शिवपुराणम्/संहिता ७ (वायवीयसंहिता)/उत्तर भागः/अध्यायः ३८

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search

उपमन्युरुवाच
आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः ॥ ७.२,३८.१
अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम् ॥ ७.२,३८.१
दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता ॥ ७.२,३८.२
दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः ॥ ७.२,३८.२
आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः ॥ ७.२,३८.३
धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः ॥ ७.२,३८.३
प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना ॥ ७.२,३८.४
इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः ॥ ७.२,३८.४
अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते ॥ ७.२,३८.५
अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि ॥ ७.२,३८.५
विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते ॥ ७.२,३८.६
दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः ॥ ७.२,३८.६
आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः ॥ ७.२,३८.७
आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम् ॥ ७.२,३८.७
इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते ॥ ७.२,३८.८
विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता ॥ ७.२,३८.८
शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः ॥ ७.२,३८.९
उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः ॥ ७.२,३८.९
प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः ॥ ७.२,३८.१०
उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः ॥ ७.२,३८.१०
सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते ॥ ७.२,३८.११
प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम् ॥ ७.२,३८.११
श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः ॥ ७.२,३८.१२
वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ ७.२,३८.१२
दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः ॥ ७.२,३८.१३
तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते ॥ ७.२,३८.१३
स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता ॥ ७.२,३८.१४
गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः ॥ ७.२,३८.१४
संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च ॥ ७.२,३८.१५
स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते ॥ ७.२,३८.१५
रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा ॥ ७.२,३८.१६
सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः ॥ ७.२,३८.१६
योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः ॥ ७.२,३८.१७
दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति ॥ ७.२,३८.१७
कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् ॥ ७.२,३८.१८
नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम् ॥ ७.२,३८.१८
पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः ॥ ७.२,३८.१९
एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम् ॥ ७.२,३८.१९
जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः ॥ ७.२,३८.२०
इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः ॥ ७.२,३८.२०
यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् ॥ ७.२,३८.२१
विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम् ॥ ७.२,३८.२१
यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् ॥ ७.२,३८.२२
रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम् ॥ ७.२,३८.२२
निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् ॥ ७.२,३८.२३
तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम् ॥ ७.२,३८.२३
शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् ॥ ७.२,३८.२४
शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः ॥ ७.२,३८.२४
स्थापनं वानलस्या ऽप्सु पाणौ पावकधारणम् ॥ ७.२,३८.२५
दग्धे सर्गे यथापूर्वं मुखे चान्नादिपाचनम् ॥ ७.२,३८.२५
द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् ॥ ७.२,३८.२५
एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते ॥ ७.२,३८.२६
मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् ॥ ७.२,३८.२६
पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः ॥ ७.२,३८.२७
गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् ॥ ७.२,३८.२७
अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम् ॥ ७.२,३८.२८
एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः ॥ ७.२,३८.२८
द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः ॥ ७.२,३८.२९
छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् ॥ ७.२,३८.२९
खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः ॥ ७.२,३८.३०
आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् ॥ ७.२,३८.३०
आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च ॥ ७.२,३८.३१
अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् ॥ ७.२,३८.३१
ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते ॥ ७.२,३८.३२
यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः ॥ ७.२,३८.३२
सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम् ॥ ७.२,३८.३३
कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् ॥ ७.२,३८.३३
संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम् ॥ ७.२,३८.३४
एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् ॥ ७.२,३८.३४
छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा ॥ ७.२,३८.३५
ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् ॥ ७.२,३८.३५
प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा ॥ ७.२,३८.३६
आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते ॥ ७.२,३८.३६
एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत् ॥ ७.२,३८.३७
सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा ॥ ७.२,३८.३७
स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम् ॥ ७.२,३८.३८
असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् ॥ ७.२,३८.३८
शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम् ॥ ७.२,३८.३९
चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते ॥ ७.२,३८.३९
बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः ॥ ७.२,३८.४०
वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः ॥ ७.२,३८.४०
ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते ॥ ७.२,३८.४०
तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् ॥ ७.२,३८.४१
विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते ॥ ७.२,३८.४१
विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः ॥ ७.२,३८.४२
निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु ॥ ७.२,३८.४२
प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः ॥ ७.२,३८.४३
न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम् ॥ ७.२,३८.४३
तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् ॥ ७.२,३८.४४
तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत् ॥ ७.२,३८.४४
अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः ॥ ७.२,३८.४५
यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति ॥ ७.२,३८.४५
अथ प्रयोगं योगस्य वक्ष्ये शृणु समाहितः ॥ ७.२,३८.४६
शुभे काले शुभे देशे शिवक्षेत्रादिके पुनः ॥ ७.२,३८.४६
विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते ॥ ७.२,३८.४६
सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते ॥ ७.२,३८.४७
मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते ॥ ७.२,३८.४७
कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते ॥ ७.२,३८.४८
नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा ॥ ७.२,३८.४८
न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले ॥ ७.२,३८.४९
न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते ॥ ७.२,३८.४९
श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे ॥ ७.२,३८.५०
नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा ॥ ७.२,३८.५०
न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते ॥ ७.२,३८.५१
नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते ॥ ७.२,३८.५१
नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते ॥ ७.२,३८.५२
न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः ॥ ७.२,३८.५२
नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत् ॥ ७.२,३८.५३
युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु ॥ ७.२,३८.५३
युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः ॥ ७.२,३८.५४
आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि ॥ ७.२,३८.५४
पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च ॥ ७.२,३८.५५
अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् ॥ ७.२,३८.५५
ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः ॥ ७.२,३८.५६
किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् ॥ ७.२,३८.५६
दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च ॥ ७.२,३८.५७
पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः ॥ ७.२,३८.५७
ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः ॥ ७.२,३८.५८
दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि ॥ ७.२,३८.५८
उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः ॥ ७.२,३८.५९
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ७.२,३८.५९
संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः ॥ ७.२,३८.६०
स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया ॥ ७.२,३८.६०
हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत् ॥ ७.२,३८.६१
मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः ॥ ७.२,३८.६१
भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत् ॥ ७.२,३८.६२
परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् ॥ ७.२,३८.६२
तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा ॥ ७.२,३८.६३
द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि ॥ ७.२,३८.६३
दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत् ॥ ७.२,३८.६४
भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् ॥ ७.२,३८.६४
भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे ॥ ७.२,३८.६५
विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके ॥ ७.२,३८.६५
षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै ॥ ७.२,३८.६६
पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः ॥ ७.२,३८.६६
ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात् ॥ ७.२,३८.६७
भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे ॥ ७.२,३८.६७
गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम् ॥ ७.२,३८.६८
अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् ॥ ७.२,३८.६८
विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः ॥ ७.२,३८.६९
मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् ॥ ७.२,३८.६९
वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः ॥ ७.२,३८.६९
एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः ॥ ७.२,३८.७०
तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया ॥ ७.२,३८.७०
अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः ॥ ७.२,३८.७१
शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम् ॥ ७.२,३८.७१
इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा ॥ ७.२,३८.७२
नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा ॥ ७.२,३८.७२
कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् ॥ ७.२,३८.७३
क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति ॥ ७.२,३८.७३
तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् ॥ ७.२,३८.७४
सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः ॥ ७.२,३८.७४
शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः ॥ ७.२,३८.७५
घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः ॥ ७.२,३८.७५
फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः ॥ ७.२,३८.७६
घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम् ॥ ७.२,३८.७६
चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि ॥ ७.२,३८.७७
सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति ॥ ७.२,३८.७७
सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः ॥ ७.२,३८.७८

इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे योगगतौ विघ्नोत्पत्तिवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः