शबरभाष्यम् १-४ अध्यायाः

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search

अध्यायः १:



अथातो धर्मजिज्ञासा // MS_१,१.१ //

लोके येष्व् अर्थेषु प्रसिद्धानि पदानि, तानि, सति सम्भवे, तदर्थान्य् एव सूत्रेष्व् इत्य् अवगन्तव्यम्. नाध्याहारादिभिर् एषां परिकल्पनीयो ऽर्थः, परिभाषितव्यो वा. एवं हि{*१/१*} वेदवाक्यान्य् एवैभिर् व्याख्यायन्ते. इतरथा वेदवाक्यानि व्याख्येयानि स्वपदार्थाश् च व्याख्येयाः. तद् यत्नगौरवं{*१/२*} प्रसज्येत.
तत्र लोके ऽयम् अथशब्दो वृत्ताद् अनन्तरस्य प्रक्रियार्थो दृष्टः. न चेह किञ्चिद् वृत्तम् उपलभ्यते. भवितव्यं तु तेन, यस्मिन् सत्य् अनन्तरं धर्मजिज्ञासावकल्पते. तथा हि प्रसिद्धपदार्थकः स कल्पितो भवति. तत् तु वेदाध्ययनम्. तस्मिन् हि सति सावकल्पते. नैतद् एवम्. अन्यस्यापि कर्मणो ऽनन्तरं धर्मजिज्ञासा युक्ता, प्राग् अपि च वेदाध्ययनात्.
उच्यते - तादृशीं{*१/३*} तु धर्मजिज्ञासाम् अधिकृत्याथशब्दं प्रयुक्तवान् आचार्यः, या वेदाध्ययनम् अन्तरेण न संभवति. कथम्? वेदवाक्यानाम् अनेकविधो विचार इह वर्तिष्यते. अपि च नैव वयम् इह [२]{*१/४*} वेदाध्ययनात् पूर्वं धर्मजिज्ञासायाः प्रतिषेधं शिष्मः{*१/५*}. न ह्य् एतद् एकं वाक्यं पुरस्ताच् च वेदाध्ययनाद् धर्मजिज्ञासां प्रतिषेधिष्यति{*१/६*}, परस्ताच् चानन्तर्यं प्रकरिष्यति. भिद्येत हि तथा वाक्यम्. अन्या हि वचनव्यक्तिर् अस्य पुरस्ताद् वेदाध्यायनाद् धर्मजिज्ञासां प्रतिषेधतः, अन्या च परस्ताद् आनन्तर्यम् उपदिशतः{*१/७*}. वेदान् अधीत्य इत्य्{*१/८*} एकस्यां विधीयते ऽनूद्यानन्तर्यम्, विपरीतम् अन्यस्याम्. अर्थैकत्वाच् चैकवाक्यतां वक्ष्यति{*१/९*}. किं त्व्{*१/१०*} अधीते वेदे द्वयम् आपतति, गुरुकुलाच् च समावर्तितव्यं वेदवाक्यानि च विचारयितव्यानि. तत्र गुरुकुलान् मा समावर्तिष्ट; कथं नु वेदवाक्यानि विचारयेद् इत्य् एवमर्थो ऽयम् उपदेशः.
यद्य् एवम्, न तर्हि वेदाध्ययनं पूर्वं धर्मजिज्ञासायाः{*१/११*}. एवं हि समामनन्ति - वेदम् अधीत्य स्नायाद् इति{*१/१२*}. इह च वेदम् अधीत्य स्नास्यन् धर्मं जिज्ञासमान इमम् आम्नायम् अतिक्रामेत्. न चाम्नायो नामातिक्रमितव्यः.
तद् उच्यते - अतिक्रमिष्याम इमम् आम्नायम्. अनतिक्रामन्तो वेदम् अर्थवन्तं सन्तम् अनर्थकं कल्पयेम{*१/१३*}. दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनं नाम. न च तस्याध्ययनमात्रात्{*१/१४*} तत्रभवन्तो याज्ञिकाः फलं समामनन्ति. यद् अपि च समामनन्तीव, तत्रापि - द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिर् अर्थवादः स्याद् इत्य्{*१/१५*} अर्थवादतां वक्ष्यति. न चाधीतवेदस्य स्नानानन्तर्यम् एतद् विधीयते. न ह्य् अत्रानतर्यस्य वक्ता कश्चिच् छब्दो ऽस्ति. पूर्वकालतायां हि{*१/१६*} क्त्वा स्मर्यते, नानन्तर्ये.
दृष्टार्थता चाध्ययनस्यानन्तर्ये व्याहन्येत. लक्षणया त्व् एषो ऽर्थः स्यात्. न चेदं स्नानम् अदृष्टार्थं विधीयते. किं तु लक्षणयास्नानादिनियमस्य पर्यवसानं वेदाध्ययनसमकालम् आहुः वेदम् अधीत्य स्नायाद्, गुरुकुलान् मा समावर्तिष्टेत्य् अदृष्टार्थतापरिहारायैव.
[३]{*१/१७*} तस्माद् वेदाध्ययनम् एव पूर्वम् अभिनिर्वर्त्याननतरं धर्मो जिज्ञासितव्य इत्य् अथशब्दस्य सामर्थ्यम्. न ब्रूमो ऽन्यस्यापि कर्मणो ऽनन्तरं धर्मजिज्ञासा न कर्तव्या इति, किं तु वेदम् अधीत्य त्वरितेन न स्नातव्यम्, अनन्तरं धर्मो जिज्ञासितव्य इत्य् अथशब्दस्यार्थः.
अतःशब्दो वृत्तस्यापदेशको हेत्वर्थेन{*१/१८*}, यथा क्षेमसुभिक्षो ऽयं देशः, अतो ऽहम् अस्मिन् देशे प्रतिवसामीति. एवम् अधीतो वेदो धर्मजिज्ञासायां हेतुर् ज्ञातः, अनन्तरं धर्मो जिज्ञासितव्यः इत्य् अतःशब्दस्य सामर्थ्यम्. धर्माय हि वेदवाक्यानि विचारयितुम् अनधीतवेदो न शक्नुयात्. अतः, एतस्मात् कारणात्, अनन्तरं धर्मं जिज्ञासितुम् इच्छेद् इत्य् अतःशब्दस्यार्थः.
धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा. सा हि तस्य ज्ञातुम् इच्छा. स पुनः{*१/१९*} कथं जिज्ञासितव्यः? को धर्मः, कथंलक्षणः, कान्य् अस्य साधनानि, कानि साधनाभासानि, किंपरश् चेति. तत्र को धर्मः, कथंलक्षण इत्य् एकेनैव सूत्रेण व्याख्यातं चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्म इति{*१/२०*}. कान्य् अस्य साधनानि, कानि साधनाभासानि, किंपरश् चेति शेषलक्षणेन{*१/२१*} व्याख्यातम्{*१/२२*}. क्व पुरुषपरत्वं क्व वा पुरुषो गुणभूत इत्य् एतासां प्रतिज्ञानां पिण्डस्य एतत् सूत्रम् अथातो धर्मजिज्ञासेति.
धर्मः प्रसिद्धो वा स्याद् अप्रसिद्धो वा. स चेत् प्रसिद्धः, न जिज्ञास्यः{*१/२३*}. अथाप्रसिद्धः, नतराम्. तद् एतद्{*१/२४*} अनर्थकं धर्मजिज्ञासाप्रकरणम्.
अथवार्थवत्. धर्मं प्रति हि विप्रतिपन्ना बहुविदः. केचिद् अन्यं धर्मम् आहुः, केचिद् अन्यम्. सो ऽयम् अविचार्य प्रवर्तमानः कंचिद् एवोपाददानो विहन्येतानर्थं चर्च्छेत्. तस्माद् धर्मो जिज्ञासितव्यः{*१/२५*}. स हि निःश्रेयसेन पुरुषं संयुनक्तीति प्रतिजानीमहे.
तद् अभिधीयते -

NOTES:

  • {१/१: TB: एवं हि; TA: एवं सति; E१,२,३,५,६: एवं}*
  • {१/२: TA, TB: तद् यत्न-; E१: प्रयत्न-; E२,३,६: इति प्रयत्न-; E५: इति यत्न-}*
  • {१/३: E२,३,५, TA, TB, ŚV: तादृशीं; E१,६: मादृशां}*
  • {१/४: E२: १,४; E३: २३; E५: १,९; E६: १,१}*
  • {१/५: E२,५; हिन्तेर् शिष्मः fओल्ग्त् बेइ TA: नापि परस्ताद् आनन्तर्यम्, बेइ E१,३: परस्ताच् च; नछ् Kउमारिल, ŚV १.८४-८५ wउर्दे दिएस् वोन् एइनिगेन् हिन्zउगेfüग्त् (केचिद् अध्याहरन्ति)}*
  • {१/६: E१,२,३,५,६, TB; TA, E१ (व्.ल्.): प्रतिषेधयिष्यति}*
  • {१/७: E१,५, TA, TB; E२,३,६: प्रतिषेधति...उपदिशति}*
  • {१/८: E१,२,३,६, TA; E६, M.परि.: वेदं नानधीत्य; TB: वेदं नाधीत}*
  • {१/९: MS २.१.४६: अर्थैNOTES:अकत्वाद् एकं वाक्यम्, साकाङ्क्षं चेद् विभागे स्यात्}*
  • {१/१०: E२,३,५, TA, TB, Tआत्प्.; E१,६: किं च}*
  • {१/११: E५; E१,२,३,६, TA: पूर्वं गम्यते, TB: पूर्वम्}*
  • {१/१२: BGSऊ. II.६.१ (fरग्लिछ्, ओब् wइर्क्लिछ् दिएसे Sतेल्ले गेमेइन्त् इस्त्}*
  • {१/१३: E१,२,३,५,६;, TA, TB: अवकल्पयेम}*
  • {१/१४: E१,२,३,६, TA; E५, TB: तत्र}*
  • {१/१५: MS ४.३.१}*
  • {१/१६: E५, TB; हि fएह्ल्त् इन् E१,२,३,६, TA}*
  • {१/१७: E२: १,८; E३: २८; E५: १,१४; E६: १,२}*
  • {१/१८: E५, Tआत्प्.; E१,२,३,६, TA, TB: हेत्वर्थः}*
  • {१/१९: पुनः fएह्ल्त् इन् TA, TB}*
  • {१/२०: MS १.१.२}*
  • {१/२१: E१,२,३,५,६, TA, Kआश्., Nय्.रत्.; TB, Tआत्प्.: शेषलक्षणे}*
  • {१/२२: MS ३-१२}*
  • {१/२३: TA, TB, Kआश्.; E१,२,३,५,६, Nय्.रत्.: जिज्ञासितव्यः}*
  • {१/२४: E१,२,३,५,६, TA; TB: उभयत्रापि}*
  • {१/२५: TB; E१,२,३,५,६, TA: जिज्ञासितव्य इति}*


____________________________________________


चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मः // MS_१,१.२ //

चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम् आहुः. आचार्य[४]{*१/२६*}चोदितः करोमीति हि दृश्यते. लक्ष्यते येन, तल् लक्षणम्. धूमो लक्षणम् अग्नेर् इति हि वदन्ति. तया यो लक्ष्यते, सो ऽर्थः पुरुषं निःश्रेयसेन संयुनक्तीति प्रतिजानीमहे. चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टम् इत्य् एवंजातीयकम् अर्थं शक्नोत्य् अवगमयितुम्, नान्यत् किंचनेन्द्रियम्.
नन्व् अतथाभूतम् अप्य् अर्थं ब्रूयाच् चोदना, यथा यत्किंचन लौकिकं वचनं नद्यास् तीरे फलानि सन्तीति. तत् तथ्यम् अपि भवति, वितथम् अपि भवतीति.

उच्यते - विप्रतिषिद्धम् इदम् अभिधीयते{*१/२७*} ब्रवीति च वितथं चेति. ब्रवीतीति उच्यते ऽवबोधयति, बुध्यमानस्य निमित्तं भवतीति. यस्मिंश् च निमित्तभूते सत्य् अवबुध्यते, सो ऽवबोधयति. यदि च चोदनायां सत्याम् अग्निहोत्रात् स्वर्गो भवतीत्य् अवगम्यते{*१/२८*}, कथम् उच्यते न तथा भवतीति. अथ न तथा भवति{*१/२९*}, कथम् अवबुध्यते. असन्तम् अर्थम् अवबुध्यत इति विप्रतिषिद्धम्.
न च स्वर्गकामो यजेतेत्य्{*१/३०*} अतो वचनात् संदिग्धम् अवगम्यते भवति वा स्वर्गो न वा भवतीति. न च निश्चितम् अवगम्यमानम् इदं मिथ्या स्यात्. यो हि जनित्वा प्रध्वंसते नैतद् एवम् इति, स मिथ्याप्रत्ययः. न चैष कालान्तरे पुरुषान्तरे ऽवस्थान्तरे देशान्तरे वा विपर्येति. तस्माद् अवितथः. तस्माद् अवितथः.
यत् तु लौकिकं वचनम्, तच् चेत् प्रत्ययितात् पुरुषाद् इन्द्रियविषयं वा, अवितथम् एव तत्. अथाप्रत्ययितात् पुरुषाद् अनिन्द्रियविषयं वा, तत्{*१/३१*} पुरुषबुद्धिप्रभवम् अप्रमाणम्. अशक्यं हि तत् पुरुषेण ज्ञातुम् ऋते वचनात्. अपरस्मात् पौरुषेयाद् वचनाद् अवगतम् इति चेत्, तद् अपि तेनैव तुल्यम्. नैवंजातीयकेष्व् अर्थेषु पुरुषवचनं प्रामाण्यम् उपैति, जात्यन्धानाम् इव वचनं रूपविशेषेषु.
नन्व् अविदुषाम्{*१/३२*} उपदेशो नावकल्पते. उपदिष्टवन्तश् च मन्वादयः. तस्मात् पुरुषाः{*१/३३*} सन्तो विदितवन्तश्{*१/३४*} च. यथा चक्षुषा रूपम् उपलभ्यत इति दर्शनाद् एवावगतम्.
उच्यते - उपदेशो{*१/३५*} हि व्यामोहाद् अपि भवति. असति व्यामोहे वेदाद् अपि भवति. अपि च पौरुषेयाद् वचनाद् एवम् अयं पुरुषः वेदेति भवति प्रत्ययः, न एवम् अयम् अर्थ इति. विप्लवते खल्व् अपि कश्चित् पुरुषकृताद् वचनात् प्रत्ययः. न तु वेदवचनस्य मिथ्यात्वे किंचन प्रमाणम् अस्ति.
ननु सामान्यतो दृष्टं भविष्यति{*१/३६*}. पौरुषेयं वचनं वितथम् उपलभ्य वचनसामान्याद्{*१/३७*} वेदवचनं मिथ्येत्य् अनुमीयते{*१/३८*}.
न, अन्यत्वात्. न ह्य् अन्यस्य वितथभावे{*१/३९*} ऽन्यस्य वैतथ्यं भवितुम् अर्हति{*१/४०*}, अन्यत्वाद् एव. न हि देवदत्तस्य श्यामत्वे यज्ञदत्तस्यापि श्यामत्वं भवितुम् अर्हति. अपि च पुरुषवचनसाधर्म्याद् वेदवचनं वितथम्{*१/४१*} इत्य् अनुमानम्{*१/४२*}. प्रत्यक्षस् तु वेदवचने{*१/४३*} प्रत्ययः. न चानुमानं प्रत्यक्षविरोधि{*१/४४*} प्रमाणं भवति{*१/४५*}. तस्माच् चोदनालक्षणो ऽर्थः{*१/४६*} श्रेयस्करः. एवं तर्हि श्रेयस्करो जिज्ञासितव्यः. किं धर्मजिज्ञासया? उच्यते - य एव श्रेयस्करः, स एव धर्मशब्देनोच्यते. कथम् अवगम्यते{*१/४७*}? यो हि यागम् अनुतिष्ठति, तं धार्मिक इति समाचक्षते. यश् च यस्य कर्ता, स तेन व्यपदिश्यते{*१/४८*}, यथा पाचको लावक इति. तेन यः पुरुषं निःश्रेयसेन संयुनक्ति, स एव{*१/४९*} धर्मशब्देनोच्यते. न केवलं लोके, वेदे ऽपि -
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः/
तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन्//

इत्य्{*१/५०*} यजतिशब्दवाच्यम्{*१/५१*} एव धर्मं{*१/५२*} समानन्ति. उभयम् इह चोदनया लक्ष्यते, अर्थो ऽनर्थश् च. को ऽर्थः? यो निःश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादिः. को ऽनर्थः? यः प्रत्यवायाय श्येनो वज्र इषुर् इत्य् एवमादिः. तत्रानर्थो धर्म उक्तो मा भूद् इत्य् अर्थग्रहणम्{*१/५३*}. कथं पुनर् असाव् अनर्थः? हिंसा हि सा, सा च{*१/५४*} प्रतिषिद्धा{*१/५५*}. कथं पुनर् असाव् अनर्थः कर्तव्यतयोपदिश्यते{*१/५६*}? उच्यते - नैव श्येनादयः कर्तव्यतया विज्ञायन्ते. यो हि हिंसितुम् इच्छेत्, तस्यायम् अभ्युपाय इति हि तेषाम् उपदेशः. श्येनेनाभिचरन् यजेतेति{*१/५७*} हि समामनन्ति, नाभिचरितव्यम् इति.
नन्व् अशक्तम् इदं सूत्रम् इमाव् अर्थाव् अभिवदितुम्, चोदना[६]{*१/५८*}लक्षणो धर्मो नेन्द्रियादिलक्षणः, अर्थश् च धर्मो नानर्थ इति. एकं हीदं वाक्यम्. तद् एवं सति भिद्येत.
उच्यते - यत्र वाक्याद् एवार्थो{*१/५९*} ऽवगम्यते, तत्रैवम्. तत् तु वैदिकेषु, न सूत्रेषु. अन्यतो ऽवगते ऽर्थे सूत्रम् एवमर्थम्{*१/६०*} इत्य् अवगम्यते, तेन चैकदेशः सूत्र्यत इति{*१/६१*} सूत्रम्. तत्र भिन्नयोर् एव वाक्ययोर् इमाव् एकदेशाव् इत्य् अवगन्तव्यम्. अथवा अर्थस्य सतश् चोदनालक्षणस्य धर्मत्वम् उच्यत{*१/६२*} इत्य् एकार्थम्{*१/६३*} एवेति.

NOTES:

  • {१/२६: E२: १,१४; E३: ३६; E५: १,२०; E६: १,३}*
  • {१/२७: E५, TB, TC, Kआश्., Nय्. रत्.; E१,२,३,६, TA, A: उच्यते}*
  • {१/२८: TB, TC; E१,२,३,५,६, TA, A: गम्यते}*
  • {१/२९: TB, TC; E१,२,३,५,६, TA, A: भवतीति}*
  • {१/३०: E१,२,३,५,६, TA, A; TC, Tआत्प्.: अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम; TB: अग्निहोत्रात् स्वर्गो भवति}*
  • {१/३१: E५, TA, TB, TC, A; E१,२,३,६: तावत्}*
  • {१/३२: व्.ल्.: न च विदुषां (NR अद् ŚV, S.१५५); Mइत्तेइलुन्ग् वोन् Pरोf. Sलजे}*
  • {१/३३: E५, TA, TB, TC, A; E१,२,३,६: पुरुषात्}*
  • {१/३४: E१,२,३,५,६, TA, A; TB, TC: विदितवन्तः}*
  • {१/३५: E५, TA, TB, TC, Tआत्प्., Kआश्.; E१,२,३,६, Nय.रत्.: उपदेशा...भवन्ति...भवन्ति}*
  • {१/३६: TB, TC, Kआश्.; E१,२,३,५,६, TA, A, Tआत्प्. ओम्}*
  • {१/३७: TC, Tआत्प्., Kआश्.; E१,२,३,५,६, TA, TB, A: -साम्याद्}*
  • {१/३८: TC, A, Kआश्.: वेदवचनं मिथ्येत्य् अनुमीयते; E१,२,३,५,६, TA: इदम् अपि वितथम् अवगम्य-ते; Tआत्प्.: वैदिकम् अपि तथा स्यात्}*
  • {१/३९: E१,२,३,५,६, TA, TB, A; TC, Kआश्.: वैतथ्ये}*
  • {१/४०: E१,२,३,५,६, TA; TB, TC, Tआत्प्.: भवति}*
  • {१/४१: E१,२,३,५,६, TA, TB, TC; A, Kआश्., Nय्.रत्.: मिथ्या; Tआत्प्.: अप्रमाणम्}*
  • {१/४२: TA, A, Tआत्प्., Kआश्., Nय्.रत्.; E५, TB, TC: अनुमानाद् अवगम्यते; E१,२,३,६: अनुमानं व्यप-देशाद् अवगम्यते}*
  • {१/४३: TA, TB, TC, A, Tआत्प्., Kआश्., TSP; E१,२,३,५,६, Nय्.रत्.: वेदवचनेन}*
  • {१/४४: E१,२,३,५,६, TA, A; TB, TC: -विरोधे; Tआत्प्., Nय्.रत्.: -विरुद्धम्}*
  • {१/४५: E१,२,३,५,६, TA, TB, A, TSP; TC, Tआत्प्.: भवितुम् अर्हति, Nय्.रत्.: आत्मानं लभते}*
  • {१/४६: TA, TC, Kआश्., Nय्.रत्. ओम्. ऽर्थः}*
  • {१/४७: TA, TB, TC, A, TSP; E१,२,३,५,६: अवगम्यताम्}*
  • {१/४८: E१,२,३,५,६, TA, A; TB, TC: समाख्यायते, TSP: आख्यायते}*
  • {१/४९: E२,३,५,६ TC, TSP; E१, TB, TA, A ओम्. एव}*
  • {१/५०: Tऐत्.S. ३.५.११.५}*
  • {१/५१: TB, TC: -वाच्ये}*
  • {१/५२: TB, TC: धर्मशब्दं}*
  • {१/५३: TB, TC, Kआश्.: इत्य् एवमर्थम् अर्थग्रहनम्}*
  • {१/५४: E५, TA, TB, TC, Tआत्प्., Kआश्.; E१,२,३,६: हिंसा च}*
  • {१/५५: TB, TC; E१,२,३,५,६, TA, A: प्रतिषिद्धेति}*
  • {१/५६: E१,२,३,५,६, TA, TB, Kआश्., Nय. रत्.: कर्तव्यतया; A, Tआत्प्., Kआश्., Nय्.रत्.: कर्तव्या}*
  • {१/५७: Āप्ŚS २२.४.१३ (१७)}*
  • {१/५८: E२: १,२२; E३: ९६; E५: १,३८; E६: १,४}*
  • {१/५९: TB, TC, Kआश्.; E१,२,३,५,६, TA, A, Tआत्प्. ओम्. एव}*
  • {१/६०: TB, TC, Kआश्.; E१,२,३,५,६, TA, A: एवमर्थम् इदम्}*
  • {१/६१: Vग्ल्. YD, E१, S.२/२३-२४: सूचनात् सूत्रम्; सूचयति तांस् तान् अर्थविशेषान् इति सूत्रम्/}*
  • {१/६२: Tआत्प्., Kआश्. ओम्. उच्यते}*
  • {१/६३: E१,२,३,५,६, TA, TB, A, Kआश्., Nय्.रत्.; TC, Tआत्प्.: एकार्थत्वम्}*


____________________________________________


तस्य निमित्तपरीष्टिः // MS_१,१.३ //

उक्तम् अस्माभिश् चोदनानिमित्तं धर्मस्य ज्ञानम् इति. तत् प्रतिज्ञामात्रेणोक्तम्. इदानीं तस्य निमित्तं परीक्षिष्यामहे, किं चोदनैवोतान्यद्{*१/६४*} अपीति. तस्मान् न तावन् निश्चीयते चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्म इति.
तद् उच्यते -

NOTES:

  • {१/६४: E५, TA, TB, TC, A; E१,२,३,६: इत्य् अन्यद्}*


____________________________________________


सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् अनिमित्तम्, विद्यमानोपलंभनत्वात् // MS_१,१.४ //

इदं परीक्ष्यते - प्रत्यक्षं तावद् अनिमित्तम्. किं कारणम्? एवंलक्षणकं हि तत् - सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम्. सतीन्द्रियार्थसंबन्धे या पुरुषस्य बुद्धिर् जायते, तत् प्रत्यक्षम्. भविष्यंश् चैषो ऽर्थो न ज्ञानकाले ऽस्ति{*१/६५*}. सतश् चैतद् उपलम्भनम्, नासतः. अतः प्रत्यक्षम् अनिमित्तम्.
बुद्धिर् वा जन्म वा संनिकर्षो वेति नैषां कस्यचिद् अवधारणार्थम् एतत् सूत्रम्. सतीन्द्रियार्थसंप्रयोगे, नासतीत्य् एतावद् अवधार्यते. अनेकस्मिन्न् अवधार्यमाणे भिद्येत वाक्यम्. प्रत्यक्षपूर्वकत्वाच् चानुमानोपमानार्थापत्तीनाम् अप्य् अकारणत्वम्{*१/६६*}. अभावो ऽपि नास्ति, यतः -

NOTES:

  • {१/६५: TB, TC; E१,२,३,५,६, TA, A: अस्तीति}*
  • {१/६६: E१,२,३,५,६, TA, A: अकारणत्वम् इति}*


____________________________________________


औत्पत्तिकस् तु शब्दस्यार्थेन संबन्धस् तस्य ज्ञानम् उपदेशो ऽव्यतिरेकश् चार्थे ऽनुपलब्धे, तत् प्रमाणं बादरायणस्य, अनपेक्षत्वात् // MS_१,१.५ //

औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूमः. उत्पत्तिर् हि{*१/६७*} भाव उच्यते लक्षणया. अवियुक्तः शब्दार्थयोर् भावः संबन्धेन{*१/६८*}, नोत्पन्नयोः पश्चात् संबन्धः. औत्पत्तिकः शब्दस्यार्थेन संबन्धस् तस्याग्निहोत्रादिलक्षणस्य धर्मस्य निमित्तं प्रत्यक्षादिभिर् अनवगतस्य{*१/६९*}. कथम्? उपदेशो हि भवति. उपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योच्चारणम्. अव्यतिरेकश् च भवति तस्य{*१/७०*} ज्ञानस्य. न हि तद् उत्पन्नं{*१/७१*} ज्ञानं विपर्येति. यच् च नाम ज्ञानम् उत्पन्नं{*१/७२*} न विपर्येति, न तच् छक्यते वक्तुं नैतद् एवम् इति, यथा विज्ञायते{*१/७३*}, न तथा भवति, यथैतन् न विज्ञायते, तथैतद् इति. अन्यद् अस्य हृदये, अन्यद् वाचि स्यात्. एवं वदतो विरुद्धम् इदम् अवगम्यत{*१/७४*} अस्ति नास्ति चेति{*१/७५*}. तस्मात् तत् प्रमाणम्, अनपेक्षत्वात्. न ह्य् एवं सति प्रत्ययान्तरम् अपेक्षितव्यं पुरुषान्तरं वा. स्वयंप्रत्ययो{*१/७६*} हि असौ. बादरायणस्येदं{*१/७७*} मतं कीर्त्यते बादरायणं पूजयितुं नात्मीयं मतं पर्युदसितुम्.
वृत्तिकारस् त्व् अन्यथेमं ग्रन्थं वर्णयांचकार तस्य निमित्तपरीष्टिर् इत्य् एवमादिम् - न परीक्षितव्यं निमित्तम्. प्रत्यक्षादीनि हि प्रसिद्धानि प्रमाणानि तदन्तर्गतं च शास्त्रम्. अतस् तद् अपि न परीक्षितव्यम्.
ननु{*१/७८*} व्यभिचारात् परीक्षितव्यं निमित्तम्{*१/७९*}. शुक्तिका हि रजतवत् प्रकाशते यतस्, तेन प्रत्यक्षं व्यभिचरति, तन्मूलत्वाच् चानुमानादीन्य् अपि. तत्रापरीक्ष्य प्रवर्तमानो ऽर्थाद् विहन्येत अनर्थं चाप्नुयात् कदाचित्.
नैतद् एवम्. यत् प्रत्यक्षम्, [८]{*१/८०*} न तद् व्यभिचरति. यद् व्यभिचरति, न तत् प्रत्यक्षम्. किं तर्हि प्रत्यक्षम्?
तत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म सत् प्रत्यक्षम्{*१/८१*}.
यद्विषयं ज्ञानम्, तेनैव संप्रयोग इन्द्रियाणां पुरुषस्य बुद्धिजन्म सत् प्रत्यक्षम्. यद् अन्यविषयं ज्ञानम् अन्यसंप्रयोगे भवति, न तत् प्रत्यक्षम्. कथं पुनर् इदम् अवगम्यत इदम् तत्संप्रयोगे{*१/८२*}, इदम् अन्यसंप्रयोग{*१/८३*} इति. यन् नान्यसंप्रयोगे, तत् तत्संप्रयोगे. एतद्विपरीतम् अन्यसंप्रयोग इति. कथं ज्ञायते{*१/८४*}, यदा हि शुक्तिकायाम् अपि रजतं मन्यमनो रजतसंनिकृष्टं मे चक्षुर् इति मन्यते? बाधकं हि यत्र ज्ञानम् उत्पद्यते नैतद् एवम्, मिथ्या-ज्ञानम् इदम् इति, तद् अन्यसंप्रयोगे, विपरीतं तत्संप्रयोग इति. प्राग् बाधकज्ञानोत्पत्तेः कथम् अवगम्यते, यदा न तत्काले संयग्ज्ञानस्य मिथ्याज्ञानस्य च कश्चिद् विशेषः? यदा{*१/८५*} क्षुदादिभिर्{*१/८६*} उपहतं मनो भवति, इन्द्रियं वा तिमिरादिभिः, सौक्ष्म्यादिभिर् वा बाह्यो विषयः, ततो मिथ्याज्ञानम्, अनुपहतेषु संयग्ज्ञानम्. इन्द्रियमनोर्थसंनिकर्षो हि ज्ञानस्य{*१/८७*} हेतुः, असति तस्मिन् अज्ञानात्{*१/८८*}. तदन्तर्गतो दोषो मिथ्याज्ञानस्य हेतुः. दुष्टेषु हि ज्ञानं मिथ्या भवति. कथम् अवगम्यते? दोषापगमे संप्रतिपत्तिदर्शनात्. कथं दुष्टादुष्टावगम इति चेत्, प्रयत्नेनान्विच्छन्तो न चेद् दोषम् उपलभेमहि{*१/८९*}, प्रमाणाभावाद् अदुष्टम् इति मन्येमहि. तस्माद् यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः, स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्य इति.
ननु सर्व एव निरालम्बनः स्वप्नवत् प्रत्ययः. प्रत्ययस्य हि निरालम्बनता स्वभाव उपलक्षितः{*१/९०*} स्वप्ने. जाग्रतो ऽपि स्तम्भ इति वा कुड्यम्{*१/९१*} इति वा प्रत्यय एव भवति. तस्मात् सो ऽपि निरालम्बनः.
उच्यते - स्तम्भ इति जाग्रतो बुद्धिः सुपरिनिश्चिता, कथं विपर्यसिष्यति{*१/९२*}? स्वप्ने ऽप्य् एवम् एव सुपरिनिश्चितासीत् प्राक्{*१/९३*} प्रबोधनात्{*१/९४*}. न तत्र कश्चिद् विशेष इति चेत्{*१/९५*}, न, स्वप्ने विपर्ययदर्शनाद् अविपर्य[९]{*१/९६*}याच् चेतरस्मिन्. तत्सामान्याद् इतरत्रापि भविष्यतीति चेत्. यदि प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययस्य मिथ्याभावः, जाग्रत्प्रत्ययस्यापि भवितुम्{*१/९७*} अर्हति. अथ प्रतीतिस् तथाभावस्य हेतुः{*१/९८*}, न शक्यते प्रत्ययाद् अयं{*१/९९*} अन्य इति वदितुम्{*१/१००*}. अन्यतस् तु{*१/१०१*} स्वप्नप्रत्ययस्य मिथ्याभावो विपर्ययाद् अवगतः. कुत इति चेत्. सनिद्रस्य मनसो दौर्बल्यान् निद्रा मिथ्याभावस्य हेतुः स्वप्नादौ स्वप्नान्ते च. सुषुप्तस्य प्रत्ययाभाव एव{*१/१०२*}. अचेतयन् एव हि सुषुप्त इत्य् उच्यते. तस्माज् जाग्रतः प्रत्ययो न{*१/१०३*} मिथ्येति. ननु जाग्रतो ऽपि करणदोषः स्यात्? यदि स्यात्, अवगम्येत. स्वप्नदर्शनकाले ऽपि नावगम्यत इति चेत्. तन् न{*१/१०४*}. प्रबुद्धो ह्य् अवगच्छति - निद्राक्रान्तं मे मन आसीद् इति.
शून्यस् तु. कथम्? अर्थज्ञानयोर् आकारभेदं नोपलभामहे. प्रत्यक्षा च नो बुद्धिः. अतस् तद्भिन्नम् अर्थरूपं नाम न किंचिद् अस्तीति पश्यामः.
स्याद्{*१/१०५*} एतद् एवम्, यद्य् अर्थाकारा बुद्धिः स्यात्. निराकारा तु नो बुद्धिः, आकारवान् बाह्यो ऽर्थः.
स हि{*१/१०६*} बहिर्देशसंबद्धः प्रत्यक्षम् उपलभ्यते. अर्थविषया हि प्रत्यक्षबुद्धिर् न बुद्ध्यन्तरविषया. क्षणिका हि सा न बुद्ध्यन्तरकालम् अवस्थास्यत इति{*१/१०७*}. उत्पद्यमानैवासौ ज्ञायते ज्ञापयति चार्थान्तरं प्रदीपवद् इति यद्य्{*१/१०८*} उच्येत{*१/१०९*}, तन् न. न ह्य् अज्ञाते ऽर्थे कश्चिद् बुद्धिम् उपलभते, ज्ञाते त्व् अनुमानाद् अवगच्छति. तत्र यौगपद्यम् अनुपपन्नम्.
ननु उत्पन्नायाम् एव बुद्धाव् अर्थो ज्ञात{*१/११०*} इत्य् उच्यते नानुत्पन्नायाम्. अतः पूर्वं बुद्धिर् उत्पद्यते, पश्चाज् ज्ञातो ऽर्थः. ननु उत्पन्नायाम् एव बुद्धाव् अर्थो ज्ञात इत्य् उच्यते नानुत्पन्नायाम्. अतः पूर्वं बुद्धिर् उत्पद्यते, पश्चाज् ज्ञातो ऽर्थः. सत्यम्. पूर्वं बुद्धिर् उत्पद्यते, न [१०]{*१/१११*} तु पूर्वं ज्ञायते. भवति हि कदाचिद् एतत्, यज् ज्ञातो{*१/११२*} ऽर्थः सो ऽज्ञात इत्य् उच्यते. न च अर्थव्यपदेशम् अन्तरेण बुद्धेः रूपोपलम्भनम्{*१/११३*}. तस्मान् नाव्यपदेश्या{*१/११४*} बुद्धिर्, अव्यपदेश्यं च नः प्रत्यक्षम्{*१/११५*}. तस्माद् अप्रत्यक्षा बुद्धिः.
अपि च कामम् एकरूपत्वे बुद्धेर् एवाभावः, न त्व्{*१/११६*} अर्थस्य प्रत्यक्षस्य सतः{*१/११७*}. न चैकरूप्यम्. निराकाराम्{*१/११८*} एव हि बुद्धिम् अनुमिमीमहे, साकारं चार्थं प्रत्यक्षम् एवावगच्छामः. तस्माद् अर्थालम्बनः प्रत्ययः.
अपि च नियतनिमित्तस् तन्तुष्व् एवोपादीयमानेषु पटप्रत्ययः. इतरथा तन्तूपादाने{*१/११९*} ऽपि कदाचिद् घटबुद्धिर् अविकलेन्द्रियस्य स्यात्. न चैवम् अस्ति. तस्मान्{*१/१२०*} न निरालम्बनः प्रत्ययः. अतो न व्यभिचरति प्रत्यक्षम्.
अनुमानं ज्ञातसंबन्धस्य एकदेशदर्शनाद् एकदेशान्तरे ऽसंनिकृष्टे ऽर्थे बुद्धिः. तत् तु द्विविधं प्रत्यक्षतोदृष्टसंबन्धं सामान्यतोदृष्टसंबन्धं च. तत्र{*१/१२१*} प्रत्यक्षतोदृष्टसंबन्धं यथा धूमाकृतिदर्शनाद् अग्न्याकृतिविज्ञानम्. सामान्यतोडृष्टसंबन्धं च यथा देवदत्तस्य गतिपूर्विकं देशान्तरप्राप्तिम् उपलभ्यादित्ये ऽपि{*१/१२२*} गतिस्मरणम्.
शास्त्रं शब्दविज्ञानाद् असंनिकृष्टे ऽर्थे विज्ञानम्.
उपमानम् अपि सादृश्यम् असंनिकृष्टे ऽर्थे बुद्धिम् उत्पादयति, यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्य.
अर्थापत्तिर् अपि दृष्टः श्रुतो वार्थो ऽन्यथा नोपपद्यत इत्य् अर्थकल्पना, यथा जीवतो देवदत्तस्य{*१/१२३*} गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्य अदृष्टस्य कल्पना.
अभावो ऽपि प्रमाणाभावो नास्तीत्य् अस्यार्थस्यासंनिकृष्टस्य. तस्मात् प्रसिद्धत्वान् न परीक्षितव्यं निमित्तम्.
ननु प्रत्यक्षादीन्य् अन्यानि भवन्तु नाम प्रमाणानि, शब्दस् तु न प्रमाणम्. कुतः -
अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात्{*१/१२४*}.
अनिमित्तम् अप्रमाणं शब्दः. यो ह्य् उपलम्भनविषयो [११]{*१/१२५*} नोपलभ्यते, स नास्ति, यथा शशस्य विषाणम्. उपलम्भनानि{*१/१२६*} चेन्द्रियाणि पश्वादीनाम्. न च पशुकामेष्ट्यनन्तरं पशव उपलभ्यन्ते. अतो नेष्टिः पशुफला. कर्मकाले च कर्मफलेन{*१/१२७*} भवितव्यम्. यत्कालं हि
मर्दनम्, तत्कालं मर्दनसुखम्.
कालान्तरे फलं दास्यतीति चेत्, न, न कालान्तरे फलम् इष्टेर् इत्य् अवगच्छामः. कुतः? यदा तावद् असौ विद्यमाना आसीत्, तदा फलं न दत्तवती. यदा फलम् उत्पद्यते, तदासौ नास्ति. असती च कथं दास्यति? अपि च कर्मकाल एव फलं श्रूयते - यागः करणम् इति वाक्याद्{*१/१२८*} अवगम्यते, करणं चेद् उत्पन्नम्, कार्येण भवितव्यम् इति{*१/१२९*}. प्रत्यक्षं च फलकारणम् अन्यद् उपलभामहे{*१/१३०*}. न च दृष्टे कारणे सत्य् अदृष्टं कल्पयितुं शक्यते{*१/१३१*}, प्रमाणाभावात्. एवं दृष्टापचारस्य वेदस्य स्वर्गाद्य् अपि फलं न भवतीति मन्यामहे.
दृष्टविरुद्धम् अपि भवति किंचिद् वैदिकं{*१/१३२*} वचनम्. पात्रचयनं विधायाह - स एष यज्ञायुधी यजमानो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकं यातीति{*१/१३३*} प्रत्यक्षं शरीरं{*१/१३४*} व्यपदिशति. न च तत् स्वर्गं लोकं याति. प्रत्यक्षं हि तद् दह्यते. न चैष यातीति विधिशब्दः. एवंजातीयकं च प्रमाणविरुद्धं वचनम् अप्रमाणम् अम्बुनि मज्जन्त्य् अलाबूनि, ग्रावानः प्लवन्त इति{*१/१३५*} यथा. तत्सामान्याद् अग्निहोत्रादिचोदनास्व्{*१/१३६*} अप्य् अनाश्वासः. तस्मान् न चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मः.
औत्पत्तिकस् तु शब्दस्यार्थेन संबन्धस् तस्य ज्ञानम्{*१/१३७*}.
तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति. अपौरुषेयः शब्दस्यार्थेन संबन्धस् तस्याग्निहोत्रादिलक्षणस्यार्थस्य{*१/१३८*} ज्ञानं प्रत्यक्षादिभिर्{*१/१३९*} अनवगम्यमानस्य. तथा च{*१/१४०*} चोदनालक्षणः संयक्प्रत्यय{*१/१४१*} इति. पौरुषेये हि सति संबन्धे{*१/१४२*} यः प्रत्ययः, तस्य मिथ्याभाव आशङ्क्येत. परप्रत्ययो [१२]{*१/१४३*} हि तदा{*१/१४४*} स्यात्. अथ शब्दे ब्रुवति कथं मिथ्येति? न हि तदानीम् अन्यतः पुरुषाद् अवगमः{*१/१४५*}. ब्रवीतीत्य्{*१/१४६*} उच्यत अवबोधयति{*१/१४७*}, बुध्यमानस्य निमित्तम् भवतीति{*१/१४८*}. शब्दे चेन्{*१/१४९*} निमित्तभूते{*१/१५०*} स्वयम् अवबुध्यते{*१/१५१*}, कथं विप्रलब्धं ब्रूयान् नैतद् एवम् इति. न चास्य चोदना स्याद् वा न वेति सांशयिकं प्रत्ययम् उत्पादयति. न च मिथ्यैतद् इति कालान्तरे देशान्तरे ऽवस्थान्तरे पुरुषान्तरे वा पुनर् अव्यपदेश्यः प्रत्ययो{*१/१५२*} भवति. यो ऽप्य् अन्यप्रत्ययविपर्यासं{*१/१५३*} दृष्ट्वात्रापि विपर्यसिष्यतीत्य् आनुमानिकः प्रत्यय उत्पद्यते, सो ऽप्य् अनेन प्रत्यक्षेण प्रत्ययेन{*१/१५४*} विरुध्यमानो बाध्यते. तस्माच् चोदनालक्षण एव धर्मः.
स्याद् एतद् एवम्{*१/१५५*} - नैव शब्दस्यार्थेनास्ति{*१/१५६*} संबन्धः, कुतो ऽस्य पौरुषेयता वेति. कथम्? स्याच् चेद् अर्थेन संबन्धः, क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्याताम्,

