निरुक्तशास्त्रम्/प्रथमोध्यायः

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
निरुक्तशास्त्रम्
प्रथमोध्यायः
[[लेखकः :|]]
द्वितीयोध्यायः →


व्रजति पचति इति । उपक्रमप्रभृति अपवर्गपर्यन्तं मूर्तम्
नित्यं वचनम् औदुम्बरायणः ।
इति भावस्य । आस्ते शेते व्रजति तिष्ठति इति । इन्द्रिय-
समाम्नायः समाम्नातः । सः व्याख्यातव्यः । तम् इमम्समाम्नायम्
सत्त्वभूतं सत्त्वनामभिः । व्रज्या पक्तिः इति । अदः इति
भावप्रधाने भवतः पूर्वापरीभूतं भावम् आख्यातेन आचष्टे ।
आख्यातम् । सत्त्वप्रधानानि नामानि । तत् यत्र उभे
एतत् नामाख्यातयोः लक्षणं प्रदिशन्ति । भावप्रधानम्
नामाख्याते च उपसर्गनिपाताः च तानि इमानि भवन्ति । तत्र
यत् वा समाहृताः भवन्ति । तत् यानि चत्वारि पदजातानि
औपमन्यवः । अपि वा हननाद् एव स्युः । समाहताः भवन्ति ।
निगन्तवः एव सन्तः निगमनात् निघण्टवः उच्यन्ते इति
भवन्ति । छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य समाम्नाताः । ते
निघण्टवः इति आचक्षते । निघण्टवः कस्मात् । निगमाः इमे
सत्त्वानाम् उपदेशः । गौः अश्वः पुरुषः हस्ती इति । भवति । १.१ ।

जायते अस्ति विपरिणमते वर्धते अपक्षीयते विनश्यति इति ।
न पूर्वभावम् आचष्टे न प्रतिषेधति ।
प्रतिलोमम् । विनश्यति इति अपरभावस्य आदिम् आचष्टे ।
वर्धते शरीरेण इति वा । अपक्षीयते इति एतेन एव व्याख्यातः
सांयौगिकानां वा अर्तानाम् । वर्धते विजयेन इति वा ।
तत्त्वात् विकारम् । वर्धते इति स्वाङ्गाभ्युच्चयम् ।
सत्त्वस्य अवधारणम् । विपरिणमते इति अप्रच्यवमानस्य
मन्त्रः वेदे । षट् भावविकाराः भवन्ति इति वार्ष्यायणिः ।
देवताभिधानम् । पुरुषविद्यानित्यत्वात् कर्मसंपत्तिः
संज्ञाकरणं व्यवहारार्थं लोके । तेषां मनुष्यवत्
व्याप्तिमत्त्वात् तु शब्दस्य अणीयस्त्वात् च शब्देन
शब्दानाम् इतरेतरोपदेशः । शास्त्रकृतः योगः च ।
तत्र चतुष्ट्वं न उपपद्यते । अयुगपत् उत्पन्नानां वा
जायते इति पूर्वभावस्य आदिम् आचष्टे । न अपरभावम्
आचष्टे न प्रतिषेधति । अस्ति इति उत्पन्नस्य । १.२ ।

उपसर्गाः अर्थान् निराहुः इति शाकटायनः । नामाख्यातयोः
उपरिभावम् ऐश्वर्यं वा । एवम् उच्चावचान् अर्थान् प्राहुः ।
संसर्गम् । उप इति उपजनम् । परि इति सर्वतोभावम् । अधि इति
एतस्य प्रातिलोम्यम् । अनु इति सादृश्यापरभावम् । अपि इति
उत् इति एतयोः प्रातिलोम्यम् । सम् इति एकीभावम् । वि अप इति
निः दुः इति एतयोः प्रातिलोम्यम् । नि अव इति विनिग्रहार्थीया ।
प्रति इति एतस्य प्रातिलोम्यम् । अति सु इति अभिपूजितार्थे ।
परा इति एतस्य प्रातिलोम्यम् । अभि इति आभिमुख्यम् ।
तं नामाख्यातयोः अर्थविकरणम् । आ इति अर्वागर्थे । प्र
तु कर्मोपसंयोगद्योतकाः भवन्ति । उच्चावचाः पदार्थाः
स्म आह । ते यथावचनम् अभ्यूहितव्याः । न निर्बद्धाः
अतः अन्ये भावविकाराः एतेषाम् एव विकाराः भवन्ति इति ह
ते उपेक्षितव्याः ।भवन्ति इति गार्ग्यः । तत् यः एषु पदार्थः प्राहुः इमे । १.३ ।

