गर्विता भविष्यामि 1 सिरां मे दौत्यम् । सखि
एकस्य ते चरणस्यावसितो रागनिक्षेपः । केवलं मुखमारुतो लम्भथिवव्यः । अथ
मा प्रवात एवायं प्रदेशः ।
२. कुतस्तेनुशयः । चिरं भवतैतनु भवितव्यमचिरेण ।
३. भरुणशतपत्रमिव शोभते ते चरणः । सर्वथा भर्नर भव ।
४. हला अवचनीयं मन्त्रयसि ।
५. मन्त्रयितव्यमेव मया मन्त्रितम् ।

3. A B C एकस्स.
5. B पवेसो (पवेसे ?).
7. F बख्यतः
10. Our MSS. कमेण (=उमेण) for
अचिरेण.” We according
to G.
"- मालविका 1 'पिआ ख्खु अहं तुह ।

खुकुलावलिका । `ण. केवलं मह । मृालविकां । कस्स वा अण्णस्स । कुलावलिका । 'गुणेसु आहिणिवेसिणो भट्टिणोवि । 5 मालविका । 'अली अं मन्तसि । एदं एव्व मइ णथि । बकुलावलिका । सैक्चं तुइ णथि । भट्टिणो किसेसु ईसिप रिपण्डरेसु अङ्गेसु दीसइ । निपुणिका । पुंढमं भणिदं विअ हदासाए उचनरं । गकुलावलिका । अणुराओो अणुराएण पडिख्खिदव्वोनि सुज 10 णचरिदं पमाणीकरहि । १. प्रिया खल्वहं तव । २. न केवलं मम । ३. कस्य वान्यस्य । ४. गुणेष्वभिनिवेशिनो भर्तुरपि । ५. भलीकं मन्त्रयसि । एतदव मयि नास्ति । ६. सत्यं त्वयि नास्ति । भर्तुः कृशेऽवीषत्परिपाण्डुरेष्वङ्गेषु दृश्यते । ७. प्रथमं भणितमिव हताशाया उत्तरम् । ८. अनुरागोनुरागेण परीक्षितव्य इति सुजनचरितं प्रमाणीकुरु । 1. A नुव for *नुह ” pika; A and. B also ori 2. A C D B मम for * मह.” ginally assigned it to the 5. B has ऐद एवं (एव्व ?) मइ ण same. character, but they A B afterwards correct them 0 als0 एद for “एदं ”-A C selves so as to give it to Malawikौ.- * पुडमभणिदं 6. Bः ण होन्दि for * णथि .”-B विभ 9. F पडिछिदव्वो (= परिच्छेत्तव्यः) 8. B C D. put the speech “पुढम” | Aपमाणि 10. . &८०. in the mouth of Nipu

मालविका । १किं अप्पणो छन्देण मन्तेसि । :
बकुलावलिका । २ण हि । भट्टिणो एदाङ पर्नेअमआई अख्ख
राइंबिम्बन्तारिदाइं ।
मालविका । ३हला देवं विचिन्तिअ ण मे हिअअस्स पहविस्सं।
बकुलावलिका। मुध्धे भमरसंबध्धोति वसन्दावदारसंव्वस्सों 5
ण शूदपल्लवो किं ओदंसइदव्वो ।
मालविका । ५तुमं दाव दुज्जादे मे. अच्छन्तसाहाइणी होहि ।
बकुलावलिका । ६विमदसुरही बउलावलिआ ख्खु अहं ।
राजा। साधु बकुलावलिके साधु ।
भावज्ञानानन्तरं प्रस्तुतेन
प्रत्याख्याने दत्तयुक्तोत्तरेण ।
वाक्येनेयं स्थापिता स्वे निदेशे
स्थाने प्राणाः कामिनां दूत्यधीनाः ॥ १४ ॥

१. किमात्मनश्छन्देन मन्त्रयसि ।
२. न दि । भर्तुरेतानि प्रणयमयान्यक्षराणि निग्मान्तरितानि ।
३. इला दैवीं विचिन्त्य न मे हृदयस्य अभविष्यामि ।
४. मुग्धे भ्रमरसंबद्ध इति वसन्तावतारसर्वस्वो न चूतपळवः किमवतंसयितव्यः।
५. स्वं तावुञ्जते मन्यन्तसाहाय्यकारिणी भव ।
६. विमर्दसरभित्रकलावलिका खवहम् ।

1. D छन्देन.
2. A B C D एदाई.
4. B विचिन्तीभ; c विचिन्दिभै.
6. Our MSS. भमरसेंपादोनि. We
with G.-A C D E सव्वस्सं.
7. A B C D साक्षाहिणी.
8. A B C D E "सुरहि."
इरावती । १हजे पेख्ख । कारिंदं एव्व बउछावलिआए
मालविआए पदं ।
निपुणिका । २भट्टिणी णिव्विआरस्सविं उस्सुअत्तणज्जण
ओ उवदेस ।
इरावती । ३ठाणे ख्खु सद्भिदं मे हिअअं । गहीदंथ्था अणन्तरं
चिन्तइस्सं ।
बकुलावलिका । ४एसो दे दुवेओवि समन्तपडिकम्म चलंणो।
जाव दुवेवि सणेउरा करेमि । नाट्येन नूपुरंगुलमामुच्य ।
इला उठेहि । अणुचिष्ठ देवीए दाणिं असअविआस

इतअं णिओअं ।

। उभे ठतिष्ठतः ।
इरावती । सुदो देवीए णिओओन्ति । होदु दाणिं ।
बकुलवालिका । एसो उवारूडराओ उवभोअख्खमो दे पुरदो
वथ् ।

१. हजे प्रेक्षस्व । कारितमेव बकुलानलिकया मालविकया पदम् ।
२. भद्विनि निर्विकारस्याप्यौत्सुक्यजनक उपदेशः ।
३. स्थाने खल शङ्कितं मे हृदयम् । गृक्षतोर्यानन्तरं चिन्तयिष्यामि ।
४. एष ते द्वितीयोपि समाप्तप्रतिकर्मा वरंणः । ताननुवथि सनूपुरौ करोमि । इला
उत्तिष्ठ । अनुतिष्ठ देव्या इदानीमोकविकाशयितृकं नियोगम् ।
५. श्रुतो देव्या नियोग इति । भवलिदानम् ।
६. एष उपारूढराग उपभोगक्षमस्ते पुरतो वर्तते ।

1. A B C D दख्ख for yपेख्ख.”
4. F भट्टिण.-A निब्बि°-A B
C D E omit °तण°.
5. B ठाणे.-A C E गदि°.
7. D E दुदीयो ।
8. E युगल.
9. A C दाणीं; F omit it alto-
gether.
11. B तिष्ठतः
मालविका । सहर्षम् । १किं भद्या ।
बकुल्लावलिका । सरिस्मतम् । २ण दाव भयो । एसो. असअसा
हावलम्बी पकवणुछ । ओदैसेहि णं ।
विदूषकः। ३अवि सुदं भवदा ।
राजा । पर्याप्तमेतावता कामिनाम् ।
अनादरोकण्ठितयोः प्रसिध्यता
समागमेनापि रतिर्न मां प्रति ।
परस्परप्राप्तिनिराशयोर्वरं
शरीरनाशोपि समानुरागयोः ॥ १८ ॥
मालविका । रचितपल्लवावतंसा सलोलमणेकताडनाय पादं प्रहिणोति ।
राजा । वयस्य पश्य ।
आदाय कर्णकिसलयमस्मादियमत्र चरणमर्पयति ।
उभयोः सदृशविनिमयादात्मानं वञ्चितं मन्ये ॥ । १६॥
बकुलावलिका । ४हला पाथि दे दोसो अगुणो अअं असोओ
जइ कुसुमसमुभ्भेदमन्थरो भवे । जो ईरिस चलणस-
क्कारं लहेइ ।

१. किं भर्ती ।
२. न तावहत । एषोद्यकशाखवलमी पन्नगुच्छः। अवतंसयैनम् ।
३. अपि श्रुतं भवता ।
४. हला नास्ति ते दोषः भगुणेयमशोको यदि कुसुमसमुदमन्थरो भवेत् । य
ईदृशं चरणसरकारं लभते ।

4. E omits भवि."
9. A F समानरागयोः
10. Our MSS असोकाय we ac-
cording to G.
11. K omits पइय.
15. A c जई.- अन्धरो.
16. A B C D E लर्हयिः.
राजा
अनेन तनुमध्यया मुखरनूपुराराविणा
नवाम्बुरुहकोमलेन चरणेन संभावितः ।
अशोक यदि सद्य एव कुसुमैर्न संपत्स्यसे
वृथा वहसि दोहलं. ललितकामिसाधारणम् ॥ १६॥ ।
सखे वचनावसरपूर्वकं प्रवेष्टुमिच्छामि ।
विदूषकः । १एहि णं परिहासइस्सं ।
। उभौ प्रवेशं कुरुतः ।
निपुणिका । २भट्टिणी भट्ठा एथ पविंसदि ।
इरावती । ३एद मम पुढमं चिन्तिदं हिअएण ।
विदूषकः । उपसृत्य । ४होदि ण जुत्तं णाम अत्तहोदो पिअव्
अरसो असओ वामपादेण ताडेरुं ।
बभे। ससंभ्रमम् । ५अहो भछा ।
विदूषकः । ६बेउलावलिए तुए गहीदथाए अनहदी ईरिसं
अविणअं करन्ती किस ण वारिदा ।
मालविका । भयं निरूपयति ।

१. एनां परिहासयिष्यामि ।
२. भङ्गिनि भर्ताच प्रविशति ।
३. इदं मम प्रथमं चिन्तितं हदयेन ।
४. भवति न युक्तं नांमात्रभवतः प्रियवयस्योशोको वामपादेन ताडयिष्ठम् ।
५. अहो भर्ता ।
६. गकुलपतिके लया गृहीतार्थयात्रभवतीदृशमभिनयं कुर्वन्ती कथं न वारिता ।

7. B परिहासईस्सं.
9. F भद्विणि-P अथ for "एथै."
10. Our MSS. इदं मालविभाए for
“ एवं मम" We according
to G, – न पुउमं.
1l. A B C D E insert एदं before
ण जुत्तं.
14. A B C D E गहिव°–-A C हैं
रिसं.
16. F किं सfor‘‘ किसी
निपुणिका । १भट्टिणी देख्ख किं पवुत्तं अज्जगोदमेण ।
इरावती । २कहं स बम्हबन्धू अण्णहा जीविस्सदि ।
बकुलावलिका । ३अज्ज देवीए एसा णिओअं अणुचिठाइ ।
एद्स्सिं अदिक्कमे परवदी इअं । पसीद्द भट्टा । आत्मना
सममेनां प्रणिपातयति ।
राजा । यद्येवमनपराधः । भद्रे उत्तिष्ट । हस्तेन ग्रुहीत्वोत्थापयति ।
विदूषकः । ४जुज्जइ । देवी एथ्थ माणइदव्वा ।
राजा
किसलयमूदोर्विलासिनि कठिने निहितस्य पादपस्कन्धे ।
चरणस्य न ते बाधा संप्रति वामस्य वामोरु ॥ १७ ॥
मालविका । लऽजते ।
इरावती । सासूयम् । ५अम्हो णवणीदकप्पहिआओ अज्जाउत्तो ।

१.भट्टिनि पश्य किं प्रवत्तमार्यगोतमेन ।
२.कथं स ब्रहाबन्धुरन्यथा जीविष्याति ।
३.आर्य देव्या एषा नियोगमनुतिष्ठति । एतस्मिनत्रतिकमे परवतीयम् । प्रसीदनु भर्ता ।
४. भहो नवनीतकल्पहदय भार्यपुत्रः ।

1. E F भट्टिणि-F दर्व्क्क्य.-D E
अ-अ.-B पौतं-F पजुत्तां,
translated by प्रयुफ्म्.
2. B जीविसदि ; DE जविस्सिदि.
3. D E F अ-अ‌-B भणूचिठाई.
7. F भथ्थ for "एय्थ".
10. F वामोरु वामस्य.
11. C लञति.
12. Our MSS. omit सासूयम्.We
according to G.-F omits
कप्प.
मालविका । १बउलावलिए एहि । अणुठ्ठिदं अत्त्णो णिओअं
देवीए णिवेदेम्ह ।
ब्रकुलाव्रलिका । २तेण विण्ण्वेहि भट्टारं विसज्जोहित्ति ।
राजा । भद्रे यास्यासि । मम तावदुत्पन्नावसरमर्थित्वं श्रऊयतां।
बकुलावालिका । ३अवहिदा सुणाहि । आणवेदु भट्ट ।
राजा
धृतिपुष्पमयमपि जनो बघ्नाति न ताद्रशं चिरात्प्रभृति ।
स्पर्शामृतेन पूरय दोहलमस्याप्यनन्यरुचेः ॥ १७ ॥
इरावती। सहसोपसृत्य । ४पुरोहि पुरोहि । णं असोओ कुसुमं
दंसोदि । अअं उण ण केवलं पुफ्फइ फलइ अ ।
। सर्व इरावतीं दृष्ट्वा संभ्न्नान्ताः ।
राजा । जनान्तिकम् । वस्य का प्रतिपत्तिरत्र ।
विदूषकः । ६किं अण्णं । जाङ्घबलं एव्व ।

१. बकुलावलिके एहि । अनुष्ठियतमात्मनो नियोगं ढेव्यै निवेदयावः ।
२. तेन विग्यापय भर्तारं विसृजेति ।
३. अवहिता श्रुणु । आग्यापयतु भतां ।
४. पूरय पूरय । नन्वशोकः कुसुमं दर्शयति । अयं पुनर्न केवलं पुष्प्यति फलति च ।
५. किमन्यत् । जङ्घावमलमेव ।

2. B C D णिवेदेभ
3. A विणवेहि - E विसब्जहिचि
4. B has भद्रे यास्यसि मा तावत्
9. B ण्णं for "णं"न्- A B C E do
not repeat "पुरोहि" F परेहि
पूरेहि - F translates णं by
एनम् in it's चाया
10. F दसेइ
12. F omits अत्र
13. A अणं- our MSS जङ्घावला
उवणं we according to G
इरावतो । १बेउलावालिएः साहु तुए उपकन्तं । मालविए
तुमं दाव अज्जउत्तं सफलपथ्थणं करेहि ।
उभे । २पसीददु भट्टिणी । का अम्हे भऋणो प्पणअप्पसङ्गस।
[ निष्कान्ते ।
ईरावतो । ३अहो अविस्ससीआ पुरुसा । मए ख्खं अत्तणो 5
वर्णावअणं पमाणीकरिअ वाहणगीदरलाए हरि-
णीए विअ असङ्किताएं एदं ण विण्णादं ।
विदूषकः । जनान्तिकम् ४पडिओजेहि किषि । कम्मगहींदेण कु-
म्भिलएण संधिच्छेआस्सख्खकोम्हिन्ति एथ वनव्वं
होदि ।
राजा । सुन्दरि मालविकायां न मे कश्चिदर्थः। मया त्वं
चिरायसीति कथंचिदात्मा विनोदितः।

१. बकुलावलिके साधु वयोपकान्सम् । मालविके वं तावदाएँपुत्रं सफलप्रार्थनं कुरु ।
२. प्रसीदतु भट्टिनी । के भाग भर्तुः प्रणयप्रसङ्गस्य ।
३. अहो अविश्वसनीयाः पुरुषाः। मया खल्वात्मनो वञ्चनावचन प्रमाणीकृत्य व्याध-
जनगीतरक्तया हरिण्येवाशङ्कयेदं न ।वज्ञातम् ।
४. प्रतियोजय किमपि । कर्मणैतेन कुम्भिलकेन संधिच्छेदशिकोस्मीत्यत्र वक्तव्यं
भवति।

1. B तए for “ नुए.
2. D E F' भ-भ°.
8. A D E पणभ°- ' पणभपडिग-
हस्स
5. E परिस.
6. A E पमाणी?.--B ०करीभ
7. IF omits “भसङिताए."
8. RF पडियोजेहि किंबि.-A B C D
E गहिर्वेण.-P .takes कम्म
with पडियाजेहि किवि, and
explains its translation कर्म
by “मृषोद्यमित्यर्थः”. But this
is hardly possible. कम्मग
हीदेण = by (a thief) caught
in the act.
12. B कथं कथंचित्.
इरावती । १विस्ससणीओसि । मए ण विण्णादं एतारिसं वि-
णोदवथ्थु अज्जउत्तेण उवलध्धंति । अण्णहा दुख्खतरं
एव्वं ण करोमि ।
विदूषकः । २मा दाव अत्तहोदी अत्तहोदी दखिखण्णस्स उवरोहं
भणादु । समापत्तिदिळेण देवीए परिजणेण संकहावि जइ
अवराही ठावीअदि एथ्थ तुमं एव्वं प्पमाणं ।
इरावती । ३णं संकहा णाम होदु । कोत्तिअं कालं अत्ताणं
आआसइस्सं । रूष्टा प्रस्थिता ।
राजा । अनुसरन् । प्रसीदतु भवती ।
इरावती । रशनासंदित्तचरणा व्रजन्येव ।
राजा । सुन्दरि न शोभते प्रणायिजननिरपेक्षता ।
इरावती । ४सठ अविस्ससणीअहिअओसि ।

१. विश्वसनीयोसि । मया न विग्नातमेतादृशं विनोदवस्त्वार्यपुत्रेणोपलब्धमिति । अन्यया
दुःखतरमेवं न करोमि ।
२. मा तावदत्रभवत्यत्रभवतो दाक्षिण्योपराधंभणनु । समापत्तिदॄष्टेन देव्याः परिजनेन
संकथापि यधपरादधी स्थाप्यतेत्र त्वमेव प्रमाणम्।
३. ननु संकथा नाम भवतु । कियन्तं कालमात्मायासष्यामि ।
४. शठ अविश्वसनीयह्र्दयोसि ।

1. A विणादं.
2. D E F अ-अं.
3. A B C D E एव्व for "एव्वं".
4. F अवराहं (= अपराधं ) for
"उवरोहं".
5. A B C जई.
6. F अवराहे. -- D E पमाणं.
7. A संकह णाम्.
10. F संदानितचरणा.
12. A सट.---- A C अविस्ससणीज्ज;
B has विस्ससणीज्ज correct-
ed from भविस्ससणीज्ज्.
राजा
शठ इति मयि तावदस्तु ते
परिचयवत्यवधीरणा प्रिये।
चरणपतितया न चण्डतां
विसृजासि मेखलयापि याचिता ॥ १९ ॥
हरावतो । १इअंपि हदासा तुमं एव्व अणुसरदि । रशनामादाय
राजानं ताडयितुमिच्छति ।
राजा । एषा
बाष्पासारा हेमकाञ्चीगुणेन
श्रोणीबिम्बादव्यपेक्षाकच्युतेन।
चण्डी चण्डं हन्तुमम्युद्यता मां
विद्युद्दाम्रा मेघराजीव विन्ध्यम् ॥ २० ॥
हरावतो । २किं मं भूओवि अवरध्धं करेसि । इति सरशनहस्त-
मालम्बते ।
राजा
अपराधिनि मयि दण्डं संहरसि किमुद्यतं कुटिलकेशि।
वर्धयसि विलसितं त्वं दासजनायात्र कुप्यसि च ॥ २१ ॥
भात्मगतम् । नूनमिदानीमनुग्नातम् । पादयोः पतति ।

१. इयमपि हतासा त्वामेवनुसरति ।
२. किं मां भूयोप्यपराद्धां करोषि ।

6. F इभवि.
10. A B C D E अभ्युपेक्षा०.
11. E अभ्युद्युत.
13. A यां for "मं"- A B C D E
भूयोषि.-F अवरुद्धं, trans-
lated in its छाया by अवरोधं.
इरावती । १ण हु इमे मालविआए चलणा जे दे परिसदो
हलं पूइसन्दि ।
[ ससखी निष्क्रान्ता ।
विदूषक । २भो उद्देहि उट्ठेहि । किदप्पसादोसि ।
राजा । उन्थायेरावतीमपश्यन् । कथं गतैव प्रिया ।
विदूषकः । ३दिछिआ इमस्स अविणअस्स अप्पसादिदा गदा।
ता वअं सिध्यं अवकमाम जाव अङ्गारओ रासिं विअ
सा अणुवकं ण करेइ ।
राजा । अहो मनसिजवैषम्यम् ।
मन्ये प्रियाहतमनास्तस्याः प्रणिपातलङ्घनं सेवाम् ।
एवं हि प्रणयवती सा शक्यमुपेक्षितुं कुपिता ॥॥
॥ इति परिक्रम्य निष्कान्ताः सर्वे ॥
॥ इति तृतीयोङ्क ।

१. न खल्वमौ मालविकायाश्चरणौ यौ ते स्पर्शदोहदं पूरयिष्यतः।
२. भी उचिष्ठोचिष्ठ ।कृतप्रसादोसि ।
३. दिष्टचेतस्याविनयस्याप्रसादिता गता । तदावां शीघ्रमपक्रमावो यावदरको राशि-
मिव सानुवकं न करोति ।

1. F हरिसदोदलं.
2. A C E पूरइस्सदि.
4. F omits गो.
6. D E भविणयस्स”–A B C D भ-
पसादिदाने
7. F दाव सिष्णु for ‘ता वभं सिष्यं”.
। ततः प्रविशति पर्युत्सुको राजा प्रतीहारी च ।
राजा । आत्मगतम् ।
तामाश्रित्य श्रुतिपथगतामास्थया लब्धमूलः
संप्राप्तायां नयनविषयं रूढरागप्रवालः ।
हस्तस्पर्श मुकुलित इव व्यक्तरोमोद्भतवात्
कुर्यात्क्लान्तं मनसिजतरुर्मा रसनं फलस्य ॥१॥
प्रकाशम् । सखे गौतम ।
प्रतीहारी । १जेदु भट्टा । असंणिहिदो गोदमो ।
राजा । भारमगंतंम् । अये मालविकावृतान्तज्ञानाय प्रेषितः।
विदूषकः । प्रविश्य । जेदु भवं ।
राजा । जयसेने जानीहि क देवी धारिणी कथं वा सरुज-
चरणवाद्विनोद्यत इति ।
प्रतीहारी । २जं देवो आणवेदि ।
[ इति निष्क्रान्ता ।
राजा । सखे को वृत्तान्तस्ते सख्यास्तत्रभवत्याः ।
विदूषकः । ३जो बिडालगहीदाए परहुदिआए ।
राजा । सविषादम् । कथमिव ।

१. जयतु भर्त । असंनिहितो गैौतमः।
२. जयतु भवान् ।
३. यद्देव आज्ञापयति ।
४. यो मिखालगृहीतायाः परभूतिकायाः

6. B D F रोमवात्.
8. B भवे.
16. A B C D E °गहिदाए.
विदूषकः । १सा ख्खु तवसिणी ताए पिङ्गलीए सारभण्ड
भूमिघरए मिच्चुमुहे विअ णिक्खित्वा ।
राजा । ननु मन्संपर्कमुपलभ्य ।
विदूषकः। २अह इं ।
राजा । गौतम क एवं विमुखोस्माकं येन चण्डी कृत्वा देवी ।
विदूषकः । ३सुणादु भवं । परिव्वाजिआ मे कहेइ । हिजो
किल तनहोदी इरावदी रुजाविहथ्थचलणं देवं सुहं
पुच्छुिटुं आअदा । तदा सा देवीए पुखुिदा । किं ण लाल्ख
दो जणो वल्लहोति । ताए उन्लं । मन्दो वो उवआरो ।
जं दे परिअणस्स वल्लहणं तं ण जाणासति ।
राजा। भो निर्भेदादृतेपि मालविकायामयमुपन्यासः शङ्क-
यति ।
विदूषकः। ४तदो ताए अणुणिब्बन्धिज्जमाणाए भवदो अ-
विणअं अन्तरेण परिगहीदथा किदा देवी ।

१. सा खलु तपस्विना तया पिङ्गलक्ष्म्या सारभाण्डभूमिगृहे गृहयुमुख इव निक्षिप्ता ।
२. अथ किम्।
३. शृणोतु भवान् । परिव्राजिका मे कथयति । आः किल तत्रभवतोराब रूजाविदस्त-
चरणां देव सुखं प्र टुमागता । ततः सा देव्या पृष्टा । किं न लक्षितो जनो वल्लभ
इति । तथेक्तम् । मन्दो व उपचार । यत्ते परिजनस्य वल्लभवं तन्न जानासीत ।

५. ततस्तयानुनिर्बध्यमानया भवतोविनयमन्तरेण परिगृहीतार्थं कृता देव ।


3. F उपलभ्यते.
4. A C for ‘ई.”
6. F पडिंब्बाजिआ. [सहं
7. A ततहोदो--A देवोर्ड; C वेत-
9. F omits यो"
10. A णं for ण."
13.A B C D E अणुगन्धिज्जे’.
14. A B C D E परिगहिद .
राजा । अहो दीर्घरोषता तत्रभवत्याः । अतः परं कथय ।
विदूषकः । १अदो वरं किं । मालविआ बउलावलिआ अ
णिअलवदीओ अदिछसूज्जपादं पादालवासं णाअ
कण्णआ विअ अणुहोन्ति ।
राजा । कष्टम् ।
मधुररवा परभूतिका भ्रमरी च विबुद्धचूतसङ्गिन्यौ ।
कोटरमकालवृष्टया प्रबलपुरोवातया गमिते ॥ 2॥
वयस्य अप्यत्रोपक्रमस्य कस्याचिह्नतिः स्यात् ।
विदूषकः। २कहं भविस्सदि । जं सारभण्डवाउदा माहविआ
देवीए संदिश्चा मह अङ्गीअमुहं अदेविअ ण मोलव्वा 10
तुए हदासा मालविएन्ति ।
राजा । निःश्वस्य । सखे किमत्र प्रतिकर्तव्यम् ।
विदूषकः । विचिन्त्य । ३अथि अथ उवाओ ।
राजा । क इव ।

१. अतः परं किम् । मालविका कुलावलिका च निगडबल्यावदृष्टसूर्यपादं पातालबासं
नागकन्यके इवानुभवत:।
२. कथं भविष्यति । यत्सारभाण्डव्यापृता माधविका देव्या संदिष्टा ममाङ्गलीयमुद्रामदृष्ट्या
न भोक्तव्या त्वया हताशा मालविकेति ।
३. अस्त्यत्रोपायः।

1. B अत्रभवत्य for « तत्रभवत्याः"
3. A B C D E सुज्ज
6.F मधुरस्वरापरभूतिः as the first
pada.
8. F श्वयस्य अप्यस्य कस्यचिदुपक्रमस्य
&c.
10. A CD E F' मम for — मह.”–
F भदख्खिभ.
13. B एथ. But it seems to have
originally read अथ. -F
अथ एव उवाओ (= भस्ये-
वोपायः).
विदूषकः । सकृष्टिक्षेपम् । १कोवि अदिछ सुणादि । ता कण्णे
दे कहेमि । उपविश्य कर्णा । एव्वं विअ ।
राजा । सष्टु चिन्तितं प्रयुज्यतां सिद्धये ।
प्रतीहारी । प्रविश्य । २देव पवादसअणे देवी णिसण्णा रत्त
चन्दणधारिणा परिअणहथगहीदेण चलणेण भअवदीए
परिव्वाजिआए कहाॐि विणोदिअमाणा चिठ्इ ।
राजा । अंरुमप्रवेशयोग्योयमवसरः ।
विदूषकः । ३ता गङदु भवं । अर्हवि देवं देखिडै अरिनपाणि
भविस्सं ।
राजा । जयसेनायास्तावसंवेद्य गच्छ ।
विदूषकः। कणें । ४होदि एवं विअ ।
[ इति निष्क्रान्तः ।
राजा । जयसेने प्रवातशयनमार्गमादेशय ।
प्रतीहारी । ५इदो इदो ।

। ततः प्रविष्टा शयनस्था देवी परिव्राजिका विभवतश्च परिवारः ।

१. कोप्यदृष्टः शृणोति । तत्कथं ते कथयामि । एवमिव ।
२. देव प्रवातशयने देवी निषण्णा रक्तचन्दनधारिणापरिजनहस्तगीतेन चरणेन भ-
गबया परिव्राजिकया कथाभिर्विनोद्यमाना तिष्ठति ।
३. तदुच्छ भवान् । अहमपि देन प्रेक्षितुमरिक्तपाणिर्भवामि ।
४. भवति एवमिव ।
५. इत इत ।

4. B पादसभणे-A c णिस्सणा.
6. A B C D E °गहिदेण.
8. B शद – देवीं दलिखतुं.-D
F पाणो.
10. F' संपाद्य for ‘सेवेद्यः "
11. B omits« इंदि"-AC E F एवं.
14. D does not repeat “इदो."
15. B परीवारः
देवी । १भअवदि अदिरमणिज्जं कहावथ्थु । तदो तदो ।
परिव्राजिका । सदृष्टिक्ष्रेपम् । अतः परं पुनः कथयिष्यामि । अत्र
भवानीश्वरः संप्राप्तः।
देवी । २अम्हो अज्जौत्तो । इत्युत्थातुमिच्छति ।
राजा । अलमलमुपचारयन्त्रणया ।
अनुचितनूपुरविरहं नार्हसि तपनीयपीठकालम्बि।
चरणं रुजापरीतं कलभाषिणि मां च पीडयितुम्। ॥३॥
परिव्राजिका । विजयतां देवः ।
देवी । ३जेदु अज्जउत्तो ।
राजा । परिव्राजिकां प्रणम्योपविश्य । देवि अपि सह्या वेदना ।
देवि । ४अथ्थि मे दाणिं विसेसो ।

। ततः प्रवीशति यझोपवीतवद्धाड्ंगुष्ठ:

संभ्त्रान्तो विदूषकः ।

विदूषकः । ५अवि हा अवि हा । सप्पेण संदठ्ठोम्हि ।

। सर्व विषण्णाः ।

राजा । कष्टम् । क्क भवान्परिभ्रान्तः ।

१.भगवति अतिरमणीयं कथावस्तु । ततस्ततः ।
२.अहो भार्यपुत्रः ।
३.जयत्वार्यपुत्रः ।
४.अस्ति म इदानी विशेषः ।
५.अपि हा अपि हा । सर्पेण संदष्टोस्मि ।

1. C रमाण्णज्जं; F रमणीज्जं.
4. D E F अ-अं .
6. A B C E नाईति.
9. E भ-भं.
11. F omits दाणि. altogether.
14. E omits the repeated भवि हा.
विदूषकः । १देविं देस्व्स्विस्संति आ आरपुफ्फग्गहणकालणादो
प्पमदवणं गदोम्हि । परित्ता अदु परित्ता अदु ।
देवी । २हध्धि हध्धि । अह्ं एव्व बम्हणस्स जीविदसंसए णिभित्तं
जादा ।
विदूषकः । ३तर्हि असो अथ्थव अस्स कालणादो अए प्पसारिदे
अग्गहथ्थे कोडरणिग्गगदेण कालेण सप्परूविणा दिठ्ठो ।
णं एदाइं दुव्वे दन्तपदाइं ।इति देशं दर्शर्यति ।
परिव्राजिका । तेन हि द्ंसच्छेदः पूर्वकर्मेति श्रूयते । स
तावदस्य क्रियताम् ।
छेदो दंशस्य दहो वा क्षतेर्वा रक्तमोक्षणम् ।
एतानि दष्टमात्राणामायुषः प्रतिपत्तयः ॥४॥
राजा । संप्रति विषवैद्यानां कर्म । जयसेने क्षप्रमानीयतां
ध्रुवसिद्धिः ।
प्रतीहारी । ४जं देवो आणवेदि ।
[इति निष्कान्ता ]
विदूषकः । ५अहो पवेण मिच्चुणा गहीदोम्हि ।

१. देवीं द्रक्ष्यामोत्या चारपुष्पग्रहणकारणात् [i.e. ग्रहणाय ] प्रमदवनं गतोस्मि । परि-
त्रायतां परित्रायताम् ।
२. हा धिक् हा धिक् । अहमेव ब्राह्मणस्य जीवितसंशये निमित्तं जाता ।
३. तत्रासोकस्तबकस्य कारणात् [i.e अशोकस्तबकाय] मया प्रसारितेग्रहस्ते कोतर-
निर्गतेन कालेन सर्परूपिणा दष्टः । नन्वते द्वे हन्तपदे ।
४. यहेव आजापयति ।
५. भहो पापेन मृत्युना गृहीतोस्मि ।

1. F देवीं दख्खिदुंत
2. A C D E पमद
3. F जोविदसंस अणिमित्तं
5. B आसो अथ्थवयस्स ; D असोअ
6. F हथ्थे for अग्गहथ्थे F
सव्वरूविणा
10. Our MSS., and even G,make
the couplet छेदो &c.
a part of the following
speech of the king. We
with tullberg.
14. A C अण्नवेदि
16. A C म्मित्रुणा : F मिथ्थुणा
A B C D E गहिदो make
राजा। मा कातरो भूः। अविषः कदाचिदंशो भवेत् ।
विदूषकः। १कई ण भाइस्सं । सिमिसिमाअन्ति मे अङ्गाइं ।
विषवेगं निरूपयति ।
देवी । उपसृय । २ही ही अमुंह दंसिदं विआरेण । हंला
अवलम्बह णं ।
परिजनः । ससंभ्रममवलम्बते ।
विदूषकः । राजानमवलोस्य । ३भो भवदो बालत्तणादोवि पिअव
अस्सोम्हि । तं विआरिअ मुधाए मे जणणीए ओअ
ख्खेमं वहेहि ।
राजा । मा भैषीः। अचिरायां वैद्यश्चिकित्सते । स्थिरो भव। 10

। प्रविश्य प्रतीहारी ।

प्रतिहारी । ४देव धुवासिधी विष्णवेदि । इह ज्जेव आणीअट्ट
गोदमोति ।
राजा । तेन हि वर्षवरपरिगृहीतमेनं तत्रभवतः सकाशं
प्रापय ।
प्रतीहारी । ५तह ।

१. कथं न भेष्यामि । सिमिसिमायन्ति मेऊनि ।
२. हा हा । असुखं दष्टं विषारेण । हला अवलम्बध्वमेनम् ।
३- भो भवतो गव्यादषि प्रियवयस्योस्मि । तद्विचार्यं मुग्धाया मे जनन्या ::योगक्षेमं वहस्त्र।
४. देव ध्रुवसिद्धिवैिज्ञापयति । ईदैवानयतां गैौतम इति ।
५. तथा ।

1. F भविषोषि.
2. A C भाईसं
3. D रूपयति
4. Our MSS. अहिषी ठसिवं विभ
विआरेण for “ असुई&c. we
according to G.
8. 5 जुधाए
12. A विणवेदि.- इह एव.-A B c
आणीय्दु
14. 5 वर्षधर
विदूषकः । देन विलोभ्य । १भोदी जीवेअं वा ण वा जं मए अस-
भवन्तं सेवमाणेण दे अवरध्धं तं सव्वं अवराहं मरि
सेहि ।
देवी । २दीहाऊ होहि । [ निष्कान्तो विदूषकः प्रतीहारी च ।
राजा । प्रकृतिभीरुस्तपस्वी । ध्रुवसिडेरपि यथार्थनाम्नः
सिद्धिं न मन्यते ।
प्रतीहारी । प्रणिय । ३जेदु भछ । धुवसिधी विण्णवेदि उदकुम्भ- |
विहाणे सप्पमुद्दिों कंपि अणुणेसीअदुत्ति ।
देवो । ४इदं सस्यमुद्दिअं अङ्गुलीअअं । पळु मह इथे देहि ।
एँ। इति प्रयच्छति ।
राजा । जयसेने कर्मसिदावाशु प्रतिपत्तिमानय ।
प्रतीहारी । ५जं देवो आणवेदि ।
[ इति निष्क्रान्ता ।
परिव्राजिका । यथा मे हृदयमाचष्टे तथा निविषो गौतमः।
राजा । भूयादेवम् ।

१. भवति जीवेयं वा न वा यन्मयात्रभवन्तं सेवमानेन तेपरार्च ते सर्वमपराधं मर्षय ।
२. दोघीयुर्भव ।
३. जर्नु भर्ता । ध्रुवसिद्धिर्विज्ञापयति । उदकुम्भपिधाने सर्पमुद्रिकां कामप्यन्विष्यतामिति।
४. इदं सर्पमुद्यमङ्गलीयकम् । पश्चन्मम इस्ते देवैतत् ।
५. यव आज्ञापयति ।

1. A cभादि-' reads thus: जं
मए अन्तभवन्तं सेवमाणेण दे
अवरथं तं सव्वै अवराहं मारि
सेहि । होदि जीवेषं वा ण वा.
2. A तस्सवं ; B त्तं सव्यं.-B मरि-
सहि.
7. Our MSS. सिद्धिं मन्ये. We
with Tulberg.
8. A c ध्रुवसिध्धि ; B धुवसिध्धी ;
D ध्रुवसिी.-A विणवेदि.
10. B सर्पमुद्दीषं; c मुशीर्ष- F
मम for मह."
11. B D E omit “ इति."
प्रतीहारी । प्रविश्य । १जेदु भ४ । णिवुतविसओ गोदमो
पकिदिथो एव्व संवृत्तं ।
देवी। २दिट्ठिआ वअणीआदो मुत्तम्हि ।
प्रतीहारी । ३एस अमथो वाहदवो विष्णवेदि. । राअकज्जं
बहु मन्तिदव्वं । ता दंसणेण अणुग्गहीतुं इच्छुमिति । ऽ
देवी । ४गझुडु अज्जउलो कञ्जसिध्धीए ।
राजा । देवि आतपाक्रान्तोयमुद्देशः । शीतक्रिया चास्य
प्रशस्ता । तदन्यत्र नीयतां शयनीयम् ।
देव । बालिआ अज्जउतवअणं अणुचिठ्ह ।
परिजनः । ६तह ।
[ इति निष्क्रान्ता देवी परिव्राजिका परिजनश्च ।
राजा । जयसेने गूढपथेन प्रमदवनं प्रापय ।
प्रतीहारी। ७इदो इमे देवो ।
राजा । जयसेने ननु समाप्तकृत्यो गैौतमः ।

१. जयतु भर्ता । निवृत्तविषवेगो गौतमः प्रकृतिस्थ एव संवृतः ।
२. दिष्ट्या वचनयान्मुक्तास्मि ।
३. एषोमात्यो बाइतवो विज्ञापयति । राजकार्यं बहु मन्तितव्यम् । ::तदर्शनेनामुग्रह्निम्
[i.e. दर्शनानुग्रहम्] इच्छामोति ।
४. गच्छत्वार्यपुत्रः कार्यसिद्धयै ।
५. गालिका आर्यपुत्रवचनमनुतिष्ठत ।
६. तथा ।
७. इत इतो देवः।

1. F ' निवृत्तविंस°.
4. B C D वाहवव्वो.-B राजकी.
5. A C अणुगहिर्तुः
6. D E F भ-भ°
9. B वालिभ; F वालिसा (= मालि
शाः):-D E F भ-भ°.
प्रतीहारी । १अह हैं ।
राजा
इष्टाधिगमनिमित्तं प्रयोगमेकान्तसाधुनापि मत्वा ।
संदिग्धमेव सिद्ध कातरमाशङ्कते चेतः ॥ ४ ॥

। प्रविश्य विदूषकः ।

विदूषकः । २जेदु जेदु भवं । सिध्धाइं मे मङ्गलकज्जाइं ।
राजा । जयसेने वमापि नियोगमशून्यं कुरु ।
प्रतीहारी । ३जं देवो आणवेदि ।
[ इति निष्कान्ता ।
राजा । वयस्य शुद्धा माधविका । न किंचिद्विचारितमनया ।
विदूषक । ४देवी अङ्गलीअमुदं देविखअ कहें विआरीआद ।
राजा । न खलु मुद्रमधिकृत्य ब्रवीमि । तयोर्बद्वयोः किंनि-
मित्तोयं मोक्षः। किं देव्याः परिजनमतिक्रम्य भवान्संदिष्ट
इत्येवमनया प्रष्टव्यम् ।

१. अथ किम् ।
२. जयतु जयतु भवान् । सिङ्गानि मे मङ्गलकार्याणि ।
३. यद्देव आज्ञापयति ।
४. देव्या अङ्गुलीयमुद्रां दृष्ट्वा कथं विचार्यते ।

6. A D E F do not repeat" बेदु”
-A C D E कम्माद.
10. F reads thus : वयस्य क्षुद्रमाधवि-
कया न किंचिद्विचारितमनया ।
11. B भञ्जलि°.-B देखीभ; F' द-
विभ.
विदुषक: | १णं पुच्चिदोम्हि | पच्चुप्पण्णध्धिणा मए कहिदम् |
देव्वचिन्तएहिम् राआ भणिओ | सोवसग्गम् वो णख्खन्तम् |
ता सव्वबन्धणमोख्खो करिअदुत्ति | तम् सुणिअ देवीए
धारिणीए इरावदीचित्तम् रख्खन्तीए राआ किल मोएदित्ति
तुमं एव्व मोएहित्ति अहम् सम्दिठ्ठोम्हि | तदो जुज्जैत्ति
ताए सम्पादिओ अथ्थो |
राजा | विदुषकम् परिष्वज्य | सखे प्रियोहम् तव |
न हि बुदिगुणेनैव सुह्रुदामर्थदर्षनम् |
कार्यसिदिपथ: सूक्ष्म: स्नेहेनाप्युपलभ्यते ||६||
विदूषक: | तुवरदु भवम् | समुश्घरए ससहिम् मालविअम् ठावि-
अ भवन्तम् पच्चुग्गदोम्हि |
राजा | अहमेनाम् सम्भावयामि | गच्चार्गत: |
विगूषक: | एदु भवम् | एदम् समुइघरअम् |

१. ननु वष्टोस्मि | प्रत्युत्पन्नबुदिना मया कथितम् | दैवचिन्तकै राजा भणित: | सोपस-
गे वो नक्षत्रम् | तन्सर्वबन्धनमोक्ष: क्रियतामति | तच्छुत्वा देव्या धारिण्ये-
रावतोचितम् रक्षन्त्या राजा किल मोचयतीति त्वमेव मोचयेत्यहम् सम्दिष्टोस्मि |
ततो युत्यत इति तया सम्पादितोर्थ: |
२. त्वरताम् भवान् | समुर्दग्रहे ससखीम् मालविकाम् स्थापय्त्वा भवन्तम् प्रत्युदन्तोस्मि |
३. एतु भवान् | एतत्समुर्दग्रहम् |

1. B प्यश्चुत्तरपच्चुप्पष्णवु-

च्धिणा (=प्रत्युत्त्तरप्रत्युत्पन्नबुद्धिना.)
3. A B C सुणीअ.
4. A राभो.
5. A B C D E omit "एव्व" after
"तुमं"
9. B F उपलक्ष्यते।
10. E तुवरेदु.
राजा । साशन्कम् । एषा कुसुमावचयव्यग्रहस्ता सख्यरत इरा-
वत्याः परिचारिका चन्द्रिका समागच्छति । इतस्ता-
वदावां भिनिगूढीौ भवावः ।
विदूषकः । १कुम्भिलएहिं कामुएर्ह अ पलिहलणीआ चन्दि-
आ ।

। उभे यथोक्तं कुरुतः ।

राजा । गौतम कथं नु ते सखी मां प्रतिपालयति । एह्येनां
गवाक्षमाश्रित्य विलोकयावः ।

। इति विलोकयन्ती स्थितौ ।

। ततः प्रविशति माणवका बकुलानलिका च ।

बकुलावलिका । २हला पणम भट्ठरं जो परसदो पिछुदा देख्खी-
अदि ।
राजा । मन्ये प्रतिकृतिं मे दर्शयति ।
मालविका । सहर्शम् । ३णमो दे । द्वारमवलोक्य सविषादम् | कहैिं ।

भठ्ठा । ह्ला विप्पलम्भसि मं ।


१. कुम्भीलकैः कामुकैश्च परिहरणीया चान्द्रका ।
२. इय प्रणम भर्तारं यः पार्श्वतः पृष्ठतो दृश्यते ।
३. नमस्ते । क भर्ता । हला विप्रलभसे माम् ।

1. Our MSS, and even G, कुसुम-
पचय. We with Tulberg.
3. B गठं.
4. F पडिहलणभा.
7. F omits «न."
8. F reads प्रतिपालयावः अवलोक-
याबः (the latter most
likely intended to be an
explanation of the former)
in place of our‘विलोकयाव:
9. B D E omit ‘इति.
ll. A C D E पणम -A C देखी ;
F दख्खिभदिरे
14. B आलोक्य-
राजा । सखे हर्षविषादाभ्यामत्रभवत्याः प्रीतोस्मि ।
सूयोदये भवति यासूर्यास्तमये च पुण्डरीकस्य ।
वदनेन सुवदनायास्ते समवस्थे क्षणादूढे ॥ ७ ॥
बकुलावलिका । १णं एसो चित्तगाओ भट्टा ।
उभे । प्रणिपत्य । २जेदु भट्टा ।
मालविका । ३हला तदा सँउहट्टिदा अहं भट्टिणो रुवदंसणेण
तह ण वितिण्हम्हि जह अज्ज । विभाविदो चित्तगद -
दंसणो एव्व भट्टा ।
विदुषकः । सुदं भवदा । अत्तहीदीए दिट्टो जत्ते ण तह
दिट्टो भवंति मन्तिदं । मुधा दणिं मञ्जूसा विअ रअण -
भण्डं जोव्वणगव्वं वहेसि ।

१. नन्बेष चित्रगतो भर्ता ।
२. जयनु भर्ता ।
३. हला तदा संमुखस्थिताहं भर्नू रुपदर्शनेन तथा न विनृसश्णास्मि यथाद्य । भिभा-
वितश्चित्रगतदर्शन एव भर्ता ।
४. श्रुंत भवता । अत्रभवत्याद दृष्टो यथा चित्रे न दृष्टो भवानिति मन्त्रितम् । मुधे -
दानीं मञ्जूत्रेव रत्नभाण्डयॉवनगर्वे वहसि ।

3. F reads the fourth pada thus:
ते समवस्थे क्षणादुपारुढे , thus
turning the arya into a
giti.
6. Our MSS. ससंभम उर्क्कृण्ठभा
for "सँउर्हाट्टद" we with
G.--A B C D E omit
"तदा".
7. A B C D E omit "ण" --B C
संभाविदो.
8. F omits " एव्व."
9.our MSS. भत्तहोदोए [F अत्त-
होदी] चित्ते जह दिट्टो भवं तह
अदिट्टोत्ति मन्तेदि . we ac-
cording to G.
11. E जोव्वण .
राजा। सखे कुतूहलवानपि निसर्गशालीनः स्त्रीजनः । पश्य ।
कार्येन निर्वर्णयितुं च रूपम्
इच्छन्ति तत्पूर्वसमागतानाम् ।
न च प्रियेष्वायतलोचनानां
समग्रपातीनि विलोचनानि ॥ ८ ॥
मालविका । १का एसा ईसिपरिउत्तवअणा भट्टिणा सिणि
ध्धाए दिीए णिट्ठाइअदि ।
बकुलावलिका । २णं इअं पस्सगदा इरावदी ।
मालविका । ३सहि अदख्खिणो विअ मे पडिभाइ । जो सव्वं
देवीजणं उज्झिअ एदाए मुहे बध्धलख्खो ।
बकुलावलिकः । आत्मगतम् । ४चित्तगदं भट्टारं परमथं गेण्हिअ
असूएदि । होदु । कीलिस्सं दाव एदाए । प्रकाशम् । भट्टिणो
वल्लहा एसा ।
मालविका ।तदो किं दाणिं अत्ताणं आआसेमि । सामूयं परा
वर्तते ।

१. कैपेषपरिवृत्तवदना भर्ना स्निग्धया दृष्ट्या निध्यायते ।
२. नन्वियं पार्श्वगतेरावती ।
३. सखि अदक्षिण इव मे प्रतिभाति । यः सर्वे वेवजनमुझियैवैतस्या मुखे ::बद्धलक्षः।
४. चित्रगतं भर्तारं परमार्थं गृहवासूयति । भवनु । क्रीडिष्यामि तावदेतया । ::भर्तृवल्लभैषा ।
५. ततः किमिदानीमास्मानमायासयामि ।

2. A B C D E हि for y« च."
4. A B C D E प्रियेप्या'.
6. D ईसीपरि°-B D दिीए.
9 A B C अदखिणो–3 पइभाइ.
10. B उझ्झीभ
11. HF ' परन्थहे. —A C गिण्हिअ.
12. A C असभादि-B C कीलिसं.
14. B दाणीं.
राजा | पश्य सखे ते सख्या मुखम् |
भ्रुभङ्गभिभतिलकं स्फुरिताघरोष्ठं
सासूयमाननामितः परिवर्तयन्त्या |
कान्तापराधकुपितेष्वेनया विनेतुः
संदार्शतेव ललिताभिनयस्य शिक्षा || १ ||
विदूषकः | १अणुणासज्जो दाणिं होहि |
मालविक्रा | २अज्जगोदमोवि एथ्थ एव्व सेवेदि णं | पुनः स्थाना-
न्तराभिमुखी भवितुमिकच्छति |
बकुलावलिका | मालविकां रूद्वा | ण हु कुविदा दाणिं तुमं |
मालविका | जइ चिरं कुविदं मण्णेसि एसो पकच्चाणीअदि
कोवो |
राजा | उपेत्य |
कुप्यसि कुवलयनयने चित्रार्पितचेष्टया किमेवमयि |
ननु तव साक्षादयमहमनन्यसाधारणो दासः ||१० ||
बकुलावलिका | जेदु भट्टा |
मालविका | आत्मगतम् | कहं चित्तगदो भट्टा मए असूइदो |
सव्रोउवदनाञ्जलिं करेति |

१. अनुनयसज्ज इदानाॆ भव |
२. आर्यामौतमोप्यत्रिब सेबत हमम् |
३. न खलु कुपितेदानीं त्बम् |
४. यदि चिरं कुपितां मन्यसे एप्र प्रत्यानीयते कोपः |
५. जयतु भर्ता |
६. कथं चित्रगतो भर्ता मयासूयितः |

3. B C बर्तयन्त्स्मः.
7. D E अ-अ .-Our MSS. अज्ज-
गोदमो एथ्थ ण सेबेदि. We
with G.
9. E णं हि;A B C D हि for "हु."
10. A F कुबिदां.
12. A omits "उपेत्य."
राजा। मदनकातर्ये निरूपयति।
विदूषकः। १किं भवं उदासीणो विअ।
राजा।अविश्वसनीयत्वात्सख्यास्ते।
विदूषकः।२मा दाव अत्तहोदीअं तुह अविस्सासो।
राजा। श्रूयताम्।
पथि नयनयोः स्थित्वा स्वप्रे तिरोभवति क्षणात्
सरति सहसा बाह्वोर्मध्यं गताप्यबला सती।
मनसिजरुजा क्लिष्टस्यैवं समागममायया
कथमिव सरवे विश्रब्धं स्यादिमां प्रति मे मनः॥११॥
बकुलावलिका।३सहि बहुसो किल भट्टा विप्पलध्धो।दाव
एथ्थ विस्ससणिज्जो अप्पा करीअदु।
मालविका। ४सहि मम उण मन्दभाआए सिविणसमाअमो-
वि भट्टिणो दुल्लहो आसी।
बकुलावलिका।५भट्टा देहि से उत्तरं।

१. किं भवानुदासीन इव।
२. मा तावदत्रभवस्यां तवाविश्रासः।
३. सखि वहुशः किल भर्ता विप्रलब्धः। तावदत्र विश्रसनीय आत्मा कियताम्।
४. सखि मम पुनर्मन्दभाम्यायाः स्वप्रसमागमोपि भर्तुर्दुर्लभ आसीत्।
५. भर्तदेंझस्या उत्तरम्।

2. A उदासिणो.
4. F' अचदिभै.
6. G स्थित्वा स्थित्वा for स्थित्वा
स्वप्ने."
9. E F विस्रम्भं.
11. F' अथ. —•DE आप्पा ; F' अचला.
12. B मन्दहाभाए- F' सिविणसमा
गमो.
13. AC D E F आसि.
14. B C D भट्टा अ देहि &c.
राजा
उत्तरेण किमामैव पञ्चबाणाग्निसाक्षिकम् ।
तव सख्यै मया दत्तं न सेव्यः सेविता रहः ॥ १2॥
बकुलावलिका ।१अणुग्गहीदन्हि ।
विदूषकः । परिक्रम्य ससंभ्रमम् । २बउलावलिए एसो बालासोअरु-
ख्खस्स पल्लवाणि हरिणो लड्डैि आअङ्इ । ता एहि णि
वारेम णं ।
बकुलावलिका । ३तह । प्रस्थिता । ।
राजा । एवमस्मद्रक्षणेवहितेन भवितव्यम् ।
विदूषकः । ४एंदवि गोदमो णं संदिस्सीअदि ।
बकुलावलिका । ५अज्जगोदम अहं अप्पआसे चिञ्चामि । तुमं
दुवाररखओ होहि ।
विदूषकः ।६जुज्जइ ।

१. अनुगृहीतास्मि ।
२. गझलावलिके एष गालाशोकवृध्रस्य पन्नवान्हरिणो लखिमागच्छति । तदेहि निबार
याग एनम् ।
३. तथा ।
४. एतदषि गौतमो ननु संदिश्यते ।
५. आयेंगीतम अहमप्रकाशे तिष्ठामि । स्वं द्वाररक्षको भव ।
६. युख्यते।

4. A C D E अणुगाहि°; B अणुगहिउँ.
5. A B C D E एस for “ एस.”
6. Our MSS, पल्लवा. We with G.
10. F' एवंवि.–A B C D E omit
णं
11. E F अ-भ°.
13. D बजइ; B जुजई.
॥ चतुर्थाङ्कः ।

[ निष्कान्ता बकुलाबालिका । विदूषकः ।'इमं दाव फलिअथ्थलं आस्सिदो होमि । तथा कृत्वा । अहो सुहप्परसदा सिलाविसेसस स । निद्रायते । मालवकf । ससाध्वसं तिष्ठति । 5 राजा। विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं ननु चिराघभृति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥ १३॥ 10 मालविका । देवीए भएण अत्तणोवि प्पिअं काटुं ण पारेमिन राता । अयि न भेतव्यं न भेतव्यम् । मालविका । जो ण भाएदि सो मए भट्टिणीदंसणे दिङसम वथो भठ्ठा । राजा । 13 दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्टि बैम्बिकानां कुलव्रतम् । तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते वदाक्षानिबन्धनाः ॥ १४ ॥ १. इदं तावत्स्फटिकस्थलमाश्रितो भवामि । अहो सुखस्पर्शता शिलाविशेषस्य । २. देव्या भयेनात्मनोपि प्रियं कर्तुं न पारयामि । ३. यो न बिभेति स मया भट्टिनदर्शने दृष्टसमवस्थो भर्ता । 1: E inserts इति before‘निष्क्रान्ता” | 10. A D E पिर्भ &८८. 11. A B C D ऑपि for & भयि." 8 A c सुहेपरिस °; B has °फैसदा | 12. B दंसणो; F' दसणे.-Fदिखें as a marginal gloss on ०परि समयथा भट्ट. सदा.