यदि{*१/१५७*} संश्लेषलक्षणं संबन्धम्{*१/१५८*} अभिप्रेत्योच्यते. कार्यकारणनिमित्तनैमित्तिकाश्रयाश्रयिभावयौनादयस्{*१/१५९*} तु संबन्धाः शब्दस्यानुपपन्ना एवेति.
उच्यते - यो ऽत्र व्यपदेश्यः संबन्धः, तम् एकं न व्यपदिशति भवान्, प्रत्यय्यस्य प्रत्यायकस्य च यः संज्ञासंज्ञिलक्षणः संबन्धस् तम्{*१/१६०*} इति. आह - यदि प्रत्यायकः शब्दः, प्रथमश्रुतः किं न प्रत्याययति? उच्यते - सर्वत्र नो दर्शनं प्रमाणम्. प्रत्यायकेति हि प्रत्ययं दृष्ट्वावगच्छामः, न प्रथमश्रुत इति प्रथमश्रवणे प्रत्ययम् अदृष्ट्वा. यावत्कृत्वः श्रुताद् अर्थावगमः. यथा चक्षुर् द्रष्ट्र् न बाह्येन प्रकाशेन विना प्रकाशयतीत्य् अद्रष्टृ न भवति.
यदि [१३]{*१/१६१*} प्रथमश्रुतो न प्रत्याययति, कृतकस् तर्हि शब्दस्यार्थेन संबन्धः. कुतः? स्वभावतो ह्य् असंबन्धाव् एतौ शब्दार्थौ. मुखे हि शब्दम् उपलभामहे, भूमाव् अर्थम्. शब्दो ऽयं न त्व् अर्थः, अर्थो ऽयं न शब्देति च व्यपदिशन्ति. रूपभेदो ऽपि भवति. गौर् इतीमं शब्दम् उच्चारयन्ति, सास्नादिमन्तम् अर्थम् अवबुध्यन्त{*१/१६२*} इति. पृथग्भूतयोश् च यः संबन्धः, स{*१/१६३*} कृतको दृष्टः, यथा रज्जुघटयोर् इति. अथ गौर् इत्य् अत्र कः शब्दः? गकारौकारविसर्जनीया इति भगवान् Uपवर्षः. श्रोत्रग्रहणे ह्य् अर्थे लोके शब्दशब्दः प्रसिद्धः. ते च श्रोत्रग्रहणाः.
यद्य् एवम्, अर्थप्रत्ययो नोपपद्यते. कथम्? एकैकाक्षरविज्ञाने ह्य्{*१/१६४*} अर्थो नोपलभ्यते. न चाक्षरव्यतिरिक्तो ऽन्यः कश्चिद् अस्ति समुदायो नाम, यतो ऽर्थप्रतिपत्तिः स्यात्. यदा हि{*१/१६५*} गकारः, न तदौकारादिविसर्जनीयौ. यदौकारविसर्जनीयौ, न तदा गकारः. अतो गकारादिव्यतिरिक्तो ऽन्यो गोशब्दो{*१/१६६*} ऽस्ति, यतो ऽर्थप्रतिपत्तिः स्यात्. अन्तर्हिते ऽपि{*१/१६७*} शब्दे स्मरणाद् अर्थप्रत्यय इति चेत्{*१/१६८*}, न. स्मृतेर् अपि क्षणिकत्वाद् अक्षरैस् तुल्यता.
पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितो ऽन्त्य वर्णः प्रत्यायक{*१/१६९*} इत्य् अदोषः. नन्व् एवम् अपि{*१/१७०*} शब्दाद् अर्थं प्रतिपद्यामह इति लौकिकं वचनम् अनुपपन्नं स्यात्{*१/१७१*}.
उच्यते - यदि नोपपद्यते, अनुपपन्नं नाम. न हि लौकिकं वचनम् अनुपपन्नम् इत्य् एतावता प्रत्यक्षादिभिर् अनवगम्यमानो{*१/१७२*} ऽर्थः शक्यो ऽभ्युपगन्तुम्{*१/१७३*}. लौकिकानि वचनान्य् उपपन्नार्थान्य् अनुपपन्नार्थानि च दृश्यन्ते, यथा देवदत्त, गाम् अभ्याजेत्य् एवमादीनि दश दाडिमानि षड् अपूपा इत्य् एवमादीनि च.
ननु च शास्त्रकारा अप्य् एवम् आहुः पूर्वापरीभूतं भावम् आख्याते[१४]{*१/१७४*}नाचष्टे व्रजति, पचतीत्य् उपक्रमप्रभृत्य् अपवर्गपर्यन्तम् इति{*१/१७५*} यथा. न शास्त्रकारवचनम् अप्य् अलम् इमम् अर्थम् अप्रमाणकम् उपपादयितुम्.
अपि च नैवैतद्{*१/१७६*} अनुपपन्नार्थम्. अक्षरेभ्यः संस्कारः, संस्काराद् अर्थप्रतिपत्तिर् इति भवन्त्य्{*१/१७७*} अर्थप्रत्पत्ताव् अक्षराणि निमित्तम्. गौण एष{*१/१७८*} शब्द इति चेत्, न गौणो ऽक्षरेषु निमित्तभावः, तद्भावे भावात् तदभावे चाभावात्. अथापि गौणः स्यात्, न गौणः शब्दो मा भूद् इत्य् एतावता{*१/१७९*} प्रत्यक्षादिभिर् अनवगम्यमानो ऽर्थः शक्यः परिकल्पयितुम्. न ह्य् अग्निर् माणवक इत्य् उक्ते ऽग्निशब्दो गौणो मा भूद् इति ज्वलन एव माणवक इत्य् अध्यवसीयते. न च प्रत्यक्षो गकारादिभ्यो ऽन्यो गोशब्द इति, भेददर्शनाभावाद् अभेददर्शनाच् च. गकारादीनि हि प्रत्यक्षाणि. तस्माद् गौर् इति गकारादिविसर्जनीयान्तं पदम् अक्षराण्य् एव. न तेभ्यो{*१/१८०*} व्यतिरिक्तम् अन्यत् पदं नाम इति. ननु संस्कारकल्पनायाम् अप्य् अदृष्टकल्पना. उच्यते - शाब्दकल्पनायां सा च शब्दकल्पना च. तस्माद् अक्षराण्य् एव पदम्.
अथ गौर् इत्य् अस्य शब्दस्य को ऽर्थः? सास्नादिविशिष्टाकृतिर् इति ब्रूमः. नन्व् आकृतिः साध्यास्ति वा न वेति? न प्रत्यक्षा सती साध्या भवितुम् अर्हति. रुचकः, स्वस्तिकः, वर्धमानक इति हि प्रत्यक्षं दृश्यते. व्यमोह इति चेत्, न. नास्ति प्रत्ययविपर्यासे व्यमोह इति शक्यते वक्तुम्{*१/१८१*}.
असत्य् अप्य्{*१/१८२*} अर्थान्तर एवंजातीयके{*१/१८३*} भवति प्रत्ययः प्रङ्क्तिः, यूथम्, वनम् इति यथेति चेत्, न. असंबद्धम् इदं वचनम् उपन्यस्तम्. किम् असति वने वनप्रत्ययो भवतीति प्रत्यक्षम् एव आक्षिप्यते वृक्षा अपि न सन्तीति? यद्य् एवम्, प्रत्युक्तः स [१५]{*१/१८४*} महायानिकः{*१/१८५*} पक्षः. अथ किम् आकृतिसद्भाववाद्य् उपालभ्यते सिद्धान्तान्तरं ते दुष्यति{*१/१८६*}. वने ऽपि ते ऽसति{*१/१८७*} वनप्रत्ययः प्राप्नोतीति. एवम् अपि प्रकृतं दूषयितुम् अशक्नुवन्तस् ते सिद्धान्तान्तरदूषणं{*१/१८८*} निग्रहस्थानम् आपद्यते{*१/१८९*}, असाधकत्वात्. स हि वक्ष्यति दुष्यतु, यदि दुष्यति. किं तेन दुष्टेन अदुष्टेन वा प्रकृतं त्वया साधितं भवति मदीयो वा पक्षो दूषितो भवतीति. न च वृक्षव्यतिरिक्तं वनं यस्मान् नोपलभ्यते, ततो{*१/१९०*} वनं नास्तीत्य् अवगम्यते{*१/१९१*}. यदि वने ऽन्येन हेतुना सद्भावविपरीतः प्रत्यय उत्पद्यते, मिथ्यैष{*१/१९२*} वनप्रत्यय इत्य् अतो{*१/१९३*} वनं नास्तीत्य् अवगच्छामः. न च गवादिषु प्रत्ययो विपर्येति. अतो वैषम्यम्. अथ वनादिषु नैव प्रत्ययविपर्यासः{*१/१९४*}, न ते न सन्तीति. तस्माद् असंबद्धः पङ्क्तिवनोपन्यासः, न ते न सन्तीति. तस्माद् असंबद्धः पङ्क्तिवनोपन्यासः.
अत उपपन्नं जैमिनिवचनम् आकृतिः पदार्थ इति{*१/१९५*}. यथा च आकृतिः शब्दार्थस्, तथोपरिष्टान् निपुणतरम् उपपादयिष्याम इति.
अथ संबन्धः क इति? यत् शब्दे विज्ञाते ऽर्थो विज्ञायते.
स तु कृतक{*१/१९६*} इति पूर्वम् उपपादितम्. तस्मान् मन्यामहे केनापि पुरुषेण शब्दानाम् अर्थैः सह संबन्धं कृत्वा संव्यवहर्तुं{*१/१९७*} वेदाः प्रणीता इति.
तद् इदानीम् उच्यते - अपौरुषेयत्वात् संबन्धस्य सिद्धम्{*१/१९८*} इति. कथं पुनर् इदम् अवगम्यते ऽपौरुषेय एष संबन्ध इति? पुरुषस्य संबन्धुर् अभावात्. कथं संबन्धा नास्ति? प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्य अभावात् तत्पूर्वकत्वाच् चेतरेषाम्.
ननु चिरवृत्तत्वात् प्रत्यक्षस्य अविषयो भवेद् इदानीन्तनानाम्. न हि चिरवृत्तः सन् न स्मर्येत. न च हिमवदादिषु कूपारामादिवद् अस्मरणं भवितुम् अर्हति. पुरुषवियोगो [१६]{*१/१९९*} हि तेषु भवति देशोत्सादेन कुलोत्सादेन वा. न तु{*१/२००*} शब्दार्थव्यवहारवियोगः पुरुषानाम् अस्ति. स्याद् एतत् - संबन्धमात्रव्यवहारिणो निष्प्रयोजनं कर्तृस्मरणम् अनाद्रियमानाः पुरुषा विस्मरेयुर् इति. तन्
न. यदि हि पुरुषः कृत्वा संबन्धं व्यवहारयेत्, व्यवहारकाले ऽवश्यं स्मर्तव्यो भवेत्{*१/२०१*}. संप्रतिपत्तौ हि कर्तृव्यवहर्त्रोर् अर्थः सिध्यति, न विप्रतिपत्तौ. न हि वृद्धिशब्देन अपाणिनेर् व्यवहारत आदैचः प्रतियेरन् पाणिनिकृतिम् अननुमन्यमानस्य वा. तथा मकारेणाप्य्{*१/२०२*} अपिङ्गलस्य न सर्वगुरुस् त्रिकः प्रतीयेत पिङ्गलकृतिम् अननुमन्यमानस्य वा. तेन कर्तृव्यवहर्तारौ संप्रतिपद्येते. तेन वेदैर्{*१/२०३*} व्यवहरद्भिर् अवश्यं स्मरणीयः संबन्धस्य कर्ता स्याद् व्यवहारस्य च. न हि विस्मृते वृद्धिर् आदैज् इत्य्{*१/२०४*} अस्य सूत्रस्य कर्तरि वृद्धिर् यस्याचाम् आदिस्, तद् वृद्धम्{*१/२०५*} इति{*१/२०६*} किंचित् प्रतीयेत{*१/२०७*}. तस्माद् अस्मरणाद्{*१/२०८*} अवगच्छामः न कृत्वा संबन्धं व्यवहारार्थं केनचिद् वेदाः प्रणीता इति.
यद्य् अपि च विस्मरणम् उपपद्येत, तथापि न प्रमाणम् अन्तरेण संबन्धारं प्रतिपद्येमहि, यथा विद्यमानस्याप्य् अनुपलम्भनं भवतीति नैतावता विना प्रमाणेन शशविषाणं प्रतिपद्येमहि{*१/२०९*}. तस्माद् अपौरुषेयः शब्दस्यार्थेन संबन्ध इति.
नन्व् अर्थापत्त्या संबन्धारं प्रतिपद्येमहि. न हि अकृतसंबन्धाच् छब्दाद् अर्थं प्रतिपद्यमानम् उपलभामहे. प्रतिपद्येरंस् चेत्, प्रथमश्रवणे ऽपि प्रतिपद्येरन्. तदनुपलम्भनाद् अवश्यं भवितव्यं संबन्ध्रेति मन्यामह इति{*१/२१०*} चेत्, न. सिद्धवद्, उपदेशात्{*१/२११*}.
यदि संबन्धुर् अभावान् नियोगतो नार्था उपलभ्येरन्{*१/२१२*}, ततो ऽर्थापत्त्या [१७]{*१/२१३*} संबन्धारम् अवगच्छामः. अस्ति त्व् अन्यः प्रकारः. वृद्धानां स्वार्थेन व्यवहरमाणानाम्{*१/२१४*} उपशृण्वन्तो बालाः प्रत्यक्षम् अर्थं प्रतिपद्यमाना दृश्यन्ते. ते ऽपि वृद्धा यदा बाला आसंस्, तदान्येभ्यो वृद्धेभ्यः, ते ऽप्य् अन्येभ्य इति नास्त्य् आदिर् इत्य् एवं वा भवेत्. अथवा न कश्चिद् एको ऽपि शब्दो ऽर्थेन संबद्ध आसीत्, अथ केनचित् संबन्धाः प्रवर्तिता इति. अत्र वृद्धव्यवहारे सति नार्थाद् आपद्येत संबन्धस्य कार्ता. अपि च वृद्धव्यवहारवादिनः प्रत्यक्षम् उपदिशन्ति, कल्पयन्तीतरे संबन्धारम्. न च प्रत्यक्षे प्रत्यर्थिनि कल्पना साध्वी. तस्मात् संबन्धुर् अभावः. अव्यतिरेकश् च{*१/२१५*}.
यथा अस्मिन् देशे सास्नादिमति गोशब्दः, एवं सर्वेषु दुर्गमेष्व् अपि. बहवः संबन्धारः कथं संगम्स्यन्ते. एको ऽपि{*१/२१६*} न शक्नुयात्{*१/२१७*}. अतो नास्ति संबन्धा{*१/२१८*}.
अपर आह - अव्यतिरेकश् च{*१/२१९*}.
न हि संबन्धव्यतिरिक्तः कश्चित् कालो ऽस्ति, यस्मिन् न कश्चिद् अपि शब्दः केनचिद् अर्थेन संबद्ध आसीत्. कथम्? संबन्धक्रियैव हि{*१/२२०*} नोपपद्यते. अवश्यम् अनेन संबन्धं कुर्वता केनचिच् छब्देन कर्तव्यः{*१/२२१*}. येन क्रियेत, तस्य केन कृतः? अथान्येन केनचित् कृतः, तस्य केनेति, तस्य केनेति{*१/२२२*} नैवावतिष्ठते. तस्माद् अवश्यम् अनेन संबन्धं कुर्वता अकृतसंबन्धाः केचन शब्दा वृद्धव्यवहारसिद्धा अभ्युपगन्तव्याः. अस्ति चेद् व्यवहारसिद्धिः, न नियोगतः संबन्ध्रा भवितव्यम् इत्य् अर्थापत्तिर् अपि नास्ति. स्याद् एतत् - अप्रसिद्धसंबन्धा बालाः कथं वृद्धेभ्यः प्रतिपद्यन्त इति. न हि{*१/२२३*} दृष्टे ऽनुपपन्नं नाम. दृष्टा हि{*१/२२४*} बाला वृद्धेभ्यः{*१/२२५*} प्रतिपद्यमानाः, न त्व् अप्रतिपन्नसंबन्धाः{*१/२२६*} संबन्धस्य कर्तुः. तस्माद् वैषम्यम्.
अर्थे ऽनुपलब्धे{*१/२२७*}.
अनुपलब्धे च देवतादाव्{*१/२२८*} अर्थे ऽनर्थकं [१८]{*१/२२९*} संज्ञाकरणम् अशक्यं च. विशेषान् प्रतिपत्तुं हि{*१/२३०*} संज्ञाः क्रियन्ते विशेषांश् चोद्दिश्य. तद् विशेषेष्व् अज्ञायमानेषूभयम्{*१/२३१*} अप्य् अनवकॢप्तम्. तस्माद् अपौरुषेयः शब्दस्य अर्थेन संबन्धः.
अतश् च - तत् प्रमाणम्, अनपेक्षत्वात्{*१/२३२*}.
न ह्य् एवं{*१/२३३*} सति पुरुषान्तरं प्रत्ययान्तरं वा{*१/२३४*} अपेक्षते{*१/२३५*}. तस्माच् चोदनालक्षण एव धर्मो नान्यलक्षणः.
बादरायणग्रहणम् उक्तम्.
अथ यद् उक्तम् अनिमित्तं शब्दः. कर्मकाले फलादर्शनात् कालान्तरे च कर्माभावात् प्रमाणं नास्तीति, तद् उच्यते - न स्यात् प्रमाणम्, यदि पञ्चैव प्रमाणान्य् अभविष्यन्. येन येन हि{*१/२३६*} प्रमीयते, तत् तत् प्रमाणम्. शब्देनापि प्रमीयते, ततः{*१/२३७*} शब्दो ऽपि प्रमाणम्, यथैव प्रत्यक्षम्. न च प्रमाणेन अवगतम्, प्रमाणान्तरेण अनवगतम् इत्य् एतावतानवगतं भवति. न चैवं श्रूयते कृते कर्मणि तावत्य् एव{*१/२३८*} फलं भवति, किं तु कर्मणा{*१/२३९*} फलं प्राप्यत इति. यच् च कालान्तरे फलस्य अन्यत् प्रत्यक्षं कारणम् अस्तीति, नैष दोषः. तच् चैव हि
तत्र{*१/२४०*} कारणं शब्दश् चेति.
यत् तु प्रत्यक्षविरुद्धं वचनम् उपन्यस्तम् - स एष यज्ञायुधी यजमानो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकं यातीति प्रत्यक्षं शरीरं व्यपदिशतीति.
तद् उच्यते - शरीरसंबन्धात्, यस्य तच् छरीरम्, सो ऽपि तैर् यज्ञायुधैर् यज्ञायुधीत्य् उच्यते.
आह - को ऽसाव् अन्यः? नैनम् उपलभामहे.
ननु{*१/२४१*} प्राणादिभिर् एनम् उपलभामहे. यो ऽसौ प्राणित्य् अपानित्य् उच्छ्वसिति निमिषतीत्यादि चेष्टितवान्, सो ऽत्र शरीरे यज्ञायुधीति. ननु शरीरम् एव प्राणित्य् अपानिति च? न प्राणादयः शरीरगुणाः{*१/२४२*}. शरीरगुणविधर्माणो हि ते{*१/२४३*}, अयावच्छरीरभावित्वात्. यावच्छरीरं तावद् अस्य गुणा रूपादयः. प्राणादयस् तु सत्य् अपि शरीरे न भवन्ति. अतो न शरीरगुणाः प्राणादयः{*१/२४४*}. सुखादयश् च स्वयम् उप[१९]{*१/२४५*}लभ्यन्ते, न रूपादय इव शरीरगुणाः परेणापि. तस्माच् छरीरगुणवैधर्म्याद् अन्यः शरीराद् यज्ञायुधीति.
आह - कुत एषः संप्रत्ययः सुखादिभ्यो ऽन्यस् तद्वान् अस्तीति. न हि सुखादिप्रत्याख्यानेन तस्य स्वरूपम् उपलभामहे. तस्माच् छशविषाणवद् असौ नास्ति.
अथोच्यते - तेन विना कस्य सुखादय इति?
न कस्यचिद् अपीति वक्ष्यामः{*१/२४६*}. न हि यो य उपलभ्यते, तस्य तस्य संबन्धिना भवितव्यम्. यस्य संबन्धो ऽप्य् उपलभ्यते संबन्धी च, तस्यायं संबन्धीति गम्यते. न हि चन्द्रमसम् आदित्यं वोपलभ्य संबन्ध्यन्तरान्वेषणा{*१/२४७*} भवति: कस्यायम् इति. न कस्यचिद् अपीत्य् अवधार्यते. तस्मान् न सुखादिभ्यो ऽन्यस् तद्वान् अस्तीति. अथोपलब्धस्यावश्यं कल्पयितव्यः संबन्धी भवेत्{*१/२४८*}, तत आत्मानम् अप्य् अनेन प्रकारेणोपलभ्य कस्यायम् इति संबन्ध्यन्तरम् अन्विष्येम १/२४९*}. तम् अपि कल्पयित्वान्यम् अपि कल्पयित्वान्यम् इत्य् अनवस्थैव १/२५०*} स्यात्. अथ कंचित् कल्पयित्वा, न संबन्ध्यन्तरम् अपि कल्पयिष्यसि, तावत्य् एव विरंस्यसि तावता च परितोक्ष्यसि १/२५१*}, ततो विज्ञान एव परितुष्य तावत्य् एव विरन्तुम् अर्हसि.
अत्रोच्यते - यदि विज्ञानाद् अन्यो विज्ञाता{*१/२५२*} नास्ति, कस् तर्हि जानातीत्य् उच्यते? ज्ञानस्य{*१/२५३*} कर्तुर् अभिधानम् अनेन{*१/२५४*} शब्देनोपपद्यते{*१/२५५*}. तद् एष शब्दो ऽर्थवान् कर्तव्य इति ज्ञानाद् व्यतिरिक्तम् आत्मानं कल्पयिष्याम इति.
आह - देवा{*१/२५६*} एनं शब्दम् अर्थवन्तं कल्पयिष्यन्ति, यदि कल्पयितव्यं मंस्यन्ते{*१/२५७*}. बहवः खल्व् इह जना अस्त्य् आत्मा, अस्त्य् आत्मेत्य् आत्मसत्तावादिन एव शब्दस्य प्रत्यक्षवक्तारो{*१/२५८*} [२०]{*१/२५९*} भवन्ति, तथापि नात्मसत्तां कल्पयितुं घटन्ते, किम् अङ्ग पुनर् जानातीति परोक्षशब्ददर्शनात्. तस्माद् असद् एतत्.
उच्यते - इच्छयात्मानम्{*१/२६०*} उपलभामहे. कथम्? उपलब्धपूर्वे ह्य् अभिप्रेते भवतीच्छा, नानुपलब्धपूर्वे{*१/२६१*}. यथा मेरुम् उत्तरेण यान्य् अस्मज्जातीयैर् अनुपलब्धपूर्वाणि स्वादूनि वृक्षफलानि, न तानि प्रत्य् अस्माकम् इच्छा भवति. नो खल्व् अन्येन पुरुषेणोपलब्धे ऽपि विषये ऽन्यस्यानुपलब्धुर्{*१/२६२*} इच्छा भवति. भवति चान्येद्युर् उपलब्धे ऽपरेद्युर्{*१/२६३*} इच्छा. अतस्{*१/२६४*} तेनोपलम्भनेन समानकर्तृका सेत्य्{*१/२६५*} अवगच्छामः. यदि विज्ञानमात्रम् एवेदम् उपलम्भकम् अभविष्यत्, प्रध्वस्ते{*१/२६६*} तस्मिन् कस्यापरेद्युर् इच्छाभविष्यत्. अथ{*१/२६७*} विज्ञानाद् अन्यो विज्ञाता नित्यः, तत एकस्मिन् अहनि य{*१/२६८*} उपलब्धा, अपरेद्युर् अपि स एवैषिष्यति. इतरथेच्छानुपपन्ना{*१/२६९*} स्यात्.
अत्राह{*१/२७०*} - अनुपपन्नम् इति नः क्व संप्रत्ययः? यन् न प्रमाणेनावगतम्. विज्ञानात् तावद् अन्यन्{*१/२७१*} नोपलभामहे. यच् च{*१/२७२*} नोपलभामहे, तच् छशविषाणवद् एव{*१/२७३*} नास्तीत्य् अवगच्छामः. न च तस्मिन् असति विज्ञानसद्भावो ऽनुपपन्नः, प्रत्यक्षावगतत्वाद् एव. क्षणिकत्वं चास्य प्रत्यक्षपूर्वकम् एव. न च ज्ञातरि विज्ञानाद् अन्यस्मिन् असति ज्ञाने चानित्ये अपरेद्युर् इच्छानुपपन्ना, प्रत्यक्षावगतत्वाद् एव. नो खल्व् अप्य्{*१/२७४*} एतद् दृष्टं य एवान्येद्युर् उपलब्धा, स एवापरेद्युर्{*१/२७५*} एषितेति. इदं तु दृष्टं यत् क्वचिद् अन्येन दृष्टम् अन्य इच्छति, क्वचिन् न. समानायां सन्तताव् अन्य इच्छति, सन्तत्यन्तरे नेच्छतीति. तस्मान् न सुखादिव्यतिरिक्तो ऽन्यो ऽस्तीति.
अत्रोच्यते - न ह्य् अस्मर्तार इच्छन्तीत्य् उपपद्यते. न चादृष्टपूर्वे{*१/२७६*} स्मृतिर् भवति. तस्मात् क्षणिके{*१/२७७*} विज्ञानस्कन्धमात्रे स्मृतिर् अनुपपन्नेति[२१]{*१/२७८*}.
अत्राह - स्मृतिर् अपीच्छावत्. पूर्वविज्ञानसदृशं विज्ञानम्, पूर्वविज्ञानविषयं वा स्मृतिर् इत्य् उच्यते. तच् च, द्रष्टरि विनष्टे ऽपि, अपरेद्युर् उत्पद्यमानं नानुपपन्नम्, प्रत्यक्षावगतत्वाद् एव. अन्यस्मिन् स्कन्धघने ऽन्येन स्कन्धघनेन यज् ज्ञानम्, तत् तत्सन्ततिजेनान्येनोपलभ्यते{*१/२७९*} नातत्सन्ततिजेन. तस्माच् छून्याः स्कन्धघना इति. अथास्मिन्न् अर्थे{*१/२८०*} ब्राह्मणं भवति - विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय, तान्य् एवानुविनश्यति, न प्रेत्य संज्ञास्तीति{*१/२८१*}.
अत्रोच्यते{*१/२८२*} - नैतद् एवम्. अन्येद्युर् दृष्टे ऽपरेद्युः - अहम् इदम् अदर्शम् इति भवति प्रत्ययः. प्रत्यगात्मनि चैतद् भवति, न परत्र. परो{*१/२८३*} ह्य् असौ यो{*१/२८४*} ऽन्येद्युर् दृष्टवान्. तस्मात् तद्व्यतिरिक्तो ऽन्यो ऽस्ति, यत्रायम् अहंशब्दः.
आह - परत्राप्य् अहंशब्दो भक्त्या दृश्यते, तद् यथाहम्{*१/२८५*} एव पुत्रः, अहम् एव देवदत्तः, अहम् एव गच्छामीति.
अत्रोच्यते - न वयम् "अहम्" इतीमं शब्दम्, प्रयुज्यमानम् अन्यस्मिन्न् अर्थे, हेतुत्वेन व्यपदिशामः, किं तर्हि शब्दाद् व्यतिरिक्तं प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययम्{*१/२८६*}. प्रतीमो हि{*१/२८७*} वयम् - इमम् अर्थं वयम् एवान्येद्युर् उपलभामहे, वयम् एवाद्य स्मराम इति. तस्मात् - वयम् इमम् अर्थम् अवगच्छामो वयम् एव ह्यो, वयम् एवाद्येति{*१/२८८*}. ये चामी{*१/२८९*} ह्यो ऽद्य च, न ते विनष्टाः. अथाप्य् अस्मिन्न् अर्थे ब्राह्मणं भवति. स वा अयम् आत्मेति प्रकृत्यामनन्त्य् अशीर्यो न हि शीर्यत इति. तथाविनाशी वा अरे ऽयम् आत्मा, अनुच्छित्तिधर्मा इति{*१/२९०*}. विनश्वरं च विज्ञानम्. तस्माद् विनश्वराद् अन्यः स{*१/२९१*} इत्य् [२२]{*१/२९२*} अवगच्छामः. न च शक्यम् एवम् अवगन्तुम्, यथोपलभ्यन्ते ऽर्था न तथा भवन्ति, यथा, न खलु, नोपलभ्यन्ते तथा भवन्तीति. तथा हि सति - शशो नास्ति, शशस्य विषाणम् अस्तीत्य् अवगम्येत{*१/२९३*}. न चाहम्प्रत्ययो व्यामोह इति शक्यते वक्तुम्, बाधकप्रत्ययाभावात्. तस्मात् सुखादिभ्यो व्यतिरिक्तो ऽस्ति. एवं चेत्, स एव यज्ञायुधीति व्यपदिश्यते.
आह - यदि विज्ञानाद् अन्यद् अस्ति विज्ञातृ, विज्ञानम् अपास्य तन् निदर्श्यताम् - इदम् तद् ईदृशम् चेति. न च तन् निदर्श्यते. तस्मान् न ततो ऽन्यद् अस्तीति.
अत्रोच्यते - स्वसंवेद्यः स भवति. नासाव् अन्येन शक्यते द्रष्टुम्. कथम् असौ निदर्श्येतेति{*१/२९४*}. यथा च{*१/२९५*} कश्चिच् चक्षुष्मान् स्वयं रूपं पश्यति न च शक्नोत्य् अन्यस्मै जात्यन्धाय तन् निदर्शयितुम्, न च तन् न शक्यते निदर्शयितुम् इत्य् एतावता नास्तीत्य् अवगम्यते, एवम् असौ पुरुषः स्वयम् आत्मानम् उपलभते न चान्यस्मै शक्नोति दर्शयितुम्, अन्यस्य द्रष्टुस् तं पुरुषं प्रति दर्शनशक्त्यभावात्. सो ऽप्य् अन्यः पुरुषः स्वयम् आत्मानम् उपलभते, न परात्मानम्{*१/२९६*}. तेन सर्वे स्वेन स्वेनात्मना आत्मानम् उपलभमानाः सन्त्य् एव, यद्य् अपि परपुरुषैर् नोपलभ्यन्त{*१/२९७*} इति. अथास्मिन् अर्थे ब्राह्मणं भवति - शान्तायां वाचि किंज्योतिर् एवायं पुरुषः? आत्मज्योतिः, संराड् इति होवाचेति{*१/२९८*}. परेण नोपलभ्यत इत्य् अत्रापि ब्राह्मणं भवति - अगृह्यो न हि गृह्यतेति{*१/२९९*}. परेण न गृह्यत इत्य् एतदभिप्रायम् एतत्. कुतः? स्वयंज्योतिष्ट्ववचनात्. अत्रापि{*१/३००*} ब्राह्मणं भवति - अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर् भवतीति{*१/३०१*}.
केन पुनर् उपायेनायम् (अयम्){*१/३०२*} अन्यस्मै कथ्यत इति? अत्राप्य्{*१/३०३*} उपाये [२३]{*१/३०४*}ब्राह्मणं भवति - स एष नेति नेत्य् आत्मेति होवाचेति{*१/३०५*}. असाव् अयम्{*१/३०६*} एवंरूप इति न शक्यते निदर्शयितुम्. यच् च परः पश्यति, तत्प्रतिषेधस् तस्योपदेशोपायः. शरीरं परः पश्यति. तेनात्मोपदिश्यते. शरीरं नात्मा. अस्ति शरीराद् अन्यः{*१/३०७*} स चात्मेति शरीरप्रतिषेधेनात्मोपदिश्यते{*१/३०८*}. तथा प्राणादयो नात्मान इति{*१/३०९*} तत्प्रतिषेधेन तेभ्यो ऽन्य उपदिश्यते. तथा परस्थाः सुखादयः परेण लिङ्गैर् उपलभ्यन्ते. ते ऽपि नात्मान इति तत्प्रतिषेधेन तेभ्यो{*१/३१०*} ऽन्य उपदिश्यते.
यः स्वयं पश्यति, न ततो ऽन्यः पुरुष इत्य् एतद् अपि पुरुषप्रवृत्त्यानुमीयते, यदासौ पुरुषः पूर्वेद्युः सामिकृतानाम् अर्थानां प्रतिसमाधाने शेषानुष्ठाने च यतते, अतः{*१/३११*} प्रवृत्त्यावगम्यते नूनम् असाव् अनित्यान् नित्यम् अवगच्छतीति{*१/३१२*}.
उपमानाच् चोपदिश्यते यादृशं भवान् स्वयम् आत्मानं पश्यति, अनेनोपमानेनावगच्छ - अहम् अपि तादृषम् एव पश्यामीति, यथा कश्चिद् आत्मीयां वेदनां परस्मा आचक्षीत - दह्यमानस्येव मे भवति, यात्यमानस्येव मे भवति, रुध्यमानस्येव{*१/३१३*} मे भवतीति. अतः स्वयम् अवगम्यमानत्वाद् अस्ति तद्व्यतिरिक्तः पुरुष इति.
यद् अप्य्{*१/३१४*} उच्यते - विज्ञानम् अपास्य तन् निदर्श्यताम् इति, यद्य् उपायम् एव निशेधसि, न शक्यम् उपायम् अन्तरेणोपेयम् उपेतुम्. अयम् एवाभ्युपायो ज्ञातव्यानाम् अर्थानां यो यथा ज्ञायते, स तथेति. तद् यथा - कः शुक्लो नाम? यत्र शुक्लत्वम् अस्ति. किं शुक्लत्वं नाम? यत्र शुक्लशब्दप्रवृत्तिः. क्व तस्य प्रवृत्तिः? यच् छुक्लशब्द उच्चरिते प्रतीयते. तस्मान् न विज्ञानं प्रत्याख्याय कस्यचिद् रूपं निदर्शयितुं शक्यम्.
न च नियोगतः प्रत्यये प्रतीते प्रत्ययार्थः प्रतीतो भवति. अप्रतीते ऽपि हि प्रत्यये सत्य् अर्थः प्रतीयत एव. न हि विज्ञानं प्रत्यक्षम्, विज्ञेयो ऽर्थः प्रत्यक्ष इत्य् एतत् पूर्वम् एवोक्तम्. तद् अवश्यकर्त[२४]{*१/३१५*}व्ये ऽपह्नवे कामं विज्ञानम् अपह्नूयेत नार्थ इत्य् एतद् अप्य्{*१/३१६*} उक्तम् एव. तस्माद् अस्ति सुखादिभ्यो ऽन्यो नित्यः पुरुष इति.
अथ यद् उक्तं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एवानुविनश्यति, न प्रेत्य संज्ञास्तीति, अत्रोच्यते - अत्रैव मा भगवान् मोहान्तम् आपीपदद् इति{*१/३१७*} परिचोदनोत्तरकाले ऽपह्नुत्य मोहान्ताभिप्रायम्{*१/३१८*} अस्य वचनस्य{*१/३१९*} वर्णितवान् न वा अरे ऽहं{*१/३२०*} मोहं ब्रवीमि, अविनाशी वा अरे ऽयम् आत्मानुच्छित्तिधर्मा, मात्रासंसर्गस् त्व् अस्य भवतीति{*१/३२१*}. तस्मान् न विज्ञानमात्रम्. तस्माद् वैषम्यम्.
यद् उक्तम् - न चैष यातीति विधिशब्द इति, मा भूद् विधिशब्दः. स्वर्गकामो यजेतेति वचनान्तरेणावगतम् अनुवदिष्यते. तस्माद् अविरोधः.

