शिवपुराणम्/संहिता ७ (वायवीयसंहिता)/उत्तर भागः/अध्यायः ०४

विकिस्रोतः तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्

कृष्ण उवाच
भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः ॥ ७.२,४.१
मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम् ॥ ७.२,४.१
अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः ॥ ७.२,४.२
स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम् ॥ ७.२,४.२
उपमन्युरुवाच
श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः ॥ ७.२,४.३
वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते ॥ ७.२,४.३
शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् ॥ ७.२,४.४
तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ७.२,४.४
वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् ॥ ७.२,४.५
द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च ॥ ७.२,४.५
यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् ॥ ७.२,४.६
तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम् ॥ ७.२,४.६
अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् ॥ ७.२,४.७
शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः ॥ ७.२,४.७
शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ ॥ ७.२,४.८
ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ ॥ ७.२,४.८
यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः ॥ ७.२,४.९
नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव ॥ ७.२,४.९
चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना ॥ ७.२,४.१०
न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः ॥ ७.२,४.१०
प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते ॥ ७.२,४.११
प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया ॥ ७.२,४.११
एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता ॥ ७.२,४.१२
न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः ॥ ७.२,४.१२
शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् ॥ ७.२,४.१३
आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया ॥ ७.२,४.१३
यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः ॥ ७.२,४.१४
समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः ॥ ७.२,४.१४
सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी ॥ ७.२,४.१५
विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया ॥ ७.२,४.१५
सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता ॥ ७.२,४.१६
शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत् ॥ ७.२,४.१६
एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा ॥ ७.२,४.१७
शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः ॥ ७.२,४.१७
शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता ॥ ७.२,४.१८
ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव ॥ ७.२,४.१८
ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया ॥ ७.२,४.१९
तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ ॥ ७.२,४.१९
नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः ॥ ७.२,४.२०
तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात् ॥ ७.२,४.२०
सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः ॥ ७.२,४.२१
या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते ॥ ७.२,४.२१
अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् ॥ ७.२,४.२२
नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ ॥ ७.२,४.२२
मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् ॥ ७.२,४.२३
त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः ॥ ७.२,४.२३
सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ॥ ७.२,४.२४
गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः ॥ ७.२,४.२४
अभवन्महदादीनि तत्त्वानि च यथाक्रमम् ॥ ७.२,४.२५
तेभ्यस्स्युरण्डपिण्डानि त्वसंख्यानि शिवाज्ञया ॥ ७.२,४.२५
अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः ॥ ७.२,४.२५
शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः ॥ ७.२,४.२६
नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः ॥ ७.२,४.२६
रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता ॥ ७.२,४.२७
ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते ॥ ७.२,४.२७
किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम् ॥ ७.२,४.२८
शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना ॥ ७.२,४.२८
तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ७.२,४.२९
कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः ॥ ७.२,४.२९
एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी ॥ ७.२,४.३०
स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः ॥ ७.२,४.३०
ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः ॥ ७.२,४.३१
शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति ॥ ७.२,४.३१
इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका ॥ ७.२,४.३२
इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका ॥ ७.२,४.३२
ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा ॥ ७.२,४.३३
प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति ॥ ७.२,४.३३
यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत् ॥ ७.२,४.३४
कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी ॥ ७.२,४.३४
यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी ॥ ७.२,४.३५
शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् ॥ ७.२,४.३५
एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः ॥ ७.२,४.३६
शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् ॥ ७.२,४.३६
यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना ॥ ७.२,४.३७
तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् ॥ ७.२,४.३७
स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च ॥ ७.२,४.३७
स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् ॥ ७.२,४.३८
परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता ॥ ७.२,४.३८
शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी ॥ ७.२,४.३९
शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते ॥ ७.२,४.३९
पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी ॥ ७.२,४.४०
रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा ॥ ७.२,४.४०
विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया ॥ ७.२,४.४१
ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया ॥ ७.२,४.४१
भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा ॥ ७.२,४.४२
महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका ॥ ७.२,४.४२
जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी ॥ ७.२,४.४३
यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका ॥ ७.२,४.४३
निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी ॥ ७.२,४.४४
वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा ॥ ७.२,४.४४
बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा ॥ ७.२,४.४५
यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा ॥ ७.२,४.४५
चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा ॥ ७.२,४.४६
ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी ॥ ७.२,४.४६
अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा ॥ ७.२,४.४७
कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया ॥ ७.२,४.४७
पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया ॥ ७.२,४.४८
दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी ॥ ७.२,४.४८
रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते ॥ ७.२,४.४९
भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया ॥ ७.२,४.४९
मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा ॥ ७.२,४.५०
गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता ॥ ७.२,४.५०
पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः ॥ ७.२,४.५१
पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया ॥ ७.२,४.५१
क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः ॥ ७.२,४.५२
त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः ॥ ७.२,४.५२
कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी ॥ ७.२,४.५३
वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती ॥ ७.२,४.५३
शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी ॥ ७.२,४.५४
सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः ॥ ७.२,४.५४
विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी ॥ ७.२,४.५५
श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः ॥ ७.२,४.५५
प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा ॥ ७.२,४.५६
प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः ॥ ७.२,४.५६
द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा ॥ ७.२,४.५७
द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः ॥ ७.२,४.५७
रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः ॥ ७.२,४.५८
प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः ॥ ७.२,४.५८
मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी ॥ ७.२,४.५९
मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः ॥ ७.२,४.५९
बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा ॥ ७.२,४.६०
देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः ॥ ७.२,४.६०
प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः ॥ ७.२,४.६१
प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी ॥ ७.२,४.६१
बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा ॥ ७.२,४.६२
क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः ॥ ७.२,४.६२
अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा ॥ ७.२,४.६३
आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया ॥ ७.२,४.६३
समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका ॥ ७.२,४.६४
वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया ॥ ७.२,४.६४
पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः ॥ ७.२,४.६५
स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा ॥ ७.२,४.६५
शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा ॥ ७.२,४.६६
अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः ॥ ७.२,४.६६
यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता ॥ ७.२,४.६७
सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः ॥ ७.२,४.६७
यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् ॥ ७.२,४.६८
तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम् ॥ ७.२,४.६८
यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् ॥ ७.२,४.६९
तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत् ॥ ७.२,४.६९
तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः ॥ ७.२,४.७०
सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः ॥ ७.२,४.७०
सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ ॥ ७.२,४.७१
पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा ॥ ७.२,४.७१
यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः ॥ ७.२,४.७२
कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया ॥ ७.२,४.७२
तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः ॥ ७.२,४.७३
महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम् ॥ ७.२,४.७३
अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् ॥ ७.२,४.७४
अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत् ॥ ७.२,४.७४
येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता ॥ ७.२,४.७५
अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः ॥ ७.२,४.७५
यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह ॥ ७.२,४.७६
अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी ॥ ७.२,४.७६
सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः ॥ ७.२,४.७७
सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः ॥ ७.२,४.७७
तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः ॥ ७.२,४.७८
गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा ॥ ७.२,४.७८
संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् ॥ ७.२,४.७९
विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन ॥ ७.२,४.७९
यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः ॥ ७.२,४.८०
सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते ॥ ७.२,४.८०
एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः ॥ ७.२,४.८१
रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति ॥ ७.२,४.८१
नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन ॥ ७.२,४.८२
व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम् ॥ ७.२,४.८२
तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि ॥ ७.२,४.८३
त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा ॥ ७.२,४.८३
विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् ॥ ७.२,४.८४
संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ७.२,४.८४
कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः ॥ ७.२,४.८५
त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः ॥ ७.२,४.८५
नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा ॥ ७.२,४.८६
विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते ॥ ७.२,४.८६
भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे ॥ ७.२,४.८७
यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ७.२,४.८७
अन्तःशुचिः शिवे भक्तो विस्रब्धः कीर्तयेद्यदि ॥ ७.२,४.८८
प्रबलैः कर्मभिः पूर्वैः फलं चेत्प्रतिबध्यते ॥ ७.२,४.८८
पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम् ॥ ७.२,४.८८

इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे गौरीशंकरविभूतियोगो नाम चतुर्थो ऽध्यायः