तदयमनुगृह्यतां चिरानुरक्तो जनः। इति संश्लेषमभिनयति ।
मालविका । नाव्येन परिहरति ।
राजा । आत्मगतम् । रमणीयः खलु नवाङ्गनानां मदनविषयव्या
पारः। एषा हि
हस्तं कम्पवती रुणद्धि रशनाव्यापारलोलालि
हस्तो स्व नयति स्तनावरणतामालिङ्गचमाना बलात् ।
पातुं पदमलचतुरुभमंयतः साचीकरोत्याननं
व्याजेनाप्यभिलाषपूणसुखं निर्वर्तयत्येव मे ॥ १४ ॥

। ततः प्रविशतीरावतो

निपणिका च ।

इरावती । १हञ्जे णिअणिए सच्चं तुह चन्दिआए संदिठ्ठं-
समुद्घरालिन्दए अज्जगोदमो एआई दिठ्ठोत्ति ।
निपुणिका । २किं अण्णहा भट्टिणीए विण्णविदं ।
इरावतो । ३तेण हि तहिं एव्व गर्छामो संसआदो णिम्मुनं अ-
ज्जउत्तस्स पिअवअरसं पिअं पुछुिटुं । च

१. हजे निपुणिके सन्यं तव चुन्द्रिकया संदिष्टं समुद्रगृहालिन्द आयेंगीतम एकाकी
दुष्ट इति ।
२. किमन्यथा भfिइन्यै विज्ञापितम् ।

३. तेन हि तत्रैव गच्छावः संशयान्निर्मुक्तमार्यपुत्रस्य प्रियवयस्यं प्रियं प्रष्टुम् । च-


1. A B C DB omit भयम्."
3. F मदनत्रिषयावतारः
5. A B C D F कम्पयतो (कम्पयते ?)
-A BC D E ‘लोलांशुकम्.
7. F' नेत्रमुन्नमयतः
12. Our MSS. ०षरए. We with G.
D E F 9=भ
13. F भलीभं for अण्णहा.”
15. A B C D E अ for ‘‘ च."—
None of our MSS. read
निपुणिका । १सावसेसं विअ भट्टिणीए वअणं ।
इरावती । २अण्णं च चिनगदं अज्जउन्नं पसादेहूँ ।
निपुणिका । ३अह दाणि भष्ठा एव्व किं ण पञ्चगुणीअदि ।
इरावती । ४मुध्धे जारिसो चितगदो तारिसो एव्व अण्णसंक
न्ताहिअओ अज्जउत्न । केवलं उवआरादिकमं पम-
ज्ठिं अम्हाणं आरम्भ ।
निपुणिका । ५इदो भाङ्किणी । इति परिकामतः ।

। प्रविश्य चेटी ।

चेटी । ६जेदु भट्टिणी । देवीभणादि । एसो ण मे मछुरस्स कालो।

१. सावशेषमिव भट्टिन्या वचनम् ।
२. अन्यत्र चित्रगतमाद्रीपुत्रं प्रसादयतुम् ।
३. अथेदानों भर्तेव किं न प्रत्यनुनयते ।
४. मुग्धे यादृशश्चित्रगतस्तादृश एवान्यसंक्रान्तहृदय आर्यपुत्रः । केवलमुपचारातिक्रमे
प्रमाथुमस्माकमारम्भः ।
५. इन भट्टिनी ।
६. जयन् भटिन । देवो भणति । एष न मे मत्सरस्य कालः ।

in this passage णिम्मुतुं or
मुरै, the latter of which is
read by DrTullberg Sup
posing it were possible
for मुत्तुं to be the Prikrit
form of the infinitive, the
omission of a word like
भत्ताणं as its object would
speak much against that
reading. G has altogether
a different version. It reads
संसभादो मुत्सं । दंसवृत्तन्ते
अ-भउत्तस्स पिअवअस्सं पुझुिई
भ ।" But मुलंसं for मोक्ष्ये
or मुक्ता भविष्यामि is at least
very suspicious. See our
Notes.
2. D E F भ-भ°-G reads चि-
तगदं भद्रं पसादेदं भ for
अण्णं च ” &c.
8. G reads कहं for « किं” and
puts it before भट्टा.”
4 F' जादिसो for जारिसे."
5. D E F भ-भ°–A B C पम-
जिङ; F पमजिभर्तुः
7. B D E omit “ इति.’
तुहू बहुमाणं वढ्ढिदुं वअस्तिआए सह णिअलबन्धणे
किदा मालविआ । जइ अणुमण्णेसि अज्जउत्तस्स
पिअं कादुं तह करेमि । ग्नं तुह इछ्छिदं तं भणाहि-
त्ति ।
इरावती । १णाअरिए विण्णवेहि भट्टिणीं । का वअं भट्टिणीं
णिओजेदुं । परिअणणिग्गहेण मइ दंसिदो अणुग्गहो ।
कस्स वा अण्णस्स प्पसादेण अअं जणो वढ्ढदित्ति भ-
णाहि। चेटी । तह ।
[ इति निष्कान्ता ]
निपुणिका । परिकम्यावलोक्य च । भट्टिणी एस दुवारुछ्छङ्गे समुद्द-

तव बहुमानं वर्धयितुं वयस्यया सह निगडषन्धेने कृता मालविका । यद्य-
नुमन्यसे आर्यपुत्रस्य प्रियं कर्तुं तथा करोमि । यत्तवेष्टं तद्द्णेति ।
१. नागरिके विग्नापय भट्टिनीम् । का वयं भट्टिनीं नियोजयितुम् । परिजर्नानग्रहेण
मयि दर्शितोनुग्रहः । कस्य वान्यस्य प्रसादेनायं जनो वर्धत इति भण ।
२. तथा ।
३. भट्टिनि एष द्रागेत्सङ्गे समुद्रमृहस्य विपणिगतो वृषभ इव विश्रब्ध आर्यगौतम आसोन
एव निद्रायते ।

1. A B C वहउँ; 3 वड्डूि,
2. A B C D E मण्णसि for ॐ भगृ-
मण्णेसि -D E अ=अ-
F' reads as follows, after
मालविका। जह अणुमण्णेसि
भ-अडवंवि तुह फिदे षिण्णा
वइस्सं ।। एवं कलें । तह करेमि ॥
जं तुह इक्षुदं तं मे भणाहिति ॥
6. F णिओएङ्.-Our MSS. in-
sert वि (= अपि ) after °गहे.
ण. We with G-F' दस्सिदो.
7. A B C प्रसदेण. - B C वहाँदति;
D वसृदित्ति.
घरस्स विपणिगओ वुसहो विअ विस्सध्धो अज्जगोदमो
आसीणो एव्व णिदाअदि ।
इरावती । १अद्याहिदं । ण ख्खु सावसेसो विसओ भवे ।
निपुणिका । २पसण्णमुहो दीसइ । आव अ ध्वसिध्धिणा
चिइस्सिदा । ता से असङ्गणीअं पांवें ।
विदूषकः । उत्समायते । ३होदि मालविए-।
निपुणिका। ४सुदं भाट्टिणीए । कस्स एसो अत्तणीयो । अभ्भ-
वहारसंवादापेख्खी हदासो ओदरिओ इदो ससक्कारं सो-
थ्थिवाअणमोदएहिं कुक्षिं भरिअ संपदं मालविद्धे
उस्सिविणावेदि ।

१.अन्यादितम् । न खलु सावशेषो विषवेगो भवेत् ।
२. प्रसज्ञमुखे दृश्यते । अपि च ध्रुवसिद्धिना चिकित्सित । तदस्याशङ्कनीयं पापम् ।
३. भवति मालविके -|
४. श्रुतं भऽिन्या । कसैथेष आस्मनीनः । अभ्यवहारसंवादापेक्षो हताश औदरिक इवः
ससत्कारं स्वस्तिवायनमोदकैः क िपूरयित्वा सांप्रतं मालविकामुल्प्रायते ।

1. 9 विपणिठाओ, F विपणिणिलयो,
for « निपणिगभ–A B C
D E om. वसहो .” after
विपणिगभो.»:- F omits
विस्स७ध”-D E Fअ-र्भ .
2. B D णिद्वयदि ; E णिदायदि.
3. F सावसेसबिसे भवे.—B D णं खु.
- F भजहिदं.
5 . A B C D असणीभं; B असंक-
णीयं
6. A C D E होदी.
7. A C अभवहार
8. B दरोओ.–A B C D ससका-
रं; F ' सव्वकालं for‘‘ ससक्कारं
10. A B C उस्सिविणं आइवेदि; छ उ
स्सिविणभाइवेदि.
विदुषकः । १इरावदि अदिक्कमन्दी होहि ।
निपुणिका । २सुदं अच्चहिदं । भुअंगभीरुअं बम्हबन्धुं इमिणा
भुअंगमकुडिलेण अत्त्तणो दण्डकट्टॅण तम्भन्तरिदा भा-
अआमि ।
इरावती । ३अरुहदि किल किदवो उवद्दवस्स ।
निपुणिका । विदूषकस्योपरि दण्डकाष्तं पातयति ।
विदूषकः । सहसा प्रतिबुध्य । ४अवि हा अवि हा । णं दव्वीकरो मे
उवरि पडिदो ।
राजा । सहसोपसूत्य ।सखे न् भेतव्यं न् भेतव्यम्।

मालविका ।अनुसृत्य । ५भट्टा मा दाव सहसा णिक्कम । सप्पोत्ति

भणादि ।
इरावती । ६हध्धि हधधि । भट्टा इदो एव्व धावइ ।

१. इरावतोमतिकामन्ती भव ।
२. श्रुतमत्याहितम् । भुजंगभीरुकं ब्रह्मबन्धुमनेन भुजंगकुटिलेनात्मनो दण्डकाषॅन स्त-
म्भान्तरिता भीषयामि ।
३.भर्हति किल कितव उपद्रवम् ।
४. भपि हा भपि हा । ननु दर्वीकरो ममोपरि पतितः ।
५.भर्तर्मो तावत्सहसा निष्क्रम । सर्व इति भणति ।
६. हा धिक् हा धिक् । भर्तेत एव धावति ।

1. A C D E इरावर्दो.
3. E कुशिलेण-F om. "अत्त-
णोः."-A काट्टॅण.-E तम्भ-
न्तरिअ; F थथम्भन्तरिभा.-
A C भआअमि.
5. A उवहव्वस्स.
7. A B C D E omit "णा."
8. A C वडिदो.
10. E निक्कम.
12. A C धावई.
विदुषकः । सप्रहासम् । १कहं दण्डकठ्ठं इदं । अहं उण जाणे जं
मए केअइकण्दडएहिं सप्पस्स विअ दंसी किदो तं फलि-
दंति ।

। प्रविश्य पटाक्षेपेण बकुलावलिका ।

बकुलावलिका । ससंभ्रमम् । २कहिं सप्पो । मा ख्खु भ्ट्टा प-
विस । इह कुडिलगइ सप्पो विअ दीसइ ।
इरावती । राजानमुपसृत्य । ३अवि सिध्धा मणोरहा दिवासंकेदमि-
हुणस्स ।
सर्वे । इरवतीं दृष्ट्वा संश्रान्ताः ।
राजा । अपूर्वोयमुपचारः।
इरावती । ४बउलावलिए दिठ्ठिआ दोच्चहिआरविसआ संपु-
ण्णा दे पडिण्णा ।
बकुलावलिका । ६पसीददु भट्टिणी । किं दद्दुरा वाहरन्तित्ति दे-

व्वो पुडविं विसुमरदि ।


१. कथं दण्डकाष्ठमिदम् । अहं पुनर्जामे यन्मया केतकीकण्टकैः सर्पस्येव दंशः कृतस्त-
ल्फलितमिति ।
२. क सर्पः । मा खलु भर्तः प्रविश । इह कुटिलगविः सर्प इष दृश्यते ।
३. अपि सिधा मनोरथा दिवासंकेतमियुनस्य ।
४. बकुलावलिके दिष्टचा दौत्याधिकारविषया संपूर्णा से प्रतिग्य ।
५. प्रसीदतु भट्टिनी । किं दर्दुरा व्याहरन्तीति देवः पृथिवीं विस्मरति ।

1. A C D कथं.
2. A B C D वि for "विअ"-
F तं एदं मे फलिदति.
5. F सवो for "सप्पो"
6. D कुटिलगई - D E दोसई.
11. A C D E दिठ्ठिया.
12. A C पडिणा
13. A B C D E पस्मेद - our MSS
किं मए किदं । देवो पुछ्छिदवो
for "किं दघुरा" &c. We
with G.
विदूषकः । १मा दाव। अत्तदोदीए दंसणमेनएण अत्तभवं
पणिपादलङ्कणं विसुमरिदो । तुमं उण अज्जवि पसादं
ण गेण्हेसि ।
इरावती । २कुविदावि दाणं अहं किं करिस्सं।
राजा । अस्थाने कोप इत्यनुपपन्नं त्वयि । तथा हि ।
कदा मुखं वरतनु कारणादृते
तवागतं क्षणमपि कोपपात्रताम् ।
अपर्वणि ग्रहकलुषेन्दुमण्डला
विभावरी कथय कथं भविष्यति ॥ १८ ॥
इरावती । ३अट्ठाणेति सुङ भणिदं अज्जउनेण । अण्णसं- 10
क्कन्तेसु अम्हाणं भाअहेएसु जइ उण कुप्पिस्सं तदो हस्सा
भविस्सं ।
राजा । त्वमन्यथा कल्पयसि । अहं पुनः सत्यमेव कोपस्था-
नं न पश्यामि । कुतः ।
नार्हति कृतापराधोप्युरसवदिवसेषु परिजनो बन्धम् । 15
इति मोचिते मयैते प्रणिपतितुं मामुपगते च ॥१६॥

१. मा तावत् । अत्रभक्या दर्शनमात्रेणात्रभवान्प्रणिपातलङ्घनं विस्तृतः ।स्वम् पुनरद्यापि
प्रसादं न गृह्णासे ।
२. कुपितापीदानीमहं किं करिष्ये ।
३. भस्थान इति सुष्टु भणितमार्यपुत्रेण । अन्यसंज्ञान्तेष्वस्माकं भागधेयेषु यदि पुनः कु-
प्ये तनो दास्या भविष्यामि ।

2. A B C D E omit भन्ज़बि. "
3. A गण्ह सि; c गेण्हसि
4. A B C D E omit « °वि वाणैि."
10. D E F भ-भ°
11. A B C F भाअहेयेसु.-C जई
13. B कलयसि for “ कल्पयस .”
14. E omits«न" altogether.-our
MSS. ग़ज़ामि for “पश्यामि.”
We with G.
15. Our MSS. दण्डम्. we with G.
इरावती । १णिपुणिए देवीं विण्णवोहि । दिट्टं भवदीए पख्खवा-
दित्तणंति ।
निपुणिका । २तह ।
[इति निष्क्रान्ता]
विदूषक: । आत्मगतम् । ३अहो अणथ्थो संपडिदो । बन्धणभ्भट्टो ::गिहकपोदो चिल्लाए मुहे पडिदो ।

। प्रविश्य निपुणिका ।

निपुणिका । ४भट्टिणी जदिछ्छादिट्टाए माहविआए आचरिव्रवदं ।
एव्वं खु एदं णिव्वुत्तं । इति कर्णे कथयति ।
इरावती । आत्मगतम् । ५उववण्णं । सअं एव्व बम्हबन्धुणा उ-
भ्भिण्णो दुग्गप्पओओ । विदूषकं विमोक्य । प्रकाशम् । इअं इम-
स्स कामतन्तसइवस्स णीई ।
विदूषक: । ६होदी जदि णीइए एक्कंपि अख्खरं पदेअं तदो गा-

अत्तिंपि विसुमरेइं ।


१. निपुणिके दिवीं विज्नपय । द्र्ष्ट्ं भवत्या: पक्षपातित्वमिति ।
२. तथा ।
३.भहो ष्रानर्थ: संपतित: वन्धनभ्रष्टो गृहलपितष्चिल्लाया मुखे पतित्: ।
४.भट्टिनि यहच्छाद्र्ष्ट्या माध्विकयाख्याअतम् । एवं खव्वेतन्निर्वृत्तमिति ।
५.उपपन्नम् । स्वयमेव ब्र्ह्मवन्धुनोद्धिन्नो दुर्गप्रायोग: । इयमेतस्य :कामतन्त्रसचिवस्य
६.भ्वति यदि नोत्या एकमप्यक्षरं पटेयं ततो गायत्रीमपि विस्मरेयम् ।

1. A देवाए.-F विणवेहि.-F
पख्खवादित्तणं अज्जेत्ति.
5. Our MSS मन्दारलदालग्गो विअ
for "वन्धण्भ्भट्टो," which we
read with Tullberg.
11. B C D दुग्गपआओ (=दुर्गप्रकाश्:).
12. E णिइ;A B C D णिई.
13. D E होदि.-A C D पदअं;E
पटअं.
राजा । आत्मगतम् । कथं नु संकटादस्मादात्मानं मोक्ष्यामि ।

। प्रविश्य सावेगं जयसेना ।

जयसेना। १देव्वं कुमारी वसूलछ्छी कन्दुअं अणुधावन्ती पिङ्ग-
लवाणरेण बलिअं उत्नासिदा अङ्कणिसण्णा देवीए पवा-
दे किसलअं विअ वेवमाणा दाणिपि पकिदिं ण पडिव-
ज्जइ ।
राजा । कथं कातरो बालभावः ।
इरावती । सावेगम् । २तुवरेदु अज्जउलो णं समरसासइडें । मा
से संदावजणिओ विआरो वढ्दु ।
राजा । अहमेनां संज्ञापयामि । सत्वरं परिक्रामति ।
विदूषकः । आत्मगतम्। ३साहु रे पिङ्गलवाणर साहु । परिनाशे तु-

ए सपख्खो ।

[ निष्कान्तो वयस्येन राजा इरावतो प्रतीहारो च ।

१. देव कुमारो बसुलक्ष्मीः कन्दुकमनुधावन्ती पिङ्गलवानरेण गलङासिताङ्गनिषण्णा
देव्याः प्रवाते किसलय इव वेपमानेदानमपि प्रकृतिं न प्रतिपद्यते ।
२. स्वरतामार्यपुत्र एनां समाधासयितुम् । मास्याः संतापजनितो विकारो वर्धताम् ।

३. साधु रे पिट्सबानर साधु । परित्रातरुवया सपक्षः।


2. 8 सवेगं.
3. B धावदो ; C D E धावती; F
धबन्दी
4. A C °णिसण्ण; F भद्दे णिसण्णा.
5. A c दाणी°.-A पडिवज्जई.
7. F कष्टं for कथे."
8. B D E तुवरदु.-D E अ-अ.
9. A वदुः = वञ्दु.
10. C D E एतां.
11. We read आत्मगतम्" with G.
मालविका । १हला देवं चिन्तअन्तीए ववइ में हिअअं । ण
जाणे अदोवरं कि अणुहोदव्वंति ।

। नेपथ्ये ।

२अचरिअं अच्चरिों । अपुण्णे एव पञ्चरत्नं दोहल
स्स मुउलेहं संणधो तवणीआसओ । जाव देबीए
णिवेदेमि ।
उभे । श्रुत्वा प्रदष्टे ।
बकुलावलिका। ३अस्ससइ पिअसही । सच्चप्पडिंण्णा देवी।
मालविका । ४तेण हि पमदवणपालिआए पिछदो होम्म ।
बकुलावलिका । ६तह ।
[ इति निकान्ताः सर्वे ।


॥ इति चतुर्थोङ्कः ॥



१. हला देव चिन्तयन्त्या वेपते मे हदयम् । न जानेतः परं किमनुभवितव्यमिति ।
२. आश्चर्यमाश्चर्यम् । भपुणे एर पञ्चरात्रे दहदश्य मुकुलैः संनद्धस्सपनीयशोकः।
यावदेव्यै निवेदयामि ।
३. आश्वसतु प्रियसखी । सन्यप्रतिज्ञा देवी ।
४. तेन हि प्रमदवनपालिकायाः पृष्ठते भवावः।
५. तथा ।

1. P' देवीं चिन्दयन्दोए.
2. F ' inserts सत्वरं परिक्रमति
after ‘‘ अणहेदद्वंति."
9. C पिट्टदो.

। ततः प्रविशत्युद्यानपालिका ।

उद्यानपालिका । उवल्खित्तो मए किदसक्कारविहिणो तवणी-
आसोअस्स भित्तिबन्धो । जाव अणुद्विअणिों
अप्पाणं देवीए णिवेदेमि । परिक्रम्य । अहो देव्वस्स अणु
कम्पणिज्जा मालविआ । तस्सिं . तह चण्डिआ देवी ३
इमिणा असोअकुसुमउतन्तेण पसादाहिमुही भविस्सदि।
कहिं णु ख्खु भवे देवी । विलोक्य । एसो देवीपरिअणभ्भ-
न्तरो किवि जदुमुद्दालच्छिअं चीरमञ्जूसं करे गेण्हिअ
कुञ्जो. सारसअ चउस्सालादो णिकमेदि । पुझुिस्सं
दाव णं ।

। ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कुजः ।

उद्यान° । उपसृत्य । २सारसअ कई पथ्थिदसि ।

१. उपश्चितो मया कृतसंस्कारविधेस्तपनोयालोकस्य भितिबन्धः । यावदनुष्ठितंनियोगमा-
स्मानं देव्यै निवेदयामि । अहो दैवस्यानुकम्पनीया मालविका । तस्यां तथा चण्डि-
का देव्यनेनाशोककुसुमवृत्तान्तेन प्रसादाभिमुखी भविष्यति । क नु खलु भवेदेव ।
एष देवोपार्जनाभ्यन्तरः कामपि जतुमुद्रालाञ्छितां चोरमञ्जूषां करे गृहोत्र कुब्जः
सारसकश्चतुःशालाया निष्क्रमति । प्रक्ष्यामि तावदेनम् ।
२. सारसक कुत्र प्रस्थितोसि ।

2. B D E तवणोया.
6. F omits “ इमिणा."—F °कुसुम-
थवएण.
7. F देवोए परि°.  [बन्धनं.
8. A BC जव;F" जउ- F' चोर
9. F सारओ (= सारकः), and re-
tains the same form of the
proper name in the suc-
ceeding speeches. ---A B C
पछिसं.
सारसकः। १मधुअरिए विज्जापारआणं अणुचिठ्ठन्ताणं बम्ह-
-णाणं इमा णिच्चदख्खिणा मासिआ दादव्वा।तं अज्ज-
पुरोहिदस्स हथ्थं पाविदुं।
मधुकरिका। २किंणिमित्तं।
सारसकः। ३जदप्पहूदि सुदं सेणावइणा जण्णतुरअरख्खणे
णिउत्तो भट्टिदारओ वसुमित्तओत्ति तदप्पहुदि तस्स
आउसो णिभित्तं अठ्ठादससुवण्णपरिमाणं दख्खिणं
देवी दख्खिण्णेहिं पडिग्गाहेइ।
मधुकरिका। ४जुज्जइ।अह कहिं देवी।
सारसकः। ५मङ्गलघरए आसण्णथा विदभ्भविसआदो भादुणा
वीरसेणेण् पेसिदं लिविकरेहिं वाचिअमाणं लेहपत्तं
सुणादि।

१. मधुकरिके विद्यापारगणामनुतिष्ठतां ब्राह्मणानामियं नित्यदक्षिणा मासिका दातव्या।
तामार्यपुरोहितस्य हस्तं प्रापयितुम्।
२. किंनिमित्तम्।
३. यत्तःप्रभृति श्रुतं सेनापतिना यज्ञतुरगरक्षणे नियुक्त्तो भर्तृदारको वसुमित्र इति ततः-
प्रभृति तस्यायुषो निमित्तमष्टादशसुवर्णपरिमाणां दक्षिणां देवी दक्षिण्यैः परिग्र-
हयति।
४. युज्यते।अथ क देवी।
५. मङ्गलगृह आसनस्था विधर्भविषयाद्रात्रा वीरसेनेन प्रेषितं लिपिकारैर्वाच्यमानं लेखप-
-त्रं शृणोति।

1. F मधुआरिए.-A.°पारभणां, C
°पारभणां;F विज्जापारभणं.
2. F इञं for "इमा"-D E F
अ=अ°.
6. A C णिवृत्तो.
8. B D E दाख्खिणेहिं;C दख्खिणेहिं.
-F पडिग्गाहिअइ.
11. A E लिविंकरेहिं.
मधुकरिका । १को उण बिदभ्भराअघुलन्तो।
सारसकः। २वैसीकिदो किल वीरसेणप्पमुहैिं भट्ठियो वि- -
अअदण्डेहं विदभ्भणाहो । मोइदो से दाआदो माहखसे-
णो । तेण हि महासाराणि रअणवाहणाणि सिप्पिदा-
रिआइडें परिअणं अ उवाअणीकरिअ दूद भट्टिणो
सआसं पेसिदो। सुवो किल भष्ठरं देखिखस्सदिति ।
मधुकरिका । ३गट्छु अणुचिष्ठ अत्तणो णिओझे । अहंवि देवीं
पेख्खिस्सं ।
[निष्कान्तौ ।

॥ प्रवेशकः ।

। ततः प्रविंशति प्रतीहारी ।

प्रतीहारी । ४आणत्तम्हि देवीए । विण्णहि अज्जउत्तं ।
इछ्छामि अज्जउत्तेण सह असोअरुख्खपसूणलड्. पञ्च-
ख्खीकरेदुंति । जाव धम्मासणगदं देवं पडिवालेमि ।
।इति परिक्रमत ।

१. कः पुनर्विदर्भराजवृत्तान्त ।
२. वशीकृतः किल वोरसेनप्रमुखैर्भर्तुर्विजयवधिंदर्भमाथः । मोचितोस्य दायादो माध-
वसेनः । तेन हि मदासाराणि रनवाहनानि शित्रिपदारिकाभूयिष्ठे परिजनं चोपा-
यनोकृत्य दूतो भर्तुः सकाशं प्रेषितः । अः किल भतरं द्रक्ष्पतीति ।
३. गच्छानुतिष्ठात्मने नियोगम् । अहमपि देव प्रेक्षिष्ये ।
४. आज्ञाप्तास्मि व्या । विज्ञापयार्यपुत्रम् । इच्छाम्यार्यपुत्रेण सदाणेकबूक्षप्रसूनलक्ष्मीं
प्रत्यक्षीकर्तुमिति । यावद्धर्मासनगतं देवं प्रतिपालयामि ।

2. A C D E °पमुहैि
5. Our MSS. परिभणं उवाअणीक-
रिभ दूदो अ• We with G.-
B E करीम
6. B सद्यो-' दख्खि°.
8. B पेरूखस्सं; F' पर्खिस्सं.
12. E F' अ-अ.
13. D E F भ-भ-F °लाडिं पञ्चख्खो-
करिदुत्ति.

