निरुक्तशास्त्रम्/अष्टमोध्यायः

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← अष्टमोध्यायः निरुक्तशास्त्रम्
अष्टमोध्यायः
[[लेखकः :|]]
नवमोध्यायः →


बलं वा द्रविणम् ।
तस्य एषा भवति ।
यत् एनेन अभिद्रवन्ति ।
यत् एनम् अभिद्रवन्ति ।
धनं द्रविणम् उच्यते ।
द्रविणोदाः कस्मात् ।
तस्य दाता द्रविणोदाः । । ८.१ ।

यथा उ एतत् द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदसः इति अस्य एव तत् भवति ।
यथा उ एतत् अग्निं द्राविणोदसम् आह इति ।
आग्नेयेषु एव हि सूक्तेषु द्राविणोदसाः प्रवादाः भवन्ति ।
देवाः अग्निं धारयन् द्रविणोदाम् ।
अयम् एव अग्निः द्रविणोदाः इति शाकपूणिः ।
इति अपि निगमः भवति ।
यथा उ एतत् सः बलधनयोः दातृतमः इति सर्वासु देवतासु ऐश्वर्यं विद्यते ।
यथा उ एतत् ओजसः जातम् उत मन्ये एनम् इति च आह इति ।
अयम् अपि अग्निः ओजसा बलेन मथ्यमानः जायते ।
तस्मात् एनम् आह सहसस्पुत्रं सहसः सूनुं सहसो यहुम् ।
ऋत्विजः अत्र द्रविणोदसः उच्यन्ते ।
हविषः दातारः ते च एनं जनयन्ति ।
ऋषीणां पुत्रः अधिराजः एषः ।
इति अपि निगमः भवति ।
यथा उ एतत् तेषां पुनः पात्रस्य इन्द्रपानम् इति भवति इति भक्तिमात्रं तत् भवति ।
यथा वायव्यानि इति सर्वेषां सोमपात्राणाम् ।
यथा उ एतत् सोमपानेन एनं स्तौति इति अस्मिन् अपि एतत् उपपद्यते ।
इति अपि निगमः भवति ।
इति ।
अथ अपि एनं सोमपानेन स्तौति ।
सोमं पिब मन्दसानः गणश्रिभिः ।
इन्द्रः इति क्रौष्टुकिः ।
यज्ञेषु देवम् ईळअते ।
द्रविणोदाः यः त्वम् ।
द्रविणसः इति द्रविणसादिनः इति वा ।
द्रविणसानिनः इति वा ।
द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदसः ।
तत्कः द्रविणोदाः ।
सः बलधनयोः दातृतमः ।
तस्य च सर्वा बलकृतिः ।
ओजसः जातम् उत मन्ये एनम् ।
द्रविणोदाः द्रविणसः ग्रावहस्तासः अध्वरे ।
द्रविणसः तस्मात् पिबतु इति वा ।
अथ अपि आह ।
इति च आह ।
तेषां पुनः पात्रस्य इन्द्रपानम् इति भवति ।
अथ अपि ऋतुयाजेषु द्राविणोदसाः प्रवादाः भवन्ति ।
इति अपि निगमः भवति ।
यः अश्मनोः अन्तः अग्निं जजान ।
एषः पुनः एतस्मात् जायते ।
अथ अपि अग्निं द्राविणोदसम् आह । । ८.२ ।

आयूय धृष्णः अभिगूर्य त्वं नेष्ट्रीयात् ।
पिब ।
वनं वनोतेः ।
एषः हि वनानां पाता वा पालयिता वा ।
वनस्पते इति एनम् आह ।
धीसादिनि इति वा धीसानिनि इति वा ।
धिषणा [ वाक् ] धिषेः दधात्यर्थेः ।
ऋतुभिः कालैः ।
दृढीभव ।
अरिष्यन् ।
यैः यासि ।
वह्नयः वोळहारः ।
मेद्यन्तु ते ।
आयूया धृष्णः अभिगूर्या त्वं नेष्ट्रात् सोमं द्रविणोदः पिब ऋतुभिः ।
मेद्यन्तु ते बह्नयः येभिः ईयसे अरिषण्यन्वीळअयस्वा वनस्पते ।
धिष्णः धिष्ण्यः धिषणाभवः ।
धिष्ण्यात् । । ८.३ ।

