निरुक्तशास्त्रम्/द्वितीयोध्यायः

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← प्रथमोध्यायः निरुक्तशास्त्रम्
द्वितीयोध्यायः
[[लेखकः :|]]
तृतीयोध्यायः →


दण्डी इति । अथ अपि वर्णलोपः भवति । तत्त्वा यामि । इति ।
अथ अपि द्विवर्णलोपः । तृचः इति । अथ अपि आदिविपर्ययः भवति ।
भवति । स्तोकाः । रज्जुः । सिकताः । तर्कु इति । अथ अपि
जग्मतुः । जग्मुः इति । अथ अपि उपधाविकारः भवति । राजा ।
अन्तव्यापत्तिः भवति ।
विकारेण अन्वितौ स्यातां तथा तानि निर्ब्रूयात् । अथ अनन्विते
अन्तलोपः भवति । गत्वा । गतम् इति । अथ अपि उपधालोपः भवति ।
अथ निर्वचनम् । तत् येषु पदेषु स्वरस्ंस्काऔ समर्थौ प्रादेशिकेन
ज्योतिः । घनः । बिन्दुः । वाट्यः । अथ अपि आद्यन्तविपर्ययः
वृत्तिसामान्येन । अविद्यमाने सामान्ये अपि अक्षरवर्णसामान्यात्
अर्थे अप्राएशिके विकारे अर्थनित्यः परीक्षेत । केन चित्
निर्ब्रूयात् । न तु एव न निर्ब्रूयात् । न संस्कारम् आद्रियेत ।
विशयवत्यः हि वृत्तयः भवन्ति । यथार्थं विभक्तीः सन्नमयेत् ।
प्रत्तम् अवत्तम् इति धात्वादी एव शिष्येते । अथ अपि अस्तेः
निवृत्तिस्थानेषु आदिलोपो भवति । स्तः सन्ति इति । अथ अपि । २.१ ।

तत्र अपि एके अल्पनिष्पत्तयः भवन्ति ।
तत् यथा एतत् ।
ऊतिः मृदुः पृथुः ।
पृषतः ।
कुणारुम् इति ।
अथ अपि भषिकेभ्यः धातुभ्यः नैगमाः कृतः भाष्यन्ते ।
दमूनाः ।
अथ अपि नैगमेभ्यः भाषिकाः ।
तत्र सिद्धायां अनुपपद्यमानायाम् इतरया उपपिपादयिषेत् ।
अथ अपि प्रकृतयः एव एकेषु भाष्यन्ते ।
मधु इति ।
घृतम् इति ।
तत् यत्र स्वरात् अनन्तरान्तस्थान्तर्धातुः भवति तत् द्विप्रकृतीनां स्थानम् इति प्रदिशन्ति ।
भरूजा इति ।
द्वारः ।
विकृतयः एकेषु ।
अथ अपि वर्णोपजनः ।
उष्णम् ।
वधूः ।
गाधः ।
नाधः ।
मेघः ।
ओघः ।
आस्थत् ।
कक्ष्या रज्जुः अश्वस्य ।
बाहुमूलसामान्यात् अश्वस्य ।
तत्सामान्यात् मनुष्यकक्षः ।
कषतेः वा ।
किम् अस्मिन् ख्यानम् इति ।
ख्यातेः वा अनर्थकः अभ्यासः ।
क्सः इति नामकरणः ।
क्षेत्रसाधाः इति ।
कक्षं सेवते ।
दण्डम् अस्य आकर्षति इति गर्हायाम् ।
दमनात् इति औपमन्यवः ।
अक्रूरः ददते मणिम् इति अभिभाषन्ते ।
दण्डः ददातेः धारयतिकर्मणः ।
दण्डेन संपद्यते इति वा ।
कंबोजाः कंबलभोजाः ।
कक्षः गाहतेः ।
शवतिः गतिकर्मा कंबोजेषु एव भाष्यते ।
दण्डम् अर्हति इति वा ।
कमनीयभोजाः वा ।
कंबलः कमनीयः भवति ।
विकारम् अस्य अर्येषु भाषन्ते ।
दातिः लवनार्थे प्राच्येषु ।
दात्रम् उदीच्येषु ।
एवम् एकपदानि निर्ब्रूयात् ।
अथ तद्धितसमासेषु एकपर्वसु वा अनेकपर्वसु च पूर्वं पूर्वम् अपरम् अपरं प्रविभज्य निर्ब्रूयात् ।
दण्ड्यः पुरुषः [दण्डपुरुषः ] ।
शवः इति । । २.२ ।