च इति समुच्चयार्थे उभाभ्यां संप्रयुज्यते ।
अथ अपि समुच्चयार्थे भवति ।
इह वा इह वा । इति ।
हन्त अहं पृथिवीम् इमां नि दधानि
वा इति विचारणार्थे ।
देवेभ्यः च पितृभ्यः आ । इति आकारः ।
आथ निपाताः उच्चावचेषु अर्थेषु निपतन्ति । अपि उपमार्थे ।
अहं च त्वं च वृत्रहन् । इति ।
अपि कर्मोपसंग्रहार्थे । अपि पदपूरणाः । तेषाम् एते चत्वारः
पृथक्त्वात् सः कर्मोपसंग्रहः ।
अर्थपृथक्त्वम् अह विज्ञायते न तु औद्देशिकम् इव विग्रहेण
भवन्ति । शाखाः खशयाः । शक्नोतेः वा । अथ यस्य आगमात्
वृक्षस्य इव ते पुरुहूत शाखाः । वयाः शाखाः वेतेः । वातायनाः
वृक्षस्य नु ते पुरुहूत वयाः ।
न नु एतत् अकार्षीत् । इति च । अथ अपि उपमार्थे भवति ।
न इति प्रतिषेधार्थीयः भाषायाम् । उभयम् अन्वध्यायम् ।
एतस्मिन् एव अर्थे ।
करिष्यति । इति हेत्वपदेशे । कथं नु करिष्यति । इति अनुपृष्टे ।
अग्निः इव । इन्द्रः इव । इति ।
न इन्द्रं देवम् अमंसत ।
इति प्रतिषेधार्थीयः । पुरस्तात् उपाचारः तस्य यत् प्रतिषेधति ।
दुर्मदासः न सुरायाम् ।
इति उपमार्थीयः । उपरिष्टात् उपाचारः तस्य येन उपमिमीते ।
चित् इति एषः अनेककर्मा । आचार्यः चित् इदं ब्रूयात् ।
इति पूजायाम् । [ आचार्यः कस्मात् ] आचार्यः आचारं ग्राहयति ।
आचिनोति अर्थान् । आचिनोति बुद्धिम् इति वा ।दधि चित् ।
इति उपमार्थे । कुल्माषान् चित् आहार । इति अवकुत्सिते ।
कुल्माषाः कुलेषु सीदन्ति । नु इति एषः अनेककर्मा । इदं नु
उपमार्थे भवन्ति । इव इति भाषायां च । अन्वध्यायं च । । १.४ ।

वायुः वा त्वा मनुः वा त्वा । इति । अह इति च ह इति च
मा हार्षीः इति च । खलु इति च । खलु कृत्वा । खलु कृतम् ।
सः इन्द्रः एत्य परिदेवयां चक्रे ।
अगस्त्यः इन्द्राय हविः निरूप्य मरुद्भ्यः संप्रदित्सां चकार ।
भाषायाम् । उभयम् अन्वध्यायं विचिकित्सार्थीयः च पदपूरणः च ।
एवं शश्वत् । इति अस्वयं पृष्टे । नूनम् इति विचिकित्सार्थीयः
विचिकित्सार्थीयः भाषायाम् । शश्वत् एवम् । इति अनुपृष्ते ।
अथ अपि पदपूरणः । एवं खलु तत् बभूव इति । शश्वत् इति
एवम् । ननु किल एवम् । मा इति प्रतिषेधे । मा कार्षीः ।
अथ अपि न ननु इति एताभ्यां संप्रयुज्यते अनुपृष्टे । न किल
इति असूयायाम् । किल इति विद्याप्रकर्षे । एवं किल इति ।
कथं हि करिष्यति । इति अनुपृष्ते । कथं हि व्याकरिष्यति ।
हि इति एषः अनेककर्मा । इदं हि करिष्यति । इति हेत्वपदेशे ।
विनिग्रहार्थीया । पूर्वेण संप्रयुज्येते । अयम् अह इदं करोतु
अयम् इदम् । इदं ह करिष्यति इदं न करिष्यति इति ।
अथ अपि उकारः एतस्मिन् एव अर्थे उत्तरेण । मृषा इमे वदन्ति
सत्यम् उ ते वदन्ति इति । अथ अपि पदपूरणः । इदम् उ । तत् उ । । १.५ ।