आप्रीभिः आप्रीणाति ।
तस्य एषा भवति ।
इध्मः समिन्धनात् ।
इति च ब्राह्मणम् ।
आप्नोतेः ।
आप्रियः कस्मात् ।
अथ अतः आप्रियः ।
प्रीणातेः वा ।
तासाम् इध्मः प्रथमागामी भवति । । ८.४ ।

ओषधिवनस्पतिभ्यः एषः जायते ।
तताः अस्यां भोगाः ।
तस्याः पयः जायते ।
पयसः आज्यं जायते ।
अग्निः इति शाकपूणिः ।
आपः अत्र तन्वः उच्यन्ते ।
ताभ्यः ओषधिवनस्पतयः जायन्ते ।
तस्य एषा भवति ।
आ च वह मित्रमहः ।
गौः अत्र तनूः उच्यते ।
तताः अन्तरिक्षे ।
चिकित्वान् चेतनावान् ।
त्वं दूतः कविः असि ।
आ च वह मित्रमहः चिकित्वान् त्वं दूतः कविः असि प्रचेताः ।
निर्णततमाः भवति ।
समिद्धः अद्य मनुषः दुरोणे देवः देवान् यजसि जातवेदः ।
[ प्रचेताः ] प्रवृद्धचेताः ।
यज्ञेध्मः इति कात्थक्यः ।
अग्निः इति शाकपूणिः ।
तनूनपात् [ आज्यम् इति कात्थक्यः ।
] नपात् इति अननन्तरायाः प्रजायाः नामधेयम् ।
समिद्धः अद्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य गृहे देवः देवान् यजसि जातवेदः । । ८.५ ।

मन्मानि धीभिः उत यज्ञम् ऋन्धन् देवत्रा च कृणुहि अध्वरं नः ।
नराशंसः यज्ञः इति कात्थक्यः ।
तस्य एषा भवति ।
नरैः प्रशस्यः भवति ।
अग्निः इति शाकपूणिः ।
नराः अस्मिन् आसीनाः शंसन्ति ।
देवान् नः यज्ञं गमय ।
मननानि च नः धीभिः यज्ञं च समर्धय ।
तनूनपात् पथः ऋतस्य यानान् यज्ञस्य यानान् ।
तनूनपात् पथः ऋतस्य यानान् मध्वा समञ्जन् स्वदया सुजिह्व ।
मधुना समञ्जन् स्वदय कल्याणजिह्व । । ८.६ ।

तान्त्राणि च अवापिकानि च इति वा ।
नराशंसस्य महिमानम् एषाम् उपस्तुमः यज्ञियस्य यज्ञैः ।
तस्य एषा भवति ।
इन्धतेः वा ।
ईळअः ईट्टेः स्तुतिकर्मणः ।
ये सुकर्माणः शुचयः धियं धारयितारः स्वदयन्तु देवाः उभयानि हवींषि ।
नराशंसस्य महिमानम् एषाम् उप स्तोषाम यजतस्य यज्ञैः ।
ये सुक्रतवः शुचयः धियंधाः स्वदन्ति देवाः उभयानि हव्या ।
सोमं च इतराणि च इति वा । । ८.७ ।

यातः च ःऊतः च भवति ।
तस्य एषा भवति ।
बर्हिः परिबर्हणात् ।
यजीयान् यष्टृतरः ।
सः एनानि अक्षीषितः यजीयान् ।
यह्व इति महतः नामधेयम् ।
त्वं देवानाम् असि यह्व होता ।
आयाहि अग्ने वसुभिः सहजोषणः ।
आहूयमानः ईळइतव्यः वन्दितव्यः च ।
त्वं देवानाम् असि यह्व होता सः एनानि अक्षीषितः यजीयान् ।
आजुह्वानः ईळयः वन्द्यः चा याहि अग्ने वसुभिः सजोषाः ।
इषितः प्रेषितः इति वा अधीष्टः इति वा । । ८.८ ।