। नेपथ्ये वैतालिकौ ।

दिष्टवा दण्डेनैवारिशिरःसु वर्तते देवः ।
प्रथमः
परभृतकलव्याहारेषु वमानरतिर्मधु
नयसि विदिशातीरोद्यानेष्वनङ्ग इवाङ्गवान् ।
विजयकरिणामालानांरुपोढबलस्य ते
वरद वरदारोधोवृतैः सहावनतो रिपुः ॥ १ ॥
द्वितीयः
विरचितपदं वीरप्रीत्या सुरोपमंसूरिभिश्
चरितमुभयोर्मध्येकृत्य स्थितं क्रथकैशिकान ।
तव हतवतो दण्डानीकैविदर्भपतेः श्रियं
परिषगुरुभिर्दर्भिः शौरेः प्रसह्य च रुक्मिणीम् ।। 2 ।।
प्रती° । १एसो जअसदसूइअपथ्थाणो इदो एव्व आअ-
छ्छदि देवो । अहंवि दाव इमस्स पमुहादों किंवि ओस-
रिअ एदं मुहालिन्दतोरणं समस्सिदा होमि । एकान्ते
स्थिता ।

। ततः प्रविशति सवयस्यो राजा ।

राजा
कान्तां विचिन्त्य सुलभेतरसंप्रयोगां
श्रुत्वा विदर्भपतिमानमितं बलैश्च ।
धाराभिरातप इवाभिहतं सरोजं
दुःखायते च हृदयं सुखमश्रुते च ॥ ३ ॥

१. एष जयशब्दसूचितप्रस्थान इत एवागच्छति देव । अहमपि तावदस्य प्रमुखतः किं-

चिदपसृभ्यतन्मुखाक्षिभ्दतोरणं समाश्रिता भवामि ।

13. B जयसद°- F आभशृइ.

विदूषकः । १जह देख्खामि तह सव्वहा एकन्तसुहिदो भवं
भविस्सदि ।
राजा । सखे कथमिव ।
विदूषकः । २अज्ज किल देवीए धारिणीए पण्डिदकोसिई भ-
णिदा । भअवदि जइ तुमं पसाहणगवं वहेसि तं दंसेहि
मालविआए सरीरे वेदभ्भअं विवाहणेवर्येति । ता
सविसेसालंकिदा मालविआ । ततहोदी कदाविभ्भवदो
मणोरहं पूरेइ ।
राजा। सखे मदपेक्षानुवृत्या निवृत्तेष्यया धारिण्याः पूर्वच-
रितैः संभाव्यत एतत् ।
प्रतो° । उपगम्य । ३जेदु भ४ । देवी विष्णवेदि तवणीआस-
अस्स कुसुमसहादसणेण मह आरम्भो सफलो करीअदु
त्ति ।

१. यथा पश्यामि तथा सर्वेयैकान्तसुखितो भवान्भविष्यति ।
२. अद्य किल देव्या धारिण्या पण्डितकौशिको भणिता । भगवति यदि त्वं प्रसाधनगर्वे
वहसि तद्दर्शय मालविकायाः शरीरे बैदर्भक विवाहनेपथ्यमिति । तत्सबिशेषाल
कृता मालविका । तत्रभवतो कदाचितुवतो मनोरथं पूरयेत् ।
३. जयतु भर्ता । देवो विज्ञापयाते । तपनयाऐोकस्य कुसुमशेभादर्शनेन ममारम्भः सफ-
लः क्रियतामिति ।

1. F दख्खामि.-Our MSS. do
not give + तह.” We ac-
cording to G. -B °सहितो.
2. A B C D E read त्ति after
भविस्सदि."
4. B B कोसिइ.
5. A C D E F वहसि.
6. A D E °णेवर्छ; F °गेयेछै.
7. D कदाचि for कदाविभ:"
8. A B C D E पुराएइ.
11. A विणवेदि.
12. F सोहादसणेण- A B C D E
महारम्भो for मह आरम्भः
-A B C D सफले.
राजा । ननु तनैव देवी ।
प्रतीहारी । १अह इं । जहारुहसँमाणसुहिदं अन्तेउरजणं वि-
सज्जिअ मालविअपुरोगेण अत्तणो परिअणेण सह देवं
पडिवालेदि ।
राजा। सहर्षम् । विदूषकं विलोक्य । जयसेने गच्छाग्रत: ।
प्रतीहारी । २इदो इदो देवो ।

। सर्वे परिकामन्ति ।

विदूषक:। विलोक्य । ३भो वअस्स किंवि परिवुत्तजोव्यणो विअ
वसन्दो पभदवणे लख्स्वीआदि।
राजा । यथावृत्तं भवानाह।
अग्रे विकीर्णकुरबकफ़लजालविभुज्यमानसहकारम् ।
परिणामाभिमुखम्रुतोरुत्सुकयति यौवनं चेत: ॥४॥
विदूषक: । ४भो अअं सो दिण्णणेवथ्थो विअ कुसुमथ्थबएहिं तवणीआसोओ । ओलोअदु भवं।

१. भथ किम् । यथार्हसंमानसुखितमन्त:पुरजनं विसख्य्र मालविकापुरोगेणात्मन: प-
रिजनेन सह देवं प्रतिपालयति ।
२. इत इतो देव: ।
३. भो वयस्य किमपि परिव्रुत्तयोवन इव वसन्त: प्रमदवने लक्ष्यते ।
४. भो भयं स दत्तनेपभ्य इव कुसुमस्तपनोयाषोक: । भालोकयतु भवान् ।

2. F°सुहं for‘साहिदैः"-B विसञ्जीभ
3. B C D F' मालविभ°
8. B वयस्य-A C कवि ; D E किं-
चि; F' किंचिष्परिवत –-A C
E 'वणो.
13. A D E णेवळूो.
राजा । स्थाने खल्वयं प्रसवमन्थरोभूत् । यदयमिदानीमन-
न्यसाधारणां शोभामुद्वहति । पश्य ।
सर्वाशोकतरुणां प्रथमं सूचितवसन्तविभवानाम् ।
निद्रेतदोहदेस्मिन्संक्रान्तानीव कुसुमानि ॥ ८ ॥
विदूषकः । १भो विस्सध्धो होहि । अहसु उवगदेसु धारिणो 3
पस्सपरिवह्णिीं मालविअं अणुणेइ ।
राजा । सहर्षम्। पश्य सखे ।
मामियमभ्युत्तिष्ठति देवी विनयादुपस्थिता प्रियग्रा ।
विस्मृतहस्तकमलया नरेन्द्रलक्ष्म्या वसुमतीव ॥६॥

। ततः प्रविश्यति परिव्राजिका देबी

मालविका विभवतश्च परिवारः।

मालविका । आत्मगतम्। २जाणामि णिमितं कोदुआलंकारस्स ।
तहवि मम हिअअं विसिणीपत्तगअं सालिलं विअ वेव-
दि । दख्खिणेदरंवि णअणं पकूरइ ।
विदूषकः ।२भो असंदेहं वैवाहिअणेवर्येण सविसेसं सोहइ अ- 15
नहोदी मालाविआ ।

१. भो श्रब्धो भव । आवयोरूपगतयोर्धरिणी पार्श्वपरिवर्तिनीं मालविकाग्नुनयति ।
२. जानामि निमिर्च कौतुकालंकारस्य । तथापि मम हृदयं बिसिनीपन्तगतं सलिल.
मिव वेपते । दक्षिणेतरमपि नयनं प्रस्फुरति ।
३. भो भसंदेह बैवाहिकनेपथ्येन सविशेषे शेभतेत्रभवती । मालविका ।

1. Our MSS. Omit अयं after
खलू." We with G.
4. B C D F °jहदे (दोर्ददे?)-
6. Our MSS. अम्भ्सु उबगदेख &c.
as given above. G reads| 15. A D E ° णेवण.
otherwise. See Notes.
8. F विनयानु[नु]-स्थिता प्रियया ।
11. B D E परीवार
13. B पतगदं; P बिसिणीपचगदं.
14. A C दखिोदरं.
राजा । पश्याम्याभरणलंकृतामेनाम् ।
अनतिलम्बिदुकूलनिवासिनी
लघुभिराभरणैः प्रतिभाति मे।
उडुगणैरुदयोन्मुखचन्द्रिका
गतहिमैरिव चैत्रविभावरी ॥ ७ ॥
दैवी । उपेत्य । १जेदु अज्जउत्तो ।
विदूषकः । २वडूडु होदी ।
परिव्राजिका । विजयतां देवः ।
राजा । भगवत्यभिवादये ।
परिव्राजका । अभिप्रेतसिद्धिरस्तु ।
देवी । सस्मितम् । ३अज्जउत्त एस दे तरुणीजणसहाअस्स अ-
सेओ संकेदघरओ अम्हेहिं विसज्जिदो ।
विदूषकः। ४भो तुमं आराहिसि ।
राजा । सप्तमशेकमभितः परिक्रमन् ।
नायं देव्या भाजुनवं न नयः
सत्काराणामीदृशानामशोकः ।
यः सावज्ञ माधवश्रीनियोगे
पुष्पैः शंसत्यादरं वययने ॥ ८ ॥

१. जयत्वार्थं पुत्रः ।
२. वर्धतां भवतो ।
३. आर्यपुत्र एष ते तरूणोजनसहायस्या-
शोकः संकेतग्रहकोस्माभिर्वसर्जितः ।
४. भो स्वमाराधितोसि ।

6. B ठपसत्य, -B E' भ-भ'.
11. D E F भ-भ°.
12. E संकेतषरए corrected from
an original संकेतषरओ.--F
सस्जिदो (= सज्जितः ).
13. A c अराहिदो°.
17. B C D सवक्षो; A E too' so
originally, but they after-
wards correct it into सापेक्ष
विदूषक:| १भो विस्सध्धो भविअ इम् जोव्वणवदि पेरव्स्व |
देवि | २कं |
विदूषक: | ३तवणीआसोअकुसुमसोह |
सर्वे | उपविशन्ति |
राजा | मालविका विलोक्यास्मगतम् | कष्टम् खलु सनिधिवियोगो म‌- 5
माघ |
अहं रथागनमेव प्रिया सहचरीव मे |
अननुजातसपकार् धारिणी रजनीव नै ||९||

। तत: प्रविशात कचुकी ।

कञ्चुकी | जयतु जयतु देव: | अमत्यो विजापयति | तस्मि- 10
न्विदभ्रविषयोपायने हे शिम्पिदारिके मागरपरिक्षमादमल-
सशरीरे इति क्रुत्वा न प्रवेशिते | समप्रति देवोपस्थान-
राजा | प्रवेशय ते |
कञ्जुकी | यदाजापयति देव: | इति निष्कभ्य तभ्याम् सह पुन: प्रविश्य | 15
इत इतो भवत्यौ |

१. भो विक्षब्धो भूत्वोमा यौवनवतो प्रक्षेस्ब |
२. काम् ।
३. तपनीयाशोककसमशोभाम् ।

1. B विस्सधो भवीअ- Our MSS.
तुमम for "इम". We with G.
3. D कुसूमसोह ; F तवणीआसोअस्स
कुसुम.
10. A C F do not repeat "जयतु"
11. A B C D E शिम्प - B C D
E F परिकमात.
12. A देवोपस्थाने योगये.
प्रथमा । जनान्तिकम् । १हला रअणिए अपुव्वं इमं राअउलं प-
विसन्तीए पसीदइ मे अभ्भन्दरगदो अप्पा ।
द्वितीया । २हञ्जे जोसषीयए महीव एव्वं एव्व । अथ्थि स्वस्वु
एसो लोअवादो आआमि सुहं वा दुख्खं वा हिअअसमव-
5 थ्था कहोदित्ति ।
प्रथमा । ३सो सच्चो दाणिं णो होदु ।
कञ्चुकी । एष देव्या सह देवस्तिष्ठति । तावदुपसर्पेतां भव-
त्यौ ।

। उभे उपसर्पतः ।

10  । मालविका परिव्राजिका च चेव्यौ दृष्ठ्वा परस्परमवलोकयतः ।

उभे । प्रणिपत्य । ४जेढु भट्टा जेदु भट्टा । जेदु भट्टिणी जेदु भट्टि-
णी ।
राजा । स्वागतम् । इतो निषीदतम् ।
उभे । उपविष्टे ।

१. हला रर्जानके अपूर्वमिदं राजकुलं प्रविशन्त्याः प्रसीदति मेभ्यन्तरगत आत्मा ।
२. हञ्जे न्योत्स्निके ममाप्येवमेव । अस्ति स्वव्वेष लोकवाद आगामि सुखं वा दुःखं वा
हदयसमवस्था कथयतोति ।
३. स सत्य इदानोमावयोर्भवतु ।
४. जयतु भर्ता जयतु भर्ता । जयतु भट्टिनी जयतु भट्टिनो ।

2. A B D E F अभ्भन्तरं
3. A B C D E महवि अ एव्व
7. F उपसर्पताम्
11. A C D E F जेदु भट्टा । जेदु
भट्टिणी.
राजा । कस्यां कलायामभियोगो भवत्योः ।
उभे। २संगीदए अभ्भन्तरम्ह ।
राजा । देवि ग्रुह्यतामनयोरन्यतरा ।
देवो । २मालविए इदो देख्ख कदरा संगीदसहाइणी रुध्चइ ।
उभे । मालविकां दृष्ट्वा । ३अम्हो भट्टिदारिआ । प्रणिपत्य सह तया वाष्पं विसृजतः ।

। सर्वे सविस्मयमालोकयन्ति ।

राजा । के भवत्यौ का चेयम् ।
प्रथमा । देव इअं अम्हाणं भट्टिदारिआ ।
राजा । कथमिव ।
उभे । ५सुणादु भट्टा । जो सो भट्टिणा विअअदण्डेहि विद-
भ्भणाहं वसीकरिअ बन्धणादो मोइदो कुमारो माहवसे-
णो णाम तस्स इअं कणीअसी भ इणी मालविआ-
णाम ।

१. संगीतकेभ्यन्तरे स्वः ।
२. मालविके इतः प्रेक्षस्व कतरा संगीतसखी रोचते ।
३. अहो भर्तृदारिका ।
४. देव इयमावयोर्भर्तृदारिका ।
५. शृणॊतु भर्ता । योसौ भर्त्रा विजयदण्डैर्विदर्भनाथं वशोकृत्य बन्धनान्मोचितः कुमारो ::माधवसेनो नाम तस्येयं कनीयसी भगिनी मालविका नाम ।

2. D E संगीतएर.
4. F' दख्ख -B संगोत '.— A C
सहायिणी.
5. A B C D E भट्टदारिभा.
9. A ईथे; D इयं.–A c भट्टर;
B D E भट्°.
12. B करोभ
देव । १अहो राअदारिआ इअं । चन्द्रणं खु मए पादुआ-
परिभोएण सिदं ।
राजा । अथात्रभवती कथमिवेत्थंभूता ।
मालविका। निःश्वस्यास्मगतम् । २विहिणो णिओएण ।

05 द्वितीया । ३भट्टा सुणादु । दाआदवसंगदे अम्हाणं भट्टदारए

माहवसेणे तस्स अमत्रेण अज्जसुमइणा अम्हारिसं प
रिअणं उझ्झिअ गूढं अवणीदा एसा ।
राजा । श्रुतपूर्वं मयैतत् । ततस्ततः ।
उभे । ४एलिअं एव्व । अदो वरं ण आणीमो ।

10 परिव्राजिका । अतः परमहं मन्दभागिनी कथयिष्यामि ।

उभे । ५भाटुिदारिए अज्जाए कोसिईए विअ सरओओ सु-
णीअदि ।
मालविका । ६णं सा एव्व ।

१. अशे राजदारिकेयम् । चन्दनं खलु मया पादुकापरिभोगेण दूषितम् ।
२. विधेर्नियोगेन ।
३. भर्ता कृणोतु । दायादवशं गत आवयोर्भर्तृदारकै माधवसेने तस्यामात्येनार्यसुमातेिना-
स्मादृश्यं परिजनमुच्छिवा गूढमपनतैषा ।
४. एतावदेव । अतः परं न जानीयः ।
५. भर्तृदारिके आर्यायाः कौशिक्या इव स्वरयोगः श्रूयते ।
६. ननु सैव ।

1. A B C D E अशी for भम्हो."
3. B अथ तत्र°.
4. D णीओएण.
6. B श्रमाण- D E F भ-भ.
7. B C D उझिभा.
8. B omits ततस्ततः”
9. D E एतयं.
ll. A B Cभद्वार;DE भ°-D E
F भ-आए.-A c कोसीइए;
B कसिदए; D कोसईए.
A सूरथेBC D सरिओओ.
--F omits सुणीअदि .
उभे । १जइवेसधारिणी अज्जकोसिई दुख्खेण विभाविअदि।
दुवेवि अम्हे भअवदं वन्दामहे ।
परिव्रजिका । स्वस्ति भवतीभ्याम् ।
राजा । कथमाप्तवर्णीयं भवत्याः ।
परिव्रजिका । एवमेतत् ।
विदूषकः । २तेण हि कहि दाणि अत्नहोदीए उतन्तावसेसं ।
परिव्रजिका । सबैकव्यम् । श्रूयतां तावत् । माधवसेनसचिवं
सुर्मातं ममाग्रजमवगच्छ ।
राजा । उपलब्धम् । ततस्ततः ।
परिव्राजिका । स इमां तथागतभ्रातृकां मंया सार्धमपवाह्य 10
भवसंबन्धापेक्षया पथिकसार्थं वैदिशगामिनीमनुप्रविष्टः।
राजा । ततस्ततः ।
परिव्रजिका । स चाटच्यन्ते निविष्टो गताध्वा वाणिग्जनध्व-
श्रमा विश्वामितुम् ।

१.यतिवेषधारिष्याणैकीौशिकी दुःखेन विभाव्यते । वे अप्याच भूग्रवतीं वन्दावहे।
२. तेन हि कथयेदानीमत्रभवस्या वृत्तान्तावशेषम् ।

1. D E F अ-अ. -A c कोसिह
2. A हवे.- भभवद.
4. B भगवत्याः,
6. F कहेहि २, . ८. कहेहि कहि-
A C D E अहोहिए.
8. F उपगच्छ for अवगन्छ."
11. A, as an after-correction, वि-
दि'; F' विदेद्य.
14. B C D E F विश्रमिम्.
राजा । ततस्ततः ।
परिव्राजिका । ततश्च
तूणीरबन्धपरिणभुजान्तरालम्
आकर्णलम्बिशिखिपिच्छकलापधारि ।

5   कोदण्डपाणि निनदप्रतिरोधकानाम्

आपातदुष्प्रसहमाविरभूदनीकम् ॥ १० ॥
मालविका । भयं निरूपयति ।
विदूषकः । मा भआहि । अदिक्कन्तं ख्खु भअवदी कहेदि ।
राजा । ततस्ततः ।

10 परितालिका । ततो मुहूर्ते बडयुद्यस्ते पराखोक्तास्तस्करैः

सार्थवाहयोद्धारः।
राजा । भगवति अतः परमिदानीं कष्टं श्रोतव्यम ।
परिव्राजिका । ततः स मत्सोदर्यः
इमां परीप्सुर्द्धर्जातेः पराभिभवकातराम् ।

13 भर्तृप्रियः प्रियैर्भर्तुरानृण्यमसुभिर्गतः ॥ ११ ॥

प्रथमा । २हंहो गईं तादो मरणं ।

१. मा भीः । अतिक्रान्तं खलु भगवती कथयति ।
२. हंहो गतस्ताव मरणम् ।

3. B C D तीरबद्ध°; F तणोरपट्ट°.
4. F आपार्डि.- 'शिखिगई .
8. B D E भयाहि . – B कहे;
A C F कहेहि.
15. F भर्तुः प्रियः
16. F तदो for “तादो .”
द्वितीया । १अदो ख्वु भछिदारिआए इअं समवथ्था संबुना ।
परिव्रजिका । बाष्पं विकिरति ।
राजा । तनुभृतामीदृशी लोकयात्रा । न शोचितव्यस्तत्रभ-
वान्सफलीकृतभर्तृपिण्डः ।
परिव्राजिका । ततोहं मोहमुपागता यावसंज्ञामुपलभे तावदियं 5
दुर्लभदर्शना संवृत्ता ।
राजा । महत्खलु कष्टमनुभूतं भगवत्या ।
परिव्राजिका । ततो भ्रातृशरीरमग्निसात्कृत्वा पुनर्नवीकृतवैध-
व्यदुःखया मया वदीयं देशमवतीर्थेमे काषाये गृहीते ।
राजा । युक्तः सज्जनस्यैष पन्थाः । ततस्ततः ।
परिव्राजिका । तत इयमप्याटविकेभ्यो वीरसेनं वीरसेनाद्देवीं
गता देवीगृहे लब्धप्रवेशया मया पुनर्द्रष्टा । इत्येतदव-
सानं कथायाः ।
मालविका । आत्मगतम् । कि णु ख्खु संपदं भद्य भणादि ।
राजा । अहो परिभवोपहारिणो विनिपाताः । कुतः ।

१. अतः खलु भर्तृदारिकाया इयं समवस्था संवृचा ।
२. किं नु खलु सांप्रतं भर्ती भणाति ।

1. A B C D E भङ.
3. Our MSS. तनत्यजाम्. We
according to G
5. Our MSS. add अस्मि after
“ उपागता" We with G .
7. F कुच्ह्म् for “कष्टम्."
9. A B C D E omit & मया.”-F
कषाये
11. F omits बरसेनम् ”.
12. B °हलब्ध .
14. A B C D E omit ‘fख्खु”.
15. E परिभवप्रहारिणःF' परिभवेप-
निपातिनो.
प्रेष्यभावेन नामेयं देवीशब्दक्षमा सती ।
स्नानीयवस्त्रक्रियया पलोणं वोपयुज्यते ॥ १2 ॥ ।
धारिणी ।भअवदि तुए अभिजणवादिं मालविअं अणाच-
ख्खन्तीए असंपदं किदं ।
परिव्राजिका । शान्तं पापं शान्तं पापम् । कारणेन खलु म-
या नैभृत्यमवलम्बितम् ।
धारिणी । २कि विअ अत्त कारणं।
राजा । यदि वक्तव्यं कथ्यताम् ।
परिव्राजिका । इयं पितरि जीवति केनापि लोकयात्रगतेन
सिड्देशेन साधुना मत्समक्षमादिष्टा संवत्सरमात्रं प्रेष्य-
भावमनुभूय ततः सदृशभर्तुगामिनी भविष्यतीति । त-
मवश्यं भाविनमादेशमस्यावयादशुश्रूषया परिणमन्तम-
वेक्ष्य कालप्रतीक्षया मया तत्साधु कृतमिति पश्यामि ।
राजा । युक्तोपेक्षा ।

। प्रविश्य कञ्चुकी ।

कञ्चुकी । देव कथान्तरेणान्तरितमिदममात्यो विज्ञापयति ।

१. भगवति वयाभिजनवव मालविकामनाचक्षाणयासांप्रतं कृतम् ।
२. किमिवात्र कारणम् ।

2. Our MSS.पन्नेणैवोपयन्यते. We
with Tullberg.
4. E omits « कि
6. A B C D E नैर्भयम्-
10. A B C आदिष्टम्.
12. F omits « अवश्यम."
16. B विज्ञापयामि for निवेदयामि.”
विदर्भगतमनुठेयमवधीरितमस्माभिः। देवस्य तावदभि-
मतं श्रोतुमिच्छामीति ।
राजा । मौद्गल्य तत्रभवतोर्भानोर्यज्ञसेनमाधवसेनयेदैराज्यम-
वस्थापयित्कामस्मि ।
तौ पृथग्वरदाञ्चले शिष्टामुत्तरदाक्षिणे ।
नक्तं दिवं विभज्योभी. शीतोष्णकिरणाविव ॥ १३॥
कञ्चुकी । एवममाप्यपरिषदे निवेदयामि ।
राजा । अङ्गल्यानुमन्यते ।

[ निष्क्रान्तः कश्चुक ।

प्रथमा । जनान्तिकम् । १भाञ्चिदारिए दिट्ठिआ भाट्टिदारओ अध्ध- 10
रज्जे पइढं गमिस्सदि ।
मालविका । २ऐदं दाव बहु मन्तव्वं जं जीविदसंसआदो मुने।

। प्रविश्य कचुक ।

कंचुको । विजयतां देवः । अमात्यो विज्ञापयाति । कल्याणी
देवस्य बुद्धिः । मन्त्रिपरिषदोष्येतदेव दर्शनम् ।
द्विधा विभक्तां श्रियमुद्वहन्तौ
धुरं रथाश्वाविव संग्रहीतुः ।
तैौ स्थास्यतस्ते नृपतो निदेशे
परस्परावग्रहनिर्विकारौ ॥ १४ ॥

१. भर्तृदारिके दिष्ट्या भर्तृदारकोर्डराज्ये प्रतिष्ठां गमिष्यति ।
२. एतत्तावद्वहु मन्तव्यं यज्जीवितसंशयान्मुक्तः।

1. G's reading, अभिप्रेतं, for f« अ-
भिमतं” deserves attention.
9. A c insert इति before नि-
10. A B C D E भट्टदारए. -D Eदि-

14

ट्टिया–A B C D M भट्टदारओ.
12. A B C D E एवं for q« एदं .”–E
omits v* जं
17. Our MSS. “ यथाश्वविव.” We
with G.
राजा । तेन हि मन्त्रिपरिषदं ब्रूहि सेनापतये वीरसेनाय
लिख्यतामेवं क्रियतामिति ।
कञ्चुकी । तथा । इति निष्क्रम्य सप्राभृतकं लेखं गृहीत्वा पुनः प्रविश्य । अनु-
ष्ठिता प्रभोराज्ञा । अयं पुनरिदानीं देवस्य सेनापतेः
पुष्पामित्रस्य सकाशात्सप्राभृतको लेखः प्राप्तः । प्रत्यक्षी-
करोत्वेनं देवः ।
राजा । सहसोपसृत्य प्राभृतकं सोपचारकं शिरसि कृत्वा परिजनायार्पयाति । लेखं
न नायंनवेष्टयातेि ।
देवी। १अहहे । तदोमुहं एव्व णो हिअअं । सुणिस्सं दाव
गुरुअणकुसलाणन्तरं वसमितस्स तन्तं । अहिआरे
ख्खु मे पुतओ सेणावइणा णिउन्न ।
राजा । उपविश्य वाचयति । स्वस्ति । यज्ञशरणात्सेनापतिः पुष्य
मित्रो वैदिशस्थं पुत्रमायुष्मन्तमग्निमित्रं स्नेहात्परिष्वज्या
नुदर्शयति । विदितमस्तु । योसौ राजसूययज्ञे दीक्षितेन

१. अम्महे ततोमुखमेव नो इदम् । श्रेष्यामि तावनुरूजनकुशलानन्तरं वसुमित्रस्य
वृचान्तम् । अधिकरे खलु मे पुत्रक ः सेनापतिना नियुक्तः।

2. E omits “इति” after “क्रियताम्:”
3. A B C D E सप्राभातिकम्.
4. B inserts भो before & गंभो.”
5. Our MSS. सोतरीयप्राभतिक:
[f 'प्राभतम]. We with G.
6. B °करोत्वेतद .
7. A C प्राभूतिकम्.
9. B तदोहमुहं (?) for “ तदोमुहं”
10. B D उत्तन्तं--G's reading is
भारे डु सेणावइणो णिउत्त.
11. B C णिवतो.
13. B वैदेशस्थम्; Eवैदिश्यम्.
मया राजपुत्रशतपरिवृतं वसुमित्रं गोप्तारमादिश्य संवत्स
रोपावर्तनीयो निरर्गलस्तुरगो विसृष्टः स सिन्धोर्दक्षिण
रोधसि चरन्नवानीकेन यवनानां प्रार्थितः । तत उभयोः
सेनयोर्महानासीत्संमर्दः।
देवो । विषादं निरूपयात ।
राजा । कथमीदृशं संवृत्तम् । शेषं पुनर्वाचयाति ।
ततः परान्पराजित्य वसुमित्रेण धन्विना ।
प्रसह्य डूिर्यमाणो मे वाजिराजो निवर्तितः ॥ १८ ॥
देवो । १दाणिं अस्ससइ मे हिअअं ।
राजा । लेखशेषं वाचयति । सोहमिदानीमंशुमतेव । सगरः पौत्रेण 10
प्रत्याहृताश्वो यक्ष्ये । तदिदानीं कालहीनं विगतरोषचे-
तसा भवता वधूजनेन सह यज्ञसंदर्शनायागन्तव्यमिति ।
राजा । अनुगृहीतोस्मि ।
परिव्राजिका । दिष्टया पुत्रविजयेन दंपती वर्धते । देब विलोक्य ।
भर्तासि वीरपत्नीनां श्लाध्यायां स्थापिता धुरि । 15
वीरसूरिति शब्दोयं तनयावामुपस्थितः ॥ १६ ॥

१. इदानमाश्वसिति मे हृदयम् ।


2. F तुरंग
4. F विमर्दः for <संमर्दः”
5. B रूपयति
9. B आस्ससइ.
11. G reads अकालहनम्.
12. We read “« इते” here from G.
विदूषकः । हीदि परितुळम्हि जं पिदरं अणुगदो वज्छु ।
राजा । मौहूल्य कलभेन खलु यूथपतिरनुक्तः ।
कञ्चुकी
नैतावता वीरविज़म्भितेन
चित्तस्य नो विस्मयमादधाति ।
यस्याप्रधृष्यः प्रभवस्वमुच्चैर
वझेरपां दग्धुरिवोरुजन्मा ॥ १७ ॥
राजा । मौहूल्य यज्ञसेनयालमुररीकृत्य मुच्यन्त सर्वे बन्ध-
नस्थाः ।
कञ्चुकी । तथा ।

[ इति निष्कान्तः ।

देव। २जअसेणे गच्छु । इरावदीप्पमुहाणं अन्तेउराणं पुत्तस्स
विअअबुलन्तं णिवेदेहि ।
प्रतीहारी । ३तह । इति प्रस्थिता ।
देवी । ४एहि दव ।
प्रतीहारो । प्रतिनिवृण । इऔम्हि ।

१. भवाति परितुष्टोस्मि यस्थितरमनुगतो वरसः।
२. जयसेने गच्छ । इरावतीप्रमुखाणामन्तःपुराणां पुत्रविजयवृत्तान्तं निवेदय ।
३. तथा ।
४. एहि तावत् ।
५. इयमस्मि ।

1. A दी.
12. B इराबदिष°; C D इराबदिपं.
13. B D E विभय°
16. Our MSS. उपसत्य. We with
G-B इयहि.
देवो । जनान्तिकम् ।१जं मए असोअदहलणिओए पडिण्णादं
मालविआए तं च से अभिअणं च णिवोदिअ मह
वअणेण इावदिं अणुणेंहि । तुएहं सद्यदो ण परि
भंसइदव्वैति ।
प्रतीहारी । तह । इति निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य । भट्टिणी पुचविअएण 5
दिण्णपारितोसिआणं अन्तेउराणं आभलणाणं रअण
मञ्जूसिआ संवुत्तम्हि ।
देवी । ३किं अथ अच्छरिअं । णं साहारणो ताणं मम अ अअं
अभ्भूओ ।
प्रतीहारी । जनान्तिकम् । ‘इरावदी उण विण्णवेदि। सरिसं ख्खु 10
देवी णिवेदेदि। पुडमं संकप्पिदं अण्णहा काढं ण जुज्ज
इत्ति ।

१. यन्मयाशेकदोहदनियोगे प्रतिज्ञातं मालविकांचे तवास्या अभिजनं च निवेद्य मम
वचनेनेरावतीमनुनय । लयाई सस्यान्न परिभायितव्येति ।
२. तथा । भदिनि पुत्रविजयेन दत्तपारितोषिकाणामन्तःपुराणामाभरणानां रत्नमञ्जू-
षिका संवृत्तास्मि ।
३. किमत्राश्चर्यम् । ननु साधारणस्तासt मम चायमभ्युदयः ।
४. इरावतो पुनर्यज्ञापयति । सदृशं खलु देवी निवेदयति । प्रथमं संकल्पितमन्यथा कर्तुं
न युज्यत इति ।

2. A B तन्तं for « ' तं च. "—-A C
D E F मम for y« मह."
3. D पारिभस°
6. c °ारितोसिभणं-B अनलाज-
णाणं for आभलणाणं”;
आभलणरमण
8. F ' एथ for &«अथ’’-A B
C D E omit « ण ."- F' भन्ते
उराणं for f« ताणं'.
10. A c सरसं , E सरिस्सं.-A B
C D E omit « ख्ख.”
ll. B B देवि.--A संकल्पिर्कः
देवी । १भअवदि तुए अणुमद् इछामि अज्जसुमादिणा पुढ
मदो संकप्पिदं अज्जउत्तस्स मालविअं पडिवादेर्गु ।
परिव्राजिका । इदानीमपि त्वमेवास्याः प्रभवसि ।
देव । मालविकां हस्ते गहीत्वा । २अज्जउत्तो इमं पिअणिवेदणा {
णुरुवं पारितोसिअॅ मालविअं पडिकुडु ।
राजा। सत्रोर्ड जोषमास्ते ।
देवी । सस्मितम् । ३तं किं अवधीरोदि मं अज्जउत्तो ।
विदूषकः । ४होदि एवं लोअप्पवादो सव्वोवि णववरो लज्जा
लुओ होदि ।
राजा । विदूषकमेवेक्षते ।
विदूषकः ।५अह वा इमं देवीए दिण्णदेवीसहं मालविअं अत्त
भवं पडिग्गडें इसृदि ।

१. भगवति । तवानुमतामिच्छाम्यार्यसुमतिना प्रथमतः संकम्पितामार्थं पुत्रस्य मालविके
प्रतिपादयितुम् ।
२. आर्यपुत्र इमां प्रियनिवेदनानुरूपं पारितोषिकं मालविकां प्रतीच्छतु ।
३. किमवधीरयति मामार्य पत्र ।
४. भवति एवं लोकप्रवाद ः सवेपि नववरो लज्जालुर्भवति ।
५. अथ वेमां देव्या दत्तदेवशब्दां मालविकामत्रभवान्प्रतिग्रहीतुमिच्छति ।

1. D E F भ-भ°.
2. D E F ' भ-भ°.
4. D E F' अ=भ°
7. F अवधोरेहि = (अवधीरयEि).
Eअवधारेदि–D E F अ-भ९.
8. B लडजलुओ.
ll. Our MSS. do not give अह
वा; and they read अरूहर्दि
for इछदि in l, 12. We with
G-B इदं for ‘‘ इमं.”-B
देवसज्जं—A B C D Eततभवं.
12. A B C D E पऽिगहिर्द्धः
देवी । १जदा राअदारिआ इआँ अभिअणेण एव्व तदा दिण्णो
एव्व से देवीसहो । ता किं पुणरुतेण ।
परिव्राजिका । मा मैवम् ।
अप्याकरसमुत्पन्ना मणिजातिरसंस्कृता ।
जातरूपेण कल्याणि न हि संयोगमर्हति ॥ १८॥ ३
देवो । २मरिसेदु भअवदी अभ्भुदअकहाए मए लड्डूदेति । ज
असेणे गछ तुमं दाव कोसेअपत्तोण्णं से सिध्यं उवणे
हि ।
प्रतीहारी । ३तह । इति निष्क्रम्य पन्नोषं गृहीता प्रविश्य । देवि इदं तं ।
देवी । मालविकामवगुण्ठनवतीं कृत्वा । ४दाणिं अज्जउन पाडकुडु । 10
राजा । देवि त्वच्छासनादप्रत्युत्तरा वयम् ।
परिव्राजिका । हन्त प्रतिगृहीता ।

१. यदा राजदारिकेयमभिजनेनैव तदा दत्त एवास्या देवीशब्दः । तारकं पुनरुक्तेन ।
२. मर्षयतु भगवती अभ्युदयकथया मया लङ्गिनेति । जयसेने गच्छ तं तावत्कोपपन्नोर्ण
मस्याः शोषमुपनय ।
३. तथा । इदं तत् ।
४. इदानमार्य पुत्रः प्रतीच्छतु ।

2. B उणत्तेण .
6. A C अभूदभ°.-F लछिंदं for
« लङिदेति .”
7. B D E F कसेधं पत्तोण्णं”
9. E omits " इति.”. -Our MSS.
पत्रोर्णकौशेयम. We with G.
–A C D देवो इयं अम्हि, B E
F' इमंभ्हि, for « इदं ते. ” We
with G.
ll. D E F' भअ.
विदूषकः । १अहो देवींए अनहोंदो अणुऊलदा ।
देवी । परिजनमवलोकयति ।
परिजनः । मालविकामुपेत्य । जे भट्टिणी ।
देवी । परिव्राजिकामवेक्षते ।
परिव्राजिका । नैतच्चित्रं वयि । तथा हि ।
प्रतिपक्षेणापि पतिं सेवन्ते भर्तृवत्सलाः साध्व्यः ।
अन्यसरितां शतानि हि समुद्रगाः प्रापयन्यब्धिम्।।१८॥

। प्रविश्य निपुणिका ।

निपुणिका । ३जेदु भ । इरावदी विण्णवेदि । उवआरादि-
क्कमेण तदा अहं अवरध्धा । संपदं पुण्णमणोरहो भष्ठा ।
अहंवि भट्टिणा पसादमेतेण संभावइदव्वेत्ति ।
देवी । ४णिजाणिए अवस्सं ताए संदेसं अणुजाणिस्सदि
अज्जउन् ।
निपुणिका । ५जं दवी आणवेदि ।

[ इति निष्कान्ता ।


१. अहो देव्या अत्रभवतोनुकूलता ।
२. जयतु भट्टिनी ।
३. जयतु भर्ती । इरावती विज्ञापयति । उपचारातिक्रमेण तदाहमपराद्धा । सांप्रतं पूर्ण
मनोरथो भर्ती । अहमपि भत्री प्रसादमात्रेण संभावयितव्येति ।
४. निपुणिके अवश्यं तव ः संदेशमनुज्ञास्ययार्यपुत्रः ।
५. यहेव्याज्ञापयाति ।

1. A C Dदेविए.-A B C अणुजलदा.
2. F omits this and the follow -
ing speech.
5. F omits वाथ."
7. F शतान्यपि for « शतानि हि”.-
F उदधिम for « अब्धिम.”
9. A B C D F उभभारदि.
11. पसादमेन्तेण”taken from G.
12. F ताए सेविडें जाणिस्सिदि भ-अउ-
ले, for ‘‘ताए संदेसं भषुजाणि
स्सदि अज्जउत्ते.”
18. D E अभ°.
14. D E अणवेदि.
परिव्राजिका। देव अहममुना भवत्संबन्धेन चारितार्थं माध
वसेनं सभाजयितुमिच्छामि यदि मयि तव प्रसादः ।
देवी । १अवसिदकज्जाए भअवदीए अम्हे परिचाइल्डं ण जुलं ।
राजा । भगवति मदीयेषु लेखेषु तत्रभवते वामुद्दिश्य सभा-
जनाक्षराणि पातायष्यामि ।
परिव्राजिका । युवयोः स्नेहेन परवानयं जनः ।
देवो । आणवेदु अज्जउत्तो भूओवि किं पिअं अणुचित्रामि ।
राजा । किमतः परम् । तथापि भवत्वेवं तावत् ।
त्वं मे प्रसादसुमुखी भव चण्डि नित्यम्
एतावदेव मृगये प्रतिपक्षहेतोः ।
आशास्यमीतिविगमप्रभृति प्रजानां
संपत्स्यते न खलु गोप्तरि नाग्निमित्रे ॥ १० ॥

[ इति निष्कान्ताः सर्वे ।

॥ इति पञ्चमोङ्कः ।

॥ इति कालिदासविरचितं मालविकाग्निमित्रं

नाम नाटकं समाप्तम् ॥


१. अवसतकार्यया भगवस्या वयं परित्यक्तुं न युक्तम् ।
२. आज्ञापयस्वार्थीपुत्रो भूयोपि किं प्रियमनुतिष्ठामि ।

1. B चरितर्थमा°
2. F' मे for ' मयि.”
3. B भवसोदक°
7. D E F' अ-भ°-B भयवि.
15
11. Our MSS. भासास्यमिट्यधिगम;
G आशास्यमभ्यधिगमWe with
Tullberg

N O T E S.

ACT T.

P. 1, 1. 1.-एकैश्वर्यस्थितोपि. The opposition shown by आषि between this
epithet and प्रणतफुफलः is merely verbal, the figure being an
instance of what is called शब्दविरोध. एक, opposed to यह in
the other epithet, is used in a double sense, viz, that of f su-
preme' and 'one.'
P. 1, 1. 8–अष्टाभिः Cf. the introductory stanza of the s'akuntala.
P. 1, 1. 4. -सन्मार्गालोकनाय‘ to see the good paths(of morality, religion
&c.), i.e., that we may see &c.
P. 1, 1. 7.-मारिषः. By this name the Sutradhira usually addresses
his assistant (पारिपार्श्विकः, who in his turn uses भाव as a term of
respect in addressing his master.
P. 1, l, 10.—वसम्तोत्सवे. The Vasanta Festival comes annually on
the first day of the dark or second half of the month of Phal
guna, i..on the first day of Spring, to welcome the advent of
which was the original object of the festival. This holiday, now
so much abused by the vulgar classes in the form of the holi
enormities, appears to have been more soberly enjoyed in olden
times. The observances enjoined for the Vasantotsava day are:
l, That a man shall touch a Mahar, and shall then bathe, to
secure freedom from all sin, from sorrows and diseases. 2, That
he shall worship the hot spot, to secure the destruction of all
pain, with this mantra : वन्दितासि सुरेन्द्रेण ब्रह्मणा शंकरेण च ।
भसस्त्रं पाहि नो देवि भूते भूतिप्रदा भव । 8, That he shall eat the
blossom of the mango-tree mixed with sandal-wood, to secure
the highest happiness, with this mantra : चूतमन्यं वसन्तस्य माकन्द
कुसुमं तव । सचन्दनं पिगम्यद्य सर्वकामार्थसिद्धये. See Nirtugusindhu,
under — Vasantotsava. During the holf festival dramatic represen-
tations of all sorts are still very common. See also the opening
of the first Act of Ratnival.
P. 1, 1. 12.भास &c. Bhasa and Saumilla were two dramatic writers,
but nothing is known about them p the works they composed.
None of our MSS. read धावक in place of भास. MSG reads
भाससौमिलकञ्चिपुत्रादीन. Sae Preface.
P. 2, 1. 14,-MSG inserts the word उवदेसगहणे after + भन्दरेण
P. 2, 1. 18.-धरदा * Whence this seriousness ?' + What are you
contemplating so deeply ?’ The word signifies a pensive and
contemplating mood of the mind when the person is so seriouE,
and engaged so much in reflection, that he fails to mark what
passes around or beside him.
P. 8, 1. 8.—उवालम्भे, viz. ‘समवेदे अदिकमन्दो इदो दािठिं ण देसि. "
P. 3, 1. 1.-कहिं. C£ note ifra on p» 72, 1. 14 .
P. 3, 1, 10–ईदिस, referring to her studies in music and dancing:
P. 8, 1, 12—सो जणे, referring to Malavikती.
P. 5, 1. 2. –णिब्बन्धिदं ‘to press, • to importune Cf. aghuvams ' a
v.2l–वसलछोए. Vasulakshmi was the younger sister of Dharini.
MS. G's reading after पुसृतो is worthy of note : जाव ण कहेदि देव
दाव कुमारिए &c.
P. 5, 1 11-MS. G reades, very desirably, से afer “ जव.”
P. 5, 1. I2.-गणदासः । प्रविश्य । 'IThe MSS. read प्रविश्य गणदास: in this
place and similarly in almost every other place subsequently
throughout the play, where the stage-direction, प्रविश्य So-and-So
occurs. But I have in all cases inverted the order, and given
the name of the character first for the sake of uniformity.
P. 5, 1. 18.--न पुनरस्माकं तु With the use here of the two adversative
particles, cf. S'akuntala, Act VII.“किंतु अघ्रासंबन्धेण उण इमस्स
बालभस्स जणणो इभबजेव देवगुरुणो तपो वणे पसूदा" p. 176, 114, Calc.
Ed. 1860.
P. 6, 1. 2.-रुद्रेणेदमुमाकृतव्यानिकरे &c. The duality in unity of Siva
and his wife Parvati is represented as having but two sides
between themthe left side of Sira being the same as the
person of Parvati, and rice perso, that is, Siva and Parvati are one
individual, the left portion of whose body is female (representing
the goddess), and the right one male (representing the god).
And as Siva is fond of music and dancing, he is represented as
dancing and singing with his consort thus united with him
P. 6, 1. 4-बृहधा. construg with भिन्नरूचैः
P. 6, 1. 9.-विभाव्यताम् ‘Let (the aueen) be made to understand,
i.e. let her be informed, &0.
P. 1, , 2. -मन्दायणीदोरे. Mandhkini is a name that usually signi
fies the river of the air or heaven' (the Ganges or a feeder of
it before it reaches the plains?); but it is also the name of an
actual river flowing, according to the viyu Purina, from the
Riksha mountain. (See Vishnu Purina, p. 184. n. 70.) There
is no doubt that the Mandhikini of the present passage is a river
of the Deccan, And further, it is probable that it may here
stand for the Narudl, in conformity with a practice, still very
common all over India, of designating any sacred river by the
most sacred river-name, as Gang, &c. The apparent difficulty,
however, would disappear by our reading with G, एम्मदा-फुले]
for “ मन्दायणी"[दोरे].
P. 4, 1. 7-जलमिव समुद्रशुक्तौ. Referring to the notion that drops of
rain fallen under the auspices of the asterism or star Arclurus
into the sea-shells produce pearls.
P. 7, 1 . 14–लब्धक्षण: , who have obtained recess. In क्षण the Marathi
reader will doubtless recognise his own word सण, a festival.
For one of the secondary senses of क्षण is < leisure, ‘ vacation .'
See note itgfg on p. 31, 1. 1.
P. 8, 1. 2–किं प्रपद्यते वैदर्भः, “What is the king ofthe Vidarbhas about ?"
d, e ‘what does he mean१ प्रतिपद्यते, as read by G and also by
Tulberg, would mean f what does the Vidarbha say in reply ?
P. 8, 1, 4–MS. G reads लिखितम् in place of निदेशम्
P. 8, 1, 5-पूज्येनः A term of respect applied to the person addressed,
who is king Agnimitra in the present passage,
P. 8, 1. 6.-प्रतिश्रुतसंबन्धः , ‘ who had promised to become my relation'
P. 8, 1. 8.—मदपेक्षया, ‘ having regard to me , i. e. ‘if you do not
wish to incur my displeasure.'-सकलत्रसोदर्यःtogether with his
wife and sister.
P. 8, 114.-मौर्यसचिवं मम इयालम्. 'The name of this brother-in-law
of the king of the Vidarbhas is not known. Ashowever, he
was the minister of the Maurya king of Phtaliputra, it seems
probable that he was imprisoned by Agnimitra to prevent him
from exciting the people to rebel against his (Agnimitra's) father,
Pushpamitra, who had murdered the last of the Mauryas, Bri-
hadratha , and usurped his throne in his son's favour. The
imprisonment of Madhavasena, the intended brother-in-law of
Agnimitra, by his cousin the king of the Vidarbhas, was only a
retaliation for his brother-in-laws imprisonment by Agnimitra.
P. 9, 1. 1.-अनात्मज्ञः, *foolish, + silly. Cf. s'akuntala Act VI, ‘ प्रविश्य
सक्रोधम् । मा तावदनामने !देवेन प्रतिषिद्यपि मत्सवे चूतकलिकाभङ्गमारभसेः
P. 9, 1. 8ध्यातव्यपक्षे &c. The following is the natural order of the
sentence: तत् यातव्यपक्षे स्थितस्य (वैदर्भस्य ) उन्मूलनाय पूर्वसंकल्पितं
वोरसेनप्रमखं दण्डचकमाज्ञापय यातव्यपक्षे स्थितः means f standing under
the category of those that make themselves liable to be attacked,
by provocation &c.
P. 9, 1. 10. –तन्त्रकारवचनम्, viz. that quoted; or supposed to be quoted,
by the minister in stanza 8. 'The Tankrce do not usually teach
politics, but they enjoin practices and ceremonies connected
with the worship of s'akti. See Wilson's Ency of the Religion
of the Hindus, Vol. I., pp. 247-250. It is perhaps possible,
though by no means quite necessary, to understand तन्त्रकार in
the present passage generally in the sense of शस्त्रकर.
P. 10, 1. 10–-प्रभु, predicated of स हायवानेव
P. 10, 1. 14–पक्तिः. C£ Raghuvaisa, I. 10
P. 10, 1. 16.-वीतिपादपस्य. 'The Nati or intrigue here referred to
is the creating of a feud between the two teachers of music as
to their comparative merits, resulting in an actual exhibition of
their powers of teaching by a dramatic representation, which
gave the king an opportunity of seeing Malaviki. Viddshaka had
also given the Parivrijik her cue
P. 11, 1. 12.–पुरुषाधिकारमिदं ज्योतिः, equivalent to एतंतुपुरुषाधिकारं ज्योतिः
= एष परुषः आधिकारः आधिकरणं स्थानं यस्य तत्. None of our MSS.
give the apparently easier reading ‘पुरूषाकारं ज्योति: as found in
Tulberg's edition. On the contrary, cf the following, as read
by MS. G–‘महत् खल पुरूषाधिकरणमिदं ज्योतिः
P. 12, 1. 2–शिष्यपदेशकाले, ‘at this time of the day, when you ought
to be teaching your respective pupils.'
P. I2, 1. 8-तीर्थात् , ‘गुरोः‘from my preceptor: तीर्थ is another name
for “guru, because he is fone to whom honour is dueIt is
not, I think, a proper name here, as Prof weber supposes.
P. 12, 1, 4–दत्तप्रयोगोरिम, I have given lessons in the art of ::::theatrical
representation, i.e. I am an experienced teacher of the art .
प्रयेग has here the same sense as क्रिया in Act I., stanza I2.
P. 12, . 6.-सोहम्, ‘That I} $.e, and yet I, &c.
P. 12, 1. 8.—अत्रभवतः किल . This is said ironically of Gapadhisa, who,
we must suppose, used the simile at first to disparage his
rival.
P. 12, 1. 18. –समर्थ qडिण्णादं Well. challenged, ' + a good challenge
that . संमौ is reduloiddlg.
P. 12, 1, 18.- प्रथमः कल्पः 'That is the best course to follow. Cf.
shakuntala पुटमो क प Act 1v., p. 16, 3 8; and प्रथमः कल्प: Act
V., p. 114, 1. 2; and Act VII.p 169, 14 11; Calc. Bd. 1860.
P. 12 , 1. 14-fतष्ठतु तावत्. Let it be (lit . Band) a little while, ::::i.e. buit
a momment. मन्यते for मन्थेत, as very often
P. 12, 1. 18.-अमै प्रस्ताँवं निवेद्य, * mentioning this subject' प्रस्ताव is उप
स्थितं वस्त प्रस्तु is to put forth . cf. #htra, p. 51, 1. 10. Also
Ratnavali, Act Iv., भद्र प्रस्तूयतां बहुविधमिन्द्रजालम्" p. 55, 1. 10,
Calc. Bd. Sam1991
P. 18, 1. 6.-Gs reading प्रतिद्वन्द्विनो for केनचित् is certainly worthy of
attention.
P. 18, 1. 8–राक्षशब्दभाजनम् / agreeing with आरंमानम् , which is always
masculine singular, whatever the g€nder and number of the

noun it refers to.

p. 18, 1. 10–भानोः परिग्रहादनल:. It is easy to see that this alludes
to the supposed interest of the king in the cause of Haradatta,
and the words चन्द्रोपि निशापरिगृहीत; to the queen's interest in
the success of Ganadasa.
P.l8, 1, 12. –पीठमादिभम् . पीठमर्द means one who assists the Niyaka,
or lover, to obtain his mistress. And accordingly पोठमर्दका
means a woman who assists the Nayiki, or the mistress, it
her endeavours to gain her lover . The Pratiparudra says,
तसहायाः (= नायकस्य सहायाः) पीठमर्दविटचेटदूिषकाः नायिकानुकूलने.
And it defines पीठमर्द as being किंचिदूनः, { somewhat short of
stature: See Pratapurudra, Nityaka Prakarapa, 40. In the
present instance, also, the term पीठमर्दका, as applied to the
female ascetic, has the same sense that the Pratiparudra attacles
to itHaving been previously taught by Vidhshaka what part
she was to play in deciding the case of the two professors
of music and dancing, the Parivrijika is sent for by the King
(p. 12, 1. 18). She tells the Queen Dhirigi, when questioned by
her, that Gagadhsa may safely venture on a competition with
his rival (भलं स्वपक्षावसदशङ्कया &c. p. 18, 1. 5). Further, she
declares that it will be no sufficient criterion to examine the
teachers orally, but that they must be judged by the performances
of their respective pupils also (प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रम् किमत्र
वाग्व्यवहारेण &c.p. 14, 1. 18, and शिष्टा क्रिया &c.p. 16, . 12
et seq). Again when the Queen says the teachers might make
their pupils perform before the Parivrijiki alone, the latter replies
that it would be unjust to make the decision of the case dependent
upon a single individuals judgment (नेतश्याय्यम् &c, p. 17, 1. 18)
Having thus prevailed upon the Queen that she should allow
Gagadisa to prove his abilities by making Malavika, his pupil,
perform before an assembly where the King should be present,
she orders, taking as good care to avoid suspicion as an interested
party could, that the teachers should bring forward their pupils
unencumbered by their stage-dresses (निर्णयाधिकारे ब्रवीमि &c., p.
20, I. 8,9), thus contriving that the King should see Malavika in
a state that would impress him most favourably. Further the Pari.
vrjjika, to avoid any mischance, decidesdoubtless somewhat
partially, that so far as knowledge was concerned the teachers
being equally old-though this was the very matter in dispute
Gapadasa deserved precedence on the ground of his seniority by
years (ननु समानेपि ज्ञानवृद्धभावे &c.p. 22, 1, 5), and gives him the
opportunity of presenting Milavika first. And lastly the ascetic,
being questioned as to what she thought of the performance of
Milaviki, pronounces it to be a complete success (अङ्गरन्नर्निहि-
तवचनैः &c., p. 261. 2-5). Having thus far contributed
16
to the development of the Kings passion for Milavika, she
subsequently comes to the assistance of the girl by informing
viddshaka of the consignment to a dark room of Milavika and
her friend Bakulhvaliki, and thus causing them to be liberated.
It is on account of these her services to Malavika that the
ascetic Kaus'iki is called पठमर्दिका.
P. 18, 1 15. -मङ्गलालंकृता}, ‘ lecorated with such dress and ormaments
as she must wear as the wife of a living husband? C . Vikra.
morvas', Act III, “ सितांशुयुका मङ्गलमात्रभूषणा.
P. 18, 1. 16.-भध्यात्मविद्यया, e by the Upanishads, which abound in
disquisitions on the nature &c. of the soul; i.e. like stern Sim.
plicity accompanied by Wisdom
P. 14, 1, 4.-धारिणोभतधारिण्योः , ‘ of Dhirigi the queen, and of the
earth, the supporter of the creation'
P. 14, 1. 16.-पश्च्छेिनुम् ‘ to distinguish, (lit. to measure)
P. 14, 1. 19–वाच्यवहारेण- Cf. above, p. 1. 1. 15.
P. 14, 1. 20–कथं वो देवे मन्यते. MSG makes these words a part
of the preceding speech of the Parivrajiki, an arrangement
which has certainly something to recommend it
P. 15, 1. 2–अनुमन्तुमर्हति &c. I pray that you may not allow or cause
me to be beaten by one who is only my equal. Ganadhsa means
that, if the queen should not permit him to accept the challenge
of Haradatta, he would be considered as inferior to his rival,
whom he considers, at the most, his equal. मन्तुम् as read by
MSG, gives an equally good sense. समानविद्यतः परिभवनयं
मन्तुं नार्हति, ‘ Your Majesty ought not to be afraid lest I should be
defeated by my rival
P. 16, 1. 8–उभयोः स्वाङ्गसौष्ठवाभिनयम् ; क. ८उभयकर्तकम् &c, exhibited by
+he teachers themselves in their own persons.
P. 15, 1. 12.-शिष्टा क्रिया कस्यचिदस्मसंस्था. ‘Of some the acting is
excellent in their own persons,' 2. e., some excel as actors
when they act personally, but they cannot teach others how
to act well.
P. 16, 1. I-पिण्डिदथो, . ८ गर्भितार्थः•her real sense:
P. 16, 1. 5.-भमहाविणो- ‘ मन्दमेधाविण,’ Ga reading, deserves attention
P. 16, 1 8.—भद्रव्यपरिग्रहःOne of our MSS., E; has on ' its margin
समबुद्धिः शिष्यो द्रव्यम् । तद्दिने जउबुद्धिरद्रव्यम् .
P. 16, 1. 9.-This speech is made quite intelligible by our reading it
as follows with G :-जनान्तिकम् । गणदासं विलोक्य । कहं दाणिं ।
अलं अजउत्तस्स उठ्ठाहकालगं मणोरहं पूरिंभ । प्रकाशम् । विरम णिर
२धभादो आरम्भादो. This is doubtless the true reading. The
existence as well as the position of the direction प्रकाशम् is of
vital importance to the proper understanding of the passage,
and its connection with what follows. The absence of प्रकाशम
would make it impossible to explain how Vidhshaka comes to
hear what the aueen whispers to Gapaddsa. Nor are the
words " कहं दाणिं । अलं अजउन्तरस उछाहकालणं मणोरहं परिभ,” em.
bodying a suspicion of Dhirit as to the Kings motives, intended
to be heard by the latter. It is also evident that कई दाणि
forms part of the whisper, and ought to follow the stage .
direction जनान्तिकम् । गणदासं विलोक्य ।
P. 1, 1. 2.-सरस्सइउवाअणमोदआई. The f modaka, a dishful of which
is offered as a present to the goddess Sarasvati, and which
is in reality given to the teacher, the minister of the goddess,
is a round ball of a slightly conical shape at the top,made of rice
or wheat four stuffed with sugar, thin slices of the kernel of
the cocoanut, together with spices, and then either boiled over
steam, or fried in clarified butter. Such presents are not only
made when the ceremony of giving the first lessons in an art
is performed, but on many subsequent occasions when the
goddess may be worshipped.
P. 17, . 6-परेण. Supply कृताम्।
P. 17, 1. 9.-भइरोबणीद, but lately made over to the preceptor for in
struction? उपनयनम् is lit. <bringing "p o' (the tutor), initiation,
the beginning of a course of study-All our MSS. except F,
corroborated as they are by MS. G, assign this speech to the
dueen (देव ). Attributed to Vidhshaka it must be taken to be
ironical.
P. 11, 1. 1.-अत एव, ॐ e. ‘ in order the more creditably to show my
skill in teaching. -On निर्बन्धः, cf. मंrिu, p. 62, 1. 18. Also
s'akuntala, Act III., “ साहि भदो ज्जेव णिबन्ध” &c.p. 52, 1. 18,
Calc. Ed. 1880.
P. 18, 1, 6–प्रभवन्त्योषि, even when governing, even when allowed to
domineer over their husbands.' The Parivrijiki does not mean
that Dharini is not such a प्रभवन्ती, but that she should not abuse
her privilege to such an extent as to be offended without cause.
P. 18, 1. क्रि यासंक्रान्तिम्, “my ability to pass over to my pupil my
skill in representation:
P. 18, . 18-आसनादुतिधृतिः Quite characteristic of the irascibility of
the Brahman character
P. 18, 1. 14–भजो, said of Gupadasa.
P. 19, 1. 6–पहविस्सं &e. I shall be still mistress of my attendant.
That is, propose freely anything you like: if it be any way
objectionable, I would still be able to check it, as Malaviki is
my servant.
P. 19, 1. 7–मम चेति पूहि. A fine stroke of gallantry.
P. 19, 1. 11–उपदेशन्तरम. MSG reads उपदेशतारतम्यम्.
P. 20, 1, 4–ण हि &c. Translate :* lo, I am not hostile to your success,
Ganadasa, # e. *Go, I wish you all success, Ganadasa' MSG
has a shorter and simpler reading: “देवी । विजभष्पथिणी अहं आअ-
रिभस्स.
P. 30, 1. 8–निर्णयाधिकारे ब्रवीमि. This is said to avoid being misunder-
stood by the suspicious Queen.--सर्वाङ &c. ‘Let your pupils
appear without their stage dresses, to enable us to discern more
clearly the comparative excellences of their limbs' motions. The
reading of Mis. G is perhaps an easier one, viz.‘‘सर्वाङ्गाभिनयसष्ठवा-
भिव्यक्तये विरलनैपथ्ययोः पात्रयोः प्रवेशोस्तु
P. 20, 1. 12-जइ इदरेसु &c. Though this reading is quite intelligible,
that found in G is certainly preferable, viz, “ जइ ईरिसेसु विभ
राजकजेसुवि ईरिस उवाभणिउणदा अज्जउत्तस्स णे सांहणं हवे.
P. 20, 1. 16.–परस्परपशःपुरोभागा : This is equivalent to परस्परस्य यशसि
(= यशविषये) पुरोभागे येषां तैः . ०. परस्परस्य यशसि पुरोभागिन
not brooking the renown of each other, or jealous of each
others fame
P. Al, 1, 4–उपहितमध्यमस्वरोथा. It is difficult to say what उपहित
means in this compound. May i mean f highly-pitched' (scil.
मध्यम )?
P. 21, 1. 9–भो &c. I saydo not be impatientput on a grave mood
and walk slowly; lest the Queen Dhirigi should find (or let not
the Queen find) you inconsistent with yourself; be lest ahe
should discover, by your impatience to go to the Sangftas'alh, that
the indifference you showed as to the result of the contest of the
two masters of dancing and music was merely assumed, and that
an intrigue lay at the bottom of the affair.* But adopting this