अन्यः न आनेयः ।
न नूनम् अस्ति नो श्वः कः तत् वेद यत् अद्भुतम् ।
अथ अपि पदपूरणः ।
चित्तं चेततेः ।
अभिसंचरेण्यम् अभिसंचारि ।
अन्यस्य चित्तम् ।
इदम् अपि इतरत् अद्भुतम् अभूतम् इव ।
कः तत् वेद यत् अभूतम् ।
हः हीनः कालः ।
श्वः उपाशंसनीयः कालः ।
द्योतते इति सतः ।
द्युः इति अह्नः नामधेयम् ।
अद्य अस्मिन् द्यवि ।
नो एव श्वस्तनम् ।
अन्यस्य चित्तम् अभि संचरेण्यम् उत आधीतं वि नश्यति ।
न नूनम् अस्ति अद्यतनम् ।
कः तत् वेद यत् अद्भुतम् ।
उत आधीतं विनश्यति इति [ अपि आध्यातं विनश्यति ] आध्यातम् अभिप्रेतम् । । १.६ ।

शिक्ष स्तोतृभ्यः मा अति धक् भगः नः बृहत् वदेम विदथे सुवीराः ।
अपि वा प्रदक्षिणागमनात् ।
व्यृद्धं समर्धयति इति ।
दक्षिणा दक्षतेः समर्धयतिकर्मणः ।
मंहतेः दानकर्मणः ।
मघम् इति धननामधेयम् ।
दक्षिणा मघोनी मघवती ।
जरिता गरिता ।
सा ते प्रतिदुग्धां वरं जरित्रे ।
नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयत् इन्द्र दक्षिणा मघोनी ।
दक्षतेः उत्साहकर्मणः ।
वरः वरयितव्यः भवति ।
सीम् इति प्ररिग्रहार्थीयः वा पदपूरणः वा ।
अर्धनाम इति एके ।
सर्वनाम अनुदात्तम् ।
त्वः इति विनिग्रहार्थीयम् ।
विषीव्यति देशौ इति ।
सीमा मर्यादा ।
सीम्नः सीमतः सीमातः मर्यादातः ।
अपि वा सीमा इति एतत् अनर्थकम् उपबन्धम् आददीत पंचमीकर्माणम् ।
सुरोचनात् ।
सुरुचः आदित्यरश्मयः ।
व्यवृणोत् सर्वतः आदित्यः ।
इति च ।
वि सीमतः सुरुचः वेनः आवः ।
प्रासृजत् सर्वतः इति वा ।
दिशम् अभिप्रेत्य ।
भगः भजतेः ।
हस्तः हन्तेः ।
प्राशुः हनने ।
देहि स्तोतृभ्यः कामान् ।
मा अस्मान् अतिदंहीः ।
मा अस्मान् अतिहाय दाः ।
प्रासृजत् इति वा ।
बृहत् वदेम स्वे वेदने ।
प्र सीम् आदित्यः असृजत् ।
बृहत् इति महतः नामधेयम् ।
परिवृह्ळअं भवति ।
वीरवन्तः कल्याणवीराः वा ।
वीरः वीरयति अमित्रान् ।
वेतेः वा स्यात् गतिकर्मणः वीरयतेः वा ।
दिग्घस्तप्रकृतिः कक्षिणः हस्तः ।
भगः नः अस्तु ।
दाशतेः वा स्यात् दानकर्मणः । । १.७ ।

गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः ।
ब्रह्मा त्वः वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीते उ त्वः ।
सर्वं वेदितुम् अर्हति ।
सर्वविद्यः ।
ब्रह्मा ।
ब्रह्मा एकः जाते जाते विद्यां वदति ।
इति विज्ञाय्ते ।
तत् यत् आभिः वृत्रम् अशकत् हन्तुं तत् शक्वरीणां शक्वरीत्वम् ।
ब्रह्म परिवृह्ळअं सर्वतः ।
शक्वर्यः ऋचः ।
यज्ञस्य मात्रां विमिमीते एकः ।
उद्गाता ।
गायत्रम् एकः गायति शक्वरीषु ।
ऋक् अर्चनी ।
होता ।
ऋचाम् एकः पोषम् आस्ते पुपुष्वान् ।
इति ऋत्विक् कर्मणां विनियोगम् आचष्टे ।
शक्नोतेः ।
ध्वरतिः हिंसाकर्मा ।
अथ अपि प्रथमाबहुवचने ।
इति चतुर्थ्याम् ।
उतो त्वस्मै तन्व३ðङ ् वि सस्रे ।
इति द्वितीयायाम् ।
उत त्वं सख्ये स्थिरपीतम् आहुः ।
दृष्टव्ययं तु भवति ।
तत् कथम् अनुदात्तप्रकृति नाम स्यात् ।
ब्रह्मा परिवृह्ळअः श्रुततः ।
तत्प्रतिषेधः ।
ऋचां त्वः पोषम् आस्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वः गायति शक्वरीषु ।
अध्वरः इति यज्ञनाम ।
अपि वा अधीयाने युः उपबन्धः ।
अध्वरं कामयते इति वा ।
अध्वरस्य नेता ।
अध्वरं युनक्ति ।
अध्वर्युः अध्वरयुः ।
अध्वर्युः ।
निपातः इति एके । । १.८ ।

आश्विनं च पर्यायाः च इति ।
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायः मनोजवेषु असमाः बभूवुः ।
अथ ये प्रवृत्ते अर्थे अमिताक्षरेषु ग्रन्थेषु वाक्यपूरणाः आगच्छन्ति पदपूरणाः ते मिताक्षरेषु अनर्थकाः ।
पर्यायाः इव त्वत् आश्विनम् ।
अथ अपि समुच्चयार्थे भवति ।
ह्लादतेः वा स्यात् शीतीभावकर्मणः ।
ह्रदः ह्रादतेः शब्दकर्मणः ।
प्रस्नेयाःऌ स्नानार्हाः ।
प्रस्नेयाः ह्रदाः इव एके ददृशिरे ।
विदस्ततरं भवति ।
दस्यतेः वा स्यात् ।
दघ्नं दघ्यतेः स्रवतिकर्मणः ।
आस्यन्दते एनत् अन्नम् इति वा ।
आस्यम् अस्यतेः ।
तस्मात् एते व्यक्ततरे इव भवतः ।
कम् ईम् इत् उ इति ।
अक्षिमन्तः कर्णवन्तः [सखायः ] ।
आदघ्नासः उपकक्षासः उ त्वे ह्रदाः इव स्नात्वाः उ त्वे ददृश्रे ।
उपकक्षदघ्नाः अपरे ।
अनक्तेः इति आग्रायणः ।
इति ह विज्ञायते ।
कर्णः कृन्ततेः ।
निकृत्तद्वारः भवति ।
ऋच्छतेः इति आग्रायणः ।
ऋच्छन्ति इव खे उदगन्ताम् ।
इति ह विज्ञायते ।
मनसां प्रजवेषु असमाः बभूवुः ।
आस्यदघ्नाः अपरे ।
अक्षि चष्टेः । । १.९ ।