देवेभ्यः च अदितये च स्योनम् ।
वारयतेः वा ।
द्रवतेः वा ।
द्वारः जवतेः वा ।
स्योनम् इति सुखनाम स्यतेः ।
अवस्यन्ति एतत् ।
तासाम् एषा भवति ।
सेवितव्यं भवति इति वा ।
उरुतरं वा ।
प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्याः वस्तोः अस्याः वृज्यते अग्रे अह्नाम् ।
व्यु प्रथते वितरं वरीयः देवेभ्यः अदितये स्योनम् ।
प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्याः वसनाय ।
अस्याः प्रवृज्यते अग्रे अह्नां बर्हिः पूर्वाह्णे ।
तत् विप्रथते [ वितरम् ] विकीर्णतरम् इति वा विस्तीर्णतरम् इति वा ।
वरीयः वरतरम् । । ८.९ ।

विश्वम् इन्वा विश्वम् आभिः एति यज्ञे ।
गृहद्वारः इति कात्थक्यः ।
अपि वा नक्ताव्यक्तवर्णा ।
अनक्ति भूतानि अवश्यायेन ।
नक्ता इति रात्रिनाम ।
उषा व्याख्याता ।
उषाः च नक्ता च ।
उषासानक्ता ।
तयोः एषा भवति ।
देवीः द्वारः बृहतीः विश्वम् इन्वा देवेभ्यः भवत सुप्रायणाः ।
अग्निः इति शाकपूणिः ।
व्यचस्वतीः उर्विया वि श्रयन्तां पतिभ्यः न जनयः शम्भमानाः ।
व्यञ्चनवत्यः उरुत्वेन विश्रयन्ताम् ।
पतिभ्यः इव जायाः ।
ऊरू मैथुने धर्मे शुशोभिषमाणाः ।
वरतमम् अङ्गम् ऊरू ।
देव्यः द्वारः ।
बृहत्यः महत्यः । । ८.१० ।

आ सुष्वयन्ती यजते उपाके उषासानक्ता सदतां नि योनौ ।
अधिदधाने शुक्रपेशसं श्रियम् ।
तयोः एषा भवति ।
दैव्या होतारा दैव्यौ होतारौ ।
विपिशितं भवति ।
पिंशतेः ।
पेशः इति रूपनाम ।
शुक्रं शोचतेः ज्वलतिकर्मणः ।
अयं च अग्निः असौ च मध्यमः ।
बृहत्यौ महत्यौ ।
यज्ञिये उपक्रान्ते दिव्ये योषणे ।
न्यासीदताम् इति वा ।
सीदताम् इति वा ।
सुष्वापयन्त्यौ इति वा ।
दिव्ये योषणे बृहती सुरुक्मे अधि श्रियं शुक्रपिशं दधाने ।
सुरुक्मे सुरोचने ।
सेष्मीयमाणे इति वा । । ८.११ ।

प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीनं ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता ।
तासाम् एषा भवति ।
तिस्रः देवीः तिस्रः देव्यः ।
दैव्यौ होतारौ प्रथमौ सुवाचौ निर्मिमानौ यज्ञं मनुष्यस्य [ मनुष्यस्य ] यजनाय ।
दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यज्ञं मनुषः यजध्यै ।
प्रचोदयमानौ यज्ञेषु कर्तारौ पूर्वस्यां दिशि यष्टव्यम् इति प्रदिशन्तौ । । ८.१२ ।

