व्यज्यते । अविधिहुतं भस्मीभवतेि । अत एव विधिहुतमित्युक्तिः । अन्यथा हवनीयस्यैतदव्यभिचारार्थेणौनुरूप्यं स्यात् । एतेनातिशयो ध्वनितः । अथ च वह्निरित्यौणादिके निप्रत्यये सिद्धम् । तदपि सूचितम् । या च होत्री यजमानरूपा । जुहोतीतेि होत्रीतीन्द्रादीनामपि तर्पकत्वादतिशयो व्यज्यते । अत एव नात्मादिपदप्रयोगः । ये च द्वे कालं रात्रिंदिवरूपं विधत्तः कुरुतः। विपूर्वो धाञ् करणार्थे वर्तेते । चन्द्रार्कावित्यर्थः । नित्यस्यापि कालस्यैतौ कारणत्वेनोक्ताविति स एव । या च श्रुतिः श्रवणेन्द्रियं तस्य विषयो गोचरो गुणः शब्दाख्यौ यस्याः सा । श्रुतिः श्रोत्रे तथाम्नाये वार्तायां श्रोत्रकर्मणि ' इतेि विश्वः । विश्वं जगद्वयाप्य स्थिता तेनाकाशः । अत्रापि अगद्धापकास्थित्या स व्यज्यते । अत एव श्रुतिविषयगुणेत्येतावन्मात्रं नोरात्तम् । तावत्युच्यप्राने प्रक्रान्तातिशयव्यङ्गयभङ्गः स्यात् । किं च ‘ शब्दैकगुण आकश शब्दस्पर्शगुणो मरुत् ' इत्यादिना सांख्यमते मरूदादीनामपि शब्दगुणत्वस्योक्तेर्विवक्षितार्थ (र्था) लाभश्च । पारिशेप्यात्तल्लाभ इति चेत् । आदिवाक्येन तल्लाभोऽन्तेन वेति संदेहस्य दुर्निरासत्त्वात्सूक्तं विश्वमित्यादि । अत एव
आद्या । सर्जनं सृष्टिः । अनेन जलमयी तनुरुक्ता "अप एव व्यसर्जादौ तासु वीर्यमपासृजत् " इत्युक्तवान्। एवं गुणद्वारा गुणिप्रत्यायने सति गुणिनां व्यंवटत्त्त्रैन व्यंग्यप्राधान्यादस्योत्तमकाव्यता प्रकाश्यते । तदुक्तं काव्यप्रकाशे "इदमुत्तममतिशयिनि व्यंग्ये वाच्याद्ध्वानंर्वुवैः काधेनः हाते । इक्षुखंडस्थानीयं हि कव्वैकल्पनीनं तत्र रसनिध्यंदस्थानीयं व्यङ्गयम् त्र्क्ष्ग्नीपैप्रायं वारुरम्। तस्याग्निपुणेन फदिनः वाच्नदधि व्यङ्गधस्य चमत्कारार्थणप्रावाण्यं कर्तव्यै तत्काठत्मुतमम् । यदाह - प्रध्वन तुध्वनवुषभावभ्यां व्यङ्गथस्योतममध्यमे । काव्वे ध्वनिर्गुणांभ्तव्यङ्गथभिन्युदिते उभे “शत । यस्मिन् काव्ये वाच्यार्थात् व्यङ्गथार्थो प्राधा यं तत्काव्यमुत्तमं ध्वान्र्रिति च अग्रपदिश्यते । यत्र व्यङ्गथार्थो वाच्यादेरुपसर्जनी भवाति तन्मध्यमं गुणीचूतव्यमिति चोच्यते । यत्र पुनव्यंङ्गथ र्यस्फुटत्वं चित्रशब्दार्थाविएबाक्षतप्राधान्यवतकाव्यमघमं शब्दचित्रमर्थचित्रनिति च द्विधा प्रतिपादितम् । घीमद नंदवर्धनाचार्याभिनयगुप्तपादास्तु काव्यस्यनवे ध्वनिं शरीरत्ववेतध्वनि शरीरत्वेन शब्दार्यै क्ष्रात्नभूपरसादिघर्भत्वेन दोषगुणालंकाराणामवस्थानं युकिमदेव शब्दार्थयोर्वैनिमुखेन वैशिष्टयं प्रत्वपादयन् । भामहस्तु अःव्ररूपधर्ममुखेन । वामनो हि गृणरूपधत्ममु न । तश्च वक्रतिव्यपदेशेन भणितेवैचित्र्येण व्याफारण । भनायकः किल भोकृत्वेन वाघशरेण शब्दार्थ
१ ऋजूष-अपूपादप बनgrशभयादिः ।