आ ईम् एनं सृजत सुते ।
इव । अथ अपि न इति एषः इत् इति एतेन संप्रयुज्यते परिभये ।
अयम् तेमतसि । इवः अपि दृश्यते । सु विदुः इव । सु विज्ञायेते
अयम् उ ते समतसि ।
तं वर्धयन्तु नः गिरः स्तुतयः । गिरः गृणातेः ।
शिशिरं जीवनाय । शिशिरं शृणातेः शम्नातेः वा ।
ववाशिरे शिशिरं जीवनाय कम् ।
भूरितोकाः वृकाद् इव । बिभ्यस्यन्तोइ़
निष्ट्वक्त्रासः चित् इत् नरः
तम् इत् वर्धन्तु नः गिरः ।
आसृजत एनं सुते । । १.१० ।

न अस्मिन् रमणं स्थानम् अल्पम् अपि अस्ति इति वा ।
ते उपेक्षितव्याः ।
एवम् उच्चावचेषु अर्थेषु निपतन्ति ।
सुरा सुनोतेः ।
अथ अपि न च इति एषः इत् इति एतेन संप्रयुज्यते अनुपृष्टे ।
इति नरकं न्यरकं नीचैः गमनम् ।
शचीः मदन्ते उत दक्षिणाभिः न इत् जिह्मायन्त्यः नरकं पताम ।
हविर्भिः एके स्वः इतः सचन्ते सुन्वन्त एके सवनेषु सोमान् ।
न चेत् सुरां पिबन्ति इति । । १.११ ।

कुर्यात् सर्वं तत् सत्त्वं तथा आचक्षीरन् । यः कः च अध्वानम्
नैरुक्तसमयः च । न सर्वाणि इति गार्ग्यः वैयाकरणानां च एके
स्यात् । तत्र एवं स्थूणा दरशया वा संजनी च स्यात् ।
यावद्भिः भावैः संप्रयुज्येत तावद्भ्यः नामधेयप्रतिलम्भः
तृणं तत् । अथ अपि चेत् सर्वाणि आख्यातजानि नामानि स्युः
अश्नुवीत अश्वः स वचनीयः स्यात् । यत् किं चित् तृंद्यात्
इति इमानि चत्वारि पदजातानि अनुक्रान्तानि । नामाख्याते
तत् यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन विकारेण अन्वितौ
अथ चेत् सर्वाणि आख्यातजानि नामानि स्युः यः कः च तत् कर्म
च उपसर्गनिपाताः च । तत्र नामानि आख्यातजानि इति शाकटायनः
स्याताम् । संविज्ञातानि तानि यथा गौः अश्वः पुरुषः हस्ती इति । । १.१२ ।

किमाधारः च इति ।
तत् एतत् न उपपद्यते ।
अपरस्मात् भावात् पूर्वस्य प्रदेशः न उपपद्यते इति ।
अथ अपि सत्त्वपूर्वः भावः इति आहुः ।
अथ अनन्विते अर्थे अप्रादेशिके विकारे पदेभ्यः पदेतरार्धान् संचस्कार शाकटायनः ।
कः एनाम् अप्रथयिष्यत् ।
अथ अपि निष्पन्ने अभिव्याहारे अभिविचारयन्ति ।
तर्दनम् इति तृणम् ।
अष्टा इति अश्वम् ।
पुरुषं पुरिशयः इति आचक्षीरन् ।
अथ अपि यः एषां न्यायवान् कार्मनामिकः संस्कारः यथा च अपि प्रतीतार्थानि स्युः तथा एनानि आचक्षीरन् ।
प्रथनात् पृथिवी इति आहुः ।
एतेः कारितं च यकारादिं च अन्तकरणम् अस्तेः शुद्धं च सकारादिं च । । १.१३ ।