  • M. G readle ‘विसंवारदस्सदि," but that reading may have arisen from writing
र for द, as the two letters are so similar to each other in ::::Telago, especially
in the Manuscripts: (d and ).
interpretation, we must read, with MSS. A B D E, “ तुमॅ ” in the
passage asobject to विसंवादस्सदि. Another interpretation, however,
is possible, and supported by one or two parallel passages from
Kalidasa himself. It is this :walk slowly, lest the Queen Dhirigi
should cause you to be disappointed; ई.e. f having unwilingly
given permission to Ganadasa to bring Milavik before the King,
she may yet withdraw her permission, seeing that you are so im
patient to go to the music saloon as if you were interested in
the matter of the examination.' In this case we must supply
गणदासेन as the direct agent of the disappointment (विसंवाद)
विसंवादइस्सदि is the causal of विसंव, to fail in fulfilling ones pro
mise : fidenm fallere, to promise 'and then not to do the thing pro
mised. C: s'akuntala, Act VI. ‘रमणोभो रूख अवहो विहिणा विसं
बदिद' scil. रण्णा (p. 148, 1. 11,Calc. Ed. 1860) Also Vikramor
vas', Act II, “तदो किं दाणिं तथभोदी खव्वस भवदो मणोरहकुसुमं दंसिभ
फले विसंवददिः” On the use of मा with the future, cf. s'akuntala, p.
89, 14; p. 67, 1, 5, p. 92, 1. 10, Calc. Bd. 1860.
P. 21, 1. 18–स्वमनोरथस्येव शब्दः, ‘ as the sound of my desire that is
going to be fulfilled. In मनोरथ lurks a little pun, as the word
literally means 'the chariot of (ize. consisting of) the mind, and
as thus only can मनोरथ have a sound.

ACT TT

P. 22, 1. 1.MSB has the following note in its margin on the opening
of this Act :-
एष उत्तराङ्कस्य पूर्वाङ्कानुसंगतस्वादङ्कवतारः प्रवेशकविष्कम्भकादिशून्यःप्रथमाझे
विद । तेण होत्पारभ्य अह वा मिभङ्गस जेव्व उठावइस्सदोत्युपक्रमे मृदङ्गं
शब्दश्रवणानन्तरं सर्वाण्येव पात्राणि प्रथमाप्रक्रान्तानि पात्रसंक्रान्तदर्शनं द्वितो-
याङ्कादावारम्भः । अङ्कावतारलक्षणं प्रतापरुद्री ।

यत्र स्यादुत्तरङ्गायैः पूवर्कथनुसंगतः ।

असूचिताङ्कपात्रं तदङ्गावतरणं मतम् ॥

P.22,1.7- सेन ःि, ‘well then, if so? तेन हि corresponds here exactly
with the Marathi बरें तर मग.
P. 2, 1, 7–अत्रभवतोः, scil. आचार्ययोः -एवमवेद्य खनियोगमशून्यं कुरु, ‘ tell
them so, and go thou about thy business. Lit . 4 execute the
command given to thee' अशून्यं कुरू= अनुतिष्ठ. This means that he
is to deliver the message to the teachers, and is not to return
again to the king. No particular command (नियोग) is referred
to. For similar instances of स्वनियोगमशून्यं करू, ccf. sakuntala,
p. 86, 1. 19; p. 46, 1. 18; p. 135, 1. 1, Calc. Bd. 1860.
P. 22, 1. 12.-तस्याश्चतुर्थवस्तुकप्रयोगं श्रोतुम् , ‘one-of the

to hear fourth

whole piece performed with the gestures belonging to it. MSG
reads चतर्थवस्चुकं प्रयोगम, which perhaps is a clearer reading
than ours.
P. 22, 1. 19.CMSF, having given मक्षिकं as the Sanskrit of मल्विषी,
very properly remarks : “ मक्षिकाशब्देन धारिणो कथ्यते. ”–-भपमन्तो
being cautious, i.e. cautiously.
P. 28, 1. 6–सत्वस्था भव• • Be well composed, f do not be bashful.
P. 28, 1, 3–प्रमृष्टे इव, as if they were planed of;like boards that
are thinned off by the plane, ie. that were so smooth.
P. 23, 1. I0-मध्यः पाणिभितः, • Her waist so narrow as that it may be
measured (e. e. encompassed) by the fingers of the hand.-G
reads दलहे पिए तरिसं.
P. 2419.-प्रणयगनिमदृष्ट्या , ‘not seeing how to tell me that she loves me.
P. 24, 1. 10.-इव, fit seems as if?
P. 25, . 1.-अहो &८c. C. s'akuntala, Act VI. " अहो सर्वास्ववस्थासु राम-
णीयकमाकृतिविशेषाणाम्, ” p. 184, 1. 16, Calc. Ed. 1860.
P. 25, 1. 8-संधिस्तिमितवलयम् , “ with the bangles collected round the
wrist.'
P. 5, 1, 4–इयामाविटपसदृशम्, like a branch of the sym . 'The
syima is commonly identified in this part of India with the
वाघटीOn the simile cf Ritusa ihira, III.18:-

"इयामा लताः कुसुमभारनतप्रवालाः

स्त्रणां हरन्ति धवभूषणबाहकान्तिम् ।”

Cfalso shkuntala, p. 68, 1, 8, Cale. Ed 1860.
P. 25, 1. 6. -वायतार्धम्, = अजुः आयताध यस्य तत् , in which the middle
or the trunk is straight' For आयतार्घ seems here to be applied
to the trunk of the body from the neck to the past
P. 25, 1. 7–भज्जो Referring to Gagadhsa.
P. 5, 1. 11–५धूच्छि, also called कतक, is what is known in Marathi
by the name of निवळी, whose dry fruit, reduced to powder,
is still mixed with muddy water, when this is required to be freed
from its impurities,
P. 26, 11.-MS. G reads यथादर्शनम् in place of यथाशास्त्रम्
P. 26, 1. 10.-श्यामायते. Cf. Raghuvaisa, I. 8. Also s'ikuntala, Act I,
आ परितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम्” &c, P. 2, 1. 6, Calc.
Ed. 1860,
P. 26, 1. 12–पद्धिहेतुः ‘the cause of my success? Lit of my pros.
perity
P. 27, 1 : 1=MS. G. has अहो प्रयोगाभ्यान्तरप्रभःThe same MShas the
following speech of Vidhahaka, in answer to the ridicule of the
ascetic : *भयि पण्डितमण्णे किं अण्णै । मोदभखउणेवि ण समथात्में
किं जाणासि । पसण्णचन्दपादसरिसेहिं केसपासेहि एदाणं भोसिमासि ।
P. 28, 1. 2.-परभृति करिभ, why, because it belongs to another; be .
cause it is not mineThe other reading noticed in our critical
footnotes — परमेति करिभ, ” is also what G readsAdopting this
latter version, we must, I think, supply some such word as ‘कर
णिजः+ Why, because I have to do another person's work,
Vidishaka referring to the Parivrajiki, who should give the
reward to Milavika. It is not improbable that a covert allusion
to the King might lurk in पर, and to his love to Milavik in केरं.
P. 28, 1. 7.-एतिओ मे विहवो भवन्तं सेविडै, *thus far, and no more can
my genius go to serve you, i. e. this is all I can do for you,
for the rest you must shift for yourself. Cf. VikramorvasiAct
II, ‘ भो णं भणामि चिन्तिदो मंए दुल्लइजणसमागमोवाओ...... सिविणभसमा
गमकारिणं णिअं सेवदु भवं...... एतिओ मे मादिविहवो.
P. 28, 1. 9–भलमलं परिच्छेदेन. That is, away with the supposition
that what you have done already is all that you can do'; your
ingenuity is not to stop herebut has to be exercised still further
P. 28, 1. 11.-द्वारपिधानामिव धतेः, ‘ like a shutter of the entrance to
pleasure. On qति, cf. ird, p. 56, 1. न, ‘धृतिपुष्पमयम्’ &c.
P. 29, 1. 8.-साधानि अर्थतापात् वलभिपरिचयद्वेषिारावतानि. That is, अस्पर्थ
तापात् वलभिपरिचये द्वेषशोलाः पारावताः येषां तादृशानि सैधानि वर्तन्ते).
This means, that the sun had so much heated the sloping roofs
of the palaces that the pigeons had left them, the place where,
when the sun is not hot, they gather (परिचय) in large numbers.
वलभि is the sloping roof of a house (especially that part of

That is, आथि पण्डितमन्ये किमन्यत् । मोदकखण्डनेपि न समर्था स्वं किं जा
नासि । प्रसन्नचन्द्रपादसदृशैः केशपाशैरेतान्भीषयसि ।
17
it which is near the eaves) on which, there is nothing more
common than to see large focks of the green pigeons collected
in the cool hours of the morning and evening in this country.
C. Vikramorvasi, Act III, “ भूपैर्जालविनिःसृतैर्वउभयः संदिग्धपारावताः
सौध in this passage is any large house, a palace. In onlabli the
Marithi will recognise the origin of his word पडवी.
P. 20, 1, 9.-बिन्दून्क्षेपान्पिपासुः•desirous of drinking the small drops of
water, thrown out by the wheel. For the भ्रान्तिमद् वारयन्त्रम्
(= भाम्यत् or भमणं कुर्वत् वारियन्त्रम् ) here referred to is doubtless
the Persian wheel.
P. 80, 1. 2.-ोदि &c. It is also possible to render this speech thus:
भवतो विशेषेण पानभोजनं वरय, •May your Majesty be pleased to
order that the dinner be quickly served . This, however, though
favoured by the form तुवरदुwould hardly be a suitable request
to the Queen.
P. 31, 1. 1–गहीदरूखणोर्हि ‘I have pledged my word, and will of
course strive to redeem it at all hazards, and will not do any
thing else till I have done so? The word क्षण originally means
a moment, hence + leisure,’ ‘ vacation, in which last sense our
own Marithi word सण, a festival, is derived from itThe phrase
गहोदख्खणोम्हि has its origin in the following formula addressed
to a Brahman, who, having been invited to a ४ridah, has come
and is seated ceremoniously near the dish in which he is to dine
at the end of the rite . The formula is:-
गृहीत्वामुकसंज्ञस्यामुकगोत्रस्य चामुके ।
श्राद्धे तु वैश्वदेवार्थं करणीयः ऋणस्त्वया ।
इत्येवं श्राद्धकृद् ब्रूयात्तं प्राप्नोतु भवानिति ।
स वदेत्प्राप्तवानोति इतरस्तं प्रति द्विजः ।
पित्रादेशप्यनेनैव णोत विधिना द्विजान् ।
Sumulusmrit, 396, 11.
where the commentator observes : गृहीवेयत्र दक्षिणं जानु इति शेषः,
दक्षिणं जानुमालिम्पेति स्मृयन्परानुरोधात्and where I think, we have to
translate करणोयः क्षणस्स्वय by May it please you to be at leisure
for the sraddha of&c. (.e. to be freed from every engagement*
and attend to the sraddh@ &c.. The same formula is thus given
by Galava, as quoted by Hemadri :-
ॐ तथेति द्विजा ड्युरते प्रामोतु भवानिति ।
कती लूयानतो विप्रः प्राप्तवानीति वै वदेत् । ।
After the formula is addressed, the Brahman is not to leave his
seat or attend to any thing else, but is to remain seated and at
tentive to the Sriddha ceremony until it is finished. The
person who addresses in the words of the formula (the श्राद्धकृत्)
is said to gibe the gण, and the Brahman to whom it is addressed
to take the क्षण, in the language of ignorant priests. Hence, be
cause the word क्षण is so often used in the formula, so it has
come, in the common parlance of Brahmans, who subsist mostly
upon such occasional dinners at sraddhas, and to which class
our Vidbshaka belonged, to signify an engagement at a Brid
dha, which, when once begun, must be carried out, on pain of
incurring a sin. It may be observed that Vidhshaka's way of
expressing his obligation to accomplish what he has undertaken
is perfectly in keeping with his character . क्षण घेणं, however, is
still used in Marathi in the sense of pledging ones self for the
performance of a thing . As, त्या कामाविषय* भाग क्षण घेतला आहे
I hope pledged mysely to do the work and a bound to do * q!
a hazards. cf. also s'akuntala, Act II, p. 88, Calc Ed. 1860.
P. 31, 1. 2 .-सुणोपरिचरो विभ विहंगम, like a bird hovering over the
shop of a butcher’

  • on this meaning of क्षण, c. Dakshasmith, ७. 16, उदयास्तमयं यावन्न विप्रः
क्षणिको भवेत्, on which passage Nagoji Bhatta (Ahnikasekhara, II. ad
mi) observes : “ अणो निर्यापारः स्थितिः तयुक्तो न भवेत्" C . also upru,
p. 7, 1. 1.

ACT TTT.

P. 82, 1. 6–संभामि‘ I will greet her, ask her how she is doing.
संभावय is what we mean by our समाचार घेणै . Cf p. 7, 1. 12.
P. 33, 1. 6.-G reads < गणदासो उण्णमिदो उपदेसे
P. 83, 1. 6–“ किं” as read by G in place of our किंति is a good reading.
P. 84, 1. 8.-लवणीआसोभस्स. This seems to mean an Asoka tree
bearing filowers of golden colour . It was this Asoka only that
had held of its blossom, as the red Asoka had already buret into
flowers. See p. 38, 1.8, “ रक्ताशोकच्चविशेषित” &c. Cf. also
Ratnival, Act I, “ मभरन्दुङजाणे गदुभ रत्तासोभषाअवतलसंहाविदस्स
भभदो कुसुमाऊहस्स पूभा णिम्पत्तिदश्वा” &c.P. .1, 2, Calc. Ed.Saum.
1921. Also Act I., ‘‘ दाणिं स रत्तसेअपादव” &c., p. 9, 1. 1, Id.
Also p. 9, 1, 12, 16.
P.86,1.6–प्रसते निवणे. The object of thy greatest desires being
in thy embraces.'
P.35,1.7–भलं भवदो धरदं उइझ भ परिदेविएण. C. Vikramorvas',
Act II. , “ अलं भवदो परिदेविएण । भइरेण” &c .
P. 85, 1 12-तबस्सणो. Used simply as a word of pity, applied to
Milavika in the present instance. It corresponds to the English
‘poor ' and the ILatin < miser: Cfalso below, p. 53, 1. 12.
P. 85, 1. 18.—मणी &c. This refers to the notion that the cobra has a
gem in his head. णिध as read by G is a very good reading
P. 36 1. 2–कालान्तरक्षम , able to bear delay.
P. 86, 1, 4–ते ।वश्वसनीयमायुधम्, thy weapon apparently so harmless,
being made of iowers. Lit. विश्वसनीयम्, deserving to be trusted,
safe . As a parallel passage, of s'akuntala, कुतस्ते कुसुमायुधस्य
सतस्तैक्ष्ण्यम्” &c.p. 43, 15, Calc. Ed. 1860.
P. 86, 1. .~ता पञ्जाब्वथोवेदु अंताणं तत्तभवं. - Be pleased, Sir, to have
patience, Pray compose yourself C. Vikramorvas', Act I,
हला उब्बसी पद्धवथा हि भत्ताणभं" &c.
P. 86, 1. 10.-वसन्पुदमावदारसूभभाणि &c. <indicative of the first mani
festation (on earth) of spring' पुदम, ‘ first, in the year. C£.
Vikramorvas, Act II. “ वसन्तावदारसइदस्स भहिरामतं पमदवणस्स ."
P.37,1.6.-विहन्तुम्. Used passively-बहनः खण्डनहेनवो हि दृष्टाः, ‘Many
are the pretexts under which I can disappoint here—उपचारवि
धिर्मनस्विनोनां न तु पूर्वाभ्यधिकोपि भावशून्यः. On this passage, cf.
ikramorvas ', Act II," प्रियवचनकृतोष योषितां दयितजनानुनयो रसादृते
प्रविशति हदयं न तद्विदाम्” &c.-मनस्विननाम्Objective genitive.
P.37,1.7--न तु • ...भावशून्य : Supply वरं as predicate from the
preceding line.
P.3,1:3–G reads चित्तपडिडूिढ for our “ अन्तेउरपाडछिदं”
P.38,1.1.--अभिजातः, ‘ nobly sympathising. On the meaning of this
word compare also the following from the Kuvalayananda :-
प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते संभ्रमविधिः
निरुत्सेको लक्ष्म्यामनभिभत्रगन्धाः परकथाः ।
प्रियं कृत्वा मौनं सदास कथनं चाप्युपकृतेः
भूतेभ्यन्तासक्तिः पुरुषमभिजातं कथयति ।
P.38,1.5-दक्षिणो मारुतः, the south wind? Cf Vikramorvas', ActII,
भणालविभ.... अगन्तुकेण दख्खिणमारु एण-
P.38,1.18.-रक्ताशोकरूचाविशेषितगुणो बिम्बाधरालक्तकः = विम्बसदृशेrधरो
यस्याः सा विद्याधरा स्त्रो । बिम्बसदृशरोधरो वा बिम्बाधरः । तस्यास्तस्य
वा अलक्तकः बिम्बाधरालक्तकः । स रक्ताशोकस्य रुचा रक्तिम्ना अविशेषितगुणः
भविशेषितः नीचोकृतः जितो वा गुणो रक्तवरूपो यस्य सः ।' By the beauty
of the (flowers of the) red-flowered Asoka the red dye of ::::women's
lips is defeated? अविशेषितगुणः is the predicate here, and चिम्भाध
राललकः the subject It is also possible, though not so good,
to read रक्ताशेकरूवा विशेषितगुणो बिम्बाधरालक्तकः The red colour
of the bimba-lip of the Vermal Beauty is heightened in quality
(विशेषितगुणः) by that of the red-flowered Asoka:In this case
बिम्बाधरालक्तकः must be considered to mean बिगमेव बिम्बरूपो वा
माधव्याः श्रियः योधरस्तस्य भलतकः रक्तिमा But, as suggested above,
this latter interpretation is not so good. बिम्बाधरालक्तकः must
refer to the red lac women apply to their lips, as do विशेषक and
तिलककिया in the following lines to the marks on the forehead
and on the intervening space between the brows, respectively-
P.33.1.14-viseahaka is the mark on the forehead.-कुरबकं &c. Cf.
vikramorvasi, Act II. “ कुरबकं श्यामं द्वयोर्भागयोः' &c.
P.38.1.15-ilaka signifies the Tila-like mark between the brows.
P.38.1.16.-भर्माधवी. On this personification of the Vermal Beauty, cf:
Vikramorvasi, Act II, “निषिञ्चन्माधम लक्ष्म लां कौन्द च लासयन्:
Also many other passages possim in Raghuvaisa and Ritusai-
hara.
P.40,1.2. –सोधुपाणुध्वेजिअस्स &c. Vidhshaka seems to mean that the
King, who is already maddened by his passion for Malavika, will
be still more so, when the eees her alone, just as a man that is
already intoxicated by drink and is helpless under its iniuence
is rendered still more helpless by drinking or eating anything
that is sweet On vidishaka's simile, see s'akuntala, Act II,
भ जधा पिण्डखर्जूरैर्ह" &&c, p. 88, Calc. Bd. 1860.
P.41,1.1–नितम्बबिम्मे. Cf p. 49, 1. 10.
P.41,1.4. –शरकाण्डपाण्डुगण्डस्थला, ‘with her cheeks turned pale white
like the inner part of the s'ara grass:
P.41,1.8.-एवम्, scil. ‘मअणवाहिणा परिभिट्ट' इति
P.41,1.9.-लालिभद्रोहलापेख्खी. See p. 54, 1. 6.
P.41,1.15.—किसलय्qटभेदसकरानुगतः, किसलयपुटभेदेभ्यो निर्गतः सकरै-
रन्वितः
P.42.1.8-भवेक्षते, ‘cares for;• = gives heed to.' Lit. — sees, looks
at.' On the fondness of the elephant for the lotus, cf: the fol-
lowing from the Kuvalayjnanda:-
रात्रिर्गमिष्याति भविष्यति सुप्रभातं
भास्वानुदेष्यति हासिष्यति पङ्कजश्रीः
इस्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे
हा हन्त हन्त नालिनीं गज उज्जहार ।
Also-
रविततो गजः पद्मस्तद्गृह्यान्माधितं भुवम् ।
सरो बिशति न स्नातं गजस्नानं हि निष्फलया ।
G's reading deserves notice: “न हि कमलिनीं सरितं दृष्ट्वा ग्राहं गणयति
मतगज:"
P.4,1.10.-तत्त्वावबोधैकरसो न तर्क, ‘ Nor does conjecture like to
acquaint me with that only which is true ;' i.e. it is no use to try
my skill in conjecture, as this may as probably lead me to what
is not the truth.
P.42,1,14-भपिभमभणसंदेसा, ‘अर्पितो मदनसंदेशो यस्यै सा. •Charged
with your message of love.' She had not yet delivered the
message to Malaviki, and so we cannot say, भर्पितो मदनसंदेश
यया।
P.43,1.2–भर्हवि दाणिं एदं ण विसुमरेमि- Bren I have not forgotten it'
It is easy to see the ludicrousness of the remark
P.43,1,7–G reada, not perhaps undesirably, simply ‘‘ जोगदाए,” and
not दोहलकरणजोगदाए.
P. 48, 1. 8.-सालतथै. It was not only the sole of the foot that was
to be besmeared with the red dye, but the whole foot up to the
ankle. See p. 49, , 7, « आर्द्रलक्तकं चरणं." C also Ratnavali ,
Act III, आताम्रतामपनयामि विलक्ष एष लाक्षाकृत चरणयोस्तव देव सूफ़ी;"
p.42,11.9, 10, Calce. Bd. Sam. 1921.
P. 43, 1 10-भलं सुहिददाए. Do not consider thyself happy that,’ &c.
सुहिंददाए is the reading of all our MSS. corroborated by G. सु
खितता would seem to be the same as सखिता. On the latter, cf.
shikuntala, Act VII‘भनेन करस्यापि कुलारूरेण स्पृष्टस्य गात्रे सुखिता
ममैवम्” &c. p. , 1. , Calc. Ed1860.
P. 48, i. 11–कहं दाणिं भत्ताणं मोएभं? * How shall I now free myser
Malavika means that she feels her life to be a burden, from which
she would fain be free--भह वा &c. Or why should I devise a
means of putting an end to this life ? Death is soon to follow of its
own accord: and this decoration is only like that which a Sutil or
any other devoted woman undergoes as a preparation for death
P.44,1.18.—G has ¢ अलंकारो” in place of our अहिआरो.
P. 45, 1. 4-भाद्रपराधम्. This can either mean, ‘ who has committed
a gentle faulti.e. who has tripped in the matter of some
delicate subject; or fwhose fault is fresh, i.e. not yet forgotten.
I prefer the latter.
P.45,1.5.—पारस्ससि &c. That is, ‘ You will marry her, so as one day
or other to be able to ask her forgiveness' for a fault; an
opportunity so much coveted by lovers. G reads very differently;
पसादस्ससि भत्तभोदोए अवरध्वं अत्तार्ण (= प्रसादयिष्यसि अत्रभवत्याः
अपराद्धमात्मानम्). But प्रसादयिष्यसि आस्मानम् in the sense of k you
will appease her ' is hardly satisfactory. पार) in the sense of :
being able, is a word of very frequent occurrence in Prakrit
c£ s'akuntala, p 62, .9; p. 81,1.14;p 140,1. 18; Calc. Ed1360.
Also Ratnivalt, p. 33, 1. ll; p. 46, 1. 24; p. 5l, 1. 3; Calc, Ed.
Sam 1921
P.45,1.6-परिगृहीतम् &c. This does not refer to any knowledge
that Viddshaka possessed of the art of foretelling, but simply to
the notion that a blessing given by a Brahman is fulfilled by the
gods. cf. Vikramorvasa, Act II. , “ प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनम्.”
P.45,1.7–G reada यक्तमदा instead of उन्मत्तवेष.
P.46.1.1–वसन्दोवाआणलोलुवेण. See note on सऽिथवा अणमोदएहैिं, p.82,
1.11.
P.47,1.8.-पिपोलिआदंसणं. It is doubtless the red ants living on trees
that are meant here. They are known in Konkan by the name
of हमले. 'The mangotree is a very favourite abode of them.
They configure its leaves into hollow globular nests for themselves.
P.47,1.18–महदो मुख से संभावण. ‘This is indeed a great honour
conferred upon her by Dhirig'संभावय is < to honour, ’ ‘ to pay
regard to,‘to attend to, ‘to visit.' Cf. Sakuntala, Act II. , « अम्
संभावइदमति,’ p. 45, 1. 5; Act VI.“अनुगृहीतास्मि अनया मघषतः
संभावनया;" p. 163, 1. 183; Calc. Bd. 1860. Also Ratnivali, p.8,
1.22; p. 60, 1. 21; Calc. Ed. Sam. 1921. Raghuva is 'a V. 11 .
P.43,1.4.-ठाणे, because she is struck with Malavika's beauty.
P.49,1.2.-सिधं मे दौचं, I have done my work, referring to her com.
mission of painting Malavika's feet G reads णेवॐ for our दौचं.
P.49,1.8. —प्रतिपन्नः &c. The king means that the present were
a very fit opportunity for him to serve the lady Malavika, but that
he regrets he cannot avail himself of it, as he does not yet know
whether she loves him. G has किं नावकाश : for सेवावकाशः
P.49,1.9.--कुदो दे अणसभा &c. • Why do you regret that you could
not use this occasion and show yourself ready to serve her? You
will be able shortly to do all this, and will then continue to do so
for a long time. Unless we suppose that Vidhshaka is not very
classical in the use of his words, अनुशय does not seem here to be
used in its usual sense. It properly means the regret felt at having
done or having omitted to do something that a person might
not or might have done. (See S'tikuntala, e.g. p. 137, 1. 1; p.
145, 1.1; p. 182, 1. 17: Calc. Bd. 1860.) In the present passage,
however, the King might not, with any propriety, have presented
himself before, and made himself serviceable to, Malavika.
18
P. 49, 1. 15–अत्रचणोभं मन्तेसि, ‘You talk nonsense' मन्त्रय् is properly
to mutter in a low voice, as a mantra, from which word the
verb is derived. But in the present passage, as also very often
in Prikrit, मन्त्र यु means simply “to speak ' When Bakulhivalika
says, in answer to Malavika's remark, मान्तदवं एव्व मए मन्तिर्द, she
plays upon the word मन्तिदवं, which means both < that which de
serves to be said, and also ‘that which one has to say, i. e. is
commissioned to say. As for Bakulhvaliki's commission on the
present occasion, see p. 85, 1. 8 et segg.
P.50,1.8.-पुदमे भणिदं विभ हदासाए उत्तरं . * The wench has her
answers, as it were, learned by rote. Nipunika means that
Bakulhivalika's answers to the questions of Milavika are given in
such a ready way, as if she had been taught by some one pre
viously what answers to give if such and such questions should
be asked, and such and such dificulties started, by Malaviki.
गुणिदं as read by MSG, as well as by Tulberg in place of our
भणिदं,” has the same meaning, repeated, got or learned by
rote, by repetition. -हदास is a slang word corresponding to the
Maritthi मेलो, so often used by our illiterate women.
P. 51, 1. 1.-भपणे छन्देण. C. Vikramorvas', Act III,“विज्ञाप्यतां देवीं यस्तव
छन्द इनि
P. 5l,1. 7.–दुब्जादा. An abusive word of endearment (though not
always), like हदास-भवन्तसहाइण. अबन्त, because the enter-
prise is so difficult
P. 5l,l,8.-विमदसुरहो,‘ giving more and more fragrance the closer it
comes in contact with us. Bakulaivalik puns upon her own name,
which literally means a garland of Bakula flowers. And she
means, that as such a garland gives more and more fragrance the
longer it is worn in close contact with the bodyso her serviceable.
ness will be known by degreesas Malavika comes more and more
in contact with het, i. e., becomes better acquainted with her
on विमर्द cf. s'akuntala, p. 178, . 8, Calc. Ed. 1860.
P.51,1,10.-प्रस्तुतेन (वाक्येन) ‘putting forth her errand. Literally, ‘with
her words put forth. ' Cf: note on p. 12, 1. 18, ४pr6.
P.51,1.11–प्रत्याख्याने, such as “ अवचणोभं मन्तेसि,” «.एदं एव मइ णश्थि
&c.
P.51,1.12–स्थाषिता स्वे निदेशे, 8. ‘वशीकृताः G. has नियोगे in place of
our k निदेशे
P.52,1.1. –कारिदं ए६त्र &c. Bakulavalika has already induced Mala.
vika to enter upon the enterprise of trying to become the King's
bride' पदं कृ is to set foot upon, + to enter. ' And so in the
present passage कारिदं पदं means thas induced her to go with her
to do as she (Bakuliwalika) would direct' See sakuntala, p. 81
11.8,9, Calc Ed., for a similar though not quite parallel passage
The Banglaore MSG has quite a different reading in this place;
हजे पेख्ख भईपोख्खभकारित्तणं बउलावलिआए एदं पदं मालविभाए ।
P.53,1.5. -एतावता, sci. सादरोस्कण्ठितायुक्तेन “ किं भट्ट’ इति प्रश्नेन. On
पर्याप्तम्, cf. Vikramorvas', Act II. "सदं ण उण पज्जत्तं हिअअस्स
P.58,1.6.-अनादरोत्कण्ठितयो : &c. The King means, that now that
he has learned that Milavika is as anxious and love-sick as he
himself, and that he is himself the object of her passion, he would
not care even if he and his mistress should die without ever
being joined in actual wedlock. For he had rather that two
persons loving each other equally should never be able to
marry than that if they are not really passionate of each other,
but one of them indifferent (अनादर), and the other panting
with love, they should come in contact and be married , G reads
अनातुरोकाण्ठितयोः for अनादरोस्कष्ठितयो
P.53,1.10.–सलोलम्, ‘ playfully, f gracefully.
P.58.3,1. 1.-अत्र चरणमर्पयातिः ‘ Blesses him with her foot, .e. touches
or kicks him with her foot. Here अत्र = अरिमन.
P. 53, 1. 18.-सदृशविनिमयात्सदृश, because both were red.-आरमानं
वऽिचनं मन्ये. • I consider myself as the only unfortunate one.
The King neans, that both the Asoka and the lady Malaviki
have honoured each the other, the Asoka having been favoured
by the latter with the graceful touch of her lovely foot, and
the lady having received in return a bud or sprout of young
leaves to make a pendant of for her ear; but that he (the King)
linself has unfortunately exchanged nothing as yet with the
object of his love. वाचत means 'passed over' or 'disregarded
in distribution, void of; *wanting in. C. Raghuvais'a, VII. 8,
तद्वञ्चितवामनेत्रा"Cf. also Sakuntala, p. 17, stanza . 1,* चलार
&c, Calc. Bd. 1860.
P.54,1.8.—संभावितः * honoured. See note on p. 47, 1. 18.
P.54,1.5.--दो हलं ललितकामिसाधारणम् < a desire common with persons
fond of the graceful actions of young women, viz, the desire
to be kicked by them. ललितकामो, ‘स्त्रीविलसितकाम’ ‘विलसन-
शीलः कामी' वा. Cf. also stanza 12, above.
P.54,1.6.–प्रवेष्टुमिच्छामि- Cf . the very similar scene in Sakuntala,
Act III., « अवसरः खल्वयमाचमानं दर्शयितुम.’” &c, p. 58, 1, 4, Calc.
Ed. 1860.
P.54,1.14–गहीदथए, ‘ who knewest the fact, namely, that the Asoka
belongs to HIis Majesty the King: गहोदथा means finforme ,
made aware of ? It is used absolutely, however, and does not
always require to be joined, like the Latin certior factus, to is
object. Hit. it signifies, one who has taken the sense: See
above p. 52, 1. 15. Also s'akuntala, p. 1B, 1. 8, Calc. Do. 1860.
Also VikramorvasiAct II. , ‘‘ णं गहीदथा होहि. ”
P.55,1.10.–संप्रति बाधा. Supply अस्ति किम्.
P.56.1.7–धृतिषु धपम्, ‘यादृशं [= पादताडनानुभवसुखानन्तरम्] पुष्पमशेशाको
बद्धा । ताह शं भृति पुष्पं [पादताडनाद्यनुभवसुखरूपं पुष्पम् ]. The पुष्प as
referred to the King is the gratification he will feel after Malavika
should comply with his eutreaty.
P. 56, 1. 9–णं भसेओ &c. We have here adopted the reading of G,
as being probably more correct than that of our MSS., which
read: "णं असोओ कसमं ण दंसे दि । अभं उण ण केवलं फुलइ फलइ एव.
P.56,1.10—फलद अ. This refers to the children that Milavika
would bear to the King. The coarseness of the allusion is
in keeping with the character of Irivati.
P.56,1.12–प्रतीपात्तिःC. Raghuvads' a , III. 45, ‘ विषादलुप्तप्रातिपति" &c.
P.56,1.18.- -जयाबलं एव्वः ‘No other way of getting out of this scrape
but by taking to our heels. '
P.57,1.9-संधि→अस्सिख्खको, •One that punishes or wants to punish
a crime of house-breaking.’ with संधिच्छेद. cf. संधिचैौर, a house.
breaker. यिक्षक, properly a teacher, is used here in its modern
sense, a chastiser, orf punisher : G. reads "* संधिच्छेभसिख्ख होमि'
&c. On the simile, cf. Vikramorvas', Act II.लोहेण स दभस्स
कम्भलअस्स णथि वाआ पलिविधाएँ.
P.57,1.11–मयाः 'This is to be construed with विनोदितः, and not
with चिरायसि।
P.53,1.2.-अण्णहा दुःख नरं एव्वं ण करेमि. * Otherwise (i.. had I
known that you have obtained such a thing to while away your
time with), I would not have been the cause of so much annoy
ance to you' by intruding upon your privacy. दुख्खतरं एव्वं ण
करेमि seems to be rather a dificult passage. This is, however,
the reading of allour MSS.* If the reading is not corrupt the poet
appears to have intended that Irौvat's words should express the
sense of the easier speech of Queen Ausinar in Vikramorvas',
Act II., “दुरागदं दाणिं मे संबुत ’
P.53,1.5.-समापत्तिदिर्येण, ‘यदृच्छया डटेन.
P.58,1.6.-एथ नुमं एव्व पमाणं ‘You only are an authority for such
a doctrine.' Or f do as you like, we must obey'