तिस्रः देवीः बर्हिः आ इदं स्योनं सरस्वती स्वपसः सदन्तु ।
करोतिकर्मणः ।
त्विषेः वा स्यात् ।
त्वक्षतेः वा स्यात् ।
तस्य एषा भवति ।
दीप्तिकर्मणः ।
तिस्रः देव्यः बर्हिः इदं सुखं सरस्वती च सुकर्माणः आसीदन्तु ।
इळआ च मनुष्यवत् इह चेतयमाना ।
एतु नः यज्ञं भारती क्षिप्रम् ।
आ नः यज्ञं भारती तूयम् एतु इळआ मनुष्वत् इह चेतयन्ती ।
भरतः आदित्यः तस्य भाः ।
त्वष्टा तूर्णम् अश्नुते इति नैरुक्ताः । । ८.१३ ।

तम् अद्य होतः इषितः यजीयान् देवं त्वष्टारम् इह यज विद्वान् ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
अग्निः इति शाकपूणिः ।
माध्यमिकः त्वष्टा इति आहुः ।
ये इमे द्यावापृथिव्यौ जनयित्र्यौ रूपैः अकरोत् भूतानि च सर्वाणि ।
तम् अद्य होतः इषितः यजीयान् देवं त्वष्टारम् इह यक्षि विद्वान् ।
ये इमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपैः अपिंशत् भुवनानि विश्वा ।
मध्यमे च स्थाने समाम्नातः । । ८.१४ ।

[ प्रतीची सिंहं प्रति जोषयेते ।
स्वयशाः आत्मयशाः ।
प्रत्यक्ते सिंहं सहनं प्रत्यासेवेते ।
अरणी इति वा ।
] द्यावापृथिव्यौ इति वा ।
उभे त्वष्टुः बिभ्यतुः जायमानात् ।
उपस्थे उपस्थाने ।
जिह्मं जिहीतेः ।
चारु चरतेः ।
आविः त्यः वर्धते चारुरासु जुह्मानाम् ऊर्ध्वः स्वयशाः उपस्थे ।
तत् त्यः वर्धते चारुरासु ।
आविः आवेदनात् ।
उभे त्वष्टुः बिभ्यतुः जायमानात् प्रतीची सिंहं प्रति जोषयेते ।
अहोरात्रे इति वा ।
ऊर्ध्वम् उद्धृतं भवति । । ८.१५ ।

वनस्पतिः व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति । । ८.१६ ।

देवः अग्निः इति एते त्रयः स्वदयन्तु हव्यं मधुना च घृतेन च ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
तत्कः वनस्पतिः ।. यूपः इति कात्थक्यः
वनस्पतिः शमिता देवः अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ।
उपाव सृज त्मन्या समञ्जन् देवानां पाथः ऋतुथा हवींषि ।
(कार्त्थक्यः). अग्निः इति शाकपूणिः ।
उपावसृजात्मनात्मानं समञ्जन् देवानाम् अन्नम् ऋतौ ऋतौ हवींषि काले काले वनस्पतिः शमिता । । ८.१७ ।

यत् ऊर्ध्वः स्थास्यसि ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
अग्निः इति शाकपूणिः ।
द्रविणानि च नः दास्यसि ।
अञ्जन्ति त्वाम् अध्वरे देवान् कामयमानाः वनस्पते मधुना दैव्येन च घृतेन च ।
यत् ऊर्ध्वः तिष्ठा द्रविणा इह धत्तात् यत् वा क्षयः मातुः अस्याः उपस्थे ।
अञ्जन्ति त्वाम् अध्वरे देवयन्तः वनस्पते मधुना द्ठ्व्यएन ।
यत् वा ते कृतः क्षयः मातुः अस्याः उपस्थे उपस्थाने । । ८.१८ ।

प्रदिवः ते अर्थं पुराणः ते सः अर्थः यं ते प्रब्रूमः ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
यज्ञस्य वह पथिभिः रजिष्ठैः ऋजुतमैः ।
रजस्वलतमैः ।
अपि वा उपमार्थे स्यात् ।
तपिष्ठतमैः इति वा ।
देवेभ्यः वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण ऋतपर्ण ।
प्रदक्षिणिद्रशनया नियूय ऋतस्य वक्षि पथिभिः रजिष्ठैः ।
देवेभ्यः वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण प्रदिवः ते अर्थम् ।
हिरण्यवर्णपर्ण इति । । ८.१९ ।