सत्त्वानाम् अप्रस्मात् भावात् नामधेयप्रतिलम्भम् एकेषां न एकेषां यथा बिल्वादः लम्बचूडकः इति ।
अथ वै दर्शनेन पृथुः ।
बिल्वं भरणात् वा भेदनात् वा ।
अप्रथिता चेत् अपि अन्यैः ।
अथ अपि एवं सर्वे अव दृष्ट्प्रवादाः उपालभ्यन्ते ।
यता उ एतत् पदेभ्यः पदेतरार्धान् संचस्कार इति यः अनन्विते अर्थे संचस्कार स तेन गर्ह्यः
यथा उ एतत् अपरस्मात् भावात् पूर्वस्य प्रदेशः न उपपद्यते इति पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां
कृतः अपि ऐकपदिकाः यथा व्रततिः दमूना जाट्यः आट्णारः जागरूकः दर्विहोमी इति ।
सा एषा पुरुषगर्हा न शास्त्रगर्हा [ इति ] ।
यथा उ हि नु वै एतत् तत् यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन विकारेण अन्वितौ स्यातां
यथा उ एतत् निष्पन्ने अभिव्याहारे अभिविचारयन्ति इति भवति हि निष्पन्ने अभिव्याहारे योगपरीष्टिः ।
यथा उ एतत् यथा च अपि प्रतीतार्थानि स्युः तथा एनानि आचक्षीरन् इति सन्ति अल्पप्रयोगाः
एतेन एव उत्तरः प्रत्युक्तः ।
समानकर्मणां नामधेयप्रतिलम्भम् एकेषां न एकेषां यथा तक्षा परिव्राजकः जीवनः भूमिजः इति ।
यथा उ एतत् यः कः च तत् कर्म कुर्यात् सर्वं तत् सत्त्वं तथा आचक्षीरन् इति पश्यामः
सर्वं प्रादेशिकम् इति एवं सति अनुपालम्भः एषः भवति ।
प्रथनात् पृथिवी इति आहुः ।
कः एनाम् अप्रथयिष्यत् किमाधारः च इति । । १.१४ ।

अथ अपि ब्राह्मणेन रूपसंपन्नाः विधीयन्ते ।
उरु प्रथस्व ।
इति प्रथयति ।
नियतवाचः युकयः नियतानुपूर्व्या भवन्ति ।
अथ अपि अनुपपन्नार्थाः भवन्ति ।
अर्थम् अप्रतियतः न अत्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशः ।
प्रोहाणि ।
तत् एतेन उपेक्षितव्यम् ।
अनर्थकाः हि मन्त्राः ।
यदि मन्त्रार्थप्रत्ययाय अनर्थकं भवति इति कौत्सः ।
तत् इदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कार्त्स्न्यम् ।
अथ अपि इदम् अन्तरेण मन्त्रेषु अर्थप्रत्ययः न विद्यते ।
ओषधे त्रायस्व एनम् ।
स्वार्थसाधकं च ।
अथ अपि अविस्पष्टार्थाः भवन्ति ।
इति ।
काणुका ।
जारयायि ।
अम्यक् ।
तत् उपरिष्टात् व्याख्यास्यामः ।
इति ।
अदितिः द्यौः अदितिः अन्तरिक्षम् ।
अथ अपि आह अदितिः सर्वम् इति ।
इति ।
अग्नये समिध्यमानाय अनुब्रूहि ।
अथ अपि विप्रतिषिद्धार्थाः भवन्ति ।
यादृश्मिन् ।
अथ अपि जानन्तं संप्रेष्यति ।
इति प्रोहति ।
इति आह हिंसन् ।
स्वधिते मा एनं हिंसीः ।
एकः एव रुद्रः अवतस्थे न द्वितीयः ।
असंख्याता सहस्राणि ये रुद्राः अधि भूम्याम् ।
अशत्रुः इन्द्र जज्ञिषे ।
शतं सेनाः अजयत् साकम् इन्द्रः ।
इति । । १.१५ ।