NOTES:

  • {१/६७: E१,२,३,५,६, TA, A; TB, TC, M.पर्.: उत्पत्तिर् इति}*
  • {१/६८: E५, TC, M.परि.; E१,२,३,६, TA, TB, A: संबन्धो}*
  • {१/६९: E१,२,३,५,६, TA, A; TB, TC: अनवगम्यमानस्य}*
  • {१/७०: TA, A; TB ओम्. तस्य; E१,२,३,५,६, TC ओम्. भवति तस्य}*
  • {१/७१: ब्zw. तदुत्पन्नम्}*
  • {१/७२: TB, TC, M.परि.; E१,२,३,५,६, TA, A ओम्. उत्पन्नम्}*
  • {१/७३: E१,३,५, TA, TB, TC, A; E२,६: यथा भवति यथा विज्ञायते}*
  • {१/७४: TB, TC; TA: इव गम्यते; E१,२,३,५,६, A: इदं गम्यते}*
  • {१/७५: E३,५, TA, TB, TC, A; E१,२,६: नास्ति वा}*
  • {१/७६: TA, TB, TC, A: वा स्वयम्-; E५,३: वापि स्वयम्- ; E१,२,६: वापि अयम्}*
  • {१/७७: TB, TC; E१,२,३,५,६, TA, A: बादरायणग्रहणं बादरायणस्य}*
  • {१/७८: TB, TC, Kआश्., Nय्. रत्.: ननु; E१,२,३,५,६, TA, A: अत्रोच्यते}*
  • {१/७९: E१,२,३,५,६, TA, A ओम्. निमित्तम्}*
  • {१/८०: E२: १,३१; E३: १७५; E५: १,८७; E६: १,६}*
  • {१/८१: Vग्ल्. MS १.१.४अ, दोर्त्: सत्संप्रयोगे... तत् प्रत्यक्षम्. Zउर् Uम्स्तेल्लुन्ग् वोन् तत् उन्द् सत् इन् MS १.१.४ दुर्छ् देन् Vऋत्तिकार, व्ग्ल्. Sछ्मिथौसेन् (१९६५), S.१५८}*
  • {१/८२: E१,२,३,५,६, TC; TA, A: इदं तत्संप्रयोगजम्}*
  • {१/८३: E१,२,३,५,६, TA, TC, A: इदं न}*
  • {१/८४: TB, TC; E१,२,३,५,६, TA: ज्ञेयम्; A ओम्. ज्ञायते}*
  • {१/८५: TA, TSP; E१,२,३,५,६, A: यदा हि; TB, TC: यदि}*
  • {१/८६: TSP: क्षुदादिभिर्; E१,२,३,५,६, TA, TB, TC, A: चक्षुरादिभिर्}*
  • {१/८७: TC, TSP; E१,२,३,५,६, TA, TB: संयग्ज्ञानस्य, A: संयग्ज्ञाने}*
  • {१/८८: TB, TC, TSP; E१,२,३,५,६, TA, A: मिथ्याज्ञानम्}*
  • {१/८९: E३, TB, TC, A; E१,२,६, TA: अवगच्छेमहि; E५, TSP: अवगच्छेम}*
  • {१/९०: E१,२,३,५,६, TB, TA, Kआश्., Tआत्प्.; TA स्वभावाद् उपलक्षिता}*
  • {१/९१: TA, TB; E१,२,३,५,६: कुड्यः; TC: कुम्भ; A: कुण्ड}*
  • {१/९२: E३, TB, A; E१,२,५,६, TA: विपर्यसिष्यतीति}*
  • {१/९३: A ओम्. प्राक्}*
  • {१/९४: E१,२,३,६; E५, M.परि.: प्रबोधात्; TA: बोधनात्; A: प्रत्यक्षबाधनात्; TB, TC: बाधकज्ञानात्}*
  • {१/९५: TA, TC; E१,२,३,५,६, A: विशेष इति, TB विशेषः}*
  • {१/९६: E२: १,३५; E३: १८६; E५: १,६९; E६: १,७}*
  • {१/९७: TB, A, M.परि.; E१,२,३,५,६: तथा भवितुम्}*
  • {१/९८: Vग्ल्. Śआलिकनाथ, Mई. Pअरि., E१, १३/१२f.: यदि प्रतीतिर् एवातथाभावं गमयति, जाग्रत्प्रतीतिर् अप्य् अर्थस्यातथाभावं गमयेत्}*
  • {१/९९: E१,५ (व्.ल्.), TC, M. परि.; E१,२,३,६: प्रत्ययत्वाद् अयम्}*
  • {१/१००: E५, TB, TC, M. परि.; E१,२,३,६, TA, A: वक्तुम्}*
  • {१/१०१: E१,२,३,५,६, TA, TB, A, M.परि., Kआश्.; TC अन्यतो हि}*
  • {१/१०२: M. परि.; E१,२,३,५,६, TA, TB, TC, A: अभाव एव}*
  • {१/१०३: E१,२,३,५,६, TA, A; TB, TC: न जाग्रत्प्रत्ययो}*
  • {१/१०४: A; E१,२,३,५,६: तत्र; TA, TB, TC ओम् तन् न}*
  • {१/१०५: E१,२,३,५,६, TA, A; TB, TC: भवेद्}*
  • {१/१०६: TC, A ओम्. हि}*
  • {१/१०७: TB, TC ओम्. इति}*
  • {१/१०८: E३,५, TA, TB, TC, A, Kआश्., Nय्. रत्.; E१,२,६: यद्}*
  • {१/१०९: E१,३,५, TA, TB, TC, Kआश्., Nय्. रत्.; E२,६ A: उच्यते}*
  • {१/११०: TC, Kआश्., Nय्.रत्.; E१,२,३,५,६, TA, A, Tआत्प्.: ज्ञातो ऽर्थः; TB: ज्ञातः}*
  • {१/१११: E२: १,४०; E३: २८२; E५: १,८६; E६: १,७}*
  • {१/११२: E१,५, TB, TC, Kआश्., Nय्.रत्.; E२,३,६: ज्ञातो ऽप्य्}*
  • {१/११३: TA, A: बुद्धिरूपोपलम्भनम्}*
  • {१/११४: E५, TA, TC, A, Kआश्.; E१,२,३,६: न व्यपदेश्या}*
  • {१/११५: E५, TB, TC, A, Kआश्.; E१,६: नाप्रत्यक्षम्, E२,३, E१ (व्.ल्.): न प्रत्यक्षम्}*
  • {१/११६: E५, TA, TB, TC, Kआश्., Nय्. रत्.; E१,२,३,६, A: न}*
  • {१/११७: TB, TC, Kआश्., Nय्.रत्. ओम्. सतः}*
  • {१/११८: E५, TB, TC; E१,२,३,६, TA: अनाकाराम्}*
  • {१/११९: TA, TB, A, Kआश्.; E१,२,३,६: तन्त्वादाने, E५: अतन्तूपादाने}*
  • {१/१२०: TB, TC; E१,२,३,५,६, TA, A: अतो}*
  • {१/१२१: E१,२,३,५,६, TA, A ओम्. तत्र}*
  • {१/१२२: E३,५, TB, TC, M.परि., Kआश्.; TA, Nय्.रत्.: आदित्ये; E१,२,६, A: आदित्यगतिस्मरणम्}*
  • {१/१२३: TB, TC, A, M.परि., Kआश्., E१ (व्.ल्.); E१,२,५,६, TA, Tआत्प्.: जीवति देवदत्ते}*
  • {१/१२४: MS १.१.४ब्}*
  • {१/१२५: E२: १,४७; E५: १,१२४; E६: १,८}*
  • {१/१२६: E५, TB, Ṛज्.; E१,२,६, TA, A: उपलम्भकानि}*
  • {१/१२७: TB, TC, M.परि., Tआत्प्., Kआश्.; E१,२,५,६, TA, A: फलेन}*
  • {१/१२८: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/१२९: E२, A ओम्. अपि च... बिस् भवितव्यम् इति, E१ गिब्त् देन् Aब्स्छ्नित्त् अल्स् Fउßनोते, E५,६ TA, TC: अपि च - तत्काल एव फलं श्रूयते - यागः करणम् इति वाक्याद् अवगम्यते, कारणं चेद् उत्पन्नं कार्येण भवितव्यम् इति}*
  • {१/१३०: E१,२,५,६, TA, A; TB, TC: उपलभ्यते}*
  • {१/१३१: E१,२,५,६, TA, A, M.परि.; TB, TC: शक्यम्}*
  • {१/१३२: E५, TC, Bऋह्., Ṛज्., Tआत्प्., Kआश्., Nय्. रत्.; E१,२,६, TA, TB, A ओम्. वैदिकम्}*
  • {१/१३३: Zइतिएर्त् इन् Āप्ŚS ३१.२.२१, Qउएल्ले उन्बेकन्न्त्}*
  • {१/१३४: TB, TC, Bऋह्.; E१,२,५,६, TA, A, Tआत्प्.: शरीरकम्}*
  • {१/१३५: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/१३६: E१,२,५,६, TA, Tआत्प्., Kआश्.; TB, TC, A, M.परि.: अग्निहोत्रचोदनास्व्}*
  • {१/१३७: MS १.१.५अ}*
  • {१/१३८: TB, TC, M.परि., Tआत्प्. ओम्. अग्निहोत्रादिलक्षणस्य}*
  • {१/१३९: TB, TC, M.परि., Tआत्प्. ओम्. प्रत्यक्षादिभिर्}*
  • {१/१४०: E१,२,५,६, TA, TB, A; TC, M.परि., Tआत्प्.: यथा}*
  • {१/१४१: TA, TB, TC, M.परि., Tआत्प्.; E१,२,५,६, A: संयक्संप्रत्यय}*
  • {१/१४२: E१,२,५,६ हबेन् अन् Sतेल्ले वोन्: सति संबन्धे नुर्: शब्दे (बेइ Fरौwअल्ल्नेर् fएह्ल्त् हिएर्zउ एइने Aन्मेर्कुन्ग्)}*
  • {१/१४३: E२: १,५१; E५: १,१३१; E६: १,९}*
  • {१/१४४: E१,२,५,६, TA, TC, M.परि.; TB, A: तथा}*
  • {१/१४५: TA, TB, A; E१,२,५,६, TC: अवगतिम् इच्छामः}*
  • {१/१४६: E१,२,५,६, A, M.परि.; TA, TB, TC: ब्रूत इतीत्य्}*
  • {१/१४७: TB, TC, A, M. परि.; E१,२,५,६, TA: बोधयति}*
  • {१/१४८: TB, TC ओम्. इति}*
  • {१/१४९: TB, TC, A, M. परि.; E१,२,५,६, TA: च}*
  • {१/१५०: TB, TC, M. परि.; E१,२,५,६, TA, A: निमित्ते}*
  • {१/१५१: TB, TC, M. परि.; E१,२,५,६, TA, A: बुध्यते}*
  • {१/१५२: M.परि.: प्रत्यक्षः प्रत्ययो; E१,२,५,६: अव्यपदेशप्रत्ययो (बेइ Fरौwअल्ल्नेर् निछ्त् वेर्मेर्क्त्)}*
  • {१/१५३: TA, TB, TC, TSP; E१,२,५,६, A: अस्य प्रत्ययविपर्यासं}*
  • {१/१५४: TB, TC, TSP ओम्. प्रत्ययेन}*
  • {१/१५५: Tआत्प्., Nय्.रत्. ओम्. एवम्}*
  • {१/१५६: TA, TC, A, Kआश्. ओम्. अस्ति}*
  • {१/१५७: E५, TB ओम्. यदि}*
  • {१/१५८: E१,२,६, TA, A; E५, TB, TC: संश्लेषसंबन्धम्}*
  • {१/१५९: E५, A, Ṛज्., E१ (व्.ल्.); E१,६: -भावसंयोगादयस्; E२, TA, TB, TC: -भावादयस्}*
  • {१/१६०: E५, TB, TC, Tआत्प्. ओम्. यः...तम्; E१,२,५,६ ओम्. संबन्धस् तम्}*
  • {१/१६१: E२: १,५४; E५: १,१४३; E६: १,१०}*
  • {१/१६२: E१,२,५,६, TA, A; TB, TC: उच्चारयति...अवगच्छति}*
  • {१/१६३: TB, TC ओम्. यः...स}*
  • {१/१६४: E१,२,५,६, A ओम्. ह्य्}*
  • {१/१६५: E१,२,५,६, A ओम्. हि}*
  • {१/१६६: E१,२,५,६, TC; TA, TB, A: शब्दो}*
  • {१/१६७: E१,२,५,६, A, M. परि. ओम्. ऽपि}*
  • {१/१६८: TB, TC, M. परि.: -प्रत्यय इति चेत्; E१,२,५,६, TA: -प्रतिपत्तिश् चेत्; A: -प्रतीतिः स्यात् चेत्}*
  • {१/१६९: E१,२,५,६, TA, A, M.परि.; TB, TC, Tआत्प्.: वाचक}*
  • {१/१७०: E१,२,५,६ ओम्. अपि}*
  • {१/१७१: TB, TC, Tआत्प्. ओम्. स्यात्}*
  • {१/१७२: E१,२,५,६, TA, A; TB, TC: प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैर् अनुपलभ्यमानो}*
  • {१/१७३: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: शक्नोत्य् उपगन्तुम्}*
  • {१/१७४: E२: १,५६; E५: १,१५३; E६: १,१०}*
  • {१/१७५: Nइरुक्त, १.१}*
  • {१/१७६: E१,२,५,६, TA, A; TB, TC, Tआत्प्.: न चैतद्}*
  • {१/१७७: TA, TB, TC, Tआत्प्.; E१,२,५,६, A: संभवत्य्}*
  • {१/१७८: TA, TB, TC, Tआत्प्., Nय्. रत्., E१ (व्.ल्.); E१,२,५,६, A: एवार्थप्रतिपत्तौ}*
  • {१/१७९: E१,२,५,६, A ओम्. एतावता}*
  • {१/१८०: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: अतो न तेभ्यो}*
  • {१/१८१: शक्यते वक्तुम्: E१,२,५,६, TC, Śआर्क्.; TB: अवगम्यते; TA: गम्येत, A: सम्यक्}*
  • {१/१८२: TA, A ओम्. अप्य्}*
  • {१/१८३: TA, TB, A, Śअर्क्., Nय्. रत्.; E१,२,५,६, TC: एवंजतीयको}*
  • {१/१८४: E२: १,६१; E५: १,१७१; E६: १,११}*
  • {१/१८५: TB, TC, A, Nय्. रत्., E२,५ , E१ (व्.ल्.); E१,६: महाजानिकः}*
  • {१/१८६: TB, TC, A, Bऋह्., Ṛज्.; E१,२,५,६, TA, A: दुष्यतीति}*
  • {१/१८७: E५, TA, TB, TC, Bऋह्., Ṛज्.; E१,२,६: वने ऽपि सति}*
  • {१/१८८: TB: ते सिद्धान्त-; E१,२,५,६, TA, TC: तत्सिद्धान्त-; E१,२,५,६, TA, A: -दूषणे}*
  • {१/१८९: E१,२,५,६, TA; A: उपपद्यते; TB, TC ओम्}*
  • {१/१९०: E५, TB, TC; E१,२,६, TA, A: अतो}*
  • {१/१९१: E१,२,५,६, A, Nय्.रत्.; TB, TC: गम्यते; TA: अवगच्छामः}*
  • {१/१९२: TA, TB, TC; E१,२,५,६, A: मिथ्यैव}*
  • {१/१९३: TA; E१,२,५,६, TB, TC, A: ततो}*
  • {१/१९४: TC, Śअर्क्., Nय्. रत्.; TB: प्रत्ययविपर्ययः; E१,२,५,६, TA, A: विपर्येति}*
  • {१/१९५: Vग्ल्. MS १.३.३३, E१/२ हबेन्: शब्दार्थ}*
  • {१/१९६: E१,२,५,६, TB, A; TA: ननु स कृतक; TC: स कृतक}*
  • {१/१९७: E१,२,५,६, TA, TB, TC, A; Nय्.रत्.: संव्यवहारार्थम्}*
  • {१/१९८: E१,२,५,६, TC, A, Śअर्क्.; TA, TB: सिद्धस्य सिद्धम्}*
  • {१/१९९: E२: १,६३; E५: १,१८१; E६: १,१२}*
  • {१/२००: TA, TB, A; E१,२,५,६, TC: न च}*
  • {१/२०१: TB, TC, A; E१,२,५,६, TA: भवति}*
  • {१/२०२: E१,२,५,६ ओम्. अप्य्}*
  • {१/२०३: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: वेदे}*
  • {१/२०४: Pआण्. १.१.१}*
  • {१/२०५: E१,२,५,६, TA, A ओम्. तद् वृद्धम्}*
  • {१/२०६: Pआण्. १.१.७३; E१/२, TA, A ओम्. तद् वृद्धम्}*
  • {१/२०७: E१,२,५,६, TA, A; TB, TC, Nय्.रत्.: प्रतिपद्येत}*
  • {१/२०८: TB; E१,२,५,६, TA, TC, A: कारणाद्}*
  • {१/२०९: E५,६, TB, TC, Bऋह्.; E१,२, TA, A: प्रतिपद्यामहे}*
  • {१/२१०: E१,२,५,६, TA ओम्. मन्यामह इति}*
  • {१/२११: Vग्ल्. MS १.१.५ब्}*
  • {१/२१२: E१,२,५,६, TA, A: नार्था उपलभ्येरन्; TB, TC: अथ उपलभ्येत}*
  • {१/२१३: E२: १,६७; E५: १,१९३; E६: १,१२}*
  • {१/२१४: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: संव्यवहरमाणानाम्}*
  • {१/२१५: Vग्ल्. MS १.१.५च्}*
  • {१/२१६: TA, A; E१,२,५,६, TB, TC ओम्. ऽपि}*
  • {१/२१७: E१,२,५,६, TA, A; TB, TC, M.परि.: शक्नुयाद् एव}*
  • {१/२१८: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: संबन्धस्य कर्ता}*
  • {१/२१९: Vग्ल्. MS १.१.५च्}*
  • {१/२२०: TB, TC, M.परि., Nय्.रत्. ओम्. हि}*
  • {१/२२१: E१,२,५,६, A; TA: संबन्धः कर्तव्यः; TB, TC: संबन्धः क्रियेत (क्रियते)}*
  • {१/२२२: TA, TB, TC, A ओम्. तस्य केनेति}*
  • {१/२२३: TA, TB, TC, Bऋह्., M. परि., Nय्. रत्.; E१,२,५,६, A: नास्ति}*
  • {१/२२४: E२ ओम्. हि}*
  • {१/२२५: E१,२,५,६, TB, A; TA: वृद्धेभ्यः व्यवहारेण; TC: वृद्धव्यवहारेभ्यः}*
  • {१/२२६: E२ (व्.ल्.), TA, A; E१,२,५,६: न च प्रतिपन्न-; TB: अप्रतिपन्न-; TC: अप्रसिद्ध-}*
  • {१/२२७: Vग्ल्. MS १.१.५द्}*
  • {१/२२८: E५, TB, व्ग्ल्. Bऋह्., Ṛज्., Nअयविवेक; E१,२,६, TA, TC, A: देवदत्तादाव्}*
  • {१/२२९: E२: १,६९; E५: १,१९७; E६: १,१३}*
  • {१/२३०: TB, TC, A ओम्. हि}*
  • {१/२३१: E१,२,५,६, TB, TC; TA, A: ज्ञायमानेषूभयम्}*
  • {१/२३२: Vग्ल्. MS १.१.५ए}*
  • {१/२३३: TA, TB, TC; E१,२,५,६, A: न चैवम्}*
  • {१/२३४: TB, TC, A; E१,२,५,६, TA: च}*
  • {१/२३५: TA; E१,२,५,६, A: अपेक्ष्यते; TB, TC: अपेक्षितव्यम्}*
  • {१/२३६: TA, TB, TC ओम्. हि}*
  • {१/२३७: E१,२,५,६, A; TA: अतः; TB, TC: तेन}*
  • {१/२३८: TA, TB, TC, M. परि.; E१,२,५,६, A: तावतैव}*
  • {१/२३९: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: कर्मणः}*
  • {१/२४०: TB, TC ओम्. तत्र}*
  • {१/२४१: E१,२,५,६, A ओम्. ननु}*
  • {१/२४२: E१,२,५,६, TA, A ओम्. शरीरगुणाः}*
  • {१/२४३: E१,२,६, TA ओम्. हि ते; E५ ओम्. हि ते अयावच्छरीरभावित्वात्}*
  • {१/२४४: E१,२,५,६ ओम्. अतो न शरीरगुणाः प्राणादयः}*
  • {१/२४५: E२: १,७३; E५: १,२०९; E६: १,१४}*
  • {१/२४६: E१,२,५,६, TA, A; M.परि.: वदामः; TB, TC: ब्रूमः}*
  • {१/२४७: TA, TB, A; E१,२,५,६: संबन्धान्वेषणा}*
  • {१/२४८: TB, TC, A; E१,२,५,६: भवति}*
  • {१/२४९: E१,२,५,६, A; TA, TB, E१ (व्.ल्.): अन्विच्छेम; TC: अन्विच्छेः}*
  • {१/२५०: TA, TB, TC; E१,२,५,६, A: अव्यवस्थैव}*
  • {१/२५१: E२, TB, A; E१,६, TA, TC: परितोष्यसि; E५: परितुष्यसि}*
  • {१/२५२: E१,२,५,६, TB, A ओम्. विज्ञाता}*
  • {१/२५३: E१,२,५,६, A; TA, TB, TC: जानातीति ज्ञानस्य}*
  • {१/२५४: TA, TB, TC, A ओम्. अनेन}*
  • {१/२५५: E१,२,५,६, TA, A; TB: उपलभ्यते; TC: उच्यते}*
  • {१/२५६: TA, TB, TC, A, E१ (व्.ल्.); E१,२,५,६: वेदा}*
  • {१/२५७: E१,२,५,६: प्रमंस्यते}*
  • {१/२५८: TB ओम्. प्रत्यक्ष-; TC ओम्. आत्मसत्तावादिन एव शब्दस्य प्रत्यक्ष-}*
  • {१/२५९: E२: १,७६; E५: १,२१४; E६: १,१५}*
  • {१/२६०: E१,२,५,६, TA, A; TB, TC: अन्यम्}*
  • {१/२६१: E१,२,५,६, TB, TC, A ओम्. नानुपलब्धपूर्वे}*
  • {१/२६२: TB, TC, A; TA: अनुपलब्धे; E१,२,५,६: उपलब्धुर्}*
  • {१/२६३: TB; E१,२,५,६, TA, A: ऽन्येदुर्, TC ओम्}*
  • {१/२६४: E१,२,५,६, TA, A ओम्. अतस्}*
  • {१/२६५: E१,२,५,६, TA, A: सा इत्य्; TB, TC: अस्ति}*
  • {१/२६६: TA, TB, TC; E१,२,५,६, A: प्रत्यस्ते}*
  • {१/२६७: TB, TC; E२,५, TA, A: अथ तु; E१,६: अथ नु}*
  • {१/२६८: TA, TC, A; E१,२,५,६, TB: य एव}*
  • {१/२६९: TB, TC; E१,२,५,६, TA, A: इच्छा नोपपन्ना}*
  • {१/२७०: TB, TC, E१,२,५,६, TA, A: अत्रोच्यते}*
  • {१/२७१: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: अन्यं}*
  • {१/२७२: TA, TC, A: यच् च; E१,२,५,६, TB: यन्}*
  • {१/२७३: TB, TC ओम्. एव}*
  • {१/२७४: TC, A ओम्. अप्य्}*
  • {१/२७५: TB, TC; E१,२,५,६, A: अन्येद्युर्}*
  • {१/२७६: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: न वा}*
  • {१/२७७: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: क्षणिक-}*
  • {१/२७८: E२: १,७८; E५: १,२२०; E६: १,१५}*
  • {१/२७९: TB; E१,२,५,६, TA, TC, A: तत्-}*
  • {१/२८०: E१,२,५,६, TA, A: अथास्मिन् अर्थे; TC: अत्रापि; TB: तथा च}*
  • {१/२८१: BU (M) २.४.१२; व्ग्ल्. BU (M) ४.५.१३ (एबेन्सो K)}*
  • {१/२८२: E५, TB, TC, Bऋह्.; E१,२,६, A: उच्यते}*
  • {१/२८३: E५, TA, TB, TC, A, Bऋह्, E१ (व्.ल्.); E१,२,६: अपरो}*
  • {१/२८४: E५; E१,२,६, A ओम्. यो}*
  • {१/२८५: E५, TA, TB, TC: तद् यथा; E१,२,६, A: यथा}*
  • {१/२८६: TA, Nय्. रत्.; TC: आत्मप्रत्ययम्; E१,२,५,६, TB, A: प्रत्ययम्}*
  • {१/२८७: TB, TC; E१,२,५,६, TA, A ओम्. हि}*
  • {१/२८८: BU (M) ३.९.२८, (K) ३.९.२६, इदेन्तिस्छ् मित् (M) ४.२.६, (K) ४.२.४. उन्द् (M) ४.४.२७, (K) ४.४.२२ उन्द् (K) ४.५.१५ (fएह्ल्त् इन् M)}*
  • {१/२८९: E१ (व्.ल्.), TA; TC: ये चैव; E५: ये ऽपि चैव; E१,२,६: ये; A: यच् च}*
  • {१/२९०: BU (M) ४.५.१५, (K) ४.५.१४}*
  • {१/२९१: E१,२,५,६, TA, A; TB: विज्ञानाद् अन्य आत्मा; TC: विज्ञानाद् अन्यो ऽस्ति}*
  • {१/२९२: E२: १,८०; E५: १,२३२; E६: १,१६}*
  • {१/२९३: E१,२,५,६, TA, A; TB, TC: इत्य् एतत् तत्त्वम् (इत्य्) अवगम्येत}*
  • {१/२९४: E१,२,५,६: निदर्श्येत; TA, TB: निदर्श्यत; TA, C: निर्दिश्यत}*
  • {१/२९५: TB, TC, Bऋह्. ओम्. च}*
  • {१/२९६: E१,२,५,६, TC, A; TA, TB: परम् आत्मानम्}*
  • {१/२९७: TA, TB, TC, A; E१,२,५,६: परपुरुषं नोपलभन्त}*
  • {१/२९८: BU (M) ४.३.६ (=K)}*
  • {१/२९९: BU (M) ३.९.२८ (K ३.९.२६) इदेन्तिस्छ् मित् (M) ४.२.६ (K ४.२.४), (M) ४.४.२७ (K ४.४.२२) उन्द् (K) ४.५.१५ (fएह्ल्त् इन् M)}*
  • {१/३००: TA, TC; E१,२,५,६, A: अथापि}*
  • {१/३०१: BU (M) ४.४.१० (K ४.३.९), इदेन्तिस्छ् मित् (M) ४.३.१६ (K ४.३.१४)}*
  • {१/३०२: TB, TC ओम्. अयम् (सो औछ् E१/२)}*
  • {१/३०३: TA, TB, TC; E१,२,५,६, A: तत्राप्य्}*
  • {१/३०४: E२: १,८३; E५: १,२४७; E६: १,१७}*
  • {१/३०५: BU (M) ३.९.२८ (K ३.९.२६), इदेन्तिस्छ् मित् (M) ४.२.६ (K ४.२.४), (M) ४.४.२७ (K ४.४.२२) उन्द् K ४.५.१५ (fएह्ल्त् इन् M)}*
  • {१/३०६: E१,२,५,६ ओम्. अयम्}*
  • {१/३०७: TB, TC; E१,२,५,६, TA, A: अन्य इति}*
  • {१/३०८: E१,२,५,६, TC, A ओम्. आत्मा}*
  • {१/३०९: E१,२,५,६, TA, A ओम्. इति}*
  • {१/३१०: E५, A ओम्. तेभ्यो; E१,२,६ हबेन् तेभ्यो (fअल्स्छ् बेइ Fरौwअल्ल्नेर्)}*
  • {१/३११: E१,२,५,६, TA, A; TB: तया; TC: अनया}*
  • {१/३१२: E१,२,५,६, TA, A; TB: पश्यति; TC: अन्यं पश्यति}*
  • {१/३१३: E१,२,५,६; TA: पाट्यमानस्य...तद्यमानस्य; TB भिद्यमानस्य; TC: नुद्यमानस्य...ताड्-यमानस्य...भिद्यमान्स्य; A: दह्यमानस्य...वाद्यमानस्य...तुद्यमानस्य}*
  • {१/३१४: TB, TC, Ṛज्.; E१/२, TA, A: यद्}*
  • {१/३१५: E२: १,८५; E५: १,२५४; E६: १,१७}*
  • {१/३१६: TB, TC; E१,२,५,६, TA, A ओम्. अप्य्}*
  • {१/३१७: BU (M) ४.५.१४ (=K); व्ग्ल्. M २.४.१३ (=K)}*
  • {१/३१८: TA, TB, TC; E१,२,५,६, A: मोहान्त-}*
  • {१/३१९: E१,२,५,६, A ओम्. वचनस्य}*
  • {१/३२०: E१,२,५,६ ओम्. ऽहं}*
  • {१/३२१: BU (M) ४.५.१५ (व्ग्ल्. K ४.५.१४)}*


____________________________________________


कर्मैके तत्र दर्शनात् // MS_१,१.६ //

उक्तम् - नित्यः शब्दार्थयोः संबन्ध इति. तद् अनुपपन्नम्, शब्दस्यानित्यत्वात्. विनष्टः शब्दः, पुनर् अस्य क्रियमाणस्यार्थेनाकृतकः संबन्धो नोपपद्यते. न हि प्रथमश्रुताच् छब्दात् कश्चिद् अर्थं प्रत्येति. कथं पुनर् अनित्यः शब्दः. प्रयत्नाद् उत्तरकालं दृश्यते यतः. अतः प्रयत्नानन्तर्यात् तेन क्रियत इति गम्यते.
नन्व् अभिव्यञ्ज्यात् स एनम्. नेति ब्रूमः. न ह्य् अस्य प्राग् अभिव्यञ्जनात् सद्भावे किंचन प्रमाणम् अस्ति. संश् चाभिव्यज्यते नासन्.