वह देवान् [ यज्ञे ] दातुः हवींषे ।
तासाम् एषा भवति ।
स्वाहुतं हविः जुहोति इति वा ।
स्वं प्राह इति वा ।
स्वा वाक् आह इति वा ।
स्वाहा इति एतत् सु आह इति वा ।
प्रब्रूहि च दातारम् अमृतेषु देवेषु ।
वयुनानि विद्वान् प्रज्ञानानि प्रजानन् ।
वनस्पते रशनया नियूय सुरूपतमया ।
वह देवत्रा दिधिषः हवींषि प्र च दातारम् अमृतेषु वोचः ।
वनस्पते रशनया नियूय पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् ।
स्वाहाकृतयः । । ८.२० ।

इति इमाः आप्रीदेवताः अनुक्रान्ताः ।
अस्य होतुः प्रदिशि ऋतस्य वाचि स्वाहाकृतं हविः अदन्तु देवाः ।
आग्नेयाः इति एके ।
अथ किंदेवताः प्रयाजानुयाजाः ।
सद्यः जायमानः निः अमिमीत यज्ञम् ।
सद्यः जातः व्यमिमीत यज्ञम् अग्निः देवानाम् अभवत् पुरोगाः ।
अस्य होतुः प्रदिशि ऋतस्य वाचि आस्ये स्वाहाकृतं हविः अदन्तु देवाः [ इति यजन्ति ] ।
अग्निः देवानाम् अभवत् पुरोगामी । । ८.२१ ।

इति इमानि एकादश आप्रीसूक्तानि ।
इति च ब्राह्मणम् ।
आत्मदेवताः इति अपरम् ।
आत्मा वै प्रयाजाः आत्मा वै अनुयाजाः ।
इति च ब्राह्मणम् ।
आग्नेयाः इति तु स्थितिः ।
भक्तिमात्रम् इतरत् ।
किमर्थं पुनः इदम् उच्यते ।
इति ह विज्ञायते ।
अतः अन्यानि तनूनपात्वन्ति तनूनपात्वन्ति ।
तेषां वासिष्ठम् आत्रेयं वाध्र्यश्वं गार्त्समदम् इति नाराशंसवन्ति ।
मैधातिथं दैर्घतमसं प्रैषिकम् इति उभयवन्ति ।
घृतं च अपां पुरुषं च ओषधीनाम् अग्नेः च दीर्घम् आयुः अस्तु देवाः ।
प्राणाः वै प्रयाजाः प्राणाः वै अनुयाजाः ।
यस्यै देवतायै हविः गृहीतं स्यात् तां मनसा ध्यायेत् वषट्करिष्यन् ।
इति च ब्राह्मणम् ।
प्रयाजान् मे अनुयाजान् च केवलान् ऊर्जस्यन्तं हविषः तत्त भागम् ।
तव प्रयाजाः अनुयाजाः च केवलः ऊर्जस्यन्तः हविषः सन्तु भाजाः ।
आग्नेयाः वै प्रयाजाः आग्नेयाः अनुयाजाः ।
इति च ब्राह्मणम् ।
तव अग्ने यज्ञः अयम् अस्तु सर्वः तुभ्यं नमन्तां प्रदिशः चतस्रः ।
छन्दांसि वै प्रयाजाः छन्दांसि अनुयाजाः ।
] प्राणदेवताः इति अपरम् ।
ऋतुदेवताः इति अपरम् ।
ऋतवः वै प्रयाजाः ऋतवः अनुयाजाः ।
इति च ब्राह्मणम् ।
[ पशुदेवताः इति अपरम् ।
पशवः वै प्रयाजाः पशवः अनुयाजाः ।
इति च ब्राह्मणम् ।
छन्दोदेवताः इति अपरम् । । ८.२२ ।