यः वालं विज्ञातुं स्यात् ।
पूरयतेः वा ।
कल्याणं कमनीयं भवति ।
नित्यं हि अविज्ञातुः विज्ञाने असूया ।
वर्णः वृणोतेः ।
रूपं रोचतेः ।
एवं तद्धितसमासात् निर्ब्रूयात् ।
न एकपदानि निर्भ्रूयात् ।
न अवैयाकरणाय ।
मेधाविने ।
उपसन्नाय तु निर्ब्रूयात् ।
वृक्षः इव स्तब्धः दिवि तिष्ठति एकः तेन इदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ।
कल्याणवर्णस्य इव अस्य रूपम् ।
तपस्विने वा ।
न अनुपसन्नाय ।
यस्मात् परं न अपरम् अस्ति किं चित् यस्मात् न अणीयः न ज्यायः अस्ति कः चित् ।
कल्याणवर्णरूपः ।
विश्चकद्राकर्षः ।
पूरयति अन्तर् इति अन्तरपुरुषम् अभिप्रेत्य ।
राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः ।
पुरुषः पुरि षादः ।
पुरि शयः ।
इति अपि निगमः भवति ।
अनिदंविदे वा ।
वि इति चकद्रः इति श्वगतौ भाष्यते ।
द्राति इति गतिकुत्सना ।
कद्राति इति द्रातिकुत्सना ।
चकद्राति कद्राति इति सतः अनर्थकः अभ्यासः ।
तत् अस्मिन् अस्ति इति विश्चकद्रः ।
राजा राजतेः । । २.३ ।

यः आतृणत्ति अवितथेन कर्णौ अदुःखं कुर्वन् अमृतं सं प्रयच्छन् ।
यम् एव विद्याः शुचिम् अप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् ।
निधिः शेवधिः इति ।
इति ।
यः ते न द्रुह्येत् कतमत् च न इ़आह तस्मै मा ब्रूयाः निधिपाय ब्रह्मन् ।
यथा एव ते न गुरोः भोजनीयाः तथा एव तान् न भुनक्ति श्रुतं तत् ।
तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत् कतमत् च न इ़आह ।
असूयकाय अनृजवे अयताय न मा ब्रूयाः वीर्यवती तथा स्याम् ।
विद्या ह वै ब्राह्मणम् आ जगाम गोपाय मा शेवधिः ते अहम् अस्मि ।
अध्यापिताः ये गुरुं न आद्रियन्ते विप्राः वाचा मनसा कर्मणा भवा । । २.४ ।

गोभिः श्रीणीत मत्सरम् ।
क्षीरं क्षरतेः ।
अथ अतः अनुक्रमिष्यामः ।
गौः इति पृथिव्याः नामधेयम् ।
यत् दूरं गता भवति ।
यत् च अस्यां भूतानि गच्छन्ति ।
गातेः वा ओकारः नामकरणः ।
अथ अपि पशुनाम इह भवति एतस्मात् एव ।
अथ अपि अस्यां ताद्धितेन कृत्स्नवित् निगमाः भवन्ति ।
चर्म चरतेः वा ।
गव्या गमयति इषून् इति ।
अथ चेत् न ।
गव्या चेत् ताद्धितम् ।
ज्या अपि गौः उच्यते ।
इति इषुस्तुतौ ।
गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता ।
अथ अपि स्नाव च श्लेष्मा च ।
इति रथस्तुतौ ।
गोभिः सन्नद्धः असि वीळअयस्व ।
अभिमत्तः एनेन धनं भवति ।
उच्चृतं भवति इति वा ।
इति पयसः ।
अननाय शं भवति इति वा ।
अंशुः शमष्टमात्रः भवति ।
इति अधिषवणचर्मणः ।
अं शुं दुहन्तः अधि आसते गवि ।
उशीरम् इति यथा ।
घसेः वा ईरः नामकरणः ।
पयः पिबतेः वा प्यायतेः वा ।
मत्सरः इति लोभनाम ।
मन्दतेः तृप्तिकर्मणः ।
मत्सरः सोमः ।
अथ अपि चर्म च श्लेष्मा च । । २.५ ।

वृक्षे वृक्षे नियता मीमयत् गौः ततः वयः प्र पतान् पूरुषादः ।
उत अदः परुषे गवि ।
सर्वे अपि रश्मयः गावः उच्यन्ते ।
तत् उपरिष्टात् व्याख्यास्यामः ।
इति ।
अत्र अह गोः अमन्वत ।
सः अपि गौः उच्यते ।
इति अपि निगमः भवति ।
सुषुम्णः सूर्यरश्मिः चन्द्रमा गन्धर्वः ।
आदित्यतः अस्य दीप्तिः भवति ।
विः इति शकुनिनाम ।
पर्ववति भास्वति इति औपमन्यवः ।
वृक्षे वृक्षे धनुषि धनुषि ।
आदित्यः अपि गौः उच्यते ।
अथ अपि इषुनाम इह भवति एतस्मात् एव ।
वेतेः गतिकर्मणः ।
पुरुषान् अदनाय ।
ततः वयः प्रपतन्ति ।
मीमयतिः शब्दकर्मा ।
निवासकर्मणः ] नियता मीमयत् गौः शब्दं करोति ।
क्षा क्षियतेः ।
अथ अपि अस्य एकः रश्मिः चन्द्रमसं प्रति दीप्यते तत् एतेन उपेक्षितव्यम् ।
वृक्षः व्रश्चनात् [वृत्वा क्षां तिष्ठति इति वा । । २.६ ।