____________________________________________


अस्थानात् // MS_१,१.७ //

नो{*१/३२२*} खल्व् अप्य् उच्चरितं मुहूर्तम् अप्य् उपलभामहे. अतो विनष्ट इत्य् अवगच्छामः. न च सन् नोपलभ्यते. अनुपलंभकारणानां व्यवधानादीनाम् अभावे ऽप्य् अनुपलम्भनात्. न चासौ विषयम् अप्राप्तः, आकाशाविषयत्वात्, कर्णच्छिद्रे ऽप्य् अनुपलम्भनात्.

NOTES:

  • {१/३२२: E१ गिब्त् अल्स् व्.ल्.: न चैनम् उच्चरितं}*


____________________________________________


करोतिशब्दात् // MS_१,१.८ //

अपि च शब्दं कुरु, मा शब्दं कार्षीर् इति व्यवहर्तारः प्रयुञ्जते, न ते नूनम् अवगच्छन्ति स एवायं शब्द इति.


____________________________________________


सत्त्वान्तरे च यौगपद्यात् // MS_१,१.९ //

नानादेशेषु च युगपच् छब्दम् उपलभामहे, तद् एकस्य नित्यस्यानुपपन्नम् इति. असति विशेषे नित्यस्य नानेकत्वम्. कार्याणां तु बहूनां नानादेशेषु क्रियमाणानाम् उपपद्यते ऽनेकदेशसंबन्धः. तस्माद् अप्य् अनित्यः.


____________________________________________


प्रकृतिविकृत्योश् च // MS_१,१.१० //

अपि च दध्यत्रेत्य् अत्रेकारः प्रकृतिः, यकारो विकृतिर् इत्य् उपपदिशन्ति. यद् विक्रियते, तद् अनित्यम्. इकारसादृश्यं च यकारस्योपलभ्यते, तेनापि तयोः प्रकृतिविकारभावो लक्ष्यते.


____________________________________________


वृद्धिश् च कर्तृभूम्नास्य // MS_१,१.११ //

अपि च बहुभिर् उच्चारयद्भिर् महान् शब्दः श्रूयते. स यद्य् अभिव्यज्यते, बहुभिर् अल्पैश् चोच्चार्यमाणस् तावान् एवोपलभ्येत. अतो मन्यामहे नूनम् अस्यैकैकेन कश्चिद् अवयवः क्रियते, यत् प्रचयाद् अयं महान् उपलभ्यते.

[२६]{*१/३२३*}

NOTES:

  • {१/३२३: E२: १,९०; E५: १,२७२; E६: १,१९}*


____________________________________________


समं तु तत्र दर्शनम् // MS_१,१.१२ //

तुशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते. यद्{*१/३२४*} उक्तम् - प्रयत्नाद् उत्तरकाले दर्शनात् कृतको ऽयम् इति{*१/३२५*}. यदि विस्पष्टेन हेतुना शब्दस्य नित्यत्वं वक्तुं शक्ष्यामः, ततो नित्यप्रत्ययसामर्थ्यात् प्रयत्नेनाभिव्यज्यत इति भविष्यति. यदि प्राग् उच्चारणाद् अनभिव्यक्तः प्रयत्नेनाभिव्यज्यते. तस्माद् उभयोः पक्षयोः समम् एतत्.

NOTES:

  • {१/३२४: E१,५,६; E२: तद्}*
  • {१/३२५: ŚBह् अद् MS १.१.६}*


____________________________________________


सतः परम् अदर्शनं विषयानागमात् // MS_१,१.१३ //

यद् अपरं कारणम् उक्तम् - उच्चरितप्रध्वस्त इति{*१/३२६*}. अत्रापि यदि शक्ष्यामो नित्यताम् अस्य विस्पष्टं वक्तुम्, ततो नित्यप्रत्ययसामर्थ्यात् कदाचिद् उपलम्भं कदाचिद् अनुपलम्भं दृष्ट्वा किंचिद् उपलम्भस्य निमित्तं कल्पयिष्यामः. तच् च संयोगविभागसद्भावे सति भवतीति संयोगविभागाव् एवाभिव्यञ्जकाव् इति वक्ष्यामः. उपरतयोः संयोगविभागयोः श्रूयत इति चेत्. नैतद् एवम्. न नूनम् उपरमन्ति संयोगविभागाः, यत उपलभ्यते शब्द इति. न हि ते प्रत्यक्षा इति.
यदि शब्दं संयोगविभागा एवाभिव्यञ्जन्ति न कुर्वन्ति, आकाशविषयत्वाच् छब्दस्याकाशस्यैकत्वाद् य एवायम् अत्र श्रोत्राकाशः, स एव देशान्तरेष्व् अपीति श्रुघ्नस्थैः{*१/३२७*} संयोगविभागैर् अभिव्यक्तः पाटलिपुत्रे ऽप्य् उपलभ्येत.
यस्य पुनः कुर्वन्ति, तस्य वायवीयाः संयोगविभागा वाय्वाश्रितत्वाद् वायुष्व् एव करिष्यन्ति, यथा तन्तवस् तन्तुष्व् एव पटम्. तस्य पाटलिपुत्रेष्व् अनुपलम्भो युक्तः, श्रुघ्नस्थत्वात् तेषाम्. यस्याप्य् अभिव्यञ्जन्ति, तस्याप्य् एष न दोषः, दूरे सत्याः कर्णशष्कुल्या अनुपकारकाः संयोगविभागाः, तेन दूरे यच् छ्रोत्रं तेन नोपलभ्यत इति. नैतद् एवम्. अप्राप्ताश् चेत् [२८]{*१/३२८*}संयोगविभागाः श्रोत्रस्योपकुर्युः. संनिकृष्टविकृष्टदेशस्थौ युगपच् छब्दम् उपलभेयाताम्. न च युगपद् उपलभेते. तस्मान् नाप्राप्ता उपकुर्वन्ति. न चेद् उपकुर्वन्ति{*१/३२९*}, तस्माद् अनिमित्तं शब्दोपलम्भने संयोगविभागाव् इति.
नैतद् एवम्. अभिघातेन हि प्रेरिता वायवस् तिमितानि{*१/३३०*} वाय्वन्तराणि प्रतिबाधमानाः सर्वतोदिक्कान् संयोगविभागान् उत्पादयन्ति. यावद् वेगम् अभिप्रतिष्ठन्ते. ते च वायोर् अप्रत्यक्षत्वात् संयोगविभागा नोपलभ्यन्ते. अनुपरतेष्व् एव तेषु शब्द उपलभ्यते नोपरतेषु. अतो न दोषः. अत एव चानुवातं दूराद् उपलभ्यते शब्दः.

NOTES:

  • {१/३२६: Cf. ŚBह् अद् MS १.१.७}*
  • {१/३२७: E२,५,६ हबेन् स्रुघ्न-}*
  • {१/३२८: E२: १,९५; E५: १,२८०; E६: १,२०}*
  • {१/३२९: E२ ओम्. न चेद् उपकुर्वन्ति}*
  • {१/३३०: E१,६; E२,५ (रिछ्तिग्): वायवः स्तिमितानि}*


____________________________________________


प्रयोगस्य परम् // MS_१,१.१४ //

यद् अपरं कारणम् उक्तम् - शब्दं कुरु मा कार्षीर् इति व्यवहर्तारः प्रयुञ्जते{*१/३३१*}. यद्य् असंशयं नित्यः शब्दः, शब्दप्रयोगं कुर्व् इति भविष्यति, यथा गोमयात्{*१/३३२*} कुर्व् इति संहारे{*१/३३३*}.

NOTES:

  • {१/३३१: ŚBह् अद् MS १.१.८}*
  • {१/३३२: E२,५,६ (रिछ्तिग्): गोमयान्}*
  • {१/३३३: E१,५; E२,६: संवाहे (E१ गिब्त् संवाहे अल्स् Fन्.)}*


____________________________________________


आदित्यवद् यौगपद्यम् // MS_१,१.१५ //

यत् त्व् एकदेशस्य{*१/३३४*} सतो नानादेशेषु युगपद् दर्शनम् अनुपपन्नम् इति{*१/३३५*}. आदित्यं पश्य देवानांप्रिय. एकः सन्न् अनेकदेशाव् अस्थित इव लक्ष्यते. कथं पुनर् अवगम्यत एक आदित्य इति. उच्यते - प्राङ्मुखो देवदत्तः पूर्वाह्ने संप्रति पुरस्ताद् आदित्यं पश्यति. तस्य दक्षिणतो ऽवस्थितो न द्वौ पश्यति, आत्मनश् च संप्रति न तिरश्चीनं{*१/३३६*} देवदत्तस्यार्जवे. [२८]{*१/३३७*} तस्माद् एक आदित्य इति. दूरत्वाद् अस्य देशो नावधार्यते. अतो व्यामोहः. एवं शब्दे ऽपि व्यामोहाद् अनवधारणं देशस्य. यदि श्रोत्रं संयोगविभागदेशम् आगत्य शब्दं गृह्णीयात्, तथापि तावद् अनेकदेशता कदाचिद् अवगम्येत. न च तत्संयोगदेशम् आगच्छति. प्रत्यक्षा हि कर्णशष्कुली तद्देशा
गृह्यते. वायवीयाः पुनः संयोगविभागा अप्रत्यक्षस्य वायोः, कर्णशष्कुलीप्रदेशे प्रादुर्भवन्तो नोपलभ्यन्त इति नानुपपन्नम्. अत एव व्यामोहो यन् नानादेशेषु शब्द इति. आकाशदेशश् च शब्द इति. एकं च पुनर् आकाशम्. अतो ऽपि न नानादेशेषु.
अपि चैकरूप्ये सति देशभेदेन कामं देशा एव भिन्नाः, न तु शब्दः. तस्माद् अयम् अप्य् अदोषः.

NOTES:

  • {१/३३४: E५: यथैतद् एकस्य}*
  • {१/३३५: Cf. ŚBह् अद् MS १.१.९}*
  • {१/३३६: E२: संप्रति स्थितं तिरश्चीनं (E१ गिब्त्: संप्रतिस्थिते तिरश्चीनं अल्स् Fन्.)}*
  • {१/३३७: E२: १,९८; E५: १,३०८; E६: १,२०}*


____________________________________________


वर्णान्तरम् अविकारः // MS_१,१.१६ //

न च दध्यत्रेत्य्{*१/३३८*} अत्र प्रकृतिविकारभावः. शब्दान्तरम् इकाराद् यकारः. न हि यकारं प्रयुञ्जाना इकारम् उपाददते, यथा कटं चिक्रीर्षन्तो वीरणानि. न च सादृश्यमात्रं दृष्ट्वा प्रकृतिर् विकृतिर् वोच्यते. न हि दाधिपिटकं दृष्ट्वा कुन्दपिटकं च प्रकृतिविकारभावो ऽवगम्यते. तस्माद् अयम् अप्य् अदोषः.

NOTES:

  • {१/३३८: Cf. ŚBह् अद् MS १.१.१०}*


____________________________________________


नादवृद्धिपरा // MS_१,१.१७ //{*१/३३९*}
यच् चैतद् बहुभिर् भेरीम् आध्मनद्भिः{*१/३४०*} शब्दम्{*१/३४१*} उच्चारयद्भिर् महाञ् शब्द उपलभ्यते, तेन प्रतिपुरुषं शब्दावयवप्रचय इति गम्यते{*१/३४२*}. नैवम्. निरवयवो हि शब्दः अवयवभेदानवगमान् निरवयवत्वाच् च महत्त्वानुपपत्तिः. अतो न वर्धते शब्दः. मृदुर् एकेन [२९]{*१/३४३*} बहुभिश् चोच्चार्यमाणे तान्य् एवाक्षराणि कर्णशष्कुलीमण्डलस्य सर्वां नेमिं व्याप्नुवद्भिः संयोगविभागैर् नैरन्तर्येणानेकशो ग्रहणान् महान् इवावयववान् इवोपलभ्यन्ते. संयोगविभागा नैरन्तर्येण क्रियमाणाः शब्दम् अभिव्यञ्जन्तो नादशब्दवाच्याः. तेन नादस्यैषा वृद्धिः, न शब्दस्येति.

NOTES:

  • {१/३३९: E५: नादवृद्धिः परा}*
  • {१/३४०: E१,६; E२: आधमद्भिः, E५: अघ्नद्भिः (?)}*
  • {१/३४१: E५: गोशब्दम्}*
  • {१/३४२: Cf. ŚBह् अद् MS १.१.११}*
  • {१/३४३: E२: १,१०१; E५: १,३१८; E६: १,२१}*


____________________________________________


नित्यस् तु स्याद् दर्शनस्य परार्थत्वात् // MS_१,१.१८ //

नित्यः शब्दो भवितुम् अर्हति. कुतः? दर्शनस्य परार्थत्वात्. दर्शनम् उच्चारणम्, तत् परार्थं परम् अर्थं प्रत्याययितुम्. उच्चरितमात्रे हि विनष्टे शब्दे न चान्यो ऽन्यान् अर्थं प्रत्याययितुं शक्नुयात्. अतो न परार्थम् उच्चार्येत. अथ न विनष्टः, ततो बहुश उपलब्धत्वाद् अर्थावगम इति युक्तम्. अर्थवत् सादृश्याद् अर्थावगम इति चेत्. न कश्चिद् अर्थवान्, सर्वेषां नवत्वात्. कस्यचित् पूर्वस्य कृत्रिमः संबन्धो{*१/३४४*} भविष्यतीति चेत्. तद् उक्तं सदृश इति चावगते व्यामोहात् प्रत्ययो व्यावर्तेत मालाशब्दान् मालाप्रत्यय इव{*१/३४५*}.
यथा गावीशब्दात् सास्नादिम् इति प्रत्ययस्यानिवृत्तिः, तद्वद् भविष्यतीति चेत्. न हि गोशब्दं तत्रोच्चारयितुम् इच्छा. नेहान्यशब्दोच्चिचारयिषा. न चैकेनोच्चारणायत्नेन{*१/३४६*} संव्यवहारश् चार्थसंबन्धश् च शक्यते{*१/३४७*} कर्तुम्. तस्माद् दर्शनस्य परार्थत्वात्, नित्यः शब्दः.

NOTES:

  • {१/३४४: E२: कृत्रिमसंबन्धो}*
  • {१/३४५: E१,६; E२ (रिछ्तिग्): शालाशब्दान् मालाप्रत्यय इव, E५: शालाशब्दान् मालाप्रत्ययवत्}*
  • {१/३४६: E१,६; E२,५: चैकेनोच्चारणयत्नेन}*
  • {१/३४७: E२ ओम्. शक्यते}*


____________________________________________


सर्वत्र यौगपद्यात् // MS_१,१.१९ //

गोशब्द उच्चरिते सर्वगवीषु युगपत् प्रत्ययो भवति. अत आकृतिवचनो ऽयम्. न चाकृत्या शब्दस्य संबन्धः शक्यते कर्तुम्. निर्दिश्य ह्य् आकृतिं कर्ता संबध्नीयात्. गोपिण्डे च बहूनाम् आकृतीनां सद्भावाच् छब्दम् अन्तरेण गोशब्दवाच्यां विभक्ताम् आकृतिं केन प्रकारेणोपदेक्ष्यति? नित्ये तु सति गोशब्दे बहुकृत्व [३०]{*१/३४८*} उच्चरितः श्रुतपूर्वश् चान्यासु गोव्यक्तिष्व् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् आकृतिवचनम् अवगमिष्यति. तस्माद् अपि नित्यः.

NOTES:

  • {१/३४८: E२: १,१०५; E५: १,३२८; E६: १,२२}*

____________________________________________


संख्याभावात् // MS_१,१.२० //

अष्टकृत्वो गोशब्द उच्चरित इति वदन्ति, नाष्टौ गोशब्दा इति. किम् अतो, यद्य् एवम्. अनेन वचनेनावगम्यते, प्रत्यभिजानन्तीति{*१/३४९*}. वयं तावत् प्रत्यभिजानीमो न नः करणदौर्बल्यम्. एवम् अन्ये ऽपि प्रत्यभिजानन्ति. स एवायम् इति. प्रत्यभिजानाना{*१/३५०*} वयम् इवान्ये ऽपि नान्य इति वक्तुम् अर्हन्ति.
अथ मतम् अन्यत्वे सति सादृश्येन व्यामूढाः स इति वक्ष्यन्ति. तन् न. न हि ते सदृश इति प्रतियन्ति, किं तर्हि स एवायम् इति. विदिते च स्फुटे ऽन्यत्वे व्यामोह इति गम्यते. न चायम् अन्य इति प्रत्य्-अक्षम् अन्यद् वा प्रमाणम् अस्ति.
स्याद् एतत् - बुद्धिकर्मणी अपि ते प्रत्यभिज्ञायेते. ते ऽपि नित्ये प्राप्नुतः. नैष दोषः. न हि ते प्रत्यक्षे. अथ प्रत्यक्षे नित्ये एव{*१/३५१*}. ह्य् अस्तनस्य शब्दस्य विनाशाद् अन्यो ऽद्यतन इति चेत्. नैष विनष्टः, यत एनं पुनर् उपलभामहे. न हि प्रत्यक्षदृष्टं मुहूर्तम् अदृष्ट्वा पुनर् उपलभ्यमानं प्रत्यभिजानन्तो विनष्टं परिकल्पयन्ति. परिकल्पयन्तो द्वितीयसंदर्शने मातरि, जायायां पितरि वा नाश्वस्युः. न ह्य् अनुपलम्भमात्रेण नास्तीत्य् अवगम्य नष्ट इत्य् एव कल्पयन्ति. अप्रमाणतायां विदितायां नास्तीत्य् अवगच्छामः. न हि प्रमाणे प्रत्यक्षे सत्य् अप्रमाणता स्यात्. अस्तीति पुनर् अव्यामोहेनावगम्यमाने न क्वचिद् अप्य् अभावः. न चासिद्धे ऽभावे व्यामोहः, न च सिद्धो ऽभावः. तस्माद् असति व्यामोहे, नाभावः{*१/३५२*}. तद् ए[३१]{*१/३५३*}तद् आनुपूर्व्या सिद्धम्. तस्मात् पुरस्ताद् अनुच्चारितम् अनुपलभमाना अपि न विनष्ट इत्य् अवगन्तुम् अर्हन्ति. यथा{*१/३५४*} गृहान् निर्गताः सर्वगृहजनम् अपश्यन्तः पुनः प्रविश्योपलभमाना अपि न प्राक् प्रवेशाद् विनष्ट इत्य् अवगच्छन्ति. तद्वद् एनम् अपि नान्य इति वक्तुम् अर्हन्ति. ये ऽपि सर्वेषां भावानां प्रतिक्षणं विनाशम् अभ्युपगच्छन्ति, ते ऽपि न शक्नुवन्ति शब्दस्य वदितुम्. अन्ते हि क्षयदर्शनात् ते मन्यन्ते. न च शब्दस्यान्तो न च क्षयो लक्ष्यते. स इति प्रत्यक्षः प्रत्ययः सदृश इत्य् आनुमानिकः. न च प्रत्यक्षविरुद्धम् अनुमानम् उदेति. स्वकार्यं वा साधयति. तस्मान् नित्यः.

NOTES:

  • {१/३४९: Vग्ल्. Sफोटसिद्धिव्याख्या, व्. २१२}*
  • {१/३५०: E१,५; E२, E१ (Fन्.), E६: प्रत्यभिजानानाः प्रत्यभिजानन्ति चेद् वयम्}*
  • {१/३५१: Cf. Kउमारिल, ŚV, Śअब्दनित्यताधिकरण, व्व्. ३८९/९०-३९३/९४}*
  • {१/३५२: E५: तस्माद् अव्यामोहः. सति चाव्यामोहे नाभावाः}*
  • {१/३५३: E२: १,१०६; E५: १,३४०; E६: १,२२}*
  • {१/३५४: E२: तथा}*


____________________________________________


अनपेक्षत्वात् // MS_१,१.२१ //

येषाम् अनवगतोत्पत्तीनां द्रव्याणां भाव एव लक्ष्यते, तेषाम् अपि केषांचिद् अनित्यता गम्यते, येषां विनाशकारणम् उपलभ्यते. यथाभिनवं पटं दृष्ट्वा, न चैवं क्रियमाणम् उपलब्धवान्, अथवानित्यत्वम् अवगच्छति रूपम् एव दृष्ट्वा, तन्तुव्यतिषङ्गजनितो ऽयं तन्तुव्यतिषङ्गविनाशात् तन्तुविनाशाद् वा विनश्यतीत्य् अवगच्छति. नैवं शब्दस्य किंचित् कारणम् अवगम्यते, यद् विनाशाद् विनङ्क्ष्यतीत्य् अवगम्यते.


____________________________________________


प्रख्याभावाच् च योगस्य // MS_१,१.२२ //

इदं पदेभ्यः केभ्यश्चिद् उत्तरं सूत्रम्. ननु वायुकारणकः स्याद् इति वायुर् उद्गतः संयोगविभागैः शब्दो भवतीति. तथा च शिक्षाकारा आहुः - वायुर् आपद्यते शब्दताम् इति{*१/३५५*}. नैतद् एवम्. वायवीयश् चेच् छब्दो भवेद्, वायोः संनिवेशविशेषः स्यात्. न च वायवीयान् अवयवाञ् शब्दे सतः प्रत्यभिजानीमो यथा पटस्य तन्तुमयान्. न चैवं भवति. स्याच् चेद् एवम्, स्पर्श-ने[३२]{*१/३५६*}नोपलभेमहि. न च वायवीयान् अवयवाञ् शब्दगतान् स्पृशामः. तस्मान् न वायुकारणकः. अतो नित्यः.

NOTES:

  • {१/३५५: Qउएल्ले निछ्त् नछ्wएइस्बर्. Vग्ल्. अबेर् Nआरदशिक्षा १.५.८-१०}*
  • {१/३५६: E२: १,१०९; E५:१,३४६; E६: १,२३}*


____________________________________________


लिङ्गदर्शनाच् च // MS_१,१.२३ //

लिङ्गं चैव भवति, वाचा विरूपनित्ययेति{*१/३५७*}. अन्यपरं हीदं वाक्यं वाचो नित्यताम् अनुवदति. तस्मान् नित्यः शब्दः.

NOTES:

  • {१/३५७: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*


____________________________________________


उत्पत्तौ वावचनाः{*१/३५८*} स्युर् अर्थस्यातन्निमित्तत्वात् // MS_१,१.२४ //

यद्य् अप्य् औत्पत्तिको नित्यः शब्दो अर्थसंबन्धश् च{*१/३५९*}, तथापि न चोदनालक्षणो धर्मः. चोदना हि वाक्यम्. न ह्य् अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्य् अतो वाक्याद् अन्यतमात्{*१/३६०*} पदाद् अग्निहोत्रात् स्वर्गो भवतीति गम्यते. गम्यते तु पदत्रय उच्चरिते. न चात्र चतुर्थः शब्दो ऽस्त्य् अन्यद् अतः पदत्रयसमुदायात्. न चायं समुदायो ऽस्ति लोके, यतो ऽस्य व्यवहाराद् अर्थो ऽवगम्यते. पदान्य् अमूनि प्रयुक्तानि, तेषां नित्यो ऽर्थः. अप्रयुक्तश् च समुदायः. तस्मात् समुदायस्यार्थः कृत्रिमो व्यामोहो वा. न च पदार्था एव वाक्यार्थः. सामान्ये हि पदं प्रवर्तते, विशेषे वाक्यम्. अन्यच् च सामान्यम्, अन्यो विशेषः. न च पदार्थाद् वाक्यार्थावगतिः, असंबन्धात्. असति चेत् संबन्धे कस्मिंश्चित् पदार्थे ऽवगते ऽर्थान्तरम् अवगम्येत, एकस्मिन्न् अवगते सर्वम् अवगतं स्यात्. न चैतद् एवं भवति. तस्माद् अन्यो वाक्यार्थः.
स्याद् एतत् - अप्रयुक्ताद् अपि वाक्याद् असति संबन्धे स्वभावाद् अर्थावगम इति. यदि कल्प्येत - शब्दो धर्मम् आत्मीयं व्युत्क्रामेत्. न चैष शब्दधर्मो यद् अप्रयुक्ताद् अपि शब्दार्थः प्रतीयते. न हि [३३]{*१/३६१*} प्रथमश्रुतात् कुतश्चिच् छब्दात् केचिद् अर्थं प्रतियन्ति. तद् अभिधीयते - पदधर्मो ऽयं न वाक्यधर्मः. वाक्याद् धि प्रथमावगताद् अपि प्रतियन्तो ऽर्थं दृश्यन्ते. नैतद् एवम्. यदि प्रथमश्रुताद् अवगच्छेयुः, अपि तर्हि सर्वे ऽवगच्छेयुः पदार्थविदो ऽन्ये च. न त्व् अपदार्थविदो ऽवगच्छन्ति. तस्मान् नैतद् एवम्. ननु पदार्थवद्भिर् अप्य् अवगच्छद्भिर् अकृत एव वाक्यार्थसंबन्धो भविष्यति. पदार्थवेदनेन हि संस्कृता अवगमिश्यन्ति, यथा तम् एव पदार्थं द्वितीयादिश्रवणेनेति. नेति ब्रूमः. यदि वाक्ये ऽन्त्यो वर्णः पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितः पदार्थेभ्यो ऽर्थान्तरं प्रत्याययति, उपकारस् तु तदानीं{*१/३६२*} पदार्थज्ञानाद् अवकल्पते. तस्मात् कृत्रिमो वाक्यार्थप्रत्ययो व्यामोहो वा. न पदार्थद्वारेण संभवति वाक्यार्थज्ञानम् इति. नन्व् एवं भविष्यति सामान्यवाचिनः पदस्य गौर्{*१/३६३*} इति वाश्व इति वा, विशेषकं शुक्ल इति वा कृष्ण इति वा पदम् अन्तिकाद् उपनिपतति यदा, तदा वाक्यार्थो ऽवगम्यते. तन् न. न हि{*१/३६४*} कथम् इव गौर् इति वाश्व इति वा सामान्यवाचिनः पदात् सर्वगवीषु सर्वाश्वेषु च बुद्धिर् उपसर्पन्ती श्रुतिजनिता, वाक्यानुरोधेन कुतश्चिद् विशेषाद् अपवर्तेत. न च शुक्ल इत्यादेर् विशेषवचनस्य कृष्णादि-निवृत्तिर् भवति शब्दार्थः. न चानर्थको मा भूद् इत्य् अर्थपरिकल्पना शक्या. अतो न पदार्थजनितो वाक्यार्थः. तस्मात् कृत्रिमः. पदसंघाताः खल्व् एते संघाताश् च पुरुषकृता दृश्यन्ते, यथा -

नीलोत्पलवनेष्व् अद्य चरन्तश् चारुसंरवाः/
नीलकौशेयसंवीताः प्रणश्यन्तीव{*१/३६५*} कादम्बाः//{*१/३६६*}

अतो वैदिका अपि पुरुषकृता इति//

[३४]{*१/३६७*}

NOTES:

  • {१/३५८: E१ (Fन्.): वावचनानि}*
  • {१/३५९: E१,६; E२,५: शब्दः संबन्धश् च}*
  • {१/३६०: E१; E२ (बेस्सेर्): अन्यतमात्, E५: एकस्मात्, E६: अन्यतमस्मात्}*
  • {१/३६१: E२: १,११३; E५: १,३७७; E६: १,२४}*
  • {१/३६२: E१,५,६; E२: तदा न}*
  • {१/३६३: E२: गोर्}*
  • {१/३६४: E२ ओम्. न हि}*
  • {१/३६५: E१,६; E२,५ (रिछ्तिग्): प्रनृत्यन्तीव}*
  • {१/३६६: Qउएल्ले उन्बेकन्न्त्}*
  • {१/३६७: E२: १,११५; E५: १,३८२; E६: १,२४}*


____________________________________________


तद् भूतानं क्रियार्थेन समाम्नायो ऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात् // MS_१,१.२५ //

तेष्व् एव पदार्थेषु भूतानां वर्तमानानां (पदानां){*१/३६८*} क्रियार्थेन{*१/३६९*} समुच्चारणम्. नानपेक्ष्य पदार्थान् पार्थगर्थ्येन वाक्यम् अर्थान्तरप्रसिद्धम्. कुतः. प्रमाणाभावात्. न किंचन प्रमाणम् अस्ति येन प्रमिमीमहे. न ह्य् अनपेक्षितपदार्थस्य वाक्यान्त्यवर्णस्य पूर्ववर्णजनितसंस्काररहितस्य शक्तिर् अस्ति पदार्थेभ्यो ऽर्थान्तरे वर्तितम्{*१/३७०*} इति.
नन्व् अर्थापत्तिर् अस्ति, यत् पदार्थव्यतिरिक्तम् अर्थम् अवगच्छामः. न च शक्तिम् अन्तरेण तद् अवकल्प्यत इति. तन् न. अर्थस्य तन्निमित्तत्वात्. भवेद् अर्थापत्तिः, यद्य् असत्याम् अपि शक्तौ नान्यन् निमित्तम् अवकल्प्येत. अवगम्यते तु निमित्तम्. किम्? पदार्थाः. पदानि हि स्वं स्वं पदार्थम् अभिधाय निवृत्तव्यापाराणि. अथेदानीं पदार्था अवगताः सन्तो वाक्यार्थं गमयन्ति. कथम्. यत्र हि शुक्ल इति वा कृष्ण इति वा गुणः प्रतीते भवति. भवति खल्व् असावलं गुणवति प्रत्ययम् आधातुम्. तेन गुणवति प्रत्ययम् इच्छन्तः केवलं गुणवचनम् उच्चारयन्ति. संपत्स्यत एषां यथासंकल्पितो ऽभिप्रायः. भविष्यति विशिष्टार्थसंप्रत्ययः. विशिष्टार्थसंप्रत्ययश् च वाक्यार्थः. एवं चेद् अवगम्यते ऽन्यत एव वाक्यार्थः को जातुचिद् अदृष्टा पदसमुदायस्य शक्तिर् अर्थाद् अवगम्यत इति वदिष्यति. अपि चान्वयव्यतिरेकाभ्याम् एतद् अवगम्यते, भवति हि कदाचिद् इयम् अवस्था, मानसाद् अप्य् आधातात्{*१/३७१*}. यद् उच्चरितेभ्यः{*१/३७२*} पदेभ्यो न पदार्था अवधार्यन्ते. तदानीं{*१/३७३*} नियोगतो वाक्यार्थं नावगच्छेयुः. यद्य् अस्य [३५]{*१/३७४*} अपार्थगर्थ्यम्{*१/३७५*} अभविष्यत्. नियोगतस् तु नावगच्छन्ति. अपि चान्तरेणापि पदोच्चारणं यः शौक्त्यम्{*१/३७६*} अवगच्छति, अवगच्छत्य् एवासौ शुक्लगुणकम्. तस्मात् पदार्थप्रत्यय एव वाक्यार्थः. नास्य पदसमुदायेन संबन्धः. यत् तु - श्रौतः पदार्थो न वाक्यानुरोधेन कुतश्चिद् विशेषाद् अपवर्तितुम् अर्हतीति{*१/३७७*}. सत्यम्, एवम् एतत्{*१/३७८*}. यत्र केवलः पदार्थः प्रयुज्यमानः प्रयोजनाभावाद् अनर्थकः संजायत इत्य् अवगतं भवति तत्र वाक्यार्थो ऽपि तावद् भवत्व् इति विशिष्टार्थतावगम्यते, न सर्वत्र. एवं च सति, गुणान्तरप्रतिषेधो न शब्दार्थ इत्य्{*१/३७९*} एतद् अपि परिहृतं भवति. अपि च प्रातिपदिकाद् उच्चरन्ती द्वितीयादिविभक्तिः प्रातिपदिकार्थो विशेषक इत्य् आह. सा च विशेषश्रुतिः सामान्यश्रुतिं बाधेत. यच् चैते पदसंघाताः पुरुषकृता दृश्यन्त इति{*१/३८०*}. परिहृतं तद् अस्मरणादिभिः{*१/३८१*}. अपि चैवंजातीयके ऽर्थे वाक्यानि संहर्तुं न किंचन पुरुषाणं बीजम् अस्ति.

