श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः ८/अध्यायः ५

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search

श्रीमद्‌भागवत महापुराण

अष्टमः स्कन्धः - पञ्चमोऽध्यायः

रैवतचाक्षुषमन्वन्तरवर्णनम्, चाक्षुषे-जितावतारवृत्तम्, असुरपराजितैर्देवैः सह ब्रह्मणा कृतं भगवत्स्तवनं च

श्रीशुक उवाच - 

(अनुष्टुप्) 

राजन् उदितमेतत्ते हरेः कर्माघनाशनम् । 

गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं श्रृणु ॥ १ ॥ 

पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदरः । 

बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वकाः ॥ २ ॥ 

विभुरिन्द्रः सुरगणा राजन्भूतरयादयः । 

हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजाः ॥ ३ ॥ 

पत्‍नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः । 

तयोः स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम् ॥ ४ ॥ 

वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृतः । 

रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥ 

तस्यानुभावः कथितो गुणाश्च परमोदयाः । 

भौमान् रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद्‍गुणान् ॥ ६ ॥ 

षष्ठश्च चक्षुषः पुत्रः चाक्षुषो नाम वै मनुः । 

पूरु पूरुष सुद्युम्न प्रमुखाश्चाक्षुषात्मजाः ॥ ७ ॥ 

इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणाः । 

मुनयस्तत्र वै राजन् हविष्मद् वीरकादयः ॥ ८ ॥ 

तत्रापि देवः सम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुतः । 

अजितो नाम भगवान् अंशेन जगतः पतिः ॥ ९ ॥ 

पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । 

भ्रममाणोऽम्भसि धृतः कूर्मरूपेण मन्दरः ॥ १० ॥ 

श्रीराजोवाच - 

यथा भगवता ब्रह्मन् मथितः क्षीरसागरः । 

यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ 

यथामृतं सुरैः प्राप्तं किं चान्यद् अभवत् ततः । 

एतद्‍भगवतः कर्म वदस्व परमाद्‍भुतम् ॥ १२ ॥ 

त्वया संकथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पतेः । 

नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥ 

श्रीसूत उवाच - 

सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजाः । 

अभिनन्द्य हरेर्वीर्यं अभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥ 

श्रीशुक उवाच - 

यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमानाः शितायुधैः । 

गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन् स्म भूरिशः ॥ १५ ॥ 

यदा दुर्वाससः शापात् सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । 

निःश्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादयः क्रियाः ॥ १६ ॥ 

निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः । 

नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैः मंत्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ 

ततो ब्रह्मसभां जग्मुः मेरोर्मूर्धनि सर्वशः । 

सर्वं विज्ञापयां चक्रुः प्रणताः परमेष्ठिने ॥ १८ ॥ 

स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् निःसत्त्वान् गगतप्रभान् । 

लोकान् अमंगलप्रायान् असुरानयथा विभुः ॥ १९ ॥ 

समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परम् । 

उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्परः ॥ २० ॥ 

अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो 

     मनुष्यतिर्यग् द्रुमघर्मजातयः । 

यस्यावतारांशकलाविसर्जिता 

     व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥ 

न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो 

     नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः । 

अथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं 

     धत्ते रजःसत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥ 

अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः 

     सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । 

तस्माद् व्रजामः शरणं जगद्‍गुरुं 

     स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः ॥ २३ ॥ 

श्रीशुक उवाच - 

इत्याभाष्य सुरान्वेधाः सह देवैररिन्दम । 

अजितस्य पदं साक्षात् जगाम तमसः परम् ॥ २४ ॥ 

तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै विभो । 

स्तुतिमब्रूत दैवीभिः गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रियः ॥ २५ ॥ 

श्रीब्रह्मोवाच - 

अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं 

     गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । 

मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं 

     नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥ 

विपश्चितं प्राणमनोधियात्मनां 

     अर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । 

छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ 

     तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥ 

अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं 

     मनोमयं पञ्चदशारमाशु । 

त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि 

     यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥ 

य एकवर्णं तमसः परं तद् 

     अलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । 

आसां चकारोपसुपर्णमेनं 

     उपासते योगरथेन धीराः ॥ २९ ॥ 

न यस्य कश्चातितितर्ति मायां 

     यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । 

तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं 

     नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥ 

इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा 

     सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तराविः । 

गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे 

     कुतोऽसुराद्या इतरप्रधानाः ॥ ३१ ॥ 

पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य 

     चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्गः । 

स वै महापूरुष आत्मतन्त्रः 

     प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः ॥ ३२ ॥ 

अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं 

     सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमानाः । 

लोका स्त्रयोऽथाखिललोकपालाः 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३३ ॥ 

सोमं मनो यस्य समामनन्ति 

     दिवौकसां यो बलमन्ध आयुः । 

ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३४ ॥ 

अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा 

     जातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । 

अन्तःसमुद्रेऽनुपचन्स्वधातून् 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३५ ॥ 

यच्चक्षुरासीत्तरणिर्देवयानं 

     त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । 

द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्युः 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३६ ॥ 

प्राणादभूद् यस्य चराचराणां 

     प्राणः सहो बलमोजश्च वायुः । 

अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३७ ॥ 

श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानि 

     प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्याः । 

प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेतः 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३८ ॥ 

बलान्महेन्द्रस्त्रिदशाः प्रसादान् 

     मन्योर्गिरीशो धिषणाद्विरिञ्चः । 

खेभ्यस्तु छन्दांस्यृषयो मेढ्रतः कः 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३९ ॥ 

श्रीर्वक्षसः पितरश्छाययाऽऽसन् 

     धर्मः स्तनादितरः पृष्ठतोऽभूत् । 

द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात् 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४० ॥ 

विप्रो मुखं ब्रह्म च यस्य गुह्यं 

     राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । 

ऊर्वोर्विडोजोङ्‌घ्रिरवेदशूद्रौ 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४१ ॥ 

लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युतिः 

     नस्तः पशव्यः स्पर्शेन कामः । 

भ्रुवोर्यमः पक्ष्मभवस्तु कालः 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४२ ॥ 

द्रव्यं वयः कर्म गुणान्विशेषं 

     यद्योगमायाविहितान्वदन्ति । 

यद्दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं 

     प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४३ ॥ 

नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये 

     स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । 

गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभिः 

     न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥ 

(अनुष्टुप्) 

स त्वं नो दर्शयात्मानं अस्मत् करणगोचरम् । 

प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥ 

तैस्तैः स्वेच्छाधृतै रूपैः काले काले स्वयं विभो । 

कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवान् तत्करोति हि ॥ ४६ ॥ 

क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । 

देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥ 

नावमः कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पितः । 

कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हितः ॥ ४८ ॥ 

यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । 

एवं आराधनं विष्णोः सर्वेषां आत्मनश्च हि ॥ ४९ ॥ 

नमस्तुभ्यं अनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । 

निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥ 

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 

अष्टमस्कन्धे अमृतमथने पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ 

हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