निर्वक्तव्यानि । इति इमानि एकविंशतिः पृथिवीनामधेयानि
अनुक्रान्तानि । तत्र निरृतिः निरमणात् । ऋच्छतेः कृच्छ्रापत्तिः
समाननिर्वचनानि । नानाकर्माणि चेत् नानानिर्वचनानि । यथार्थम्
अपि सत्त्वानां सन्देहाः विद्यन्ते । तानि चेत् समानकर्माणि
प्रभागपादः । प्रभागपादसामान्यात् इतराणि पदानि । एवम् अन्येषाम्
भूरि । पादः पद्यतेः । तन्निधानात् पदम् । पशुपादप्रकृतिः
उरुगायस्य विष्णोः महागतेः परमं पदं परार्ध्यस्थम् अवभाति
शृङ्गं श्रयतेः वा । शृणातेः वा । शम्नातेः वा । शरणाय उद्गतम्
बहुशृङ्गाः । भूरि इति बहुनः नामधेयम् । प्रभवति इति सतः ।
तानि वां वास्तूनि कामयामहे गमनाय यत्र गावः [ भूरिशृङ्गा ]
वृष्णः परमं पदम् अव भाति भूरि ।
भूरिशृङ्गाः अयासः । अत्र अह तत् उरुगायस्य
ता वां वास्तूनि उश्मसि गमध्यै यत्र गावः
इति वा । शिरसः निर्गतम् इति वा । अयासः अयनाः । यत्र तत्
इतरा । सा पृथिव्याः संदिह्यते । तयोः विभागः । तस्याः एषा भवति । । २.७ ।

सः मातुः योना परिवीतः अन्तः बहुप्रजाः निरृतिम् आ विवेश ।
अयम् अपि इतरः योनिः एतस्मात् एव ।
महान् अवयवः ।
निर्मीयन्ते अस्मिन् भूतानि ।
माता अन्तरिक्षम् ।
सः मातुः योनौ ।
सः एव अस्य वेद मध्यमः यः ददर्स आदित्योपहितम् ।
न सः अस्य वेद मध्यमः ।
यः ईं चकार इति करोतिकिरती संदिग्ध्यौ वर्षकर्मणा ।
बहुप्रजाः कृच्छ्रम् आपद्यते इति परिव्राजकाः ।
यः ईं चकार न सः अस्य वेद यः ईं ददर्श हिरुक् इत् नु तस्मात् ।
परियुतः भवति ।
परिवीतः वायुना ।
वर्षकर्मा इति नैरुक्ताः ।
तां पप्रच्छ ।
बहुप्रजा भूमिम् आपद्यते वर्षकर्मणा ।
योनिः अन्तरिक्षम् ।
एषा मत् देवता इति ।
विविदिषाणि त्वा इति ।
तां न जज्ञे ।
तस्मै देवता उभयलिङ्गा प्रादुर्बभूव ।
सर्वाः देवताः जानानि इति ।
शाकपूणिः संकल्पयां चक्रे ।
सा अस्मै एताम् ऋचम् आदिदेश । । २.८ ।

वृणोति इति सतः ।
सा चित्तिभिः [ कर्मभिः नीचैः ] निकरोति मर्त्यम् ।
वाक् एषा माध्यमिका ।
वर्षेण प्रच्छाद्य पृथिवीं तत् पुनः आदत्ते ।
विद्युत् भवन्ती प्रयूहते वव्रिम् ।
ध्वंसने मेधे अधिश्रिता ।
मायुं शब्दं करोति ।
अयं सः शब्दायते येन गौः अभिप्रवृत्ता मिमाति ।
सा चित्तिभिः नि हि चकार मर्त्यं विद्युत् भवन्ती प्रति वव्रिम् औहत ।
अयं सः शिङ्क्ते येन गौः अभिवृता मिमाति मायुं ध्वसनौ अधि श्रिता ।
मायुम् इव आदित्यम् इति वा ।
वव्रिः इति रूपनाम । । २.९ ।