NOTES:

  • {१/३६८: E२ ओम्. पदानां, E१ गिब्त् एस् गेक्लम्मेर्त्, E५,६ उन्गेक्लम्मेर्त्}*
  • {१/३६९: E५: क्रियार्थेन समानायः समुच्चारणम्}*
  • {१/३७०: E२,५,६: वर्तितुम्}*
  • {१/३७१: E५: मानसाद् अपचारात्}*
  • {१/३७२: E५: उच्चरितेभ्यो ऽपि}*
  • {१/३७३: E५ (रिछ्तिग्): न तदानीं}*
  • {१/३७४: E२: १,११७; E५: १,३९३; E६: १,२५}*
  • {१/३७५: E५ (रिछ्तिग्): पार्थगर्थ्यम्}*
  • {१/३७६: E२,५,६ (रिछ्तिग्): शौक्ल्यम्}*
  • {१/३७७: Cf. E१, S.३३/१७}*
  • {१/३७८: E२: सत्यम् एवैवम् एतत्}*
  • {१/३७९: Cf. E१, S.३३/१८-१९}*
  • {१/३८०: Cf. E१, S.३३/२३}*
  • {१/३८१: Cf. E१, S.१५/२३}*


____________________________________________


लोके सन्नियमात् प्रयोगसंनिकर्षः स्यात् // MS_१,१.२६ //

लौकिकेषु पुनर् अर्थेषु प्रत्यक्षेणार्थम् उपलभ्य सन्नियमः, सन्निबन्धनं शक्यं तत्र संहर्तुम्, एवंजातीयकानि वाक्यानि नीलोत्पलवनेष्व् अद्य इति{*१/३८२*}. तस्माद् अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्य् एतेभ्य एव पदेभ्यो ये ऽर्था अवगताः, तेभ्यो एवैतद् अवगम्यते, अग्निहोत्रात् स्वर्गो भवतीति. पदेभ्य एव पदार्थप्रत्ययः, पदार्थेभ्यो वाक्यार्थ इति.

[३६]{*१/३८३*}

NOTES:

  • {१/३८२: E१, S.३३/२१-२२}*
  • {१/३८३: E२: १,१२०; E५: १,४०१; E६: १,२६}*


____________________________________________


वेदांश् चैके संनिकर्षं पुरुषाख्याः // MS_१,१.२७ //

उक्तम् - चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्म इति{*१/३८४*}, यतो न पुरुषकृतः शब्दस्यार्थेन संबन्धः. तत्र पदवाक्याश्रय आक्षेपः परिहृतः. इदानीम् अन्यथाक्षेप्स्यामः. पौरुषेयाश् चोदना इति वदामः, संनिकृष्टकालाः कृतका वेदा इदानीं तनाः, ते च चोदनानां समूहाः, तत्र पौरुषेयाश् चेद् वेदाः, असंशयं पौरुषेयाश् चोदनाः. कथं पुनः कृतका वेदा इति केचिन् मन्यन्ते. यतः पुरुषाख्याः पुरुषेण हि समाख्यायन्ते वेदाः - काठकं कालापकम्, पैप्पलादकं मौहुलम्{*१/३८५*} इति. न हि संबन्धाद् ऋते समाख्यानम्, न च पुरुषस्य शब्देनास्ति{*१/३८६*} संबन्धः, अन्यतः{*१/३८७*} कर्ता पुरुषः कार्यः शब्द इति. ननु प्रवचनलक्षणा समाख्या स्यात्. नेति ब्रूमः. असाधारणं हि विशेषणं भवति, एक एव हि कर्ता बहवो ऽपि प्रब्रूयुः. अतो ऽस्मर्यमाणो ऽपि चोदनायाः कर्ता स्यात्. तस्मान् न प्रमाणं चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्म इति.

NOTES:

  • {१/३८४: MS १.१.२}*
  • {१/३८५: E१,६; E२ ओम्. मौहुलम्, E५: मौद्गलम्}*
  • {१/३८६: E२: पुरुषस्यान्यः शब्देनास्ति}*
  • {१/३८७: E१,६, E६: संबन्धो ऽन्यतः; E२: संबन्धो यद् अतः. E५: संबन्धो ऽन्यद् अतः}*


____________________________________________


अनित्यदर्शनाच् च // MS_१,१.२८ //

जननमरणवन्तश् च वेदार्थाः श्रूयन्ते. बबरः प्रावाहणिर् अकामयत{*१/३८८*}, कुसुरुविन्द औद्दालकिर् अकामयत{*१/३८९*} इत्येवमाद्यः. उद्दालकस्यापत्यं गम्यत औद्दालकिः, यद्य् एवम्, प्राग् औद्दालकिजन्मनः, नायं ग्रन्थो भूतपूर्वः. एवम् अप्य् अनित्यता.

[३७]{*१/३९०*}

NOTES:

  • {१/३८८: Cf. Tऐत्.S. ७.१.२०}*
  • {१/३८९: Cf. Tऐत्.S. ७.२.२}*
  • {१/३९०: E२: १,१२२; E५: १,४०४; E६: १,२६}*


____________________________________________


उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् // MS_१,१.२९ //

उक्तम् अस्माभिः शब्दपूर्वत्वम् अध्येतॄणाम्{*१/३९१*}. केवलम् आक्षेपपरिहारो वक्तव्यः, सो ऽभिधीयते.

NOTES:

  • {१/३९१: Cf. ŚBह् अद् MS १.१.५}*


____________________________________________


आख्या प्रवचनात् // MS_१,१.३० //

यद् उक्तम् - कर्तृलक्षणा समाख्या काठकाद्येति. तद् उच्यते - नेयम् अर्थापत्तिः, अकर्तृभिर् अपि ह्य् एनाम् आचक्षीरन्, प्रकर्षेण वचनम् (अनन्यसाधारणं){*१/३९२*} कठादिभिर् अनुष्ठितं स्यात्, तथापि हि समाख्यातारो भवन्ति. स्मर्यते च वैशंपायनः सर्वशाखाध्यायी, कठः पुनर् इमां केवलां शाखाम् अध्यापयां बभूवेति. स बहुशाखाध्यायिनां संनिधाव् एकशाखाध्याय्य् अन्यां शाखाम् अनधीयानः, तस्यां प्रकृष्टत्वाद् असाधारणम् उपपद्यते विशेषणम्.

NOTES:

  • {१/३९२: E२,६, इन् E२ गेक्लम्मेर्त्; E५ ओम्}*


____________________________________________


परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् // MS_१,१.३१ //

यच् च प्रावाहणिर् इति. तन् न, प्रवाहणस्य पुरुषस्यासिद्धत्वान् न प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहानिः. प्रशब्दः प्रकर्षे सिद्धः, वहतिश् च प्रापणे. (न त्व् अस्य समुदायः क्वचित् सिद्धः.){*१/३९३*} इकारस् तु यथैवापत्ये सिद्धस् तथा क्रियायाम् अपि कर्तरि. तस्माद् यः प्रवाहयति, स प्रावाहणिः. बबर इति शब्दानुकृतिः. तेन यो नित्यार्थस् तम् एवैतौ शब्दौ वदिष्यतः. अत उक्तम् - परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् इति.

NOTES:

  • {१/३९३: Iन् E२ गेक्लम्मेर्त्}*


____________________________________________


कृते वा विनियोगः स्यात् कर्मणः संबन्धात् // MS_१,१.३२ //

अथ कथम् अवगम्यते नायम् उन्मत्तबालवाक्यसदृश इति. तथा [३८]{*१/३९४*} हि पश्यामः - वनस्पतयः सत्रम् आसत, सर्पाः सत्रम् आसत इति. यथा - जरद् गवो गायति मत्तकानि, कथं नाम जरद् गवो गायेत. कथं वा वनस्पतयः सर्पा वा सत्रम् आसीरन्न् इति. उच्यते - विनियुक्तं हि दृश्यते, परस्परेण संबन्धार्थम्. कथम्. ज्योतिष्टोम इत्य् अभिधाय कर्तव्य इत्य् उच्यते. केनेत्य् आकाङ्क्षिते सोमेनेति. किम् अर्थम् इति, स्वर्गायेति. कथम् इति. इत्थम्, (अनयेति कर्तव्यतया){*१/३९५*} इति. एवम् अवगच्छन्तः, पदार्थैर् एभिः संस्कृतं पिण्डितं वाक्यार्थं कथम् उन्मत्तबालवाक्यसदृशम् इति वक्ष्यामः.
नन्व् अनुपपन्नम् इदं दृश्यते - वनस्पतयः सत्रम् आसत इत्येवमादि. नानुपपन्नम्. न, अनेन अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्य् एवमादयो ऽनुपपन्नाः स्युः. अपि च वनस्पतयः सत्रम् आसत इत्येवमादयो ऽपि नानुपपन्नाः, स्तुतयो ह्य् एताः सत्रस्य, वनस्पतयो नामाचेतना इदं सत्रम् उपासितवन्तः, किं पुनर् वृद्धांसो ब्राह्मणाः. तद् यथा लोके - सन्ध्यायां मृगा अपि न चरन्ति, किं पुनर् विद्वांसो ब्राह्मणा इति. अपि चाविगीतः सुहृदुपदेशः सुप्रतिष्ठितः कथम् इवाशङ्केतोन्मत्तबालवाक्यसदृश इति. तस्माच् चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्म इति सिद्धम्.

[३९]{*१/३९६*}

NOTES:

  • {१/३९४: E२: १,१२४; E५: १,४०५; E६: १,२७}*
  • {१/३९५: Iन् E२ गेक्लम्मेर्त्; E५ ओम्}*
  • {१/३९६: E२: २,१; E५: २,१; E६: १,२८}*


____________________________________________


आम्नायस्य क्रियार्थत्वाद् आनर्थक्यम् अतदर्थानां तस्माद् अनित्यम् उच्यते // MS_१,२.१ //

सो ऽरोदीद् यद् अरोदीत्, तद् रुद्रस्य रुद्रत्वम्{*१/३९७*}; प्रजापतिर् आत्मनो वपाम् उदखिदत्{*१/३९८*}. देवा वै देवयजनम् अध्यवसाय दिशो न प्राजानन्{*१/३९९*} इत्येवमादीनि समाम्नातारः समामनन्ति वाक्यानि. तानि किं कंचिद् धर्मं प्रमिमते उत नेति भवति विचारणा. तद् अभिधीयते - क्रिया कथम् अनुष्ठेयेति तां वदितुं{*१/४००*} समाम्नातारो वाक्यानि समामनन्ति. तद् यानि वाक्यानि क्रियां नावगमयन्ति क्रियासंबद्धं वा किंचित्, एवम् एव भूतम् अर्थम् अन्वाचक्षते - रुदितवान् रुद्रः; वपाम् उच्चिखेद प्रजापतिः; देवा वै दिशो न प्रजज्ञिर इत्येवंजातीयकानि, तानि कं धर्मं प्रमिमीरन्. अथोच्येत - अध्याहारेण वा विपरिणामेन वा व्यवहितकल्पनया वा व्यवधारणकल्पनया वा गुणकल्पनया वा कश्चिद् अर्थः कल्पायिष्यत इति. स कल्प्यमानः कः कल्प्येत - रुद्रः किल रुरोद, अतो ऽन्येनापि रोदितव्यम्. उच्चिखेदात्मवपां{*१/४०१*} प्रजापतिः, अतो ऽन्यो ऽप्य् उत्खिदेद् आत्मनो वपाम्. देवा वै देवयजनकाले दिशो न प्रज्ञातवन्तः, अतो ऽन्यो ऽपि दिशो न प्रजानीयाद् इति, तच् चाशक्यम्, इष्टवियोगेनाभिघातेन वा यद् बाष्पनिर्मोचनम्, तद् रोदनम् इत्य् उच्यते, न च, तद् इच्छातो भवति. न च कश्चि[४०]{*१/४०२*}द् आत्मनो वपाम् उत्खिद्य ताम् अग्नौ प्रहृत्य तत उत्थितेन तूपरेण पशुणा यष्टुं शक्नुयात्. न च{*१/४०३*}, देवयजनाध्यवसानकाले केचिद् दिशो मुह्येयुः. अत एषाम् आनर्थक्यम्. तस्माद् एवंजातीयकानि वाक्यान्य् अनित्यानीत्य् उच्यन्ते, (यद्य् अपि च नित्यानि, तथापि न नित्यम् अर्थं कुर्वन्ति){*१/४०४*} इति. स एष वाक्यैकदेशस्याक्षेपः, न कृत्स्नस्य वाक्यस्य. नन्व् एकदेशाद् विना साकाङ्क्षः पदसमूहो न पर्याप्तः स्वस्मै प्रयोजनाय, अत आक्षिप्त एवेति. नैवम्, भवति हि कश्चित् पदसमूहः, यो ऽर्थवादेभ्यो विनापि विदधाति कंचिद् अर्थम्, यानि पुनस् तैः सह संयुज्यार्थान्तरे वर्तन्ते, तान्य् एकदेशाक्षेपेणाक्षिप्यते.

NOTES:

  • {१/३९७: Tऐत्.S. १.५.१}*
  • {१/३९८: Tऐत्.S. २.१.१}*
  • {१/३९९: Tऐत्.S. ६.१.५}*
  • {१/४००: E४: हि तां वेदितुं}*
  • {१/४०१: E२: उच्चिखेदात्मनो वपां}*
  • {१/४०२: E२: २,३; E४: १,३; E५: २,८; E६: १,२८}*
  • {१/४०३: E२: न तु}*
  • {१/४०४: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*


____________________________________________


शास्त्रदृष्टविरोधाच् च // MS_१,२.२ //

स्तेनं मनः. अनृतवादिनी वाग् इत्येवंजातीयकानां धर्मं प्रत्य् अप्रामाण्यम्, भूतानुवादात्. विपरिणामादिभिर् अपि कल्प्यमाने स्तेयं मृषोद्यं च कर्तव्यम् इत्य् आपतति. तच् चाशक्यं स्तेयानृतवादप्रतिषेधम् अबाधमानेनानुष्ठातुम्. न च विकल्पः, वैषम्यात्. एकः कल्प्यो विधिः, एकः प्रत्यक्षः.
अथ दृष्टविरोधः. तस्माद् धूम एवाग्नेर् दिवा ददृशे नार्चिः. तस्माद् अर्चिर् एवाग्नेर् नक्तं ददृशे न धूम इति{*१/४०५*}. अस्माल् लोकाद् उत्क्रम्याग्निर् आदित्यं गतः, रात्राव् आदित्यस्तम् इत्य् एतद् उपपादयितुम् इदम्, उभयम् अपि दृष्टविरुद्धम् उच्यते. तस्मान् नैषावधारणा सिध्यतीति. अपरो दृष्टविरोधः - न चैतद् विद्मो वयं [४१]{*१/४०६*} ब्राह्मणा वा स्मः, अब्राह्मणा वेत्य्{*१/४०७*}{*१/४०८*} अक्रियार्थत्वाद् अनर्थकम्. अथायम् अर्थः - नैवैतज् ज्ञायते किं वा ब्राह्मणा वयम् उताब्राह्मणा एवेति, प्रत्यक्षविरुद्धम् अप्रमाणम्. अपरः शास्त्रदृष्टेन विरोधः - को हि तद् वेद, यद् अमुष्मिंल् लोके ऽस्ति वा, न वेति{*१/४०९*}. यदि प्रश्नो ऽयम्, अक्रियार्थत्वाद् अनर्थकः. अथानवकॢप्तिः, शास्त्रदृष्टेन विरोधः. अतः प्रत्यक्षविरुद्धम् अप्रमाणम्.

NOTES:

  • {१/४०५: Tऐत्.Bर्. २.१.२.१०, व्ग्ल् दzउ ŚBह् अद् MS १.२.१२}*
  • {१/४०६: E२: २,५; E४: १,१९; E५: २,१३; E६: १,२९}*
  • {१/४०७: Tऐत्.Bर्. २.१.२, Gओप्.Bर्. ५.२१, Mऐत्.S. १.४.११}*
  • {१/४०८: E२ ओम्. स्मः, अब्राह्मणा वा}*
  • {१/४०९: Tऐत्.S. ६.१.१; ६.२.२, व्ग्ल्. ŚBह् अद् MS १.२.१४}*


____________________________________________


तथा फलाभावात् // MS_१,२.३ //

गर्गत्रिरात्रब्राह्मणं प्रकृत्योच्यते - शोभते ऽस्य मुखं य एवं वेद इति{*१/४१०*} यदि भूतानुवादः, अनर्थकः. अथाध्ययनफलानुवादः, ततो ऽसदनुवादः. कालान्तरे फलं भविष्यतीति चेत्. न ह्य् अत्र प्रमाणम् अस्ति. विधिः स्याद् इति चेत्. नैष विधिपरः, द्रव्यसंस्कारकर्मस्व् इति{*१/४११*} चिन्तयिष्यत्य् एतद् उपरिष्टात्, किं फलविद्धिर् उतार्थवाद इति. इह तु किं भूतानुवादः, क्रियार्थो वेति{*१/४१२*}. आस्य प्रजायां वाजी जायते य एवं वेदेति चोदाहरणम्.

NOTES:

  • {१/४१०: Tआ.Bर्. २०.१६.६}*
  • {१/४११: MS ४.३.१}*
  • {१/४१२: E२,४,६ हबेन् zउस्äत्zलिछ्: तेन न फलविधित्वान् निराकृतस्येहानर्थको ऽर्थवादविचार इति, दिएस् इन् E१ औछ् अल्स् Fन्, E५ ओम्}*


____________________________________________


अन्यानर्थक्यात् // MS_१,२.४ //

पूर्णाहुत्या सर्वान् कामान् अवाप्नोति{*१/४१३*}. पशुबन्धयाजी सर्वांल् लोकान् अभिजयति. तरति मृत्युम्, तरति ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेधेन यजते, य उ चैनम् एवं वेदेति{*१/४१४*}. यदि भूतानुवादमात्रम् अनर्थकम्. अथ फलविधिः, इतरेषाम् आनर्थक्यम्. न हि, अकृत्वा पूर्णाहुतिम् अग्निहोत्रादयः क्रियन्ते. न [४२]{*१/४१५*} चानिष्ट्वाग्नीषोमीयेण सोमेन यजन्ते. न चाधीत्याश्वमेधेन यजन्ते. तद् यथा, पथि जाते ऽर्के मधूत्सृज्य, तेनैव पथा मध्वर्थिनः पर्वतं न गच्छेयुः, तादृशं हि तत्. अपि चाहुः -

अर्के चेन् मधु विन्देत, किम् अर्थं पर्वतं व्रजेत्/
इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ को विद्वान् यत्नम् आचरेत्// इति{*१/४१६*}.

NOTES:

  • {१/४१३: Tऐत्.Bर्. ३.८.१०}*
  • {१/४१४: Cf. Tऐत्.Bर्. ५.३.१२.२}*
  • {१/४१५: E२: २,८; E४: १,३२; E५: २,१६; E६: १,२९}*
  • {१/४१६: Qउएल्ले उन्बेकन्न्त्}*


____________________________________________


अभागिप्रतिषेधाच् च // MS_१,२.५ //

न पृथिव्याम् अग्निश् चेतव्यो नान्तरिक्षे न दिवीत्य्{*१/४१७*} अप्रतिषेधभागिनम् अर्थं प्रतिषेधन्ति. विज्ञायत एवैतत्, अन्तरिक्षे, दिवि चाग्निर् न चीयत इति. पृथिवीचयनप्रतिषेधार्थं च यद् वाक्यम्, भवेच् चयनप्रतिषेधार्थम् एव तत्. अथाप्रमाणम्, नैष विरोधो भवति. कथं तत् प्रमाणम्, यद् विध्यन्तरम् आकुलयेत्, स्वयं चाकुलं स्यात्. न चेतव्यम्, हिरण्यं निधाय चेतव्यम् इति.

NOTES:

  • {१/४१७: Tऐत्.S. ५.२.७.१}*


____________________________________________


अनित्यसंयोगात् // MS_१,२.६ //

अनित्यसंयोगश् च (वेदप्रामाण्ये सति){*१/४१८*} परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् इति{*१/४१९*} परिहृतः. इदानीं वेदैकदेशानाम् आक्षिप्तानां पुनर् उपोद्बलक उत्तिष्ठति, बबरः प्रावाहणिर् अकामयतेति{*१/४२०*}.

NOTES:

  • {१/४१८: Iन् E२,५ गेक्लम्मेर्त्}*
  • {१/४१९: Cf. MS १.१.२१}*
  • {१/४२०: Cf. Tऐत्.S. ७.१.१०.२}*


____________________________________________


विधिना त्व् एकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः // MS_१,२.७ //

इदं समाम्नायते - वायव्यं श्वेतम् आलभेत भूतिकामः, वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवता, वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोपधावति, स एवैनं भूतिं गमयतीति{*१/४२१*}. वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवतेत्य् अतो यद्य् अपि क्रिया नावगम्यते, क्रियासंबद्धं वा किंचित्. तथापि विध्युद्देशे[४३]{*१/४२२*}नैकवाक्यत्वात् प्रमाणम्. भूतिकाम इत्य् एवम् अन्तो विध्युद्देशः, तेनैकवाक्यभूतो वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवतेत्येवमादिः. कथम् एकवाक्यभावः. पदानां साकाङ्क्षत्वाद् विधेः स्तुतेश् चैकवाक्यत्वं भवति. भूतिकाम आलभेत. (कस्मात्?){*१/४२३*} यतो वायुः क्षेपिष्ठेति. नायम् अभिसंबन्धो विवक्षितः, भूतिकामेनालब्धव्यम् इति. कथं तर्हि आलभेत? यतस् ततो भूतिर् इति भिन्नाव् इमाव् अर्थौ, उभयाभिधाने वाक्यं भिद्येत.
किम् अर्था स्तुतिर् इति चेत्. कथं रोचेत, नोनुष्ठीयेतेति. ननु प्राक् स्तुतिवचनाद् अनुष्ठानं भूतिकामान्तात् सिद्धम्, स्तुतिवचनम् अनर्थकम्. न हि, यदा स्तुतिपदासंनिधानं तदा पूर्वेणैव विधिः. यदा स्तुतिपदसंबन्धः, न तदा भूतिकामस्यालम्भो विधीयते. यथा पटो भवतीति पट उत्पद्यत इत्य् अर्थः. निराकाङ्क्षं च पदद्वयम्. यदा च तस्मिन्न् एव रक्त इत्य् अपरं श्रूयते, तदा रागसंबन्धो भवतीत्य् अर्थः, भवति च रक्तं प्रत्याकाङ्क्षा. एवं यदा न स्तुतिपदानि, विधिशब्देनैव तदा प्ररोचना, यदा स्तुतिवचनम्, तदा स्तवनेन. नन्व् एवं सति किं स्तुति-वचनेन, यस्मिन् सत्य् अविधायकम्, मा भूत् तत्. तदभावे ऽपि पूर्वविधिनैव प्ररोचयिष्यत इति. सत्यम्, विनापि तेन सिध्येत् प्ररोचनम्. अस्ति तु तत्, तस्मिन् विद्यमाने यो ऽर्थो वाक्यस्य, सो ऽव-गम्यते स्तुतिप्रयोजनं{*१/४२४*} तयोः. तस्मिन्न् अविद्यमाने विधिना प्ररोचनम् इति.
ननु सत्स्व् अपि स्तुतिपदेषु पूर्वस्य विधिस्वरूपत्वाद् विधिर् अभिप्रेतः स्यात्, न विवक्ष्येत स्तुतिपद-संबन्धः. आह - स्तुतिपदानि ह्य् अनर्थकान्य् अभविष्यन् साकाङ्क्षाणि. भवन्त्व् अनर्थकानीति चेत्. न, गम्यमाने ऽर्थे ऽविवक्षितार्थानि भवितुम् अर्हन्ति. [४४]{*१/४२५*} यो ऽसौ विध्युद्देशः, स शक्नोति निरपेक्षो ऽर्थं विधातुम्, शक्नोति च स्तुतिपदानां वाक्यशेषीभवितुम्, प्रत्यक्षश् च वाक्यशेषभावः. अतो ऽस्माद् विधेः स्तुतिम् अवगच्छामः.
ननु निरपेक्षाद् अपि विधिम् अवगमिष्याम्. भवत्व् एवम्, नैवं सति कश्चिद् विरोधः. किं त्व् अशक्यः स्तुतिपदसंबन्धे सति विध्यर्थो विवक्षितुम्. वाक्यं हि संबन्धस्य विधायकम्, द्वौ चेत् संबन्धौ विदध्यात् - भूतिकाम आलभेत; आलम्भेन चैष गुणो भविष्यतीति, भिद्येत तर्ह्य् एवं सति वाक्यम्. अथ यद् उक्तम् - न क्रिया गम्यते न तत्संबद्धं वा किंचिद् इति{*१/४२६*}. स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः, स्तुतिशब्दाः स्तुवन्तः क्रियां प्ररोचयमाणा अनुष्ठातॄणाम् उपकरिष्यन्ति क्रियायाः. एवम् इमानि सर्वाण्य् एव पदानि कंचिद् अर्थं स्तुवन्ति विदधति. अतः प्रमाणम् एवंजातीयकानि, वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवतेति{*१/४२७*}.

NOTES:

  • {१/४२१: Tऐत्.S. २.१.१}*
  • {१/४२२: E२: २,१४; E४: १,४१; E५: २,१७; E६: १,३०}*
  • {१/४२३: Iन् E१,५ गेक्लम्मेर्त्}*
  • {१/४२४: E१,५,६; E२,४: स्तुतिः प्रयोजनं}*
  • {१/४२५: E२: २,१७; E४: १,४१; E५: २,२२; E६: १,३१}*
  • {१/४२६: Cf. E१, S.३९/९.

}*

  • {१/४२७: Tऐत्.S. २.१.१}*


____________________________________________


तुल्यं च सांप्रदायिकम् // MS_१,२.८. //

अथोच्येत - प्राक् स्तुतिपदेभ्यः, निराकाङ्क्षाणि विधायकानि, विधिस्वरूपत्वात्, स्तुतिपदानि तु प्रमादपाठ इति. तन् न एवम्{*१/४२८*}, अर्थावगमात्, तुल्यं च सांप्रदायिकम्, संप्रदायः (प्रयोजनं){*१/४२९*} येषां धर्माणां सर्वे ते विधिपदानाम् अर्थवादपदानां च तुल्याः. अध्यायानध्यायते{*१/४३०*}, गुरुमुखात् प्रतिपत्तिः, शिष्योपाध्यायता च सर्वस्मिन्न् एवंजातीयके, अविघ्नार्थे तुल्यम् आद्रियन्ते. स्मरणं च दृढम्. अतो न प्रमादपाठ इति.

[४५]{*१/४३१*}

NOTES:

  • {१/४२८: E२,४,५,६ सेत्zएन् Dअण्ड ओदेर् Kओम्म वोर् एवम्}*
  • {१/४२९: Iन् E१,५ गेक्लम्मेर्त्}*
  • {१/४३०: E१,२,५,६; E४: अध्यायानध्ययने (औछ् इन् E१ अल्स् Fन्., दोर्त् नोछ्: अध्यायानध्यायता)}*
  • {१/४३१: E२: २,२३; E४: १,९२; E५: २,२७; E६: १,३१}*


____________________________________________


अप्राप्ता चानुपपत्तिः, प्रयोगे हि विरोधः स्यात्, शब्दार्तस् त्व् अप्रयोगभूतः, तस्माद् उपपद्येत // MS_१,२.९ //

अपि च यैषानुपपत्तिर् उक्ता शास्त्रदृष्टविरोधाद् इत्येवमाद्या{*१/४३२*}, सा सो ऽरोदीद् इत्येवमादिषु न प्राप्नोति. कुतः? प्रयोगे हि स्तेयादीनाम् उच्यमाने विरोधः स्यात्, शब्दार्थस् त्व् अप्रयोगभूतः, तस्माद् उपपद्येत - स्तेनं मनः, अनृतवादिनी वाग् इति.

NOTES:

  • {१/४३२: Cf. MS १.२.२ उन्द् ŚBह् दzउ}*


____________________________________________


गुणवादस् तु // MS_१,२.१० //

यद् उक्तम् - विधेयस्य प्ररोचनार्था स्तुतिर् इति{*१/४३३*}. तद् इह कथम् अवकल्प्येत यत्रान्यद् विधेयम्, अन्यच् च स्तूयते. यथा - वेतसशाखयावकाभिश् चाग्निं विकर्षतीति{*१/४३४*} वेतसावके विधीयेते, आपश् च स्तूयन्ते - आपो वै शान्ता इति{*१/४३५*}. तद् उच्यते - गुणवादस् तु. गौण एष वादो भवति, यत् संबन्धिनि स्तोतव्ये संबन्ध्यन्तरं स्तूयते. अभिजनो ह्य् एष वेतसावकयोः. ततस् ते जाते. अभिजनसंस्तवेन चाभिजातः स्तुतो भवति. यथा - अश्मकाभिजनो देवदत्तो ऽश्माकेषु स्तूयमानेषु स्तुतम्{*१/४३६*} आत्मानं मन्यते. एवम् अत्रापि द्रष्टव्यम्.
अथ सो ऽरोदीद् इति कस्य विधेः शेषः. तस्माद् बर्हिषि रजतं न देयम् इत्य्{*१/४३७*} अस्य. कुतः? साकाङ्क्षत्वात् पदानाम्. सो ऽरोदीत्, यद् अरोदीत्, तद् रुद्रस्य रुद्रत्वम् इत्य्{*१/४३८*} अत्र स इति प्रकृतापेक्षः, तत्प्रत्ययात्. तस्य यद् अश्र्व् अशीर्यतेति तस्येति पूर्वप्रकृतापेक्ष एव. उपपत्तिश् चोपरितनस्य यो बर्हिषि रजतं दद्यात् पुरास्य संवत्सराद् गृहे रोदनं भवतीति{*१/४३९*}. अस्य हेतुत्वेनायं प्रतिनिर्दिश्यते - तस्माद् बर्हिषि रजतं न देयम् इति. एवं सर्वाणि साकाङ्क्षाणि. कथं विधेर्{*१/४४०*} उपकुर्वन्तीति. [४६]{*१/४४१*} गुणवादेन. रोदनप्रभवं रजतं बर्हिषि ददतो रोदनम् आपद्यते. तत् प्रतिषेधस्य गुणः, यद् अरोदनम् इति. कथं पुनर् अरुदत्य् अरोदीद् इति भवति? कथं वानश्रुप्रभवे रजते ऽश्रुप्रभवम् इति वचनम्? पुरास्य संवत्सराद् असति रोदने, कथं रोदनं भवतीति? तद् उच्यते - गुणवादस् तु. गौणा एते शब्दाः. रुद्र इति रोदननिमित्तस्य शब्दस्य दर्शनाद् यद् अरोदीद् इत्य् उच्यते. वर्णसारूप्यान् निन्दन्न् अनश्रुप्रभवम् अप्य् अश्रुप्रभवम् इत्य् आह. निन्दन्न् एव च धनत्यागे दुखदर्शनात् पुरास्य संवत्सराद् गृहे रोदनं भवतीत्य् आह.
तथा - यः प्रजाकामः पशुकामो वा स्यात्, स एतं प्राजापत्यं तूपुरम् आलभेत इति{*१/४४२*}, आकाङ्क्षितत्वाद् अस्य विधेः शेषो ऽयम् - स आत्मनो वपाम् उदखिदद् इति{*१/४४३*}. कथं गुणवादः? इत्थं नाम - नासन् पशवः, यद् आत्मनो वपाम् उदखिदद् इति. एतच् च कर्मणः सामर्थ्यं यद् अग्नौ प्रहृतमात्रायां वपायाम् अजस् तूपुर उदगात्, इत्थं बहवः पशवो भवन्तीति. कथं पुनर् अनुत्खिन्नायां वपायां प्रजापतिर् आत्मनो वपाम् उदखिदद् इत्य् आह. उच्यते - असद् वृत्तान्तान्वाख्यानं स्तुत्यर्थेन प्रशंसाया गम्यमानत्वात्. इहान्वाख्याने वर्तमाने द्वयं निष्पद्यते{*१/४४४*} - यच् च वृत्तान्तज्ञानम्, यच् च कस्मिंश्चित् प्ररोचना द्वेषो वा. तत्र वृत्तान्तान्वाख्यानं न प्रवर्तकं न निवर्तकं चेति प्रयोजनाभावाद् अनर्थकम् इत्य् अविवक्षितम्. प्ररोचनया तु प्रवर्तते द्वेषान् निवर्तत इति तयोर् विवक्षा. वृत्तान्तान्वाख्याने ऽपि विधीयमाने आदिमता दोषो वेदस्य प्रसजेत. कथं पुनर् इदं निरालम्बनम् अन्वाख्यायत इति. उच्यते - नित्यः कश्चिद् अर्थः प्रजापतिः स्याद् वायुः, आकाशः, आदित्यो वा. स आत्मनो वपाम् उदखिदद् इति वृष्टिम्, वायुम्, रश्मिं वा. ताम् अग्नौ प्रागृह्णात्, वैद्युते, आर्चीसे, लौकिके वा. ततो ऽज इत्य् अन्नम्, बीजम्, विरुद् वा. तम् आलभ्य तम् उपयुज्य प्रजाः पशून् प्राप्नोतीति गौणाः शब्दाः.
आदित्यः प्रायणीयश् चरुर् आदित्य उदपनीयश् चरुर् इत्य्{*१/४४५*} अस्य विधेः शेषः - देवा वै देवयजनम् अध्यवसाय दिशो न प्राजानन्न् इति, आकाङ्क्षितत्वात्. सर्वव्यामोहानाम् आदित्यश् चरुर् नाशयिता, अपि दिङ्मोहस्येति स्तुतिः. कथम् असति दिङ्मोहे दिङ्मोहशब्द इति. उच्यते - अप्राकृतस्य बहोः कर्मसमूहस्योपस्थितत्वाद् गौणो मोहशब्दो ऽवधारणावकाशदानादिभिर् ज्ञापयतीति गौणता.

NOTES:

  • {१/४३३: Cf. ŚBह् अद् MS १.२.७}*
  • {१/४३४: Tऐत्.S. ५.४.४}*
  • {१/४३५: Tऐत्.S.५.४.४}*
  • {१/४३६: E१: स्तूतम्, लिएस् मित् E२,४,५,६: स्तुतम्}*
  • {१/४३७: Tऐत्.S. १.५.१.२}*
  • {१/४३८: Eबेन्द}*
  • {१/४३९: Eबेन्द}*
  • {१/४४०: E१: विधर्, लिएस् मित् E२,४,५,६: विधेर्}*
  • {१/४४१: E२: २,२५; E४: ९५; E५: २,३०; E६: १,३२}*
  • {१/४४२: Tऐत्.S. २.१.१.४/५}*
  • {१/४४३: Tऐत्.S. २.१.१.४}*
  • {१/४४४: E१: निष्यद्यते, लिएस् मित् E२,४,५,६: निष्पद्यते; E१ (Fन्.): आपतति}*
  • {१/४४५: Tऐत्.S. ६.१.५.१}*


____________________________________________


रूपात् प्रायात् // MS_१,२.११ //

हिरण्यं हस्ते भवति, अथ गृह्णातीति{*१/४४६*} साकाङ्क्षत्वाद् अस्य विधेः शेषः - स्तेनं मनो ऽनृतवादिनी वाग् इति. निन्दावचनं हिरण्यस्तुत्यर्थेन यथा - किम् ऋषिणा, देवदत्त एव भोजयितव्यः. कथं पुनर् अस्तेनं मनो निन्दितुम् अपि स्तेनशब्देनोच्यते, वाचं चाननृतवादिनीम् अप्य् अनृतवादिनीति ब्रूयत्. गुणवादस् तु रूपात्. यथा - स्तेनाः प्रच्छन्नरूपाः, एवं च मन इति गौणः शब्दः. प्रायाच् चानृतवादिनी वाग् इति.

[४८]{*१/४४७*}

NOTES:

  • {१/४४६: Cf. Mऐत्.S. ४.८.२.३}*
  • {१/४४७: E२: २,२८; E४: १,११२; E५: २,३२; E६: १,३३}*


____________________________________________


दूरभूयस्त्वात् // MS_१,२.१२ //

दृष्टविरोध{*१/४४८*} उदाहरणम् - तस्माद् भूम एवाग्नेर् दिवा ददृशे नार्चिः{*१/४४९*}. तस्माद् अर्चिर् एवाग्नेर् नक्तं ददृशे, न धूम इति अग्निर् ज्योतिर् ज्योतिर् अग्निः स्वाहेति सायं जुहोति, सूर्यो ज्योतिर् ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति{*१/४५०*} प्रातर् इति मिश्रलिङ्गमन्त्रयोर् विधानस्याकाङ्क्षितत्वाच् छेषः. उभयोर् देवतयोः संनिधाने होम इति स्तुतेर् उपपत्तिः. दूरभूयस्त्वाद् धूमस्याग्नेश् चादर्शने गौणः शब्दः.

NOTES:

  • {१/४४८: E१: इष्टविरोधे, लिएस् मित् E२,४,५,६ (उन्द् E१, S.४०/१७, zउ MS १.२.२): दृष्टविरोध}*
  • {१/४४९: E१, S.४०/१७, Tऐत्.Bर्. २.१.२.१०}*
  • {१/४५०: Vआज्.S. ३.९}*


____________________________________________


अपराधात्{*१/४५१*} कर्तुश् च पुत्रदर्शनम् // MS_१,२.१३ //

दृष्टविरोध एवोदाहरणम् - न चैतद् विद्म इति{*१/४५२*}. तत् प्रवरे प्रव्रियमाणे देवाः पितर इति ब्रूयाद् इत्य्{*१/४५३*} आकाङ्क्षितत्वाद् अस्य विधेः शेषः. अब्राह्मणो ऽपि ब्राह्मणः प्रवरानुमन्त्रणेन स्याद् इति स्तुतिः. दुर्ज्ञानत्वाद् अज्ञानवचनं गौणम्. स्त्र्यपराधेन कर्तुश् च पुत्रदर्शनेन. अप्रमता रक्षत तन्तुम् एनम् इत्यादिना दुर्ज्ञानम्.

NOTES:

  • {१/४५१: E१,६; E२,४,५ (बेस्सेर्): स्त्र्यपराधात्; औछ् E१ हत् दिएसे Lएसर्त् इम् Kओम्मेन्तर्}*
  • {१/४५२: E१, S.४०/२१, उ.अ. Mऐत्.S. १.४.११}*
  • {१/४५३: Mऐत्.S. १.४.११}*


____________________________________________


आकालिकेप्सा // MS_१,२.१४ //

शास्त्रदृष्टविरोधे उदाहरणम् - को हि तद् वेदेति{*१/४५४*}, दिक्ष्वती काशान् करोतीति{*१/४५५*} साकाङ्क्षत्वाद् अस्य विधेः शेषः. प्रत्यक्षफलत्वेन स्तुतिः. अनन्वकॢप्तिवचनं विप्रकृष्टकालफलत्वाद् गौणम्.

NOTES:

  • {१/४५४: E१, S.४१/३, Tऐत्.S. ६.१.१.१}*
  • {१/४५५: Eबेन्द}*


____________________________________________


विद्याप्रशंसा // MS_१,२.१५ //

तथा फलाभावाद् इत्य्{*१/४५६*} अत्रोदाहृतम् - शोभते ऽस्य मुखम् इति{*१/४५७*}. गर्गत्रिरात्रविधेर् आकाङ्क्षितत्वाच् छेषः. [४९]{*१/४५८*} वेदानुमन्त्रणस्य चास्य प्रजायां वाजी जायत इति शेषः. मुखशोभा वाजिमत्त्वं च गुणवचनत्वाद् गौणः शब्दः. शोभत इव शिष्यैर् उदीक्ष्यमाणम्. कुले संतताध्ययनश्रवणान् मेधावी जायत इति स प्रतिग्रहाद् अन्नं प्राप्नोतीति.

NOTES:

  • {१/४५६: MS १.२.३}*
  • {१/४५७: E१, S.४१/८, Tआ.Bर्. २०.१६.६}*
  • {१/४५८: E२: २,३०; E४: १,१२०; E५: २,३३; E६: १,३४}*


____________________________________________


सर्वत्वम् आधिकारिकम् // MS_१,२.१६ //

अन्यानर्थक्यवाक्य उदाहरणम् - पूर्णाहुत्या सर्वान् कामान् अवाप्नोतीति{*१/४५९*}, पूर्णाहुतिं जुहोतीत्य् आकाङ्क्षितत्वाद् अस्य विधेः शेषः. य उ चैनम् एवं वेदेति, तरति मृत्युम् इत्य्{*१/४६०*} अस्याकाङ्क्षित्वाच् छेषः. फलवचनं स्तुतिः. सर्वकामफलस्य निमित्ते सर्वकामाव् आप्तिवचनं गौणम्. असर्वेषु सर्ववचनम् अधिकृतापेक्षम्.

NOTES:

  • {१/४५९: E१, S.४१/१७, zउ MS १.२.४, Tऐत्.Bर्. ३.८.१०}*
  • {१/४६०: Tऐत्.S. ५.३.१२.२}*


____________________________________________


फलस्य कर्मनिष्पत्तेस् तेषां लोकवत् परिमाणतः फलविशेषः स्यात् // MS_१,२.१७ //

अन्वारुह्य वचनम् इदं{*१/४६१*} यद्य् अपि विधिः, तथाप्य् अर्थवत्ता परिमाणतः सारतो वा फलविशेषात्.

NOTES:

  • {१/४६१: E१, S.४९/६: पूर्णाहुत्या सर्वान् कामान् अवाप्नोतीति}*


____________________________________________


अन्त्ययोर् यथोक्तम् // MS_१,२.१८ //

अभागिप्रतिषेधाद् इत्यादाव् उदाहृतम् - न पृथिव्याम् अग्निश् चेतव्यो नान्तरिक्षे न दिवीति{*१/४६२*}, हिरण्यं निधाय चेतव्यम् इत्य्{*१/४६३*} आकाङ्क्षितत्वाद् अस्य विधेः शेषः. पृथिव्यादीनां निन्दा हिरण्यस्तुत्यर्था. असति प्रसङ्गे प्रतिषेधो नित्यानुवादः. यच् चानित्यदर्शनं बबरः प्रावाहणिर् अकामयत इति{*१/४६४*}. तत्परिहृतम्. अर्थवादाक्षेपेण पुनर् उत्थितम् इदानीम् अर्थवादप्रामाण्ये तेनैव परिहारेण परिहरिष्यत इति//

[५०]{*१/४६५*}

NOTES:

  • {१/४६२: Tऐत्.S. ५.२.७.१, zइतिएर्त् इन् ŚBह् अद् MS १.२.५}*
  • {१/४६३: Tऐत्.S. ५.२.७.३}*
  • {१/४६४: Cf. MS १.२.६, Tऐत्.S. ७.१.१०.२}*
  • {१/४६५: E२: २,३३; E४: १,१२९; E५: २,३४; E६: १,३५}*


____________________________________________


विधिर् वा स्याद् अपूर्वत्वात्, वादमात्रं ह्य् अनर्थकम् // MS_१,२.१९ //

इह ये विधिवन् निगदा अर्थवादास् ते अर्थवादास् ते उदाहरणम् - औदुम्बरो यूपो भवत्य् ऊर्ग् वा उदुंबर ऊर्क् पशव ऊर्जैर् वास्मा ऊर्जं पशून् नाप्नोति ऊर्जो ऽवरुद्ध्या इति{*१/४६६*}. किम् अस्य विधिः कार्यम् उतास्यापि स्तुतिर् इति. किं तावत् प्राप्तम्? विधिर् वा स्याद् अपूर्वत्वात्, वादमात्रं ह्य् अनर्थकम्. विधिवन् निगदेष्व् एवंजातीयकेषु फलविधिः स्यात्, फलं ह्य् अवगम्यते, तथा ह्य् अपूर्वम् अर्थं विधास्यति. इतरथा स्तुतिवादमात्रम् अनर्थकं स्यात्. स्तुतश् चास्तुतश् च तावान् एव सो ऽर्थः. अपि च ऊर्जो ऽवरुद्ध्या इति प्रयोजनं श्रूयते. न च - प्रशस्तो ऽयम् अर्थ इति कश्चिच् छब्दो ऽस्ति. लक्षणया तु स्तुतिर् गम्यते. श्रुतिश् च लक्षणाया ज्यायसीति.

NOTES:

  • {१/४६६: Cf. Tऐत्.S. २.१.१.६}*


____________________________________________


लोकवद् इति चेत् // MS_१,२.२० //

इति चेत् पश्यसि - स्तुतिर् अनर्थिका, न च शब्देनावगम्यत इति. लौकिकानि वाक्यानि भवन्तो विदां कुर्वन्तु. तद् यथा - इयं गौः क्रेतव्या देवदत्तीया, एषा हि बहुक्षीरा, स्त्र्यपत्या, अनष्टप्रजा चेति. क्रेतव्येत्य् अप्य् उक्ते गुणाभिधानात् प्रवर्तन्तेतरां क्रेतारः. बहुक्षीरेति च गुणाभिधानम् अवगम्यते. तद्वद् वेदे ऽपि भविष्यति.


____________________________________________


न पूर्वत्वात् // MS_१,२.२१ //

नैतद् एवम्. लोके विदितपूर्वा अर्था उच्यन्ते बहुक्षीरादयः. तेषां विज्ञानम् एव न प्रयोजनम्. अतः प्रशंसा गम्यते. अविदितवादे न श्रद्दधीरन् पूर्ववचनाद् इव. विदितत्वाद् एव च प्ररोचयन्ते. वैदिकेषु पुनर् यदि विधिशब्देन न प्ररोचयन्ते न तराम् अर्थवादेन. जाताशङ्को हि विधिशब्दे स तदानीम्. अथ विधिशब्देन प्ररोचितः, किम् अर्थवादशब्देन. अपि च वेदे व्यक्तम् असंवादः. ऊर्जो ऽवरुद्ध्यै इत्य् अप्रसिद्धं वचनम्. ऊर्ग्वा उदुम्बर इति हेतुत्वं चाप्रसिद्धम्. यस्माद् ऊर्ग् उदुम्बरः, तस्मात् तन्मयो यूपः कर्तव्य इति. ऊर्ग् उदुम्बर इत्य् अनृतवचनाद् अन्यद् अस्यानृतम् इति परिकल्प्येत.


____________________________________________


उक्तं तु वाक्यशेषत्वम् // MS_१,२.२२ //

उक्तम् अस्माभिर् वाक्यशेषत्वम् - विधिना त्व् एकवाक्यत्वाद् इति{*१/४६७*}. ननूक्तम् - फलवचनम् इह गम्यते न स्तुतिर् इति. यद् इह फलवचनम्, तद् औदुम्बरस्य यूपस्य. न च, अविहित औदुम्बरो यूपो ऽस्ति. तत्र फलवचनम् एवानर्थकम्. स्तुतिवचनः शब्दो नास्तीति चेत्. इह फलवचनेन फलवत्ता प्रतीयते फलवांश् च प्रशस्त इति, तत्र फलवत्तायाम् आनर्थक्यम् इति यो द्वितीयो ऽर्थः प्रशंसा नाम स गम्यते. लक्षणेति चेत्, न, लक्षणायाम् अप्य् अर्थवत्ता भवत्य् एव. लक्षणापि हि लौकिकी. ननूक्तम् असंवादो वेदे, न ह्य् ऊर्ग् उदुम्बर इति. गुण वादेन प्ररोचनार्थतां ब्रूमहे - गौणत्वात् संवादः. किं? सादृश्यम् - यथान्नं प्रीतेः साधनम्, एवम् इदम् अपि प्रीतिसाधनशक्तियुक्तं प्रशंसितुं{*१/४६८*} प्रशंसावाचिना शब्देनोच्यते{*१/४६९*}, शक्यते हि तत् पक्वफलसंबन्धाद् ऊर्ग् इति वक्तुम्.

[५२]{*१/४७०*}

NOTES:

  • {१/४६७: Cf. MS १.२.७}*
  • {१/४६८: E१,५,६; E२,४ ओम्. प्रशंसितुं}*
  • {१/४६९: E१,५; E२,४,६ E१ (Fन्.): प्रीतिसाधनशब्देनोच्यते}*
  • {१/४७०: E२: २,४०; E४: १,१५१; E५: २,४०; E६: १,३६}*


____________________________________________


विधिश् चानर्थकः क्वचित्, तस्मात् स्तुतिः प्रतीयेत, तत्सामान्याद् इतरेषु तथात्वम् // MS_१,२.२३ //

अप्सुयोनिर् वा अश्वः, अप्सुजो वेतस इति{*१/४७१*} अप्सुयोनिर् अश्वः कर्तव्य इति विधेर् अशक्यत्वाद् आनर्थक्यम्. तत्रावश्यं स्तुतिः कल्पयितव्या, शमयित्रीभिर् अद्भिर् अश्वस्यावकानां च संबन्धो यजमानस्य कष्टं शमयतीति. तत्सामान्याद् इतरेषु तथात्वम् - तथेति यावत्, तावत् तथात्वम् इति. किं तत् सामान्यम्. विध्यसंभवः स्तुतिसंभवश् च.

NOTES:

  • {१/४७१: Tऐत्.S. ५.३.१२}*


____________________________________________

प्रकरणे संभवन्न् अपकर्षो न कल्प्येत, विध्यानर्थक्यं हि तं प्रति // MS_१,२.२४ //

इतश् च पश्यामः स्तुतिर् इति. कुतः? इदं समामनन्ति - यो विदग्धः, स नैरृतः; यो ऽशृतः, स रौद्रः. यः शृतः, स दैवतः. तस्माद् अविदहता श्रपयितव्यः, स दैवतत्वायेति{*१/४७२*}. यदि स्तुतिर् दर्शपूर्णमासयोर् एव शृतः स्ताविष्यते. तथा संभवन्न् अपकर्षो न कल्प्येत. अपकृष्यते इत्य् अपकर्षः. विधिपक्षे तु यत्र नैरृतः, तत्र विदग्धता नीयेत. तथा सति प्रकरणं बाधितं भवेद्. दर्शपूर्णमासकर्म प्रति नैरृताभावाद् विदग्धानम् अनर्थकं स्यात्. तस्मात् स्तुतिर् एव.


NOTES:

  • {१/४७२: Tऐत्.S. २.६.३}*


____________________________________________


विधौ च वाक्यभेदः स्यात् // MS_१,२.२५ //

औदुम्बरो यूपो भवतीति विधाव् एतस्मिन्न् आश्रीयमाणे ऊर्जो ऽवरुद्ध्या इत्य्{*१/४७३*} एतस्मिंश् च वाक्यं भिद्येत. इत्थम् औदुम्बरो यूपः प्रशस्तः, स चोर्जो ऽविरुद्ध्या इति. तस्माद् विधिवन् निगदानाम् अपि स्तुतिर् एव कार्यम् अर्थवादानाम् इति.

[५३]{*१/४७४*}

NOTES:

  • {१/४७३: Vग्ल्. Tऐत्.S. २.१.१.६}*
  • {१/४७४: E२: २,४२; E४: १,१५९; E५: २,४४; E६: १,३७}*


____________________________________________


हेतुर् वा स्याद् अर्थवत्त्वोपपत्तिभ्याम् // MS_१,२.२६ //

अथ ये हेतुवन् निगदाः - सूर्पेण{*१/४७५*} जुहोति, तेन ह्य् अन्नं क्रियत इत्येवमादयः{*१/४७६*}. तेषु संदेहः - किं स्तुतिस् तेषां कार्यम् उत हेतुर् इति. किं प्राप्तम्. हेतुः स्याद् अन्नकरणं होमस्य.
नन्व् अप्रसिद्धे कार्यकारणभावे न हेतूपदेशः{*१/४७७*}. सत्यम् एवं लोके, विधायिष्यते तु वचनेन वेदे. सूर्पेण{*१/४७८*} होमे कर्तव्ये ऽन्नकरणं हेतुर् इत्य् उपदिश्यते. किं प्रयोजनम्. अन्यद् अपि दर्विपीठराद्य्{*१/४७९*} अन्नकरणं यत्, तेनापि नाम कथं होमः क्रियेतेति. कुतः. तस्याप्य् अन्नक्रियायाम् अर्थवत्ता, शक्यते च तेनाप्य् अन्नं कर्तुम्. एताद् धि क्रियत इत्य् उच्यते. न हि वर्तमानकालः कश्चिद् अस्ति यस्यायं प्रतिनिर्देशः. हेतौ च श्रुतिः शब्दः{*१/४८०*}, स्तुतौ लक्षणा. यदि च दर्विपीठरादि{*१/४८१*} न साक्षाद् अन्नं करोतीति, नान्नकरणम् इत्य् उच्यते. व्यर्थे तस्मिन् सूर्पस्तुतिर्{*१/४८२*} अनर्थिका स्यात्. सूर्पम्{*१/४८३*} अपि हि न साक्षाद् अन्नं करोतीति, तेन विनार्थेन सूर्पस्य{*१/४८४*} स्तुतिर् नोपपद्यते.

NOTES:

  • {१/४७५: E२,४,५,६ (रिछ्तिग्): शूर्पेण}*
  • {१/४७६: Tऐत्.Bर्. १.६.५}*
  • {१/४७७: E१,५,६; E२,४: हेत्वपदेशः}*
  • {१/४७८: E२,४,५,६: शूर्पेण}*
  • {१/४७९: E२,४: दर्विपिठरादि; E५: दर्वीपीठरादि; E६: दर्वीपिठरादि}*
  • {१/४८०: E२,४ ओम्. शब्दः}*
  • {१/४८१: E२,४: दर्विपिठरादि उ.ö.; व्ग्ल्. Fन्. ३७७}*
  • {१/४८२: E२,४,५,६: शूर्पस्तुतिर्}*
  • {१/४८३: E२,४,५,६: शूर्पम् उ.ö}*
  • {१/४८४: E२/४: शूर्पस्य}*


____________________________________________


स्तुतिस् तु, शब्दपूर्वत्वाद् अचोदना च तस्य // MS_१,२.२७ //

न त्व् एतद् अस्ति, शब्दपूर्वको ऽयम् अर्थः/ अन्नकरणं हेतुर् इति, शब्दश् चान्नकरणं सूर्पहोमे हेतुर् इत्य् आह. न च दर्विपीठरहोमे, तेन शब्दपूर्वं सूर्पम्, न च दर्विपिठरादेश्{*१/४८५*} चोदना.

NOTES:

  • {१/४८५: E१ हत् हिएर् उन्द् नछ्fओल्गेन्द् कुर्zएस् इ wइए E२,४}*


____________________________________________


व्यर्थे स्तुतिर् अन्यायेति चेत् // MS_१,२.२८ //

इति पुनर् यद् उक्तम्, तत् परिहर्तव्यम्.

[५४]{*१/४८६*}

NOTES:

  • {१/४८६: E२: २,४५; E४: १,१७१; E५: २,४८; E६: १,३७}*


____________________________________________


अर्थस् तु विधिशेषत्वात्, यथा लोके // MS_१,२.२९ //

अस्मत्पक्षे ऽर्थो ऽस्ति. वाक्यशेषो हि स विधेस् तदा भवति. संवादश् च स्तुतिवचनत्वेन, यथा वयं सूर्पेणान्नं क्रियमाणं जानीमः, तथा सूर्पेणान्नं क्रियत इत्य् एव गम्यते. तदा चावर्तमानं स्तौतुं{*१/४८७*} वर्तमानम् इत्य् उपदिशति. त्वत्पक्ष एष दोषः, यस्य ते हेतुविधिः. विधौ हि न परः शब्दार्थः प्रतीयते. न च वर्तमानम् उपदिशन् वेदः शक्यम् अर्थं विदध्यात्. आस्मत्पक्षे तु एष परशब्दः परत्र वर्तते. यथा लोके बलवान् देवदत्तो यज्ञदत्तादीन् प्रसहत इति. प्रकृष्टबले ऽपि बलवच् छब्दो वर्तमानो न सिंहं शार्दूलं वापेक्ष्य प्रयुज्यते, ये देवदत्तात् तु निकृष्टबलाः, तानपेक्ष्य भवति. एवं तेन ह्य् अन्नं क्रियत इति प्रकृष्टान्नकरणेन संस्तवः सूर्पस्य{*१/४८८*}, निकृष्टान्य् अन्यान्य् अन्नाकरणान्य् अपेक्ष्य भविष्यति.

NOTES:

  • {१/४८७: E२,४,५,६: स्तोतुं}*
  • {१/४८८: E२: शूर्पपय (?)}*


____________________________________________


यदि च हेतुर् अवतिष्ठेत निर्देशात्, सामान्याद् इति चेद् अव्यवस्था विधीनां स्यात् // MS_१,२.३० //

यद्य् अपि च भवेद् अन्नकरणं हेतुर् दर्विपिठरप्रकाराणाम्, तथापि सूर्प एतावतिष्ठेत. शब्दाद् अन्नकरणं हेतुर् इति विज्ञायते. शदश् च सूर्पस्याह, न दर्वीपिठरादीनाम्. तद् धि निर्दिश्यते, यस्मात् सूर्पेणान्नं क्रियते, तस्मात् सूर्पेण जुहोतीति. यथा यस्माद् बलवद् उपध्मातो ऽग्निः, तेन मे गृहं दग्धम् इति, नानग्निर् अपि बलवद् उपध्मातो दहतीति गम्यते. अथ मतम् - येन येनान्नं क्रियते प्रणाड्या सूर्पाद् अन्येनापि, तेन तेनापि होमः क्रियत इति. अव्यवस्था विधीनां स्यात्, न केनचित् प्रणाड्यान्नं क्रियते. तत्र यावद् उक्तं स्याज् जुहोतीति, तावद् एवान्नकरणेन जुहोतीति. अस्मत्पक्षे पुनः सूर्पं स्तूयते - तेन ह्य् अन्नं क्रियत इति वृत्तान्तान्वाख्यानं न च वृत्तान्तज्ञापनाय, किं तर्हि प्ररोचनायैव. तस्माद् धेतुवन् निगदस्यापि स्तुतिर् एव कार्यम् इति.


____________________________________________


तदर्थशास्त्रात् // MS_१,२.३१ //{*१/४८९*}
अथेदानीं किम् विवक्षितवचना मन्त्राः, उताविवक्षितवचनाः. किम् अर्थप्रकाशनेन यागस्योपकुर्वन्ति, उतोच्चारणमात्रेणेति. यद्य् उच्चारणमात्रेण, तदा न नियोगतो{*१/४९०*} बर्हिर् देवसदनं दामीत्य्{*१/४९१*} एष बर्हिर्लवने विनियुज्येत. अभिधानेन चेत्, प्रकरणेन विज्ञाताङ्गभावो{*१/४९२*} नान्यत्रोपकर्तुं शक्नोतीत्य् अन्तरेणापि वचनम्, बर्हिर्लवन एव विनियुज्येतेति. तद् एवम् अवगच्छामः -उच्चारणमात्रेणैवोपकुर्वन्तीति. कुतः? तदर्थशास्त्रात्. यद् अभिधानसमर्थो मन्त्रः, तत्रैवैनं शास्त्रं निबध्नाति. उरुप्रथा उरु प्रथस्वेति{*१/४९३*} पुरोडाशं प्रथयतीति{*१/४९४*} वचनम् इदम् अनर्थकम्, यद्य् अर्थाभिधानेनोपकुर्वन्ति. अथोच्चारणमात्रेण, ततो वक्तव्यो विनियोगः, उक्तश् च. अतो नार्थाभिधानेन. यथा साक्षः पुरुषः परेण चेन् नीयते, नूनम् अक्षिभ्यां न पश्यतीति गम्यते.
नन्व् अर्थवादार्थं भविष्यतीति चेत्. न हि, येन विधीयते तस्य वाक्यशेषो ऽर्थवाद इत्य् उक्तम्. न च निरपेक्षेण विहिते ऽर्थवादेन किंचिद् अपि प्रयोजनं क्रियते. अतो नार्थवादार्थं वचनम्.
तथाभ्यादानसमर्था मन्त्रा{*१/४९५*} उदाहरणम्. लिङ्गाद् एवादाने प्राप्ता वचनेन विधीयन्ते, तां चतुर्भिर् आदत्त{*१/४९६*} इति. चतुःसंख्यार्थम् इति चेत्, न, समुच्चयशब्दाभावात्. [५६]{*१/४९७*} तथा, इमाम् अगृभ्णन् रसनामृतस्येत्य्{*१/४९८*} अश्वाभिधानीम् आदत्त इत्य्{*१/४९९*} उदाहरणम्. रसनादाने{*१/५००*} प्राप्तस्य{*१/५०१*} रसनादान{*१/५०२*} एव शास्त्रं विनियोजकम्. तद् विवक्षितार्थत्वे न घटेतेति.
ननु गर्दभरसनां{*१/५०३*} परिसंख्यास्यति. न शक्नोति परिसंख्यातम्{*१/५०४*}. परिसंचक्षाणो हि स्वार्थं च{*१/५०५*} जुह्यात्, परार्थं च कल्पेत, प्राप्तं च बाधेत. तस्मान् न विवक्षितवचना मन्त्राः. अतो न प्रमाणं बर्हिर्देवसदनं दामीत्य् अस्य रूपं बर्हिर्लवने विनियोगस्य.

NOTES:

  • {१/४८९: E२,४ zäह्लेन् MS १.२.३१-३९ निछ्त् अल्स् एइगेने Sऊत्रस्, दरौस् एर्गिब्त् सिछ् एइने उन्तेर्स्छिएद्लिछे Zäह्लुन्ग्}*
  • {१/४९०: E४: नियोगता}*
  • {१/४९१: Mऐत्.S. १.१.२}*
  • {१/४९२: E४: निर्ज्ञाताङ्गभावो}*
  • {१/४९३: Vआज्.S. १.२२, Tऐत्.S. १.१.८.१}*
  • {१/४९४: Tऐत्.Bर्. ३.२.८.४}*
  • {१/४९५: Cf. Tऐत्.S. १.१.३.४}*
  • {१/४९६: Tऐत्.S. ५.१.१}*
  • {१/४९७: E२: Bद्.२, S.४९-५६ fएह्लेन्; E४: १,१८०; E५: २,५४; E६: १,३९}*
  • {१/४९८: E४,५,६ (बेस्सेर्): रशनामृतस्येत्य्}*
  • {१/४९९: ŚPBर्. १३.१.२.२१., Tऐत्.S. ५.१.२.१}*
  • {१/५००: E४,५,६: रशनादाने}*
  • {१/५०१: Cf. Tऐत्.S. ४.१.२.१, Mआध्य्.S. १२.२}*
  • {१/५०२: E४,५,६: रशनादान}*
  • {१/५०३: E४,५,६: गर्दभरशनां}*
  • {१/५०४: E४,५,६ (रिछ्तिग्): परिसंख्यातुम्}*
  • {१/५०५: E४ ओम्. च}*


____________________________________________


वाक्यनियमात् // MS_१,२.३२ //

नियतपदक्रमा हि मन्त्रा भवन्ति. अग्निमूर्धा दिव इति{*१/५०६*}, न विपर्ययेण. यद्य् अर्थप्रतायनार्थाः, विपर्ययेणाप्य् अर्थः प्रतीयत इति नियमो ऽनर्थकः स्यात्. अथोच्चारणविशेषार्थाः, विपर्यये ऽन्यद् उच्चारणम् इति नियम आश्रीयते. तेन यतरस्मिन्{*१/५०७*} पक्षे नियमो ऽर्थवान्, स नूनं पक्ष इति. नन्व् अर्थवत्स्व् अपि नियमो दृश्यते. यथा - इन्द्राग्नीति. युक्तं तत्र तत्, विपर्यये ऽर्थप्रत्ययाभावात्.

NOTES:

  • {१/५०६: Tऐत्.S. १.५.५.१}*
  • {१/५०७: E१,५,६; E४: तेनान्यतरस्मिन्}*


____________________________________________


बुद्धशास्त्रात् // MS_१,२.३३ //

बुद्धे खल्व् अपि पाठाद् अर्थे तदभिधानसमर्थो मन्त्रो भवति. अग्नीद् अग्नीन् विहरेद्{*१/५०८*} इति{*१/५०९*}. स बुद्धे किं बोधयेत्. अथ नूच्चारणविशेषार्थाः{*१/५१०*}, बुद्धे ऽप्य् उच्चारणविशेषो ऽवकल्प्येतेति. ननु पुनर्वचनात् संस्कारविशेषो भविष्यति. एवम् अस्मत्पक्षम् एवाश्रितो ऽसि. वचनम् उच्चारणम्. तद् धि शक्यते कर्तुं नार्थप्रत्यायनम्. तत् प्रतीते ऽशक्यम्. यथा सोपानत्के पादे द्वितीयाम् उपानहम् अशक्यत्वान् नोपादत्ते.

[५७]{*१/५११*}

NOTES:

  • {१/५०८: E४,५,६: विहर}*
  • {१/५०९: Tऐत्.S. ३.२.९}*
  • {१/५१०: E१,५,६; E४: तूच्चारणविशेषार्थाः}*
  • {१/५११: E४: १,१८०; E५: २,५५; E६: १,४०}*


____________________________________________


अविद्यमानवचनात् // MS_१,२.३४ //

यज्ञे साधनभूतः प्रकाशयितव्यः. न च तादृशो ऽर्थो{*१/५१२*} ऽस्ति, यादृशम् अभिदधति{*१/५१३*}. यथा चत्वारि शृङ्गा{*१/५१४*} इति. न हि चतुःशृङ्गं त्रिपादं द्विशिरस्कं सप्तहस्तं किंचिद् यज्ञसाधनम् अस्ति. तद् अत्राभिधानार्थः किम् अभिदध्यात्. उच्चारणार्थे त्व् अवकल्प्यते. तथा मा मा हिंसीर् इत्य् असत्याम् अपि हिंसायां किम् अभिदध्यात्.

NOTES:

  • {१/५१२: E४ ओम्. ऽर्थो}*
  • {१/५१३: E१ (Fन्.): अभिवहन्ति केचिन् मन्त्राः, E५: अभिदधाति}*
  • {१/५१४: Tऐत्.Ā. १०.१०.१७, ṚV ४.५८.३अ}*


____________________________________________


अचेतने ऽर्थबन्धनात् // MS_१,२.३५ //

अचेतने ऽर्थे खल्व् अर्थं निबध्नन्ति - ओषधे त्रायस्वैनम्{*१/५१५*} इति{*१/५१६*}. अभिधानेनोपकुर्वन्त एवंजातीयका ओषधिं पशुत्राणाय प्रतिपादयेयुः. न चासाव् अचेतना शक्या प्रतिपादयितुम्. उच्चारणार्थे तु नैष दोषो भवति. तस्माद् उच्चारणार्थाः. शृणोत ग्रावाण इति{*१/५१७*} चोदाहरणम्.

NOTES:

  • {१/५१५: E४: त्रायस्वनैम् (?)}*
  • {१/५१६: Tऐत्.S. १.२.१.१}*
  • {१/५१७: Tऐत्.S. १.३.१३.१}*


____________________________________________


अर्थविप्रतिषेधात् // MS_१,२.३६ //

अर्थविप्रतिषेधो ऽपि भवति. अदितिर् द्यौर् अदितिर् अन्तरिक्षम् इति{*१/५१८*} सैव द्यौस् तद् एवान्तरिक्षम् इति को जातुचिद् अवधारयेत्. अनवधारयंश् च किम् अभिधानेनोपकुर्यात्. उच्चारणमात्रे तु नैष विरोधो भवति. तस्माद् उच्चारणार्था मन्त्राः. एको रुद्रो न द्वितीयो ऽवतस्थे{*१/५१९*}. असंख्याताः सहस्राणि, ये रुद्रा अधिभूम्याम् इति{*१/५२०*} चोदाहरणम्

[५८]{*१/५२१*}

NOTES:

  • {१/५१८: ṚV १.८९.१०अ}*
  • {१/५१९: Tऐत्.S. १.८.६.१}*
  • {१/५२०: Tऐत्.Ā. १.१२.१, Vआज्.S. १६.५४, Tऐत्.S. ४.५.११.१}*
  • {१/५२१: E४: १,१८१; E५: २,५६; E६: १,४०}*


____________________________________________


स्वाध्यायवद् अवचनात् // MS_१,२.३७ //

स्वाध्यायकाले पूर्णिकावहन्ति करोति. माणवको ऽवहन्ति मन्त्रम् अधीते. नासौ तेन मन्त्रेण तदभिधानम् अभ्यस्यत्य् अक्षरानुपूर्व्या अवधारण एव यतते. येन च नाम प्रयोजनम्, तद् अभ्यसितव्यम्. अत उच्चारणाभ्यासाद् उच्चारणेन प्रयोजनम् इत्य् अवगच्छामः.


____________________________________________


अविज्ञेयात् // MS_१,२.३८ //

अपि च केषाञ्चिन् मन्त्राणाम् अशक्य एवार्थो वेदितुम्. यथा - अम्यक् सा त इन्द्र ऋष्टिर् अस्म इति{*१/५२२*}. सृण्येव जर्भरी तुर्फरीत्व् इति{*१/५२३*}. इन्द्रः सोमस्य काणुकेति{*१/५२४*} च. एते किं प्रत्याययेयुः. उच्चारणार्थे तु न दोषः. तस्माद् उच्चारणार्था मन्त्रा इति.

NOTES:

  • {१/५२२: ṚV १.१६९.३अ}*
  • {१/५२३: ṚV १०.१०६.६अ}*
  • {१/५२४: ṚV ८.७७.४च्}*


____________________________________________


अनित्यसंयोगान् मन्त्रानर्थक्यम् // MS_१,२.३९ //

अनित्यसंयोगः खल्व् अपि भवेन् मन्त्रेष्व् अभिधानार्थेषु. यथा - किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गाव इति{*१/५२५*}. कीकटा नाम जनपदा. नैचाशाखं नाम नगरम्. प्रमङ्गदो{*१/५२६*} राजेति. यद्य् अभिधानार्थाः, प्राक् प्रमङ्गदान्{*१/५२७*} नायं मन्त्रो ऽनुभूतपूर्व{*१/५२८*} इति गम्यते. तद् एतैस् तदर्थशास्त्रादिभिः{*१/५२९*} कारणैर् मन्त्राणाम् अविवक्षितवचनता.

NOTES:

  • {१/५२५: ṚV ३.५३.१४: किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गावो नाशिरं दुह्रे न तपन्ति घर्मम्/ आ नो भर प्रमगन्धस्य वेदो नैचाशाखम् मघवन् रन्धया नः//}*
  • {१/५२६: E१,६; E४,५ (रिछ्तिग्): प्रमगन्दो}*
  • {१/५२७: E१,६; E४,५: प्रमगन्दान्}*
  • {१/५२८: E४: ऽभूतपूर्व (?)}*
  • {१/५२९: MS १.२.३१}*


____________________________________________


अविशिष्टस् तु वाक्यार्थः // MS_१,२.४० //{*१/५३०*}
अविशिष्टस् तु लोके प्रयुज्यमानानां वेदे च पदानाम् अर्थः. स यथैव लोके विवक्षितः, तथैव वेदे ऽपि भवितुम् अर्हति. नैवम्, लोके तैर् अर्थैर् अवबुद्धैः संव्यवहारः. इह देवताभिर् अप्रत्यक्षाभि[५९]{*१/५३१*}र् यज्ञाङ्गैश् चाचेतनैः संलापे न कश्चिद् यज्ञस्योपकारः. यद्य् अदृष्टं परिकल्प्येत, उच्चारणाद् एव तद् भवितुम् अर्हति. यद् धि कर्तव्यम्, तत् प्रयोजनवत्, उच्चारणं च न कथंचित् न कर्तव्यम्, यद्य् अपूर्वाय, यद्य् अर्थाय. यद्य् अर्थो न प्रत्यायते, न किञ्चिद् अनर्थकम्. यदि न प्रयुज्यते, समाम्नानानर्थक्यम्. तस्माद् उच्चारणाद् अपूर्वम्. तथा च तदर्थशास्त्राद् उक्तम्{*१/५३२*}.
तद् उच्यते - अर्थप्रत्यायनार्थम् एव यज्ञे मन्त्रोच्चारणम्. यद् उक्तम् - न देवताभिर् यज्ञाङ्गैश् च संलपे प्रयोजनम् अस्तीति, यज्ञे यज्ञाङ्गप्रकाशनम् एव प्रयोजनम्. कथम्? न ह्य् अप्रकाशिते यज्ञे यज्ञाङ्गे च यागः शक्यो ऽभिनिर्वर्तयितुम्. तस्मात् तन्निर्वृत्त्यर्थम् अर्थप्रकाशनं महानुपकारः कर्मणः, तच् च करोतीत्य् अवगम्यते. तस्माद् असत्यस्य प्रयोजनम्. तच् च दृष्टं न शक्यम् अपवदितुम् - नार्थाभिधानं प्रयोजनम् इति. नन्व् अर्थाभिधानेनोपकुर्वत्सु - तां चतुर्भिर् आदत्त इत्येवमाद्य् अनर्थकं भवतु{*१/५३३*}, न जातुचिद् अपजानीमहे दृष्टम् अर्थाभिधानस्योपकारकत्वम्.

अथ किं तच्छास्त्रं अनर्थकम् एव. न हि -

NOTES:

  • {१/५३०: E२,४ हबेन् अब् MS १.२.३१ निछ्त् wइए E१,५,६ wएइतेर्गेzäह्ल्त्, सो दß सिए बेइ MS १.२.४० मित् १.२.३२ fओर्त्fअह्रेन्}*
  • {१/५३१: E२: २,५७; E४: १,२०४; E५: २,५७; E६: १,४१}*
  • {१/५३२: E१,५,६; E२,४: युक्तम्}*
  • {१/५३३: E४: कामं भवतु}*


____________________________________________


गुणार्थेन पुनःश्रुतिः // MS_१,२.४१ //

यद् उक्तम्{*१/५३४*} - तां चतुर्भिर् आदत्त इति समुच्चयशब्दाभावान् न समुच्चयार्थम् इति. चतुःसंख्याविशिष्टम् आदानं कर्तव्यम् इति वाक्याद् अवगम्यते. तद् एकेन मन्त्रेण गृह्णन् न यथाश्रुतं{*१/५३५*} गृह्णीयाद् इति.

NOTES:

  • {१/५३४: E१, S.५५/२६}*
  • {१/५३५: E२ ओम्. गृह्णन् न यथाश्रुतं}*


____________________________________________


परिसंख्या // MS_१,२.४२ //

परिसंचक्षाणे च{*१/५३६*} - इमाम् अगृभ्णन्न् इत्य् अश्वाभिधानीम् आदत्त इति त्रयो दोषाः प्रादुःष्युर् इति. नैवं संबन्ध इत्य् आदत्त इति. कथं तर्हि, इत्य् अश्वाभिधानीम् इति. [६०]{*१/५३७*} लिङ्गाद् रशनामात्रे शब्दात् तु विशेषे ऽश्वाभिधान्याम् इति. सति च वाक्ये लिङ्गं विनियोजकम्. तच् चास्य प्रकरणाम्नानानुमितं वाक्यं नास्ति. कतरतत्. एतेन मन्त्रेणादानं कुर्याद् इति, यस्मिन् सति रशनामात्रे लिङ्गात् प्राप्नोति. अश्वाभिधान्यां तु प्रत्यक्षम् एव वचनम्. अस्मिन् सति तद् आनुमानिकं नास्ति. तेन गर्दभरशनायां न प्राप्तिर् एवेति.
NOTES:

  • {१/५३६: E१, S.५६/४-६, Tऐत्.S. ५.१.२.१}*
  • {१/५३७: E२: २,५९; E४: १,२१०; E५: २,५९; E६: १,४१}*


____________________________________________


अर्थवादो वा // MS_१,२.४३ //

उरु प्रथा उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयतीत्य्{*१/५३८*} अर्थवादार्थेन पुनःश्रुतिः, यज्ञपतिम् एव तत् प्रथयतीति. ननु नायं मन्त्रस्य वाक्यशेषः, न च प्राप्तस्य स्तुत्या प्रयोजनम्.
सत्यम्{*१/५३९*}, नायं मन्त्रस्य विधिः, न संस्तवः. प्रथनम् एव तत्र स्तूयते. मन्त्रः पुना रूपाद् एव प्राप्त इहानूद्यते प्रथनं स्तोतुम् - इत्थं प्रथनं प्रशस्तम्, यत् क्रियमाणम् एवंरूपेण मन्त्रेण क्रियते. कस् तदा भवति गुणः. यज्ञपतिम् एव तत् प्रजया पशुभिः प्रथयति. किम् एतद् एवास्य फलं भवति. नेति ब्रूमः. स्तुतिः कथं भविष्यतीत्य् एवम् उच्यते.
कथम् असति प्रथने प्रथयतीति शब्दः. मन्त्राभिधानात् - मन्त्रेण पुरोडाशम् अध्वर्युः प्रथस्वेति ब्रूते. यश् चैवं प्रथस्वेति ब्रूते, स प्रथयति, यथा - यः कुर्व् इति ब्रूते, स कारयति.

NOTES:

  • {१/५३८: Tऐत्.S. ३.२.८.४, zइतिएर्त्: ŚBह् अद् MS १.२.३१}*
  • {१/५३९: E२ ओम्. सत्यम्}*


____________________________________________


अविरुद्धं परम् // MS_१,२.४४ //

यद् उक्तम्{*१/५४०*} - पदनियमस्यार्थवत्त्वाद्{*१/५४१*} अविवक्षितार्था मन्त्रा इति. कामम् अनर्थको नियमः, न दृष्टम् अप्रमाणम्. नियतोच्चारणम् अदृष्टायेति चेत्, अविरुद्धा अदृष्टकल्पनास्मत्पक्षे ऽपि. एवं प्रत्यायमानम् अभ्युदयकारि भवतीति.

[६१]{*१/५४२*}

NOTES:

  • {१/५४०: ŚBह् अद् MS १.२.३२}*
  • {१/५४१: E२: पदनियमस्यार्थयववाद् (?)}*
  • {१/५४२: E२: २,६३; E४: १,२२३; E५: २,६०; E६: १,४२}*


____________________________________________


संप्रैषे कर्मगर्हानुपालम्भः संस्कारत्वात् // MS_१,२.४५ //

अथ यद् उक्तम्{*१/५४३*} - प्रोक्षणीर् आसादयेति बुद्धबोधनम् अशक्यम्, अत उच्चारणाद् अदृष्टम् इति. तन् न. कर्तव्यम् इत्य् अपि विज्ञाते ऽनुष्ठानकाले स्मृत्या प्रयोजनम्. उपायान्तरेणापि सा प्राप्नोति, अतो ऽनेनोपायेन कर्तव्येति नियमार्थम् आम्नानम्, संस्कारत्वात्.

NOTES:

  • {१/५४३: ŚBह् अद् MS १.२.३३, Mआध्य्.S.१.२८; Tऐत्.S. ३.२.९}*


____________________________________________


अभिधाने ऽर्थवादः // MS_१,२.४६ //

चत्वारि शृङ्गा इत्य्{*१/५४४*} असद् अभिधाने गौणः शब्दः. गौणी कल्पना प्रमाणवत्त्वात्. उच्चारणाद् अदृष्टम् अप्रमाणम्. चतस्रो होत्राः शृङ्गाणीवास्य. त्रयो ऽस्य पादा इति सवनाभिप्रायम्. द्वे शीर्ष इति पत्नीयजमानौ. सप्त हस्तास इति छन्दांस्य् अभिप्रेत्य. त्रिधा बद्ध इति त्रिभिर् वेदैर् बद्धः. वृषभः कामान् वर्षतीति. रोरवीति शब्दकर्मा. महो देवो मर्त्यान् आविवेशेति, मनुष्याधिकाराभिप्रायम्. तद् यथा - चक्रवाकस्तनी हंसदन्तावली काशवस्त्रा शैवालकेशी नदीति नद्याः स्तुतिः.
यज्ञसमृद्धये साधनानां चेतनसादृश्यम् उपपादयितुकाम आमन्त्रणशब्देन लक्षयति{*१/५४५*} - ओषधे त्रायस्वैनम् इति{*१/५४६*}. शृणोत ग्रावाण इति{*१/५४७*}, अतः परं प्रातरनुवाकानुवचनं भविष्यति, यत्राचेतनाः सन्तो ग्रावाणो ऽपि शृणुयुः, किं पुनर् विद्वांसो ऽपि ब्राह्मणा इति. इत्थं चाचेतना अपि ग्रावाण आमन्त्र्यन्ते.

NOTES:

  • {१/५४४: Zइतिएर्त्: ŚBह् अद् MS १.२.३४, ṚV ४.५८.३अ}*
  • {१/५४५: ŚBह् अद् MS १.२.३५}*
  • {१/५४६: Tऐत्.S. १.२.१.१}*
  • {१/५४७: Tऐत्.S. १.३.१३.१}*


____________________________________________


गुणाद् अविप्रतिषेधः स्यात् // MS_१,२.४७ //

अदितिर् द्यौर् इति{*१/५४८*} गौण एष शब्दः, अतो न [६२]{*१/५४९*}विप्रतिषेधः/ यथा - त्वम् एव माता, त्वम् एव{*१/५५०*} पितेति. तथैकरुद्रदैवत्य एको रुद्रः, शतरुद्रदैवत्ये शतं रुद्रा इत्य् अविरोधः.

NOTES:

  • {१/५४८: ŚBह् अद् MS १.२.३६, ṚV १.८९.१०अ}*
  • {१/५४९: E२: २,६५; E४: १,२२८; E५: २,६१; E६: १,४३}*
  • {१/५५०: E२,४,६ ओम्. त्वम् एव}*


____________________________________________


विद्यावचनम् असंयोगात् // MS_१,२.४८ //

यत् तु{*१/५५१*} - अकर्मकाले ऽवहन्ति मन्त्रेण माणवको न पूर्णिकावहन्तिं प्रकाशयितुम् इच्चतीति. अयज्ञसंयोगात्, न यज्ञोपकारायैतत् प्रकाशयितुम् इच्छति. ननु प्रकाशनानभ्यासो ऽक्षराभ्यासश् च परिचोदितः. उच्यते - सौकर्यात् प्रकाशनानभ्यासो दुर्ग्रहत्वाच् चाक्षराभ्यासः.

NOTES:

  • {१/५५१: ŚBह् अद् MS १.२.३७}*


____________________________________________


सतः परम् अविज्ञानम् // MS_१,२.४९ //{*१/५५२*}
विद्यमानो ऽप्य् अर्थः प्रमादालस्यादिभिर् नोपलभ्यते. निगमनिरुक्तव्याकरणवशेन धातुतो ऽर्थः कल्पयितव्यः. यथा - सृण्येव जर्भरी तुर्फरीत्व् इत्येवमादीन्य्{*१/५५३*} अश्विनोर् अभिधानानि द्विवचनान्तानि लक्ष्यन्ते. अनेनाश्विनोः कामम् अप्रा इत्य्{*१/५५४*} आश्विनं सूक्तम् अवगम्यते. देवताभिधानानि च घटन्ते जर्भरीत्येवमादीनि. अवयवप्रसिद्ध्या च लौकिकेनार्थेन विशेष्यन्ते. एवं सर्वत्र.

NOTES:

  • {१/५५२: Zउ MS १.२.३८}*
  • {१/५५३: ṚV १०.१०६.६}*
  • {१/५५४: ṚV १०.१०६.११द्}*


____________________________________________


उक्तश् चानित्यसंयोगः // MS_१,२.५० //{*१/५५५*}
परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् इत्य्{*१/५५६*} अत्रेति{*१/५५७*}.

[६३]{*१/५५८*}

NOTES:

  • {१/५५५: Zउ MS १.२.३९}*
  • {१/५५६: MS १.१.३१}*
  • {१/५५७: E२ निम्म्त् देन् Kओम्मेन्तर् इर्र्त्üम्लिछेर्wएइसे अल्स् एइगेनेस् Sऊत्र}*
  • {१/५५८: E२: २,६८; E४: १,२३८; E५: २,६२; E६: १,४३}*


____________________________________________


लिङ्गोपदेशश् च तदर्थवत् // MS_१,२.५१ //

आग्नेयाग्नीध्रम् उपतिष्ठत इति{*१/५५९*} विधानाद् विवक्षितार्थानाम् एव मन्त्राणां भवति लिङ्गेणोपदेशः. यदि ते ऽग्निप्रयोजनाः, ततस् त आग्नेया नाग्निशब्दसंनिधानात्.

NOTES:

  • {१/५५९: Tऐत्.S. ३.१.६}*


____________________________________________


ऊहः // MS_१,२.५२ //

ऊहदर्शनं च विवक्षितार्थानाम् एव भवति. किम् ऊहदर्शनम्. न पिता वर्धते, न मातेति{*१/५६०*}. अन्ये वर्धन्त इति गम्यते. प्रत्यक्षं कौमारयौवनस्थाविरैर् वर्धन्ते मात्रादयः. शब्दो न वर्धत इति ब्रूते. का पुनः शब्दस्य वृद्धिः. यद् द्विवचनबहुवचनसंयोगः.

NOTES:

  • {१/५६०: Vग्ल्. Tऐत्.Bर्. ३.६.६.१}*


____________________________________________


विधिशब्दाश् च // MS_१,२.५३ //

विधिशब्दाश् च विवक्षितार्थान् एव मन्त्रान् अनुवदन्ति - शतं हिमाः शतं वर्षाणि जीव्यासम् इत्य् एतद् एवाहेति{*१/५६१*}.


[६४]{*१/५६२*}

NOTES:

  • {१/५६१: ŚPBर्. २.३.४.२१}*
  • {१/५६२: E२: २,६९; E४: १,२४३; E५: २,६४; E६: १,४४}*


____________________________________________


धर्मस्य शब्दमूलत्वाद् अशब्दम् अनपेक्षं स्यात् // MS_१,३.१ //

एवं तावत् कृत्स्नस्य वेदस्य प्रामाण्यम् उक्तम्. अथेदानीं यत्र न वैदिकं शब्दम् उपलभेमहि, अथ च स्मरन्ति - एवम् अयम् अर्थो ऽनुष्ठातव्यः, एतस्मै च प्रयोजनायेति. किम् असौ तथैव स्यान् न वेति. यथा - अष्टकाः कर्तव्याः; गुरुर् अनुगन्तव्यः; तडागं खनितव्यम्; प्रभा प्रवर्तयितव्या; शिखाकर्म कर्तव्यम् इत्येवमादयः. तद् उच्यते - धर्मस्य शब्दमूलत्वाद् अशब्दम् अनपेक्षं स्याद् इति. शब्दलक्षणो धर्म इत्य् उक्तम्{*१/५६३*} - चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मः इति. अतो निर्मूलत्वान् नापेक्षितव्यम् इति. ननु ये विदुर् इत्थम् असौ पदार्थः कर्तव्य इति, कथम् इव ते वदिष्यन्त्य् अकर्तव्य एवायम् इति. स्मरणानुपपत्त्या, न{*१/५६४*} ह्य् अननुभूतो ऽश्रुतो वार्थः स्मर्यते. न चास्यावैदिकस्यालौकिकस्य च स्मरणम् उपपद्यते, पूर्वविज्ञानकारणाभावाद् इति. या हि बन्ध्या स्मरेत - इदं मे दौहित्रकृतम् इति, न मे दुहितास्तीति मत्वा, न जातुचिद् असौ प्रतीयात् - सम्यग् एतज् ज्ञानम् इति. एवम् अपि यथैव पारम्पर्येणाविच्छेदाद् अयं वेद इति प्रमाणम् एषां स्मृतिः, एवम् इयम् अपि प्रमाणं भविष्यतीति. नैतद् एवम्. प्रत्यक्षेणोपलब्धत्वाद् ग्रन्थस्य, नानुपपन्नं पूर्वविज्ञानम्. अष्टकादिषु त्व् अदृष्टार्थेषु पूर्वविज्ञानकारणाभावाद् व्यामोहस्मृतिर् एव गम्यते. तद् यथा कश्चिज् जात्यन्धो वदेत् - स्मराम्य् अहम् अस्य रूपविशेषस्येति. कुतस् ते पूर्वविज्ञानम् इति च पर्यनुयुक्तो जात्यन्धम् एवापरं विनिर्दिशेत. तस्य [६५]{*१/५६५*} कुतः? जात्यन्धान्तरात्. एवं जात्यन्धपरम्परायाम् अपि सत्यां नैव जातुचित् संप्रतीयुर् विद्वांसः सम्यग्दर्शनम् एतद् इति. अतो नादर्तव्यम् एवंजातीयकम् अनपेक्षं स्याद् इति.

NOTES:

  • {१/५६३: Vग्ल्. MS १.१.२}*
  • {१/५६४: E२,४ ओम्. न}*
  • {१/५६५: E२: २,७३; E४: १,२४३; E५: २,७०; E६: १,४५}*


____________________________________________


अपि वा कर्तृसामान्यात् प्रमाणम् अनुमानं स्यात् // MS_१,३.२ //

अपि वेति पक्षो व्यावर्त्यते. प्रमाणं स्मृतिः, विज्ञानं हि तत्. किम् इत्य् अन्यथा भविष्यति. पूर्वविज्ञानम् अस्य नास्ति, कारणाभावाद् इति चेत्. अस्या एव स्मृतेर् द्रढिम्नः कारणम् अनुमास्यामहे. तत् तु नानुभवनम्, अनुपपत्त्या. न हि मनुष्या इहैव जन्मन्य् एवंजातीयकम् अर्थम् अनुभवितुं शक्नुवन्ति. जन्मान्तरानुभूतं च न स्मर्यते. ग्रन्थस् त्व् अनुमीयेत, कर्तृसामान्यात् स्मृति-वैदिकपदार्थयोः. तेनोपपन्नो वेदसंयोगस् त्रैवर्णिकानाम्.
ननु नोपलभन्त एवंजातीयकं ग्रन्थम्. अनुपलभमाना अप्य् अनुमिमीरन्, विस्मरणम् अप्य् उपपद्यत इति. तद् उपपन्नत्वात् पूर्वविज्ञानस्य तरिवर्णिकानां स्मरताम्, विस्मरणस्य चोपपन्नत्वाद् ग्रन्थानुमानम् उपपद्यत इति प्रमाणं स्मृतिः.
अष्टकालिङ्गाश् च मन्त्रा वेदे दृश्यन्ते - याञ् जनाः प्रतिनन्दन्तीत्येवमादयः{*१/५६६*}. तथा प्रत्युपस्थितनियमानाम् आचाराणां दृष्टार्थत्वाद् एव प्रामाण्यम् - गुरोर् अनुगमात् प्रीतो गुरुर् अध्यापयिष्यति ग्रन्थग्रन्थिभेदिनश् च न्यायान् परितुष्टो वक्ष्यतीति. तथा च दर्शयति - तस्माच् छ्रेयांसं पूर्वं यन्तं पापीयान् पश्चाद् अन्वेतीति{*१/५६७*}. प्रपास्तडागानि च परोपकाराय, न धर्मायेत्य् एवावगम्यते. तथा च दर्शनम् - धन्वन्न् इव प्रपा [६६]{*१/५६८*} असीति{*१/५६९*}. तथा - स्थलयोदकं परिगृह्णन्तीति च. गोत्रचिह्नं शिखाकर्म, दर्शनं च - यत्र बाणाः संपतन्ति कुमारा विशिखा इवेति{*१/५७०*}. तेन ये दृष्टार्थाः, ते तत एव प्रमाणम्. ये त्व् अदृष्टार्थाः, तेषु वैदिकशब्दानुमानम् इति.

NOTES:

  • {१/५६६: Pआर.GS ३.२.२, Āप्.MP २.२०.२७}*
  • {१/५६७: E२: अन्वेति}*
  • {१/५६८: E२: २,७८; E४: १,२५९; E५: २,७८; E६: १,४५}*
  • {१/५६९: ṚV १०.४.१च्}*
  • {१/५७०: ṚV ६.७५.१७अ}*


____________________________________________


विरोधे त्व् अनपेक्षं स्यात्, असति ह्य् अनुमानम् // MS_१,३.३ //

अथ यत्र श्रुतिविरोधः, तत्र कथम्. यथौदुम्बर्याः सर्ववेष्टनम्, औदुम्बरीं स्पृष्ट्वोद्गायेद् इति श्रुत्या विरुद्धम्. अष्टाचत्वारिंशद् वऋषाणि वेदब्रह्मचरणम्, जातपुत्रः कृष्णकेशो ऽग्नीन् आदधीतेत्य् अनेन विरुद्धम्. क्रीतराजको भोज्यान् न इति, तस्माद् अग्नीषोमीये संस्थिते यजमानस्य गृहे ऽशितव्यम् इत्य् अनेन विरुद्धम्. तत् प्रमाणम्, कर्तृसामान्याद् इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः - अशक्यत्वाद् व्यमोह इत्य् अवगम्यते. कथम् अशक्यता. स्पर्शविधानान् न सर्वा शक्या वेष्टयितुम् उद्गायता स्प्रष्टुं च. ताम् उद्गायता स्प्रष्टव्याम् अवगच्छन्तः केनेमं संप्रत्ययं बाधेमहि सर्ववेष्टनस्मरणेनेति ब्रूमः.
ननु निर्मूलत्वाद् व्यामोहस् तत् स्मरणम् इति वैदिकं वचनं मूलं भविष्यतीति. भवेद् वैदिकं वचनं मूलम्, यदि स्पर्शनं व्यामोहः. अव्यामोहे त्व् अशक्यत्वाद् अनुपपन्नम्. यथानुभवनम् अनुपपन्नम् इति न कल्प्यते, तथा वैदिकम् अपि वचनम्. कथं तर्हि सर्ववेष्टनस्मरणम्. व्यामोहः. कथं व्यामोहकल्पना. श्रौतविज्ञानविरोधात्. अथ किम् अर्थं नेमौ विधी विकल्प्ये[६७]{*१/५७१*}ते व्रीहियववद् बृहद्रथन्तरवद् वा. नासति व्यामोहविज्ञाने विकल्पो भवति. यदि सर्ववेष्टनविज्ञानं प्रमाणम्, स्पर्शनं व्यामोहः. यदि स्पर्शनं प्रमाणम्, स्मृतिर् व्यामोहः. विकल्पं तु वदन् स्पर्शनस्य पक्षे तावत् प्रामाण्यम् अनुमन्यते. तस्य च मूलं श्रुतिः. सा चेत् प्रमाणम् अनुमता, न पाक्षिकी. पाक्षिकं च सर्ववेष्टनस्मरणम्, पक्षे तावन् न शक्नोति श्रुतिं परिकल्पयितुम्, स्पर्शविज्ञानेन बाधितत्वात्. ततश् चाव्यामोहे च तस्मिन्न् अशक्या श्रुतिः कल्पयितुम्. न चासाव् अव्यामोहः पक्षे, पक्षे व्यामोहो भविष्यतीति. यद् एव हि तस्यैकस्मिन् पक्षे मूलम्, तद् एवेतरस्मिन्न् अपि. एकस्मिंश् चेत् पक्षे न व्यामोहः, श्रुतिप्रामाण्यतुल्यत्वाद् इतरत्राप्य् अव्यामोहः. न चासाव् एकस्मिन् पक्षे श्रुतिः, निबद्धाक्षरा हि सा न प्रमादपाठ इति शक्या गदितुम्. तेन नैतत् पक्षे विज्ञानं व्यामोहात् पक्षान्तरं संक्रान्तम् इत्य् अवगम्यते. तत्र दुःश्रुतस्वप्नादिविज्ञानमूलत्वं त सर्ववेष्टनस्येति विरोधात् कल्प्यते. न हि तस्य सति विरोधे प्रामाण्यम् अभ्युपगन्तव्यम् इति किंचिद् अस्ति प्रमाणम्. तस्माद् यथैवैकस्मिन् पक्षे न शक्या श्रुतिः कल्पयितुम्, एवम् अपरस्मिन् पक्षे, तुल्यकारणत्वात्.
अपि चेतरेतराश्रये ऽन्यतः परिच्छेदात्. केयम् इतरेतराश्रयता. प्रमाणायां स्मृतौ स्पर्शनं व्यामोहः, स्पर्शने प्रमाणे स्मृतिर् व्यामोहः, तद् एतद् इतरेत्राश्रयं भवति. तत्र स्पर्शनस्य कॢप्तं मूलं कल्प्यं स्मृतेः, सो ऽसाव् अन्यतः परिच्छेदः. कल्प्यमूलत्वात् स्मृतिप्रामाण्यम् अनवकॢप्तं. तद् अप्रामाण्यात् स्पर्शनं न व्यामोहः. तद् अव्यामोहात् स्मार्तश्रुतिकल्पनानुपपन्ना प्रमाणाभावात्. नन्व् एवं सति व्रीहिसाधनत्वविज्ञानस्याप्य् अव्यामोहाद् यवश्रुतिर् नोपपद्येत. सत्यं नोपपद्यते, यद्य् अप्रत्यक्षा स्यात्. प्रत्यक्षा त्व् एषा. न हि प्रत्यक्षम् अनुपपन्नं नामास्ति. द्वयोस् तु श्रुत्योर् भावात्. द्वे ह्य् एते वाक्ये. तत्रैकेन केवलयवसाधनता गम्यते, [६८]{*१/५७२*} एकेन केवलव्रीहिसाधनता. न च वाक्येनावगतो ऽर्थो ऽपह्नूयते. तस्माद् व्रीहियवयोर् उपपन्नो विकल्पो बृहद्रथन्तरयोश् च. तस्माद् उक्तं श्रुतिविरुद्धा स्मृतिर् अप्रमाणम् इति. अतश् च सर्ववेष्टनादि नादरणीयम्.

NOTES:

  • {१/५७१: E२: २,९८; E४: १,२८१; E५: २,८५; E६: १,४६}*
  • {१/५७२: E२: २,१०२; E४: १,२८१; E५: २,८९; E६: १,४७}*


____________________________________________


हेतुदर्शनाच् च // MS_१,३.४ //

लोभाद् वास आदित्समाना औदुम्बरीं कृत्स्नां वेष्टितवन्तः केचित्. तत् स्मृतेर् बीजम्. बुभुक्षमाणाः केचित् क्रीतराजकस्य भोजनम् आचरितवन्तः. अपुंस्त्वं प्रच्छादयन्तश् चाष्टाचत्वारिंशद् वर्षाणि वेदब्रह्मचर्यं चरितवन्तः. तत एषा स्मृतिर् इत्य् अवगम्यते.
अधिकरणान्तरं वा. वैसर्जनहोमीयं वासो ऽध्वर्युर् गृह्णातीति, यूपहस्तिनो दानम् आचरन्तीति. तत्कर्तृसामान्यात् प्रमाणम् इति प्राप्ते{*१/५७३*}. अप्रमाणं स्मृतिः. अत्रान्यन् मूलम्. लोभाद् आचरितवन्तः केचित्, तत एषा स्मृतिः. उपपन्नतरं चैतद् वैदिकवचनकल्पनात्.

NOTES:

  • {१/५७३: MS १.३.२}*


____________________________________________


शिष्टाकोपे ऽविरुद्धम् इति चेत् // MS_१,३.५ //

आचान्तेन कर्तव्यम्; यज्ञोपवीतिना कर्तव्यम्; दक्षिणाचारेण कर्तव्यम् इत्येवंलक्षणान्य् उदाहरणानि. किम् एतानि श्रुतिविरुद्धानि न कर्तव्यानि उताविरुद्धानि कार्याणीति. [६९]{*१/५७४*} इति{*१/५७५*} चेत् पश्यसि, तैर् अप्य् अनुष्ठीयमानैर् वैदीकं किंचिन् न कुप्यति, तस्माद् अविरुद्धानीति.

NOTES:

  • {१/५७४: E२: २,११५; E४: १,३४६; E५: २,९३; E६: १,४७}*
  • {१/५७५: E२,४,६ ओम्. इति}*


____________________________________________



न शास्त्रपरिमाणत्वात् // MS_१,३.६ //

नैतद् एवम्. शास्त्रपरिच्छिन्नं हि क्रमं बाधेरन्. कथम्. वेदं कृत्वा वेदिं कुर्वीतेतीमां श्रुतिम् उपरुन्ध्याद् अन्तरा वेदं वेदिं चानुष्ट्ःईयमानम् आचमनादि. दक्षिणेन चैकहस्तेनानुष्ठीयमानेषु पदार्थेषु कदाचित् प्रधानं स्वकालम् अतिक्रामेत. उभाभ्यां हस्ताभ्यां अनुतिष्ठन् प्रधानकालं संभावयिष्यति.