  • G reads दुखरं &e.
P.59,1.8.—परिचयवति मयि. Against me, who am so familiar with
you. He means that the entreaties of the zone in his favour,
being not an ordinary intercession, should be minded by
Irivati. The pun upon the word चरणपतित is apparent. To
read परिचयवतो, and construe it with अवधोरणा,would be to suppose,
that the King was always similarly upbraided by Irivati for his
intrigues,
P.59,1.10.-भव्यपेक्षाच्युतेन, fallen or dropped unexpectedly.
P.59,1.14–भालम्बते, °holds up as if to strike the King with it' G
reads रशनां हस्तमालम्बते.
P.60,1,4.-कदर्पसदोसि. Ironical.
P.60,1.P.-जाव रओ रास विभ सा अणुवकं ण करेद, fas long as ahe
does not return with vengeance like the planet Mars, which ,
when it turns back retrogressively to any sign of the zodiac,
exercises a malignant influence upon the fortunes of any one
that may have been born under the auspices of that sigm. It
is not only Mure that performs such a retrogressive journey in
the zodiac, but all the planets except the Sun and the Moon.
But why Mars in particular is mentioned by the author is
uncertain.
P.80,1.10.--प्रयाहतमनाः . This alludes to the Kings passion for
Malaviki.-प्रणिपातलङ्घनं सेवाम्, because Irivatf thereby affords
him a pretext for neglecting her . CfVikramorvas', Act II.
ed लीि.“किं तु प्रणिपातलङ्घनादहमपि तस्य धैर्यमवलमिष्ये.

ACT IV.

P.61,1.8-तामाश्रित्य &c. That is, श्रुतिपथगतायां तस्य विषये या आस्था तया
करणेन लब्धं मूलं येन सः = श्रुतिपथगतमालविकसंबन्धिनो या आस्था तदेव
मूलं यस्य सः The agent to आश्रित्य is आस्थया .
P.61,1.4.-रूढरागप्रवालः i.e., रूढ रागः प्रीतिरेव प्रवालो येन सः .
P.61,1.5.-हस्तस्प मुकुलित इव &c. C. Vikramoras', Act I, “सृष्टं
सरोमकण्टकमर्चा रतं मनसिजेनेव. ” MS. G has « हस्तस्पगैर्मुकुलित इवः
P.6,1.16-बिडालगहोदाए परहुदिआए. This must probably refer to a
tame cuckoo kept in a cage, as it is otherwise difficult to see
how a cat can catch a wild one.
P.62,1.1.–पिङ्गलछुए (= पिङ्गलाक्ष्या). This refers to Queen Dhirini .
P.62,1.1.–सारभण्डभूमिघरए. A भूमिघर is a cellar, or a compartment
under ground. सारभण्डभूमिघर seems to mean a cellar which
was used as a storehouseor as a room to keep provisions in.
The cellars are of course dark.
P.62,1.8.—मरसंपर्कम् &c. MIS. G reads, “ मत्संबन्धमपलक्ष्य.
P.62,1.7.–देविं सह पछि दे, ‘ inquire after the Queens health, as she
was suffering from the fall. MSG has 6 सहपछिआ. "
P.62,1.8.—किं ण लख्खदो &c. This is a somewhat difficult passage, if
not corrupt The meaning, however, is pretty clear. Translate :
Why is it I have not seen lately our dear one ?’ referring to the
King . The other said, fLittle is the regard he pays you now,
since he is no longer you beloved, but of your maid-servant
Do you not know that?’ मन्दो वो उवआरो literally means, scanty
is his salutation to you, * e. he does not care to come and pay
his respects to you. परिजणस्स वल्लहत्तणं does not mean परिजणो
र यो वल्लहो जाओ, but is equivalent to ‘राभा परिजणस्स वल्लहो, ण उण
नुह.' MSG's reading is worthy of attention, as throwing some
light on our interpretation of the passage : « तदो देवीए [सा]
पुझिदा (कं भालख्खदो वल्लहोति । ताए उत्तं जं देवि -[दे ?]- १रिअणस्स वल्लह
तणं ण जणिभ पछसित्ति,' where * किं भालख्खद वल्लहो’ =Did you
see the dear one ?’
P.62,1.11. -शङ्कयति, scil. शुष्यन्तं जनं, राजसदृशम्-
P.62,.13.—अविणअं अन्तरेण = « अविनयविषये,' + with reference to your
fault or misconduct ' The अविनय here referred to is the con-
versation between the King and Milavika in the last preceding
Act. See pp. 55, 56 suprit. On अन्तरेण cf. s'akuntala, Act v.,
देवीं हंसवतीमन्तरेण’’ &c.p. 104, 1. 4, Calc. Ed. 1860.
P.62,1.14–परिगहोदथा. See note on p. 51, 1. 14, suprd.
P.68,1.1.-तत्रभवत्याः, referring to Irivat
P.68,1.8.—पादालवासंhumourously applied to the cellar. —णाभकण्णः
विभ, like the daughters of the Nigas, a race of fabled beings,
distinguished for their beauty, and supposed to live in the nether
regions पातालं).
P.63,1.न.-प्रगल्पुरोवाता, < accompanied by a violent gale.' C| :
Vikramorvas', Act IV. , ‘ प्रबलपरीवातनर्तितशिखण्डः ”
P.68.3,1. 11–G has, very desirably, ‘‘ मालविभा बउलावलिएति ”
P.64,1.1. -सुणादि (= शृणोति), for शृणुयात्
P.64,1.4.-रत्तचन्दणधारिणा. IThe रक्तचन्दन or red sanclal is devoid of
any fragrance. Slight wounds and bruises are supposed to be
healed when besmeared with it The principal effect said to
be secured by the use of the red sandal, however, is the relief
it gives to the infamed part. See p. 69, 7, शतक्रिया चास्य प्रशस्ता
P.64,1.8. - अरितपाणि &c. *Shall get some flowers to present the
Queen with.'
P.64,1.10.–-जयसेनायाः संवेद्य. Jayaseni's assistance was to be used
in putting into practice the dodge for bringing the Queen's ring,
and thereby liberating Malavika and her friend Bakula valika.
P,65,1.2.-मनः परं पुनः कथयष्यामि. From this point I will resume it
afterwards.'
P.65,1.7–म च पीडयितुम्. See note on p. 19, 1. 7.
P.65,1.11–दाणिं विसेस. It is a little better now. Iiterally विसेसो or
विशेषः means difference, f a change, viz. for the better. See
an exactly similar passage in Sakuntala, Act III, “ अम्मो भथि विसे.
स," p. 7l,1.6, Calc. Ed. 1860. MS. G omits दाणिं altogether.
P.66,1.1.–आआरएफ° &c. With this compound compare आचार
लाजाः &c., so often occurring in Raghuvamsa and elsewhere.
Raghuvaisa, II. 10, “ आचारपष्पाणि, " + flowers which it is re .
quired by the custom of the good (आचार = शिष्टाचार) to take
with ones self when on a visit to a god or great personage.'
P.66,1,8.-जीविदसंसए, ‘to this danger to his life. विदसंसक्ष would
literally mean, doubt whether the life will be preserved or no.
Cf. ingri p. 79, 1, 14, and p. 105, 1. 12. See also Ratni vali,
p.41,1.20; p. 60, 1. 16, Calc. Bd. Sam. 1921.
P. 67, 1, 2.-सिमिसिमाअन्ति. This is an imitative verb, expressive of a
tremulous and aching sensation, probably convulsive. Probably
our Marathi शिवशंवणें may owe its origin to this word.
P. 67, 1. 6. --प्रकृतिभीरुस्तपस्वी . * The poor Brahman is naturally timid .
On ‘ तपस्वी; see note on p. 85, 1. 12 above .-ध्रुवसिद्धेरपि &c + He
has no confidence in the success of even Dhruvasiddhi, blessed
as the latter always is with success. For Dhruvasiddhi literally
means, one ubio i alogue successful (धवा सिद्धिर्यस्य सः).
P. 67, 1. 8. --ओभख्खेमं वहेहि, take upon yourself the care of the wel.
fare of my old mother. ' मुधा, ‘ simple, ’ ‘ silly, and therefore
unable to support herselfMS. G reads थविराए for “ मुधाए
P. 63, 1. 8.-उदकुम्भविहाणे सर्पमुदिभं कंपि अण्णेसोभ्दुति 'This seems to
mean, that Dhruvasiddhi was to take a ring having the image of
a snake engraved on it, and put it upon the lid of a pitcher full
19
of water, and then having encharmed the pitcher with his ma
tras, was to use the water as a specific to effect the cure of the
snake-bite. The use of encharmed water for curing a snake
bite is a well known recipe. But I have found the particular
mode, here referred to as followed by Dhruvasiddhi, noticed no
where else. MS. G reads the passage somewhat differently: fधव-
सिध्धी विण्णेवदि उदकुम्भपिहाणे समुक्षिं कपिइदव्वं [कप्पइदव्वं ?]। तं अण्णे
सिअदति:” If our interpretation is correctthis reading seems to
be easier than our own. Prof. Weber, I do not know on what
authority, considers उदकुम्भ as a proper noun.
P.68,1.12.-कर्मसिद्धौ. • After the business is done. That is, as soon
as Gautama is cured of the snake-bite.
P.69,1.2–पकिदियो‘ प्रकतं प्रतिपन्नः That is, he is made as sound
as he was before the accidentL' Cf. p. 87, 1. 5, 6. Cf. also
s'akuntala, p. 176, 1. 1; p. 179, 1 15: Calc. Dd. 1860.
P.69,1.4. —एसे भमच्चो &c. A contrivance for the King to bring his
interview to an end. G very properly inserts ‘ उण' after एस. –
अणुगहीहूँ. Used passively.
P.69,1.14. –समाप्तकत्यो गौतमः. AIluding to the liberation of Milavika
and her friend by means of the Queen's ring.
P.70,1.8.—प्रयोगम्. Referring to the contrivance by which the Queen
was made to give the ring.
P.70,1.6.-मङ्गलकजजाई. A mangala irya is any religious work, the
performance of which is associated with joy and prosperity;
e.g., the marriage ceremony, the thread ceremony, &c. All
precautions are taken that no obstacle of any kind should inter
rupt the progress of such ceremonies or works. Vidishaka
by applying the term to what he has done means, that he has
fortunately performed his great mission without any let or hin.
drance. Works that are not mangalakfrubli are such as the
fumeral ceremonies.
P.70,1.7–नियोगमशून्यं कुरू, thou, go about thy business. cf note .
on p.22,1.7.
P.70,1.18.-देव्याः. MS| G reads “देव्या;" more correctly, perhaps,
than our MSS.
P.7,1,4.–इरावदाचित्तं रख्खन्तोए, who had put the girls into confine-
ment only to please Irivati, and not because she herself wanted
to punish them. For it was at the instance of Irivati that the
Queen had confined them.-राभा किल मोएदिति &c. Vidhshaka was
to Bay to Midhavikia, that the Queen was requested (lit. caused)
by the King to set Milavika at liberty. And when delivering
the message, he added that the Queen easily complied with
the King's desire, because that she had put the girls into confine-
ment only to please Iravati.-राआ किल &c. G reads, “ राभा किल
मोचदि मालविभूति.”
P.7,1.10.-समुदघरए. This refers to a pleasurehouse, probably so
called from some ponds of water being attached to it. All
manner of names are given to pleasure-houses by the poets.
The student will recollect the मणिह” of King Puriravas in the
Vikramorvas .
P.71,1.12.-संभावयामि, i. e. ‘सत्करोमि, f go to receive her. Cf. note
on p. 47, 1. 18.
P.71,1.13.—MSG inserts « परिक्रम्य “ after " एदु भवं. "
P. 72, 1. 4.-पलिहलणीआ चन्दिआ. Vidhshaka, true to his character ,
puns upon the word चन्द्रिका, which, while the King uses it as a
proper noun, he takes to mean the moonlight. One of our MSS.
(E) has the following on its margin opposite the present line :-
विटचोरतमश्चक्रपद्माद्याश्चन्द्रशत्रवः
P.72,1.ll -पस्सदो पिठ्दो देल्खीअदि, f whom you see at your side be.
hind you. Bakulavalid refers to a likeness of the King painted
on the wall with his harem.
P.72,1.14.--कहिं. This is merely the locative करिमन्, used to signify
rest where , analogously to the ablative करमात् or कतःwhich
shows motion whence. The form काहिं, like many others be
longing to pure Sanskrit and the Prakrit, is still preserved in the
Konkani dialect, spoken about Malvan, in the word खई or खें,
where
P.78,1.2.--या. Supply समवस्था.
P.78,1.6.-हला तदा &c. This also appears to be a passage that has
not been preserved to us in its original purity, especially the last
part of it. I would translate thus : -f Being then in the presence
of the King, I had not the boldness to take a full view of him
so as to satisfy myself; to-day, however, I am fully satisfied.
For I have now looked on him attentively, though this look of
him is obtained only as he stands in the picture. विभाविदो चि-
तगददंसणो एव्व भg is added to explain why she was not वितृष्ण,
when she had seen him actually. एठन. The force of this is,
‘ण उण पच्चख्खदंसणो भव विभगवद): विभावय usually means < to
recognise, ‘to perceive. ' Cf, e.g., Sakuntala, p. 14, 1. 8; p. 79,
1. 5: Calc. Ed. 1860. Vikramorvasi, Act IV. “ स्पर्शविभावित
प्रियः” Act V. “ वर्णविभावनसहा दष्टि :” In the present passage it
appears to be used in the sense of f considering;f contemplating:
MS. G omits एव्व.
P.78,1.10.-मधा दाणिं &c. Vidtshaka means, that whatever might be
the beauty of the Kings person and his youth, it did not at
least impress Malavika favourably, and if he should be proud
of his beauty and his youth, a casket might be equally proud of
the lustre of the gems it contains. MSG readsfरभणं” simply,
for रभणभण्डं .
P.74,1.2.-कात्थुन &c. Though they (women) desire to take a full
view of the appearance of their lovers that meet them for the
first time, still their looks do not fall fully upon them, possessed
as they are of large eyes. This means that though women do
desire to have a full glance of their lovers who come within their
view for the first time, yet they will not look such persons full
in the face and satisfy themselves. Such is their modesty.
च.... च means 'though=yet.'
P.74,1.10–-MSG has अन्तेवरजणं” for देवंजणे.
P.75,1.4. –-कान्तापराधकुचितेषु . e. ‘कान्तेन कृतं अपराधे आगषु कोणेषु-
विनेतः‘of her teacher. 'To be construed withशिक्ष, and not with
संदर्शिता. विनेतुः शिक्षा, subjective genitive. The lesson she had
received from her preceptor
P.75,1.10.--पचाणोअदि i. e. त्यज्यते. प्रति has here the sense of fundoing.
प्रति आनी, it. to send back.
P.75,1.18.--किमेवमयि. It were also possible to divide this into किमेव
मायि, and construe एव with चित्रार्पितचेष्टया.
P.76.1.6.-MSG reads « स्थित्वा स्थिता” for स्थित्वा स्वप्नेः
P.76,1.7.–अबला सतो. These are both common epithets of a woman .
In the present passage the pun in अबला सतो, though she is an
abold' (= weak), is apparent enough.
P.76,1.8.-—समागममायया, ‘ by the delusion of a meeting
P.77,1.6-–लङ्गदं, ‘to bite, to browse the sprouts of Cf: s'aikuntala,
p.172,1.14, Calc. Ed, 1880. On the poet's artifice of withdraw-
ing any character when no longer wanted on the stage, cf. S'-
kuntala, p. 62, M. 5–8,Calc. Bd. 1860.
P.7,1.9.--एवम्, viz. बालाशोकस्य पक्लवनां हरिणलकनाद्रक्षणे यथा.
P.77,1.10-–MS. G altogether omits the two speeches एवमस्मद्रक्षणे ।
&c. and एदं वि &c.
P.78,1.8.सिविसेसस्स, of this excellent stone. On this meaning
of विशेष at the end of compounds, see Vikramorvasi, Act IV.
भाकिदिविसेसा चिरं खभाइण &c.
P.78,1.9.--अतिमुक्तलना. This plant is identified with what is known in
Marithi by the name of Kusari or Kasturi Mogari. 'The act of
the Kusari (अतिमुक्तलताचरितम्) that the poet alludes to is the
coiling itself by the plant round, or grasping with its tendrils,
the mango tree, on which it is propped up
P.78,1.18--ओ ण भाएदि &c. Milavika refers to such passages as
those at p. 17, 1. 15; p. 56, 1. 12et acqq.
P.78,1.16.-म्मिकानाम्, ‘धूर्तानाम् , •of lovers,’ ‘ of persons versed in
love matters.’ बम्पिक is derived from विष which is, though not by
itself, used to signify the loins. C श्रोणोजिम &c. above Act III.
St.20.-–कलव्रतम. A bulkarta is a family custom inherited
from generation to generation, such as the celebration, for in
stance, of a festival in honour of any deity on a particular day, an
nually . A bularea is observed by every member of a family
when divided, whereas a common prote does not descend from
father to son and need not be taken up by the members of a
divided family. By calling दाक्षिण्य a ulcould the king means
that it is common to all lovers and must necessarily be observed
by them.
P.79.1.6.--रशनाव्यापार, viz. that of unclasping it.-पातुम् &c. Con-
strue : पक्ष्मलचक्षुः आननं पातुम् , [तद् आननम्] उन्नमयतः मम सतः[तद् ]
साचकरोति-व्याजेनापि. Though all this is but pretended? The
king means that Milavika's opposition was not real, but merely
a playful excuse :
P.79,1.ll. --हञ्जे सधै नुह &c. Compare with these two speeches a
similar dialogue between Queen Ausfinari and her maid in Vikra-
morvas', Act II., “ हञ्जे णिअणिए सर्ब लदापरं वसन्स भज्जमाणसहाभ
दिट्ठो महाराभोति" &c.
P.79,1.14.-–संसभादो णिम्मत्तं, ‘just rescued from the jaws of death,’
referring to Vidhshaka's late escape from death from the snakebite ACT I.