अनमित्रः राजा ।
लौकिकेषु अपि एतत् ।
यथा उ एतत् जानन्तं संप्रेष्यति इति जानन्तम् अभिवादयते ।
जानते मधुपर्कं प्राह [ इति ] ।
यथा उ एतत् अदितिः सर्वम् इति ।
इति ।
यथा ।
सर्वरसाः अनुप्राप्ताः पानीयम् ।
इति ।
यथा उ एतत् अवस्पष्टार्थाः भवन्ति इति न एषः स्थाणोः अपराधः यत् एनम् अन्धः न पश्यति ।
यथा जानपदीषु विद्यातः पुरुषविशेषः भवति पारोवर्यवित्सु तु खलु वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्यः भवति ।
असपत्नः अयं ब्राह्मणः ।
इति ।
पुरुषाररादः सः भवति ।
क्रीळअन्तौ पुत्रइः नप्तृभिः ।
यथा उ एतत् अनुपपन्नार्थाः भवन्ति इति आम्नायवचनात् अहिंसा प्रतीयेत ।
यथा ।
अर्थवन्तः शब्दसामान्यात् ।
इति च ब्राह्मणम् ।
इति ।
यथा उ एतत् नियतवाचः युकयः नियतानुपूर्व्या भवन्ति इति लौकिकेषु अपि एतत् ।
यथा ।
इन्द्राग्नी ।
पितापुत्रौ ।
यथा उ एतत् ब्राह्मणेन रूपसंपन्नाः विधीयन्ते इति उदितानुवादः सः भवति ।
यथा उ एतत् विप्रतिषिद्धार्थाः भवन्ति इति लौकिकेषु अपि एतत् ।
एतत् वै यज्ञस्य समृद्धं यत् रूपसमृद्धं यत् कर्म क्रियमाणम् ऋक् यजुः वा अभि वदति । । १.१६ ।

इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायुं पृणन्ति ।
परः सन्निकर्षः संहिता ।
अग्निः इव मन्यो त्विषितः सहस्व ।
ऐकारान्तम् ।
पदप्रकृतिः संहिता ।
पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।
अथ अपि याज्ञे दैवतेन बहवः प्रदेशाः भवन्ति ।
तत् एतेन उपेक्षितव्यम् ।
ते चेत् ब्रूयुः लिङ्गज्ञाः अत्र स्मः इति ।
इति ।
तथा अग्निः मान्यवे मन्त्रे ।
त्विषितः ज्वलितः ।
इति ।
त्विषिः इति अपि अस्य दीप्तिनाम भवति ।
अज्ञाननिन्दा च ।
द्वते रुद्र मृळअ ।
चतुर्थ्यर्थप्रेक्षा ।
अथ अपि ज्ञानप्रशंसा भवति ।
इति ।
इति ।
अथ अपि इदम् अन्तरेण पदविभगः न विद्यते ।
अवसाय प
वायुलिङ्गं च इन्द्रलिङ्गं च आग्नेये मन्त्रे ।
इति ।
अवतेः गत्यर्थस्य असः नामकरणः ।
पद्वत् अवसं गावः पथ्यदनम् ।
अव साय अश्वान् ।
स्यतिः उपसृष्टः विमोचने ।
तस्मात् अवगृह्णन्ति ।
दूतः निरृत्याः इदम् आ जगाम ।
इति ।
पंचम्यर्थप्रेक्षा वा ।
षष्ठ्यर्थप्रेक्षा वा ।
आःकारान्तम् ।
परो निरृत्यै आ चक्ष्व ।
तस्मात् न अवगृह्णन्ति । । १.१७ ।

यत् गृहीतम् अविज्ञातं निगदेन एव शब्द्यते ।
अरणस्थः वा ।
अर्थः अर्तेः ।
यः अर्थज्ञः इत् सकलं भद्रम् अश्नुते नाकम् एति ज्ञानविधूतपाप्मा ।
स्थाणुः अयं भारहारः किल अभूत् अधीत्य वेदं न विजानाति यः अर्थम् ।
स्थाणुः तिष्ठतेः ।
अनग्नौ इव शुष्कैधः न तत् ज्वलति कर्हि चित् ।
१.१९
ज्ञानं प्रकाशनम् अर्थस्य आह ।
तस्य उत्तरा भुयसे निर्वचनाय ।
इति अर्थज्ञप्रशंसा ।
ऋतुकालेषु यथा सः एनां पश्यति सः शृणोति ।
जाया इव पत्ये कामयमाना सुवासाः [ ऋतुकालेषु सुवासाः कल्याणवासाः कामयमानाः ] ।
अनया वाचा ।
अपि एकस्मै तन्वं विसस्रे इति स्वम् आत्मानं विवृणुते ।
इति अविद्वांसम् आह अर्धम् ।
अपि च शृण्वन् न श्र्णोति एनाम् ।
अपि एकः पश्यन् न पश्यति वाचम् ।
उतो त्वस्मै तन्व३ðङ ् वि सस्रे जाया इव पत्ये उशती सुवासाः ।
उत त्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उत त्वः शृण्वन् न शृणोति एनाम् ।
उपमोत्तमया वाचा । । १.१८ ।