तम् उवाच देवापिः ।
अन्तरा क्षान्तं भवति ।
देवापिः च आर्ष्टिषेणः शंतनुः च कौरव्यौ भ्रातरौ बभूवतुः ।
सः शंतनुः कनीयान् अभिषेचयां चक्रे ।
केवापिः तपः प्रतिपेदे ।
ततः शंतनोः राज्ये द्वादश वर्षाणि देवः न ववर्ष ।
तम् ऊचुः ब्राह्मणाः ।
अधर्मः त्वया चरितः ।
तस्य एषा भवति ।
तस्य एतत् वर्षकामसूक्तम् ।
पुरोहितः ते असानि ।
सः शंतनुः देवापिं शिशिक्ष राज्येन ।
तस्मात् ते देवः न वर्षति इति ।
ज्येष्ठं भ्रातरम् अन्तरित्य अभिषेचितम् ।
समुनत्ति इति वा ।
तयोः विभागः ।
याजयानि च त्वा इति ।
ह्रियते जनात् जनम् इति वा ।
तत्र इतिहासम् आचक्षते ।
अन्तरिक्षं कस्मात् ।
अन्तरिक्षनामानि उत्तराणि षोडश ।
हितरमणं भवति इति वा [ हृदयरमणं भवति इति वा ] ।
ह्रियते आयम्यमानम् इति वा ।
हिरण्यं कस्मात् ।
हिरण्यनामानि उत्तराणि पञ्चदश ।
संमोदन्ते अस्मिन् भूतानि ।
हर्यतेः वा स्यात् प्रेप्साकर्मणः ।
समुदकः भवति ।
अन्तरा इमे इति वा ।
समभिद्रवन्ति एनम् आपः ।
समुद्द्रवन्ति अस्मात् आपः ।
समुद्रः कस्मात् ।
तत्र समुद्रः इति एतत् पार्थिवेन समुद्रेण संदिह्यते ।
शरीरेषु अन्तरक्षयम् इति वा । । २.१० ।

ऋषिः दर्शनात् ।
अधरः अधोरः ।
उत्तरः उद्धततरः भवति ।
सः उत्तरस्मात् अधरं समुद्रम् ।
देवापिः देवानाम् आप्त्या स्तुत्या च प्रदानेन च देवसुमतिं देवानां कल्याणीं मतिं चिकित्वान् चेतनावान् ।
इति विज्ञायते ।
तत् यत् एनान् तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयंभु अभ्यानर्षत् [ तम् ऋषयः अभवन् ] तत् ऋषीणाम् ऋषित्वम् ।
स्तोमान् ददर्श इति औपमन्यवः ।
अधः न धावति इति ऊर्ध्वगतिः प्रतिषिद्धा ।
पुत् नरकं ततः त्रायते इति वा ।
निपरणात् वा ।
पुत्रः पुरु त्रायते ।
समानगतिः वा ।
सेना सेश्वरा ।
इषितसेनस्य इति वा ।
आर्ष्टिषेण ऋष्टिषेणस्य पुत्रः ।
तस्य उत्तरा भूयसे निर्वचनाय ।
सः उत्तरस्मात् अधरं समुद्रम् अपः दिव्याः असृजत् वर्ष्यः अभि ।
आर्टिषेणः होत्रम् ऋषिः नि सीदन् देवापिः देवसुमतिं चिकित्वान् ।
होत्रम् ऋषिः निषीदन् । । २.११ ।

पुरोहितः पुरः एनं दधति । होत्राय वृतः कृपायमाणः अन्वध्यायत् ।
वाचम् अयच्छत् । बृहत् उपव्याख्यातम् ।
देवश्रुतं देवाः एनं शृण्वन्ति [ वृष्टिवनिम् ] वृष्टियाचिनम् ।
रराणः बृहस्पतिः वाचम् अस्मै अयच्छत् ।
कृपयन् अदीधेत् । देवश्रुतं वृष्टिवनिम्
यत् देवापिः शंतनवे पुरोहितः होत्राय वृतः
शन्तनुः शं तनः अस्तु इति वा । शम् अस्मै तन्वै अस्तु इति वा ।
रराणः रातिः अभ्यस्तः । बृहस्पतिः ब्रह्मा आसीत् । सः अस्मै । २.१२ ।

निवृत्तिकर्म वारयति इति सतः ।
दानपती ।
अथ अपि मित्रस्य एकस्य ।
प्र सः मित्र मर्तः अस्तु प्रयस्वान् यः ते आदित्य शिक्षति व्रतेन ।
इति अपि निगमः भवति ।
अथ अपि वरुणस्य एकस्य ।
अथा वयम् आदित्य व्रते तव ।
यत् आवृणोति शरीरम् ।
इदम् अपि इतरत् व्रतम् एतस्मात् एव वृणोति इति सतः ।
अन्नम् अपि व्रतम् उच्यते ।
आदित्या दानुनः पती ।
आदित्यः कस्मात् ।
व्रतम् इति कर्मनाम ।
अथ अपि मित्रावरुणयोः ।
तत् यथा एतत् मित्रस्य वरुणस्य अर्यम्णः दक्षस्य भगस्य अंशस्य इति ।
एवम् अन्यासाम् अपि देवतानाम् आदित्यप्रवादाः स्तुतयः भवन्ति ।
[ अदितेः पुत्रम् ] ।
सूर्यम् आदितेयम् ।
अल्पप्रयोगं तु अस्य एतत् आर्चाभ्याम्नाये सूक्तभाक् ।
अदितेः पुत्रः इति वा ।
आदीप्तः भासा इति वा ।
आदत्ते रसान् ।
यानि तु अस्य प्राधान्येन उपरिष्टात् तानि व्याख्यास्यामः ।
साधारणानि उत्तराणि षट् दिवः च आदित्यस्य च ।
आदत्ते भासं ज्योतिषाम् । २.१३ ।