151 संशय is used here in the sense of जवितसंशय, ‘ a peril. Compare the passages referred to in the note on p. 66, 1. 8, supr~ताहिं. Cf the Konkani थई or थी. See also note above on p. 721. 14. P. 80, 12.-चित्तगदं अजउत्तं, referring to the king's picture in the Samudragriha Cf. note on p. 72, 1. ll . Iravati did not know that the king was there in person. P. 80, 1.5. —उवआरादिकमं. Irivati refers to her haughty behaviour to. wards the king at the end of the third Act, the particular act, that formed the उपचारातिक्रमं, being that she went angrily away unreconciled with the king , with the words ण हु इमे मालविआए च- लणा &c. (p. 60, 1. 1), even though he had prostrated himself at her feet. m. 801. 9.-एस ण मे &c. Dhirini means that her act of putting Mila. vika and her friend in irons was simply to show how much she honoured Irivati, and not because she herself was jealous of Milaviki. But if Iravati would like to join her in obliging the king, who, as we must suppose, had requested permission to set the two poor girls at liberty on the ground of there being a holiday, she (Dhirigi) would free them. Of course, when Dhi. ripi sent this message she did not know, any more than Iravati, that Milavika and her friend had already been rescued from their confinement by the designing Vidhshaka. MSG reads the passage thus : जइ भणमण्णेसि अ-भउन्नवि तव किदे विण्णाबद्दस्संतिः P. 81, 1. Il. -MS. G has “दुवारदेसे’ for ‘दुवारूढं छग P. 82 , 1. 2.-जं मए केअइकण्डएहिं सप्पस्स विभ दंसो किदो. This refers to his pretended snake-bite at the commencement of this Act. P. 82, 1. 5. -असङ्कणोघं पावं‘nothing evil need be suspected. पाप here is ‘अमडुलम्, ‘अनिष्टम, a misfortune , evil. Cf. Sakuntala, p. 97, 1. 1, calc. Bd. 1860, 12 N(Is P. 82, 1. 7–भत्तणोणो, answering to our बेटा or साला used abusively. For आरमनीनः means both, f a son' and 'a brother-in-law.'—अभ वहारसंवादापेख्खी, ‘ eagerly catching any talk about eating . On this and the other epithet, ओदरिओ, c. Vikramorvasi, Act I,

  • पञ्चविहस्स अभवहारस्स” &c. Also Ratnival, p.20, 1, 2, Calc.

Ed. Sam. 1921. —सोथ्थिवाभणमोदएह. On मोदक see note on p. 17, 1. 2. स्वस्तिवायन is a present of sweetmeats, such as that given to Vidhshaka by Queen Aus inari in Vikramorvas', Act III., or that given by Queen Visavadatti in Ratnivali, Act I. (see p. 12, Calc. Ed. Sam. 1921). P. 83, 1. 2.-भबाहिदं, • Alas ! 0 misfortune.' Cf. Sakuntala, Act I. , ४ अज ण किंषि अचादिदं &c. p. 18, 1. , Calc. Ed. 1860. P. 88, 1. 8.—भअंगमकडिलेण. Cf. Ratnavali Act, II., “प्सुिणहिअभकुडिलेण दण्डभद्रेण” &c.p. 20, 1. 15, Calc. Ed. Sam. 1921 P. 83, 1. .~दम्बीकरो मे उवरि पछिदो. Kalidisa everywhere represents his Vidbshaka as being afraid of snakes. Cf: VikramorvasiAct II., ‘ ६ भो किंणदं भभंगणिमेअभं किं मं खादिदं णिवडिदं. P. 84, 1. 1.--अहं उण जाणे &c. जाणे is here used for the past tense. I thought the pretended snake-bite was going to be followed by a true one. Vidbshaka refers to the common notion, that a per. ( son who falsely assumes an evil is visited by the fates with a reality of it in retribution P. 84, 1. 7.–दिवासंकेद &c. It is the unguarded words of Vidbshaka above (« होदि मालविए, ” “ इरावदिं अदिकमन्दी होहि "), and the appear ance of Malavik with the words भट्टा मा दाव सहसा णिम &c., said while Irivati was observing all, without herself being ob. served, —that give rise to this question of Irivati. Before that she had even no suspicion that Mailavika was in the Samudrn giha with the king. MS. Gs reading of the passage is भगिविघ- मणोरहो दित्रसंकेदो मि = ण स.

P.84,1.10.-–अपवयमपचारः This should be construed as an answer to
Iravat's sarcastic congratulation, भवि सिध्धा &c, and be translated
This is an extraordinary manner of salutation.
P.84,1.18.--किं ददरा बाहरन्तिन्ति &c. Bakulhvalika means, that what-
ever she and her poor friend Malavika might have said (see pp.
49–55) about the King, that talk would have no more effect on
the king's love to Irivati, than the croaking of the firogs on the
desire of the cloud to refresh the earth.
P.85,1.2-–विसुमरि, as shown by his giving her an answer in the
words ’अपूर्वायुमुपचारः” to her cutting and bitter salutation.
P.85,1.2.-–पसादं ण गेण्हेसि, are not yet reconciled, ‘ प्रसन्न न भवस'
अनुनयं प्रहृ is used in the same sense. C£ Sakuntala, p . 77,. 15,
Calc. Ed. 1860.
P.85,1.8--ग्रह, scil. Rahu.
P.85,1.1-—G has “ककसाॐ for हस्सा
P.86,1.1-–णिपणिए. ... दिठे भवदोए पख्खवादितणं. 'This is of course
ironical. Irौvati now suspects, that the Queen Darini had really
liberated Malavika and her friend, not to oblige the King, who
was alleged to desire their freedom on the ground of the day
being a festive occasion, but that she had done so designedly to
aid the Kings intrigue with her पख्खवादितरो, as shown at first
by the confinement of Malavika and her friend,
P.86,1.6-–चिल्लाए मुहे पडिदो &c. Viddshaka alludes to what may
probably befal poor Malawika when the Queen Dharini comes
to learn through Iravat's message of what took place in the
Samudragiha. He expects some such punishment to be inflicted
upon Milavika with her friend and upon himselfas that awarded
by Queen Visavadatti to Sagarika and Vasantaka. C. Ratnी
val, Act III, ad f. “ वासवदत्ता । सकोषम्। हजे कउचणमाले एदेण एव
20
लदापाण गन्धिभ गेण्ह एणं म्हणे दुब्बिणीदकर्णओ अ भगदो करे हि" &c.
(P. 46, 1, 19 a segg. Calc. Ea. Sam. 1921.)-कपोदो. This word
is still preserved in the Konkani कोड or कवडे, the spotted dove.
P.86,1.10–उभिण्णो दुगप्पओओ. This seems to mean: this rogue of
a Brahman himself conc0cted and carried out the design of taking
the fortress, i.e., of liberating Malavika and her friend from the
safe custody of Madhavika. All our MSS, and also GY, have दुगः
G reads, however, भण्णिो for उभिण्णो.
P.86,1.18.—G has < णं मए भत्तभवं पवेदोि हवे," for तदो गभलिपि &tc.
P.87,1.12. -सपख्खो, f your friend, your caste-fellow: Vidhahaka
means,that the 5torm which was going to burst on his own head was
averted by the monkey, who, by fightening the girl Vasulakshmi,
made Irivati to forget her revenge and to tell the king to depart,
and thus to give him an opportunity of leaving the place without
further trouble. Vidhahaka is not only regarded by others as
belonging to the fraternity of animals, but even he himself does
so in keeping with his character as a bufoon. Cf. Vikramorvasi
Act v, “किति मे सकृदि । भस्समं परिदो परिचिदा एदस्स सासामिभ."-
परिवादो. see above note on p. 86, 1. 6.
P.88,1.4–दोहलसConstrue with पञ्चरते.
P.88,1.8. -सचप्पडिण्णा. See p. 89, M. ll, 12

A CT V.

P. 89.1. 3.—उबख्खित्तो ....भित्तिबन्धो, * I have thrown up a wall round.
It was this short wall erected round the Asoka that made
that tree संकेदघरओ (see p. 26, 1 ). MSG reada वेदभाबन्धो for
भितिबन्धो.
P. 80, 16–पसादाहिमुही: G has पसादसुमुहो.
P. 89, 1. 8.—चीरमञ्जूसं, ‘ a leather box. G reads simply मञ्जूसं.
P. 90, 1. 1–भणुचिठन्ताणं (अनुतिष्ठताम् ) i.e. ‘अनष्ठानं कुर्वाषानाम् अनुष्ठानं
‘जपहोमपारायणादि करणम् : Among other things the word means
the recital of certain Vedic verses for a certain number of times
within a definite period. For instance, the muttering of the cou-
plet त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्येर्मुक्षीय मा-
मृतात्which is known by the name of मूर्जयमन्त्र, Rigveda VI,
4, 59, 12, accompanied by three nights' fast and a hundred
oblations of cooked rice in honour of Siva, makes a man live
for one full century. Such an observance would be an अनुष्ठान.
The word is also applied to the chanting of texts other than
those of the Vedas. Thus the recitation of the chapter called
soclaunche Adhgdge (Skanda Purana, Brahmottara Khanda
Adhyपैya 18) is enjoined as an observance for the prolongation
of life (भायुधैयर्थमनुष्ठानम्). The performance of an अनष्ठान is
supposed to lead to many supermatural results. To avert an im-
minent calamity or danger, to restore a sick man to health, to make
the heavens send down showers of rain, are among purposes for
which an अनुष्ठान may be, or may be ordered to be, performed.
P.90, 1. 2–णिच्चदख्खिणा मासिभा दादव्वा, “the daily dakshini accumu-
lated for a month,’ or ‘ for one month in advance.' MNS . G has
this speech very differently : महुआरिए विशपारगामोणं मम्हणाणं इमाणि
दख्षिणाणिकाणि । ता पुरोहिदस्स हथे पावसं
156
NOTES.
P. 90, 1. 6–सेणावइणा, i.e. पुष्पमित्रेणः He is called सेनापति, not be
cause he was Agnimitra's general, but because he still retained
his title of Senipati of the Maurya kings, the last of whom he
had deposed, and usurping his throne, put his own son Agnimitra
on it see note on p. 8, 1. 14. This retention of the old title by
Pushpamitra is analogous to that of Peshva' by the late Brahman
rulers of the Deccan, who , instead of being the Peshvis or
ministers of the descendants of sivaji, were in reality their
masters.
P. 90, 1 10. --मङ्गलघरए. This refers to a part of the palace set apart
for sacred purposes, the apartmentmost likely, where the gods
were worshipped. With मङ्गलगृह cf. मध्यगृह*the middle hal,
and not *the middle house, as the word would literally signify.
P. 90, 1. 1.-लेहपत्तं G has simply लेहं
P.91, 1. 4.-तेण, viz. by Madhavasena, and not by Yajiasena.--सिपि
दारिभा. G has सिप्पिकारिआ°
P. 9, 1. 2.-देवीए MS. G has an adjective, असोधसकारव्वाबुदाए (=ध-
शोकसत्कारव्यापृतया) after ‘देवीए
P. 92, 1. 4.-आत्तरतिः, ‘भातप्रतिः < delightfully, pleasantly. In रति
there lurks an allusion to the wife of the god of love ('अनङ्ग).
P. 92, 1. 6. –विदिशrतोरोद्यानेषुः ‘In the gardens situate on the banks
of the Vidis'a. This river is in Malva, and Professor Wilson
identified it with the Bess, a small stream that joins the Betwa
where the modern Bhilsa (identified by some with the ancient
city of the name of Vidisa) is situated. Vidis'a, the city, is
supposed by some to have been the capital of Agnimitra. But
there does not seem to be any other authority for that opinion
than the fact of Vidisa being made by Kalidasa the scene of
this play. The Puranas do not mention that the sungas, after
their usurpation of the throne of the Mauryas, transferred the
capital of their empire from Pitaliputra in Magadha to Vidis'a in
Malava.
157
A CT V.
P. 92, 1. 1.-बरदारोधोवक्षेःThe Varadhi is the modern Wurda, a tri-
butary of the Godavari. The whole verse means, that while
the king was enjoying the spring on the banks of the Vidis',
his armies, encamped on the banks of the Varadh, subjected the
chief of the Vidarbhas to his dominion.
P. $2, . 8.—विराचितपदं &c. It is also possible to take सुरोपम and सारि
भिः as separate words and refer the former to the king-चरितम्
&c. Construe: क्रथकैशिकान् मध्येकृत्य स्थितं (यद् ) उभयोश्चरतं ( त)
विरचितपदम् (अस्ति): where विरचितपदं is the predicate. विराचित-
पदं means, ‘is celebrated by song; ‘is made the subject of pane
gyric, ‘विरचितानि पदानि पद्यानि यासृमस्तत्.' It is, perhaps, equally
correct to take स्थितं with विरचितपदं, and to consider it as a mere
copula.crथकैशिकान् मध्येकृत्य, “ making the Krathakaisikas the
middle; i. e., putting them as it were in the middle, and the two
heroes, Krishna and Agnimitra, on the two sides, they sing of
their exploites, which were both achieved over the Krathakais'ikas.
Shortly we may render क्रथकैशिकान्मध्येकृस्य by, ‘over the Kratha-
kaisikas' The Krathakaisikas are the same as Vidarbhas. See
our note on Raghuvams ’ a v., stanza 89-तव and शौरेः are
together exegetical of उभयोः Supply हतवतः after शौरेः. On the
seizure of Rukmigi by Krishna, here alluded to, see Vishnu
Purana, Cap• XXVI.
P. 92, 1. 12.-शौरेः. MS. G reads विष्णोः
P. 92, 1. 18.—जभसबसूदपथ्थाणो. 'The जभसइ, here referred to, is the
customary formula ‘ इत इतो देव: We may, however, as well
take • जभसद्द' to refer to the paneSyric stanzas • परभूत” &c.
and yk विचित→→ &c. sung by the bards as the King left his
throne.
P. , 1. 16.–महालिन्दतोरणं समस्सिदा होमि- ‘Let me put myself under
this arch of the terrace.' महालिन्द is the terrace or veranda at
the first entrance of the palace, and the मुहालिन्दतोरण is an arch
cut into the wall adjoining such a terrace.
158
NOTES.
P. 924, 1. 19.-सुलभेतरसंप्रयोग it. दुर्लभसंगमाः
P. 98, 1. 5. —पसाहणगब्वे. G reads पसाहणणेउणे (= प्रसाधननैपुण्यम् ).
P. 93, 1 12-मह आरम्भे, ‘ my labours, viz. of causing the dohang to
be made by Malavik upon the Asoka, that it might put forth
flowers
P. 34, 1. 2–जहारुह संमाणसुहिदं &c. The Queen Dhirini had invited
also the other ladies of the Kings harem to come and see the
Asoka which had just burst into flowers. Having ahown them
the tree with its lower, she had just dismissed them, says
the Pratihart, and they had gone home highly pleased with the
courteous reception which the Queen gave them severally accord
ing to their merites (जहारूहसंमाणसुहिदं ).
P. 34, 1. 8.-परिवृत बोब्वणे, *to whom his youth has come back, i.e.
renovated, restored to youth.
P. 94, 1. 11-MS. G reads विकर्णकुरबकफलजालकभज्यमानसहकारम्
P.34, 1. 18–दिण्णणेशु विभ, ‘ as if adorned with so many ormaments.
Lit to whom ormaments are given, or, * who is made to wear
them.
P. 95, . 6–पस्सपरिवणीि मालविभं, • Milavika, who standa by C.sa
kuntala, p. 15, 1. 80, Al; p. 26, . 10; P. 68, 1. 15: Calc. Ed.
1860.
P. 95, 1. 6–मालविभं अणुणेइ, fis instructing Milaviki, is getting her
consent' C: iru, p. 109, 1.8. MS. G read, अग्हेसु दूरगदेसत्रि
धारिणो पस्सपरिवत्तिणिं मालविभं श्रुणुमण्णेदि.
P. 95, 1. 9.-विस्मृतहस्तकमलया. This means, that nothing was wanting
to make Malawika completely resemble Lakshmi, except that she
had no lotus in her hand. Lakshm, when she was churned
out of the ocean, is supposed to have come out with a lotus in
her hand. Cf: Migha, VIII. 6:
159
A CT V.
दोव्यानामपि कृतविस्मयाँ पुरस्ताद्
अम्भस्तः स्फरदरविन्दचारुहस्साम् ।
उद्वीक्ष्य श्रियमिव कांचिदुचरन्तीम्
भरमामन्थनस्य शौरिः ॥
On Lakshmi attending upon a king with the lotus in her hand,
cf. Raghuvais', IV, 5, ‘छायामण्डललक्ष्येण’ &c.
P. 96, . .~तरुणीजणसहाभस्स. No direct reference is made hereby
to Milavika. Dharini is delighted that her application of the
dohoda has been successful, and presents the Asoka to the king,
that he may resort thither to pass his time with his young wives.
तरुणोजण refers ostensibly to such young ladies of the harem as
Irौvati, but there is also an occult reference to Malavika, of
whom she is about to make a present to the king.
P. 96, 1. 12-संकेदघरओ, ' serving as a rendezvous’ संकेतग्रह is, lit, f a
house that is a rendezvous of a secret meeting; and संकेदषरओ
is having a house for a rendezvous, which house consisted in
the present instance of a simple enclosure. Cf note on p. 89,
1. 2. MS. G reads: भ-भउल एसो दे अम्हेहिं तरुणीजणसहाअस्स असो
ओ संगेदघरमं सर्जियो । पविसदु भवं ।
P. 9, 1. 1-इमं जठवणवदिं. This alludes really to Malavika, though not
ostensibly, which latter fact allows Vidishaka to make a shift to
the तवणीआसोभकुसुमसोश.
P. 9, 1. 2–कं The aueen puts the question, because she has not
yet made a declaration of her wish to present Malavika to the
king.
P. 9, 1. . नामेव, • like him who is called by the name that is
borne by a member of a chariot, be the charg or charasic
bird. The poets say, that the chakravaka, though having his
mate all night beside him, can ever, as long as the night lasts,
conme in close contact with her
160
NOTES.
P. 9, 1. 1–विदर्भविषयोपायने, ‘in the present from the country of the
Vidarbhas.—शिन्पिदारिके, ‘शिल्पिन्ये च ते दारिके च शिल्पिदारिके
C£Pवैnini, VI, 3, 42. MS. G reads शिल्पकारके.
P. 981, 4–आआभि &c. MS. G has: आभामि सुहं वा दुख्खं वा हिअर्थ समः
धोकरोदि.
P. 98, 1. 10. –मालविका परिव्राजिका च &c. It is not correct to read this
stage-direction thus: मालविकां परिव्राजिकां च चेयौ वद्य परस्परमवलो.
कयतः'Though we have not yet been told by the author that
Malavika and the Parivrijika knew each other, as they really
did (cf. p. 100, 1. 18), we must still read the words as they are
given in the present edition, on the authority of all our MSS.*
For if the चेत्पौ looked | at each other to imply, that they
recognised Malavika and Parivrjika, they would rather burst into
surprise immediately than subsequently, when the aueen calls
Malavika by her name.
P. 99, 1. 1–G has भभिविनोत भवत्य for y« अभियोगो भवत्योः ; and it reads
the following answer thus: भट्ट संगदे अभिविणीदेह
P. 100, 1. 1.-पाहुआपरिभाएण सिदं, • defiled by being made into ahoes.'
G reads पादुपयोगेणः
P. 100, 1. 1.-सरभेओो‘voice: Lit <a harmony of several sounds or
notes. G reads सरजोओ. C. s'akuntala, Act v. बीणाए सलसं
जाभा सुणिभदि;" P. 103, 1, 5, Calc. Ed. 1860.
P. 101, 1. 6. -भत्तहोदए, a.e. of Malavikी.
P. 101, 1. 11वैदिशगामिनम्, ‘ going to the Vaidisa country. Vaidis' a
means the country in which Vidis'a was a city. See above,
note on page 67, 1. 8.
P. 101, 1. 14–स चाटव्यन्ते, encamped in a forest ? CfRaghuvais' a
II.536 उत्तः स नौ संगतयेवैनान्तं’ &c.and our note od loc. MS.
G, however, reads स चाटव्यन्तरे

  • G, however, reads —मालविकां पारिव्राजिकां च” &e.
    161
    A CT V.
P. 102, 1. 6.-आपतदुष्प्रसहम् °terrifying by its very first appearance.
P. 102, 1. 14–G reads दुर्जाते for “दुर्जातेः” and भर्ताप्रिय for. भतप्रियः
P. 102, 1. 14.-इमां परोप्सुः, ‘ desirous of defending this girl.-दुर्जातेः
प्रतिरोधकानामनीकात्.
P. 108, 1, 4–सफलंकृतभर्तृपिण्डः, 'who showed that he had not in vain
eaten his master's salt Lit. पिण्डः, 'food,’ ‘ a morsel of rice.'
MS. G reads सफलो कृतभर्तृप्रतिज्ञः.
P. 108, 1. I0.CMS. G reads युक्तः सुजनस्यैवं पन्थाः
P. 104, 1. 2. स्नानीयवस्त्रक्रियया उप्युच्यते, ‘is used as a bathing-cloth' A
स्नानयवस्त्र is any piece of old and worn out cloth tied round the
waist (the Hindus never bathe naked) at the time of bathing.
It may likewise refer to such a cloth used to wipe the body
with after bath.
P.104, 1. B.–भणाचख्खन्तोए &c. Cf. Ratnavali, Act Iv. , ‘ भ भणाच
ख्खिदोवि एदस्स अभिरपाओ मए जाणिदो” &c.p. 64, 1. 22, Cal. Ed.
Sam 1921
P. 104, 1. 9—पितरि जवति. MSG has qरदोव्यन्ती for “पितरि जीवति
लोकयात्रागतेन सिद्धादेशेन सधुना, •by a certain divine personage of
infallible preternatural powers, who had assumed the human
form.' सिद्धदेश means, .whose order is jectual, i.e. prosperous,
fone whose word, whether conveying a prediction, command, or
wish, is infallibly fulfilled. A Shidhu is one who, by holy works
and abstinence from all worldly concerns, has acquired super
natural powers to work miracles. One, in short, who is a divine
person . Persons like Kabra, Ramadasa, Tukarama, and others
of more modern ages, are popularly called Sidhus. लोकयात्रागतेन ,
  • while living in this mortal world. Lit. लोकयात्रा is the f fair or
show of this life. C. supru p. 108, 1. 8. On सिद्धादेश and आदि
टा, cf. Ratnavali, Act IV. (pp. 53, 64, Calc. Ed. Sam. 192]);
where the whole scene seems to be borrowed from the present
one of our play.
21
162
NOTES.
P. 104, 1. 16.–कथान्तरेणान्तरिन्तम्, “this which I was going to say, but
which I could not say on account of the introduction of another
subject . Ifit कथान्तरेणान्नरितम्, ‘separated or put off by a
different story.
P106, 1. 1–विदर्भगतम्, “the matter concerning the Vidarbha.
P. 105, 1. 8–MSG has मौद्गल्यमनुमन्यते।
P. 105, 1. 12.-जोविदसंसआदो- Cf . note on p. 66, 1. 8.
P. 105 , 1. 18.-MS. G reads नृपतेः for “ नृषतो."
P. 106, 1. 4–देवस्य सेनापतेः. Cः note on p. 90, 1, 5. Mark the addition
of देवस्य to the name of सेनापतिः पुष्पमित्रः, whereas वोरसेन in 1. 1 is
styled simply सेनापतिः
P. 1061. 7.-सोपचारकम्. An adverb G has सqचरम्.
P. 106, 1. 39.-अम्हहे तदोमुहं एव णो हिमभं. My heart has already been
eagerly expecting to hear some news about my son’ तदमहम्, lit.
looking towards that;+ with face turned towards that’ तदो, scil,
the affairs of her son.
P. 106, 1. 12—यज्ञशरणात्. Construe with + अनुदर्शयति."
यज्ञशरणात्, “from
the sacrificial compound,’ ‘यज्ञस्थानात्’ ‘यैज्ञमण्डपाद्वा. This marks
the place whence the epistle was despatched. Cf. “अग्निशरणम्
s'akuntala, p. 105, 1. 17, Calc. Dd. 1860. Also ॐ अग्निशरणाद्-
च्छता महेन्द्रमन्दिरम्, ” Vikramorvas', Act III.
P. 106, 1. 18.—वैदिशस्थम्. See note on p. 92, 1. 5.
P. 107, 1. 2.-सिन्धोः. G's reading, सिद्धार्थी for “ सिन्धोः,” is, if correct,
deserving of particular attention.
P. 107, 1, 10. -अंशुमतेव सगरः See Wilsons Vishnu Purana, p. 377
el seqq.
P. 107, 1. ll-कालहनम्, ‘ without delay. Lit. oilthout line.
P. 107, 1. 11–विगतरोषचेतस. It is not known whether there was any
misunderstanding or quarrel between Agnimitra and his father.
We can only understand the propriety of ।वगतरोषचेतसा by sup
163
A CT V.
posing that Agnimitra had disapproved of his father's having
sent out the boy Vasumitra as champion of the courser And
in support of this supposition, it may be added, that the words,
योसौ.... वसुमित्रं गोप्तारमादिइय. ..... तुरगो विसृष्ट, clearly imply that
Agnimitra knew already of young Vasumitra's mission. See also
p. 90, I. 5, 6.
P. 108, 1. 1.-होदि, referring to the Parivrijika.
P. 108, 1, 4.—वरविज़म्भितेन, ‘ भनया बोरचेष्टया
P. 108 1. 7-वर्तेरपां दग्धुरिवोरू जन्मा, ‘ as the Thigh-borm of that fire, the
consumer of the waters. For the myth of Aurva's birth from
his mother's thigh, and for the destructive iame which afterwards
proceeded from him and was made to abide in the waters of
the ocean, with the mouth of a horse, see Wils. V. P. p. 290,
Note 1:
P. 108, 1. 8.—पक्षसेनश्यालमुररीकृय, ‘पुरस्कृस्य, यज्ञसेनश्यालादय इत्यर्थ
P. 109, 1. 8.-मह वअणेण . MS. G has मह अणुणएण---अणणेहि. See note on
p, 95, 1. 6.
P. 109, 1. 10.–सरिसं, ‘right,’ ‘proper . MS. G reads: सरिसं खु देवए
पहवदीए qदमें संकरिपदं &c.
P. 110, 1. 8.—इदानीमषि, i.e., as hitherto.
P. 110, 1. 4–पिभणिवेदणाणुरूवं. 'The पिथं, here referred to, is the good
news of Vasumitra's success.
P. 110, 1. Il-देवोए दिण्णदेवसई. C. Ratnivali, Act ., “श्नावलोभुङ्कल्या
देवशब्देन प्रसादं करोति,” p. 65, 1. 28, Calc. Ed. Sam. 1921.
P. 111 , 1. 4-भप्याकर° &c. Construe अपि with ‘ मणिजतः
P. 11 1. 6–लङदेति - MS. G reads ण लख्खदं instead.
P. 112, 1. 6.-प्रतिपक्षेणापि, even by giving new brides to their husbands
who thereby become their rivals.'
164
NOTES.
P. 1121. 1.--भइंविभट्टिणा पसादमन्तेण संभावइदव्वोत्ति, that I also should
be honoured by reconciliation and pardon; i.e. the king should
pardon her haughty conduct. See p. 60. MSG reads thus :
इरावदी विष्णवेदि । जं उवआरादिकमेण तदा अहं अवरध्धा भट्टिणो ता अण्णुरूपं
मए आभरिदं । संपढे संपुष्णमणेरण भट्टिणा अहंवि पसादमेषेण संभावइदव्वति
P. 118, 1. 1–चरितार्थम्,‘ who has got what he wanted,' he happy
P. 118, 1. 2.–सभाजयितुमिच्छामि ‘I wish to salute him,’ ‘I wish to pay
him my respects' Cf. shakuntala, Act V. “इसीधे देवे सभाजडं
आभदेति,” p. 106, 1. 8, cale. Ed. 1860.
BOMBAY: PRINTED AT THE BD:CATION SocIETY'S PRESS, B¥c¢LLA. ३ ३ ॐ ", "

Eई है: "EE" - A---- --



= + ++ + + + + UNIV५RSITY OF CALIFORNIA LIBRARY BERKELEY Return todesk from whichborrowed. This book i»DUE on the last datestamped below. MAR 13 19682 5 KRCCC

L

3CApr । 10ct5 LU | APR10'68-5A LOAN DEPT, kSb APR:0 1970 8 9 , IE6 LBUM 10 70 -11AM 6 2 MAR 18 1962

14 1967 26

CD CH AUG | 0 / LD 21-100m=11,49 (B7146a1676 U88 458888 UNIVERSITY OF CALIFORNIA LIBRARY • ।