मृगः न भीमः कुचरः गिरिष्ठाः ।
बभूवुः । ते अवरेभ्यः असाक्षात्कृतधर्मभ्यः उपदेशेन मन्त्रान्
अपि एकं वाक्सख्ये । स्थिरपीतम् आःउः रममाणं विपीतार्थम् ।
अश्वं न त्वा वारवन्तम् ।
अन्यदैवते मन्त्रे निपतति नैघण्टुकं तत् ।
नैघण्टुकम् इदम् देवतानाम । प्राधान्येन इदम् इति । तत् यत्
अस्य सत्त्वस्य नामधेयानि । एतावताम् अर्थानाम् इदम् अभिधानम् ।
इति वा । एतावन्तः समानकर्माणः धातवः । धातुः दधातेः । एतावन्ति
अधेन्वा चरति मायया एषः वाचम्
संप्रादुः । उपदेशाय ग्लायन्तः अवरे बिल्मग्रहणाय इमं ग्रन्थम्
मृगः इव भीमः कुचरः गिरिष्ठाः । मृगः मार्ष्टेः गतिकर्मणः ।
पुष्पफले । देवताध्यात्मे वा । साक्षात् कृतधर्माणः ऋषयः
पुष्पफला इति वा । अर्थं वाचः पुष्पफलम् आह । याज्ञदैवते
इति । अफला अस्मै अपुष्पा वाक् भवति इति वा । किं चित्
देवमनुष्यस्थानेषु यः वाचं श्रुतवान् भवति अफलाम् अपुष्पाम्
मायया । वाक्प्रतिरूपया । न अस्मै कामान् दुग्धे वाग्दोह्यान्
आप्नुवन्ति वाग्ज्ञेयेषु बलवत्सु अपि । अधेन्वा हि एषः चरति
देवसख्ये । रमणीये स्थाने इति वा । विज्ञातार्थम् । यं न
समाम्नासिषुः । वेदं च वेदाङ्गानि च । बिल्मं भिल्मं भासनम्
तत् उपरिष्टात् व्याख्यास्यामः । नैघण्टुकानि नैगमानि इह इह ।
शुश्रुवान् अफलाम् अपुष्पाम् ।
चरति कर्म कुत्सितम् । अथ चेत् देवताभिधानम् । क्व अयं न चरति
इति । गिरिष्ठा गिरिस्थायी । गिरिः पर्वतः । समुद्गीर्णः भवति ।
पर्ववान् पर्वतः । पर्व पुनः पृणातेः प्रीणातेः वा । अर्धमासपर्व ।
देवान् अस्मिन् प्रीणन्ति इति । तत् प्रकृतीतरत् सन्धिसामान्यात् ।
मेघस्थायी । मेघः अपि गिरिः एतस्मात् एव । तत् यानि नामानि
प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तत् दैवतम् इति आचक्षते ।
न एनं हिन्वन्ति अपि वाजिनेषु ।
उत त्वं सख्ये स्थिरपीतम् आहुः
अश्वम् इव त्वा वालवन्तम् । वालाः दंशवारणार्थाः भवन्ति । दंशः दशतेः ।
भीमः बेभ्यति अस्मात् । भीष्मः अपि एतस्मात् एव । कुचरः इति । १.२० ।