सु ईरणः ।
अथ द्यौः ।
गमयति रसान् ।
गच्छति अन्तरिक्षे ।
अथ द्यौः ।
यत् पृथिव्याः अधिदूरं गता भवति ।
यत् च अस्यां ज्योतींषि गच्छन्ति ।
विष्टप् आदित्यः भवति ।
आविष्टः रसान् ।
गौः आदित्यः भवति ।
आविष्टः भासा इति वा ।
नभः आदित्यः भवति ।
आविष्टा ज्योतिर्भिः पुण्यकृद्भिः च ।
[ नेता रसानाम् ] ।
सु अरणः ।
ज्योतिषां प्रणञः ।
अपि वा भनः एव स्यात् विपरीतः ।
न न भति इति वा ।
एतेन द्यौः व्याख्याता ।
स्वः आदित्यः भवति ।
आविष्टः भासं ज्योतिषाम् ।
प्राश्नुते एनं वर्णः इति नैरुक्ताः ।
नेता भासाम् ।
पुण्यकृतः हि एव तत्र गच्छन्ति ।
स्वृतः रसान् ।
स्वृतः भासं ज्योतिषाम् ।
स्वृतः भासा इति वा ।
पृश्निः आदित्यः भवति ।
संस्पृष्टः रसान् ।
संस्प्रष्टा भासं ज्योतिषाम् ।
संस्प्रष्टः भासा इति वा ।
प्रतिषिद्धं प्रतिषेध्येत ।
संस्पृष्टा ज्योतिर्भिः पुण्यकृद्भिः च ।
नाकः आदित्यः भवति [ नेता रसानाम् ] नेता भासाम् ।
ज्योतिषां प्रणयः ।
अथ द्यौः ।
कम् इति सुखनाम ।
अथ द्यौः ।
न वा अमुं लोकं जग्मुषे किं च न असुखम् ।
एतेन द्यौः व्याख्याता ।
न वा अमुं लोकं जग्मुषे किं च नाकम् । । २.१४ ।

काष्ठाः उपदिशः भवन्ति ।
इतरेतरं क्रान्त्वा स्थिताः भवन्ति ।
आदित्यः अपि काष्ठा उच्यते ।
क्रान्त्वा स्थितः भवति ।
आज्यन्तः अपि काष्ठा उच्यते ।
आपः अपि काष्ठाः उच्यन्ते ।
क्रान्त्वा स्थिताः भवन्ति ।
दिङ्नामानि उत्तराणि अष्टौ ।
क्रान्त्वा स्थिताः भवन्ति इति स्थावराणाम् ।
क्रान्त्वा स्थितः भवति ।
तत्र काष्ठाः इति एतत् अनेकस्य अपि सत्त्वस्य [ नाम ] भवति ।
अपि वा अभ्यशनात् ।
आसदनात् ।
दिशः कस्मात् ।
तेषाम् आदितः साधारणानि पञ्च अश्वरश्मिभिः ।
रश्मिः यमनात् ।
रश्मिनामानि उत्तराणि पञ्चदश ।
काष्ठाः दिशः भवन्ति ।
दिशतेः । । २.१५ ।

तस्मात् इन्द्रशत्रुः ।
तत् कः वृत्रः ।
तत् आभिवादिनी एषा ऋक् भवति ।
[ त्वाष्ट्रः असुरः इति ऐतिहासिकाः ।
] अपां च ज्योतिषः च मिश्रीभावकर्मणः वर्षकर्म जायते ।
तत्र उपमार्थेन युद्धवर्णाः भवन्ति ।
अहिवत् तु खलु मन्त्रवर्णाः ब्रामन्णवादाः च ।
तस्मिन् हते प्रसस्यन्दिरे आपः ।
विवृद्ध्या शरीरस्य स्रोतांसि निवारयां चकार ।
अतिष्ठन्तीनाम् अनिविशमानानाम् इति अस्थावराणां काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरं मेघः ।
इन्द्रशत्रुः इद्रः अस्य शमयिता वा शातयिता वा ।
वृत्रस्य निण्यं वि चरन्ति आपः दीर्घं तमः आ अशयत् इन्द्रशत्रुः ।
मेघः इति नैरुक्ताः ।
शरीरं शृणातेः ।
शम्नातेः वा ।
वृत्रस्य [ निण्यम् ] निर्णामं विचरन्ति विजानन्ति आपः इति ।
दीर्घं द्राघतेः ।
तमः तनोतेः ।
आशयत् आशेतेः ।
अतिष्ठन्तीनाम् अनिवेशनानां काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरम् । । २.१६ ।

वृत्रः वृणोतेः वा ।
वणिक् पण्यं नेनेक्ति ।
अपां विलम् अपिहितं यत् आसीत् ।
बिलं भरं भवति बिभर्तेः ।
वृत्रं जघ्निवान् ।
अपववार तत् ।
वर्ततेः वा ।
वर्धतेः वा ।
यत् अवृणोत् तत् उ वृत्रस्य वृत्रत्वम् ।
पणिः पणनात् ।
यत् अवर्धत तत् उ वृत्रस्य वृत्रत्वम् ।
इति विज्ञायते ।
इति विज्ञायते ।
यत् अवर्तते तत् उ वृत्रस्य वृत्रत्वम् ।
उपदासयति कर्माणि ।
पणिः वणिक् भवति ।
इति विज्ञायते ।
दासपत्नीः अहिगोपाः अतिष्ठन् निरुद्धाः आपः पणिना इव गावः ।
अपां बिलम् अपिहितं यत् आसीत् वृत्रं जघन्वान् अप तत् ववार ।
दासः दस्यतेः ।
अहिगोपाः अतिष्ठन् ।
अहिना गुप्ताः ।
अहिः अयनात् ।
एति अन्तरिक्षे ।
अयम् अपि इतरः अहिः एतस्मात् एव ।
निर्ह्रसितोपमर्गः ।
आहन्ति इति ।
निरुद्धाः आपः पणिना इव गावः ।
दासपत्नीः दासाधिपत्न्यः । । २.१७ ।

उषाः कस्मात् ।
प्रदीयन्ते अस्याम् अवश्यायाः ।
तस्याः एषा भवति ।
उच्छति इति सत्याः ।
उषोनामानि उत्तरारि षोडश ।
उपरमयति इतराणि ध्रुवीकरोति ।
प्ररमयति भूतानि नक्तंचारीणि ।
रात्रिः कस्मात् ।
रात्रिनामानि उत्तराणि त्रयोविंशतिः ।
रात्रेः अपरः कालः ।
रातेः वा स्यात् दानकर्मणः ।
२.१९
इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिः आगमत् ।
स्त्रीयोनिः अभियुतः एनां गर्भः ।
चित्रं प्रकेतनं प्रज्ञाततमम् अजनिष्ट विभूततमम् ।
तस्याः एषा अपरा भवति ।
यथा प्रसूता सवितुः सवाय एवा रात्री उषसे योनिम् आरैक् ।
इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिः आ अगात् चित्रः प्रकेतः अजनिष्ट विभ्वा ।
यथा प्रसूता सवितुः प्रसवाय रात्रिः आदित्यस्य एवं रात्र्युषसे योनिम् अरिचत् स्थानम् । । २.१८ ।

कृष्णं कृष्यतेः । निकृष्टः वर्णः । अथ एने संस्तौति ।
अहः कस्मात् । उपाहरन्ति अस्मिन् कर्माणि । तस्य एषः निपातः
भवति वैश्वानरीयायाम् ऋचि ।
अन्योन्यस्य अध्यात्मं कुर्वाणे । अहर्नामानि उत्तराणि द्वादश ।
[ सह ] चरतः इति स्यात् । आमिनाने [ आमिन्वाने ] ।
[ अनूच्यौ इति ] । इति इतरेतरम् अभिप्रेत्य । द्यावा वर्णम्
अरिचत् कृष्णा सदनानि अस्याः क्र्ष्णवर्णा रात्रिः ।
रसहरणात् वा । रुशती श्वेत्या आगात् । श्वेत्या श्वेततेः ।
ज्वलतिकर्मणः । सूर्यम् अस्याः वत्सम् आह । साहचर्यात् ।
रुशद्वत्सा सूर्यवत्सा ।रुशत् इति वर्णनाम ।रोचतेः
अनूची द्यावा वर्णं चरतः आमिनाने ।
रुशद्वत्सा रुशती श्वेत्या आ अगात् आरैक्
समानबन्धू समानबन्धने । अमृते अमरणधर्माणौ । अनूची
उ कृष्णा सदनानि अस्याः । समानबन्धू अमृते
चरतः । ते एव द्यावौ । द्योतनात् । अपि वा द्यावा चरतः तया । २.२० ।

उपरः उपलः मेघः भवति ।
अहः च कृष्णम् अहः अर्जुनं च वि वर्तेते रजसी वेद्याभिः ।
तेषाम् एषा भवति ।
उपरमन्ते अस्मिन् अभ्राणि ।
आः उपरः उपलः इति एताभ्यां साधारणानि पर्वतनामभिः ।
मेहति इति सतः ।
मेघः कस्मात् ।
मेघनामानि उत्तराणि त्रिंशत् ।
सर्वेषां ज्योतिषां राजा ।
उद्यन् आदित्यः ।
वैश्वानरः जायमानः इव ।
विवर्तेते रजसी वेद्याभिः वेदितव्याभिः प्रवृत्तिभिः ।
अहः च कृष्णं रात्रिः शुक्लं च अहः अर्जुनम् ।
अवाहन् अग्निः ज्योतिषा तमांसि ।
उपरता आपः इति वा ।
वैश्वानरः जायमानः न राजा अव आतिरत् ज्योतिषा अग्निः तमांसि । । २.२१ ।

पूरयतेः वा ।
अपि वा अन्वाप् इति स्यात् ।
यथा प्राक् इति ।
तस्य अनूपः इति स्यात् ।
द्वा बृबूकं वहतः पुरीषम् ।
बृबूकम् इति उदकनाम ।
ब्रवीतेः [ वा ] शब्दकर्मणः ।
पुरीषं पृणातेः ।
अनूप्यते उदकेन ।
यथा प्राचीनम् इति ।
भ्रंशतेः वा ।
[ कृन्तत्रम् अन्तरिक्षम् ।
अयम् अपि इतरः अनूपः एतस्मात् एव ।
देवानां माने प्रतमाः अतिष्ठन् कृन्तत्रात् एषाम् उपराः उत् आयन् ।
त्रयः तपन्ति पृथिवीम् अनूपाः द्वा बृबूकं वहतः पुरीषम् ।
देवानां निर्माणे प्रथमाः अतिष्ठन् माध्यमिकाः देवगणाः ।
प्रतमः भवति ।
विकर्तनं मेघानाम् ।
वाय्वादित्यौ उदकम् ।
] विकर्तनेन मेघानाम् उदकं जायते ।
त्रयः तपन्ति पृथिवीम् अनूपाः ।
पर्जन्यः वायुः आदित्यः शीतोष्णवर्षैः ओषधीः पाचयन्ति ।
अनूपाः अनुवपन्ति लोकान् स्वेन स्वेन कर्मणा ।
प्रथमः इति मुख्यनाम । । २.२२ ।

वाक् कस्मात् ।
तत् यत् देवतावत् उपरिष्टात् तत् व्याख्यास्यामः ।
अथ एतत् नदीवत् ।
वचेः ।
वाङ्नामानि उत्तराणि सप्तपङ्चाशत् ।
तत्र सरस्वती इति एतस्य नदीवत् देवतावत् च निगमाः भवन्ति ।
२.२४
पारं परं भवति ।
इयं शुष्मेभिः बिसखाः इव अरुजत् सानु गिरीणां तविषेभिः ऊर्मिभिः ।
नदनाः [ इमाः ] भवन्ति ।
शब्दवत्यः ।
नद्यः कस्मात् ।
नदीनामानि उत्तराणि सप्तत्रिंशत् ।
उनत्ति इति सतः ।
उदकं कस्मात् ।
उदकनामानि उत्तराणि एकशतम् ।
अवनाय सुप्रवृत्ताभिः [ शोभनाभिः ] स्तुतिभिः सरस्वतीम् [ नदीम् ] कर्मभिः परिचरेम ।
अवारम् अवरम् ।
पारावतघ्नीं पारावारघातिनीम् ।
महद्भिः ऊर्मिभिः ।
समुन्नुन्नम् इति वा ।
सानु समुच्छ्रितं भवति ।
वृद्धिकर्मणः वा ।
बिसं बिस्यतेः भेदनकर्मणः ।
शोषयति इति सतः ।
शुष्मम् इति बलनाम ।
पारावतघ्नीम् अवसे सुवृक्तिभिः सरस्वतीम् आ विवासेम धीतिभिः ।
तत्र इतिहासम् आचक्षते ।
इयं शुष्मैः शोषणैः ।
गाधाः भवत इति ।
आश्चर्यम् इव प्राधान्येन ।
बहुलम् आसां नैघण्टुकं वृत्तम् ।
अथ एतत् बहुवत् ।
तत् यत् द्विवत् उपरिष्टात् तत् व्याख्यास्यामः ।
अपि द्विवत् ।
सः विश्वामित्रः नदीः तुष्टाव ।
अनुययुः इतरे ।
सः वित्तं गृहीत्वा विपाट्छुतुद्र्योः सम्भेदम् आययौ ।
विश्वामित्रः ऋषिः सुदासः पैजवनस्य पुरोहितः बभूव ।
पिजवनः पुनः स्पर्धनीयजवः वा ।
पैजवनः पिजवनस्य पुत्रः ।
सुदाः कल्याणदानः ।
सर्वं संसृतम् ।
विश्वामित्रः सर्वमित्रः ।
अमिश्रीभावगतिः वा ।
अपि बहुवत् । । २.२३ ।

क्षणः क्षणोतेः ।
प्रक्ष्णुतः कालः ।
कालः कालयतेः गतिकर्मणः ।
प्राभिह्वयामि सिन्धुं बृहत्या महत्या मनीषया मनसः ईषया स्तुत्या प्रज्ञया वा अवनाय ।
नद्यः प्रत्यूचुः ।
कुशिकः राजा बभूव ।
साधु विक्रोशयिता अर्थानाम् इति वा ।
अभीक्ष्णम् अभिक्षणं भवति ।
कुशिकस्य सूनुः ।
क्रंशतेः वा स्यात् प्रकाशयतिकर्मणः ।
उपरमध्वं मे वचसे सोम्याय सोमसम्पादिने ।
यावत् अभीक्ष्णं च इति ।
क्रोशतेः शब्दकर्मणः ।
प्र सिन्धुम् अच्छ बृहती मनीषा अवस्युः अह्वे कुशिकस्य सूनुः ।
ऋतावरीः ऋतवत्यः ।
ऋतम् इति उदकनाम ।
प्रत्यृतं भवति ।
मुहूर्तम् एवैः अयनैः अवनैः वा ।
मुहूर्तः मुहुः ऋतुः ।
ऋतुः अर्त्तेः गतिकर्मणः ।
मुहुः मूढः इव कालः ।
रमध्वं मे वचसे सोम्याय ऋतावरीः उप मुहूर्तम् एवैः । । २.२५ ।

पाणिः पणायतेः पूजाकर्मणः ।
सुपाणिः कल्याणपाणिः ।
प्रत्याख्याय अन्ततः आशुश्रुवुः ।
वृणोतेः इति और्णवाभः ।
उर्व्यः ऊर्णोतेः ।
प्रगृह्य पाणी देवान् पूजयन्ति ।
अपाहन् वृत्रं परिधिं नदीनाम् इति व्याख्यातम् ।
रदतिः खनतिकर्मा ।
इन्द्रः अस्मान् अरदत् वज्रबाहुः ।
देवः अनयत् सविता सुपाणिः तस्य वयं प्रसवे यामः उर्वीः ।
इन्द्रः अस्मान् अरदत् वज्रबाहुः अप अहन् वृत्रं परिधिं नदीनाम् ।
देवः अनयत् सविता ।
तस्य वयं प्रसवे यामः उर्वीः । । २.२६ ।

याहि दूरात् अनसा च रथेन च निनमाम ते पाययमाना इव योषा पुत्रम् ।
अथ एतत् अश्ववत् ।
तस्य अश्ववत् देवतावत् च निगमाः भवन्ति ।
दधत् क्रन्दति इति वा ।
तत्र दधिकाः इति एतत् दधत् क्रामति इति वा ।
महाशनः भवति इति वा ।
अश्नुते अध्वानम् ।
अश्वः कस्मात् ।
तेषाम् अष्टौ उत्तराणि बहुवत् ।
अश्वनामानि उत्तराणि षड्विंशतिः ।
मर्याय इव कन्या परिष्वजनाय ।
आश्र्णवाम ते कारो वचनानि ।
नि ते नंसै पीप्याना इव योषा मर्याय इव कन्या शश्वचै ते ।
आ ते कारो शृणवाम वचांसि ययाथ दूरात् अनसा रथेन ।
दधत् आकारी भवति इति वा ।
निनमै इति वा ।
तत् यत् देवतावत् उपरिष्टात् तत् व्याख्यास्यामः । । २.२७ ।

पथाम् अङ्कांसि पथां कुटिलानि ।
उत स्यः वाजी क्षिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धः अपिकक्षे आसनि ।
तावन्ति एव उत्तराणि ज्वलतः नामधेयानि नामधेयानि ।
ज्वलतिकर्माणः उत्तरे धतवः एकादश ।
दश उत्तराणि आदिष्टोपयोजनानि इति आचक्षते साहचर्यज्ञानाय ।
आपनीफणत् इति फणतेः चर्करीतवृत्तम् ।
अङ्कः अञ्चतेः ।
पन्थतेः वा ।
पन्थाः पततेः वा ।
तनोतेः पूर्वया प्रकृत्या निगमः ।
अनुसंतवीत्वत् ।
क्रतुं दधिक्राः कर्म वा प्रज्ञां वा ।
अपिकक्षे आसनि इति व्याख्यातम् ।
गृह्णातेः वा ।
गृणातेः वा ।
ग्रीवा गिरतेः वा ।
ग्रीवायां बद्धः ।
क्षेपणम् अनु तूर्णम् अश्नुते अध्वानम् ।
अपि सः वाजी वेजनवान् ।
क्रतुं दधिक्राः अनु संतवीत्वत् पथाम् अङ्कांसि अनु आपनीफणत् ।
पद्यतेः वा । । २.२८ ।