____________________________________________


अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् // MS_१,३.७ //

अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः. अगृह्यमाणकारणा एवंजातीयकाः प्रमाणम्. ननु क्रमकालौ विरुन्धन्ति{*१/५७६*}. विरुध्नन्तु{*१/५७७*}. नैष दोषः. आचमनं पदार्थः पदार्थानां च गुणः क्रमः. न च गुणानुरोधेन पदार्थो न कर्तव्यो भवति. अपि च प्राप्तानां पदार्थानाम् उत्तरकालं क्रम आपतति. यदा पदार्थः प्राप्नोति, तदा क्रम एव नास्ति, केन सह विरोधो भविष्यतीति. तथा यदि दक्षिणेन नाचर्यते, कालो मा विरोधीद् इति, तत्र कालानुरोधेन पदार्थो नान्यथात्वम् अभ्युपगच्छेत्. प्रयोगाङ्गं हि कालः पदार्थानाम् उपकारकः. अतो न कालानुरोधेन व्यथयितव्यः पदार्थः. अपि च शौचं दक्षिणाचारता यज्ञोपवीतित्वं चैवंजातीयका अर्था व्यवधातारो न भवन्ति. सर्वपदार्थानां [७०]{*१/५७८*} शेषभूतत्वात्. तस्माद् आचमनादीनां प्रामाण्यम्.

NOTES:

  • {१/५७६: E२,४,५,६: विरुन्धन्ति}*
  • {१/५७७: E२,४,५,६: विरुन्ध्नन्तु}*
  • {१/५७८: E२: २,१२०; E४: १,३५६; E५: २,९६; E६: १,४८}*


____________________________________________


तेष्व् अदर्शनाद् विरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात् // MS_१,३.८ //

यवमयश् चरुः; वाराही उपानहौ{*१/५७९*}; वैतसे कटे प्राजापत्यान् संचिनोतीति यववराहवेतसशब्दान् समामनन्ति. तत्र केचिद् दीर्घशूकेषु यवशब्दं प्रयुञ्जन्ते, केचित् प्रियङ्गुषु. वराहशब्दं केचित् शूकरे{*१/५८०*}, केचित् कृष्णशकुनौ. वेतसशब्दं केचिद् वञ्जुलके, केचिज् जम्ब्वाम्. तत्रोभयथा पदार्थावगमाद् विकल्पः.

NOTES:

  • {१/५७९: Tऐत्.Bर्. १.७.९.४, Mऐत्.S.४.४६, च्f. ŚPBर्. ५.४.३.१९}*
  • {१/५८०: E२,४,५: सूकरे}*


____________________________________________


शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् // MS_१,३.९ //

वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति. यवशब्दो यदि दीर्घशूकेषु सादृश्यात् प्रियङ्गुषु भविष्यति. यदि प्रियङ्गुषु, सादृश्याद् यवेषु. किं सादृश्यम्. पूर्वसश्ये{*१/५८१*} क्षीणे भवन्ति दीर्घशूकाः प्रियङ्गवश् चैतत् तयोः सादृश्यम्. कः पुनर् अत्र निश्चयः. य शास्त्रस्थानां स शब्दार्थः. के शास्त्रस्थाः. शिष्टाः. तेषाम् अविच्छिन्ना स्मृतिः शब्देषु वेदेषु च. तेन शिष्टा निमित्तं श्रुतिस्मृत्यवधारणे. ते ह्य् एवं समामनन्ति यवमयेषु करम्भपात्रेषु विहितेषु वाक्यशेषम् - यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते, अथैते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्तीति{*१/५८२*} दीर्घशूकान् यवान् दर्शयति वेदः. वेदे दर्शनाद् अविच्छिन्नपारम्पर्यो दीर्घशूकेषु यवशब्द इति गम्यते. तस्मात् प्रियङ्गुषु गौणः. तस्माद् दीर्घशूकानां पुरोडाशः कर्तव्यः. तस्माद् वराहं गावो ऽनुधावन्तीति{*१/५८३*} शूकरे{*१/५८४*} वराहशब्दं दर्शयति. अप्सुजो वेतस इति{*१/५८५*} वञ्जुले वेतसशब्दम्. [७१]{*१/५८६*} शूकरं{*१/५८७*} हि गावो ऽनुधावन्ति. वञ्जुलो ऽप्सु जायते. जम्बूवृक्ष स्थले गिरिनदीषु वा.

NOTES:

  • {१/५८१: E२,५,६: पूर्वसस्ये, E४: पूर्वसस्येषे}*
  • {१/५८२: Qउएल्ले उन्बेकन्न्त्}*
  • {१/५८३: ŚPBर्. ४.४.३.१९}*
  • {१/५८४: E२,४,५: सूकरे}*
  • {१/५८५: Qउएल्ले उन्बेकन्न्त्}*
  • {१/५८६: E२: २,१४२; E४: १,४१६; E५: २,१०३; E६: १,४९}*
  • {१/५८७: E२,४,५: सूकरं}*


____________________________________________


चोदितं तु प्रतीयेताविरोधात् प्रमाणेन // MS_१,३.१० //

अथ याञ् छब्दान् आर्या न कस्मिंश्चिद् अर्थे आचरन्ति, म्लेच्छास् तु कस्मिंश्चित् प्रयुञ्जते, यथा पिकनेमसततामरसादिशब्दाः{*१/५८८*}. तेषु संदेहः - किं निगमनिरुक्तव्याकरणवशेन धातुतो ऽर्थः कल्पयितव्य उत यत्र म्लेच्छा आचरन्ति, स शब्दार्थ इति. शिष्टाचारस्य प्रामाण्यम् उक्तं नाशिष्टस्मृतेः. तस्मान् निगमादिवशेनार्थकल्पना. निगमादीनां चैवम् अर्थवत्ता भविष्यति. अनभियोगश् च शब्दार्थेष्व् अशिष्टानाम् अभियोगश् चेतरेषाम्. तस्माद् धातुतो ऽर्थः कल्पयितव्य इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः - चोदितम् अशिष्टैर् अपि शिष्टानवगतं प्रतीयेत, यत् प्रमाणेनाविरुद्धम्, तद् अवगम्यमानम्, न न्याय्यं त्यक्तुम्. यत् तु शिष्टाचारः प्रमाणम् इति, तत् प्रत्यक्षानवगते ऽर्थे. यत् त्व् अभियुक्ताः शब्दार्थेषु शिष्टा इति. तत्रोच्यते - अभियुक्ततराः पक्षिणां पोषणे बन्धने च म्लेच्छाः. यत् तु निगमनिरुक्तव्याकरणानाम् अर्थवत्तेति, तत्रैषाम् अर्थवत्ता भविष्यति, न यत्र म्लेच्छैर् अप्य् अवगतः शब्दार्थः. अपि च - निगमादिभिर् अर्थे कल्पयमाने ऽव्यवस्थितः शब्दार्थो भवेत्, तत्रानिश्चयः स्यात्. तस्मात् पिक इति कोकिलो ग्राह्यः, नेमो ऽर्धम्, तामरसं पद्मम्, सत इति दारुमयं पात्रम् परिमण्डलं शतछिद्रम्.

[७२]{*१/५८९*}

NOTES:

  • {१/५८८: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/५८९: E२: २,१५४; E४: १,४५२; E५: २,१०७; E६: १,४९}*


____________________________________________


प्रयोगशास्त्रम् इति चेत् // MS_१,३.११ //

इह कल्पसूत्राण्य् उदाहरणम् - माशकम्, हास्तिकम्, कौण्डिन्यकम् इत्येवंलक्षणकानि किं प्रमाणम् अप्रमाणं वेति संदिग्धानि. किं प्राप्तम्. प्रयोगस्य शास्त्रं प्रमाणम् एवंजातीयकम् इति ब्रूमः. सत्यवाचाम् एतानि वचनानि. कथम् अवगम्यते. वैदिकैर् एषां संवादो भवति. य एव हि वेदे ग्रहाः, त एवेह, या एव वेदे इष्टकाः{*१/५९०*}, ता एवेह. तस्मात् सत्यवाच आचार्याः. आचार्यवचः प्रमाणम् इति च श्रुतिः. प्रत्यक्षतः प्रामाण्यम् अनवगतम् इति यद्य् उच्येत, प्रमाणान्तरेण वचनेनावगतम् इति न दोषः. वेदवाक्यैश् चैषां तुल्य आदरः. तस्मात् प्रमाणम्.

NOTES:

  • {१/५९०: E१ (Fन्.): इष्टयः}*


____________________________________________


नासन्नियमात् // MS_१,३.१२ //

नैतद् एवम्, असन्नियमात्. नैतत् सम्यङ्निबन्धनम्, स्वराभावात्.


____________________________________________


अवाक्यशेषा{*१/५९१*}च् च // MS_१,३.१३ //

ऋत्विजो वृणीते; वृता यजन्ति{*१/५९२*}; देवयजनम् अध्यवस्यन्तीति{*१/५९३*}. नात्र विधिर् गम्यते वर्तमानकालप्रत्ययनिर्देशात्. न चात्र वाक्यशेषः स्तावको ऽस्ति. तस्माद्{*१/५९४*} अप्रमाणम्. यश् चादर उक्तः, स नान्तरीयकत्वाद् वेदवाक्यमिश्रसमाम्नानात्. यत् तु श्रुतिर् इति नैतत्, अर्थवादत्वात्{*१/५९५*}. कथम् अर्थवादः. विध्यन्तरं ह्य् अस्ति - आग्नेयो ऽष्टाकपाल इति. अत्राचार्यो वेदो ऽभिप्रेतः, आचिनोत्य् अस्य बुद्धिम् इति. यद् वाचार्यवचनं [७३]{*१/५९६*} प्रमाणं तदपेक्षम्. कतरतत्. यत् प्रमाणगम्यम्.

यच् चोक्तम् - सत्यवाचाम् एतानि वचनानीति, तन् न -

NOTES:

  • {१/५९१: E४ (Fन्.): -शेषत्वाच् च}*
  • {१/५९२: Śआन्ŚS. ५.१.१}*
  • {१/५९३: Śआन्ŚS. १५.१४.१}*
  • {१/५९४: E४ (Fन्.): स्तावकस् तस्माद्}*
  • {१/५९५: E४ (Fन्.): श्रुतिर् इति नार्थवादत्वात्}*
  • {१/५९६: E२: २,१६९; E४: १,४७३; E५: २,११०; E६: १,५०}*


____________________________________________


सर्वत्र च प्रयोगात् संनिधानशास्त्राच् च // MS_१,३.१४ //

आचार्यवचनं हि भवति पूर्वपक्षे - सर्वासु तिथिष्व् अमावास्येति{*१/५९७*}. संनिहितं च शास्त्रम् - पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत, अमावास्यायाम् अमावस्यया यजेद् इति{*१/५९८*}. तेन श्रुतिविरुद्धवचनान् न सत्यवाचः, तस्माद् अप्रमाणम्.

NOTES:

  • {१/५९७: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/५९८: Vग्ल्. Bऔध्ŚS २८.१२, Gओ.GS १.९.१३}*


____________________________________________


अनुमानव्यवस्थानात् तत्संयुक्तं प्रमाणं स्यात् // MS_१,३.१५ //

अनुमानात् स्मृतेर् आचाराणां च प्रामाण्यम् इष्यते. येनैव हेतुना ते प्रमाणम्, तेनैव व्यवस्थिताः{*१/५९९*} प्रामाण्यम् अर्हन्ति. तस्माद् होलाकादयः{*१/६००*} प्राच्यैर् एव कर्तव्याः; आह्नीनैबुकादयो दाक्षिणात्यैर्{*१/६०१*} एव; उद्वृषभयज्ञादय उदीच्यैर् एव. यथा शिखाकल्पो व्यवतिष्ठते केचित् त्रिशिखाः, केचित् पञ्चशिखा इति.

NOTES:

  • {१/५९९: E४ (Fन्.): हेतुव्यवस्थिता एव}*
  • {१/६००: E१,५,६; E२,४: होलाकादिः, E४ (Fन्.) तस्माद् होलाकादयः; तद् धोलाकादयः}*
  • {१/६०१: E४ (Fन्.): आह्नीनैबुका दाक्षिणात्यैर्}*


____________________________________________


अपि वा सर्वधर्मः स्यात्, तन्न्यायत्वाद् विधानस्य // MS_१,३.१६ //

अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः. एवंजातीयकः सर्वधर्मः स्यात्. कुतः. तन्न्यायत्वाद् विधानस्य. विधीयते ऽनेनेति विधानं शब्दः. सो ऽनुमीयते स्मृत्याः. न च तस्याकृतिवचनता न्याय्या. न च व्यक्तिवचनता, न सर्वेषाम् अनुष्ठातॄणां यद् एकं [७४]{*१/६०२*} सामान्यं, तस्य वाचकः कश्चित् शब्दो ऽस्ति, यो ऽनुमीयेत. तस्मात् सर्वधर्मता विधेर् न्याय्या. कुतः. पदार्थाः कर्तव्या इति प्रमाणम् अस्ति, व्यवस्थायां तु न किञ्चित् प्रमाणम् अस्ति.

अथ यद् उक्तम्, यथा शिखाकल्पो व्यवतिष्ठत इति -

NOTES:

  • {१/६०२: E२: Lüच्के; E४: १,४८६; E५: २,११३; E६: १,५०}*


____________________________________________


दर्शनाद् विनियोगः स्यात् // MS_१,३.१७ //

गोत्रव्यवस्थया शिखाकल्पव्यवस्थायां दर्शनं स्पष्टम्.


____________________________________________


लिङ्गाभावाच् च नित्यस्य // MS_१,३.१८ //

इदं पदेभ्यः केभ्यश्चिद् उत्तरं सूत्रम्. कानि तानि पदानि. अथ किम् अर्थं न लिङ्गाद् व्यवस्था. यथा - शुक्लो होता इति. नास्ति तन् नित्यम् एषां लिङ्गम्, यद् यथादर्शनम् अनुवर्तते. ये ऽपि श्यामा बृहन्तो लोहिताक्षाः, ते ऽपि न सर्व आर्ह्नीनैबुकादीन् कुर्वते. अनेवंलिङ्गा अपि चानुतिष्ठन्ति. तस्मान् न व्यवस्था. शुक्लो होतेति प्रत्यक्षा श्रुतिः.


____________________________________________


आख्या हि देशसंयोगात् // MS_१,३.१९ //

अथ कस्मान् न समाख्यया नियमः. ये दाक्षिणात्या इति समाख्याताः, त आह्नीनैबुकादीन् करिष्यन्ति. य उदीच्या इति समाख्याताः, त उद्वृषभयज्ञादीन्. ये प्राच्या इति, ते होलाकादीन्. यथा - राजा राजसूयेनेति. नैतद् एवम्. देशसंयोगाद् आख्या भवति. दाक्षिणदेशान् निर्गतः प्राक्षु वोदक्षु वावस्थित आह्नीनैबुकादीन् करोत्य् एव. उदीच्याश् च देशान्तर उद्वृषभयज्ञादीन्{*१/६०३*}, प्राच्याश् च होलाकादीन्. अन्यदेशश् च देशान्तरगतो न नियोगतः परपदार्थान्{*१/६०४*} करोति. तस्मान् न व्यवस्था{*१/६०५*}. राजा राजसूयेनेति तु नियता जातिः.

[७५]{*१/६०६*}

NOTES:

  • {१/६०३: E४ (Fन्.): उदीच्याश् चोद्वृषभयज्ञादीन्}*
  • {१/६०४: E४ (Fन्.): नियोगतः पदार्थान्}*
  • {१/६०५: E४ (Fन्.): तस्माद् अव्यवस्था}*
  • {१/६०६: E२: २,१८०; E४: १, ४९७; E५: २,११६; E६: १,५१}*


____________________________________________


न स्याद् देशान्तरेष्व् इति चेत् // MS_१,३.२० //

इति चेत् पश्यसि - यदि देशसंयोगाद् आख्या भवेत्, देशान्तरस्थस्य न भवेत्. भवति च देशानतरस्थस्य माथुर इत्य् असंबद्धस्यापि मथुरया. तस्मान् न देशसंयोगाद् आख्या.


____________________________________________


स्याद् योगाख्या हि माथुरवत् // MS_१,३.२१ //

देशसंयोगनिमित्तायाम् अप्य् आख्यायां देशान् निर्गतस्य तदाख्या न विरुद्धा. यत एषा योगाख्या योगमात्रापेक्षा, न भूतवर्तमानभविष्यत्संबन्धापेक्षा. यतो दृश्यते - मथुराम् अभिप्रस्थितो माथुर इति, मथुरायां वसन् मथुराया निर्गतश् च. यस्य त्व् अतो ऽन्यतमः संबन्धो नास्ति, न स माथुरः. तस्मान् न समाख्यया व्यवस्था.


____________________________________________


कर्मधर्मो वा प्रवणवत् // MS_१,३.२२ //

अथ कस्मान् न कर्माङ्गं देशः. यः कृष्णमृतिकाप्रायः, स आह्नीनैबुकादीनाम्. यथा - प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेतेति{*१/६०७*}.

NOTES:

  • {१/६०७: Mआन्.ŚS. १.७.१.५}*


____________________________________________


तुल्यं तु कर्तृधर्मेण // MS_१,३.२३ //

यथा कर्तर्य् अव्यवस्थितं लिङ्गं श्यामादि{*१/६०८*} न पदार्थैः संवादम् उपैति, तद्वद् देशलिङ्गम् अव्यवस्थितम्{*१/६०९*}. कृष्णमृतिकाप्राये ऽप्य् अन्ये न कुर्वन्ति, तथान्यलिङ्गे ऽपि कुर्वन्ति. तस्मान् न देशतो व्यवस्था. प्राचीनप्रवणं तु श्रुत्या नियतं वैश्वदेवस्य.

[७६]{*१/६१०*}

NOTES:

  • {१/६०८: E४ (Fन्.): व्यवस्थितश्यामादि}*
  • {१/६०९: E४: देशलिङ्गव्यवस्थितम्}*
  • {१/६१०: E२: २,१८२; E४: १,५०५; E५: २,११७; E६: १,५२}*


____________________________________________


प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वाच् छब्देषु न व्यवस्था स्यात् // MS_१,३.२४ //

गौर् गावी गोणी गोपोतलिका इत्येवमादयः{*१/६११*} शब्दा उदाहरणम्. गोशब्दो यथा सास्नादिम् इति प्रमाणम्, किं तथा गाव्यादयो ऽप्य् उत नेति संदेहः. किम् अत्रैकः शब्दो ऽविच्छिन्नपारम्पर्यो ऽर्थाभिधायी, इतरे ऽपभ्रंशाः, उत सर्वे ऽनादयः. सर्व इति ब्रूमः. कुतः. प्रत्ययात्. प्रतीयते हि गाव्यादिभ्यः सास्नादिमान् अर्थः. तस्माद् इतो वर्षशते ऽप्य् अस्यार्थस्य संबन्ध आसीद् एव, ततः परेण, ततश् च परतरेणेत्य् अनादिता. कर्ता चास्य संबन्धस्य नास्तीति व्यवस्थितम् एव. तस्मात् सर्वे साधवः, सर्वैर् भाषितव्यम्. सर्वे हि साधयन्त्य् अर्थम्. यथा - हस्तः, करः, पाणिर् इति. अर्थाय ह्य् एत उच्चार्यन्ते, नादृष्टाय. न ह्य् एषाम् उच्चारणे शास्त्रम् अस्ति. तस्मान् न व्यवतिष्ठेत कश्चिद् एक एव साधुर् इतरे ऽसाधव इति.

NOTES:

  • {१/६११: Vग्ल्. Mअहाभाष्य, Eइन्ल्त्ग्., E१ (४थ् एद्., १९८५), Bद्.१, S.५/२१-२२}*


____________________________________________


शब्दे प्रयत्ननिष्पत्तेर् अपराधस्य भागित्वम् // MS_१,३.२५ //

महता प्रयत्नेन शब्दम् उच्चरन्ति - वायुर् नाभेर् उत्थितः, उरसि विस्तीर्णः, कण्ठे विवर्तितः, मूर्धानम् आहत्य परावृत्तः, वक्त्रे विचरन् विविधान् शब्दान् अभिव्यनक्ति. तत्रापराध्येताप्य् उच्चारयिता, यथा - शुष्के पतिष्यामीति कर्दमे पतति, सकृद् उपस्प्रक्ष्यामीति द्विर् उपस्पृशति. ततो ऽपराधात् प्रवृत्ता गाव्यादयो भवेयुः, न नियोगतो ऽविच्छिन्नपारम्पर्या एवेति.


[७७]{*१/६१२*}

NOTES:

  • {१/६१२: E२: २,२१३; E४: १,५८०; E५: २,१२१; E६: १,५२}*


____________________________________________


अन्यायश् चानेकशब्दत्वम् // MS_१,३.२६ //

न चैष न्यायः यत् सदृशाः शब्दा एकम् अर्थम् अभिनिविशमानाः, सर्वे ऽविछिन्नपारम्पर्या एवेति. प्रत्ययमात्रदर्शनाद् अभ्युपगम्यते, सादृश्यात् साधुशब्दे ऽप्य् अवगते प्रत्ययो ऽवकल्प्यते. तस्माद् अमीषाम् एको ऽनादिर् अन्ये ऽपभ्रंशाः. हस्तः, करः, पाणिर् इत्येवमादिषु त्व् अभियुक्तोपदेशाद् अनादिर् अमीषाम् अर्थेन संबन्ध इति.


____________________________________________


तत्र तत्त्वम् अभियोगविशेषात् स्यात् // MS_१,३.२७ //

कथं पुनस् तत्र{*१/६१३*} तत्त्वं शक्यं विज्ञातुम्. शक्यम् इत्य् आह. अर्थिनो ह्य् अभियुक्ता भवन्ति. दृश्यते चाभियुक्तानां गुणयताम् अविस्मरणम् उपपन्नम्. प्रत्यक्षं चैतद् गुण्यमानं न भ्रश्यत इति. तस्माद् यम् अभियुक्ता उपदिशन्ति, एष एव साधुर् इत्य् अवगन्तव्यः{*१/६१४*}.

NOTES:

  • {१/६१३: E४ (Fन्.): पुनर् अत्र}*
  • {१/६१४: E४ (Fन्.): साधुर् अवगन्तव्यः}*


____________________________________________


तदशक्तिश् चानुरूपत्वात् // MS_१,३.२८ //

अथ यद् उक्तम् - अर्थो ऽवगम्यते गाव्यादिभ्यः, अत एषाम् अप्य् अनादिअर्थेन संबन्ध इति. तदशक्तिर् एषां गम्यते. गोशब्दम् उच्चारयितुकामेन केनचिद् अशक्त्या गावीत्य् उच्चारितम्. अपरेण ज्ञातं सास्नादिमान् अस्य विवक्षितः, तद् अर्थं गौर् इत्य् उच्चारयितुकामो गावीत्य् उच्चारयति. [७८]{*१/६१५*} ततः शिक्षित्वापरे ऽपि सास्नादिम् इति विवक्षिते गावीत्य् उच्चारयन्ति. तेन गाव्यादिभ्यः सास्नादिमान् अवगम्यते. अनुरूपो हि गाव्यादिगोशब्दस्य.

NOTES:

  • {१/६१५: E२: २,२२८; E४: १,५८५; E५: २,१२४; E६: १,५३}*


____________________________________________


एकदेशत्वाच् च विभक्तिव्यत्यये स्यात् // MS_१,३.२९ //

अत एव हि विभक्तिव्यत्यये ऽपि प्रत्ययो भवति. अश्मकैर् आगच्छामीत्य् अश्मकशब्दैकदेश उपलब्धे, अश्मकेभ्य इत्य् एव शब्दः स्मर्यते. ततो ऽश्मकेभ्य इत्य् एषो ऽर्थ उपलभ्यत इति. एवं गाव्यादिदर्शनाद् गोशब्दस्मरणम्, ततः सास्नादिमान् अवगम्यते.


____________________________________________


प्रयोगचोदनाभावाद् अर्थैकत्वम् अविभागात् // MS_१,३.३० //

अथ गौर् इत्येवमादयः शब्दाः किम् आकृतेः प्रमाणम् उत व्यक्तेर् इति संदेहः. उच्यते. इदं तावत् परीक्ष्यताम् - किं य एव लौकिकाः शब्दाः, त एव वैदिका उतान्य इति. यदा त एव, तदापि किं त एवैषाम् अर्थाः, ये लोके, उतान्य इति संशयः. तत्रान्ये लौकिकाः शब्दाः, अन्ये वैदिका अन्ये चैषाम् अर्था इति ब्रूमः. कुतः. व्यपदेशभेदाद् रूपभेदाच् च. इमे लौकिकाः, इमे वैदिका इति व्यपदेशभेदः. अग्निर् वृत्राणि जङ्घनद् इत्य्{*१/६१६*} अन्यद् इदं रूपं लौकिकाद् अग्निशब्दात्. शब्दान्यत्वाच् च न त एवार्थाः. अपि च समामनन्ति - उत्ताना वै देवगवा वहन्तीति{*१/६१७*}. ये देवानां गावः, त उत्ताना वहन्तीत्य् उक्ते गम्यत एव - य उत्ताना वहन्ति, ते गोशब्देनोच्यन्त [७९]{*१/६१८*}इति. तस्माद् अन्यो वैदिकगोशब्दस्यार्थः. तथा - देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थम् इति{*१/६१९*}, हिरण्यपर्णो वै देवो{*१/६२०*} वनस्पतिर् वेदे. एतद् वै दैव्यं मधु, यद् घृतम् इति{*१/६२१*} वेद घृते मधुशब्दः. तस्माद् अमीषाम् अन्ये ऽर्था इति प्राप्ते ब्रूमः - य एव लौकिकाः शब्दाः, त एव वैदिकाः, त एवैषाम् अर्था इति. कुतः. प्रयोगचोदनाभावात्. एवं प्रयोगचोदना संभवति, यदि त एव शब्दाः, त एवार्थाः. इतरथा शब्दान्यत्वे ऽर्थो न प्रतीयेत. तस्माद् एकशब्दत्वम् इति. उच्यते प्रयोजनम् इदम्, हेतुर् व्यपदिश्यताम् इति. ततो हेतुर् उच्यते - अविभागाद् इति. न तेषाम् एषां च विभागम् उपलभामहे. अत एवैकशब्दत्वम्. तांश् च तांश् चार्थान् अवगच्छामः. अतो नान्यत्वं च वदामः. यच् चोक्तम् - य उत्ताना वदन्ति, ते देवगावाः; यद् घृतम्, तन् मधु; यो हिरण्य-पर्णः, स वनस्पतिर् इति. नास्ति वचनं यद् उत्तानानां वहतां गोत्वं ब्रूयात्. ये गावः, त उत्ताना वहन्तीत्य् एवं तत्. यदि चानेन वचनेन गोत्वं विधीयते, उत्ताना वहन्तीत्य् अनुवादः स्यात्. न चोत्ताना वहन्तः प्रसिद्धाः केचित्. ते नियोगतो विधातव्याः, तेषु विधीयमानेषु न शक्यं गोत्वं विधातुम्. भिद्यते हि तथा वाक्यम्. यदि चान्ये वैदिकाः, तत उत्तानादीनाम् अर्थो न गम्येत. तत्र नतरां शक्येताविज्ञातलक्षणं गोत्वं विज्ञातुम्. न चोत्तानवहनवचनम् अप्य् अनर्थकम्, स्तुत्यर्थेनार्थवद् भविष्यतीति. एवं घृतस्य मधुत्वम्, हिरण्यपर्णता च वनस्पतेः. तस्मात् त एव शब्दा अर्थाश् च.
यदि लौकिकास् त एवार्थाः, तदा संदेहः - किम् आकृतिः शब्दार्थो ऽथ व्यक्तिर् इति. का पुनर् आकृतिः, का व्यक्तिर् इति. द्रव्यगुणकर्मणां सामान्यमात्रम् आकृतिः, असाधारणविशेषा [८०]{*१/६२२*} व्यक्तिः. कुतः संशयः? गौर् इत्य् उक्ते सामान्यप्रत्ययाद्, व्यक्तौ च क्रियासंबन्धात्.
तद् उच्यते - व्यक्तिः शब्दार्थ इति. कुतः? प्रयोगचोदनाभावात्. आलम्भनप्रोक्षणविशसनादीनां प्रयोगचोदना आकृत्यर्थे न संभवेयुः. यत्रोच्चारणानर्थक्यम्, तत्र व्यक्त्यर्थः. अतो ऽन्यत्राकृतिवचन इति चेत्. उक्तम्{*१/६२३*} - अन्यायश् चानेकार्थत्वम् इति. कथं सामान्यावगतिर् इति चेत्. व्यक्तिपदार्थस्याकृतिश् चिह्नभूता भविष्यति, य एवम् आकृतिकः, स गौर् इति. यथा यस्य दण्डो ऽस्ति, स दण्डीति, न च दण्डवचनो दण्डिशब्दः. एवम् इहापि.

NOTES:

  • {१/६१६: ṚV ६.१६.३४अ}*
  • {१/६१७: Āप्ŚS. ११.७.६}*
  • {१/६१८: E२: २,२३१; E४: १,६१८; E५: २,१४८; E६: १,५४}*
  • {१/६१९: Tऐत्.Bर्. ३.६.११.२}*
  • {१/६२०: E४: हिरण्यपर्णो वै देवो; E२: हिरण्यपर्णो वै देववनस्पतिर्; E४ (Fन्.): हिरण्यपर्णो देववनस्पतिः; E५,६: हिरण्यपर्णो देवो}*
  • {१/६२१: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/६२२: E२: २,२३७; E४: १,६१९; E५: २,१५३; E६: १,५४}*
  • {१/६२३: MS १.३.२६}*


____________________________________________

द्रव्यशब्दात् // MS_१,३.३१ //
द्रव्याश्रयस्य शब्दो द्रव्यशब्दः, न तत्र द्रव्याश्रयवचनः शब्दो भवेत्, यद्य् आकृतिः शब्दार्थो भवेत्. षड् देया द्वादश देया{*१/६२४*} चतुर्विंशतिर् देया इति. न ह्य् आकृतिः षडादिभिः संख्याभिर् युज्यते. तस्मान् नाकृतिवचनः.

NOTES:

  • {१/६२४: E२,४,६ (रिछ्तिग्): देयाश्; E५: देयाः}*


____________________________________________


अन्यदर्शनाच् च // MS_१,३.३२ //

यदि पशुर् उपाकृतः पलायेत, अन्यं तद्वर्णं तद्वयसम् आलभेत इति{*१/६२५*}. यद्य् आकृतिवचनः शब्दो भवेत्, अन्यस्यालम्भो नोपपद्यते. अन्यस्वापि पशुद्रव्यस्य सैवाकृतिः. तस्माद् व्यक्तिवचन इति.

NOTES:

  • {१/६२५: Kआत्.ŚS. २५.९.१}*


____________________________________________


आकृतिस् तु क्रियार्थत्वात् // MS_१,३.३३ //

तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति. आकृति शब्दार्थः. कुतः? क्रियार्थत्वात्. श्येनचितं चिन्वीत इति{*१/६२६*} वचनम् आकृतौ संभवति, यद्य् आकृत्यर्थः श्येनशब्दः. व्यक्तिवचने तु न चयनेन श्येनव्यक्ति[८१]{*१/६२७*}र् उत्पादयितुं शक्यत इत्य् अशक्यार्थवचनाद् अनर्थकः. तस्माद् आकृतिवचनः.
ननु श्येनव्यक्तिभिश् चयनम् अनुष्ठास्यते. न साधकतमः श्येनशब्दार्थः, ईप्सिततमो ह्य् असौ श्येनशब्देन निर्दिश्यते. अतश् चयनेन श्येनो निवर्तयितव्यः, स आकृतिवचनत्वे ऽवकल्प्यते.
ननूभयत्र क्रियाया असंभव एव व्यपदिश्यते. नाकृतिः शब्दार्थः. कुतः. क्रिया न संभवेद् आकृतौ शब्दार्थे, व्रीहीन् प्रोक्षतीति{*१/६२८*}. तथा न व्यक्तिः शब्दार्थः, क्रियैव न संभवेद् व्यक्तेः शब्दार्थत्वे{*१/६२९*}, श्येनचितं चिन्वीत इति. यद् अप्य् उच्यते - व्रीहीन् प्रोक्षतीति व्यक्तिलक्षणार्थाकृतिर् इति, शक्यम् अन्यत्रापि श्येनचितं चिन्वीत इति वदितुम् आकृतिलक्षणार्था व्यक्तिर् इति. किं पुनर् अत्र ज्यायः.
आकृतिः शब्दार्थ इति. यदि व्यक्तिः शब्दार्थो भवेत्, व्यक्त्यन्तरे न प्रयुज्येत. अथ व्यक्त्यन्तरे प्रयुज्यते, न तर्हि व्यक्तिः शब्दार्थः, सर्वसामान्यविशेषविनिर्मुक्ता हि व्यक्तिर् इत्य्. उच्यते - नैष दोषः. व्यक्त्यन्तरे सर्वसामान्यविशेषविनिर्मुक्त एव प्रवर्तिष्यते. यदि व्यक्त्यन्तरे सर्वसामान्यविशेषवियुक्ते प्रवर्तिष्यते, सामान्यम् एव तर्हि तत्. नेत्य् उच्यते - यो ह्य् अर्थः सामान्यस्य विशेषाणां चाश्रयः, सा व्यक्तिः. व्यक्तिवचनश् च शब्दो न सामान्ये, न विशेषे वर्तते. तेषां त्व् आश्रयम् एवाभिदधाति, तेन व्यक्त्यन्तरे वृत्तिर् अदोषः. न हि तत् सामान्यम्.
यदि व्यक्त्यन्तरेष्व् अपि भवति, सर्वसामान्यविशेषवियुक्तायाम् अश्वव्यक्तौ गोशब्दः किम् इति न वर्तते. आह - येष्व् एव प्रयोगो दृष्टः, तेषु वर्तिष्यते, न सर्वत्र. न चाश्वव्यक्तौ गोशब्दस्य प्रयोगो दृष्टः. तस्मात् तत्र न वर्तिष्यते. यदि यत्र [८२]{*१/६३०*} प्रयोगो दृष्टः, तत्र वृत्तिः, अद्यजातायां गवि प्रथमप्रयोगो न प्राप्नोति तत्रादृष्टत्वात्. सामान्यप्रत्ययश् च न प्राप्नोति, इयम् अपि गौर् इति, इयम् अपि गौर् इति; इयं वा गौर् इति, इयं वा गौर् इति स्यात्. भवति तु सामान्यप्रत्ययो ऽदृष्टपूर्वायाम् अपि गोव्यक्तौ. तस्मान् न प्रयोगापेक्षो गोशब्दो व्यक्तिवचन इति शक्यत आश्रयितुम्. एवं तर्हि शक्तेः स्वभाव एषः, यत् कस्यांचित् व्यक्तौ वर्तते, कस्यांचिन् न. यथा - अग्निर् उष्णः, उदकं शीतम्, एवम् एतद् भविष्यतीति. नैवं सिध्यति. न ह्य् एतद् गम्यते कस्यांचिद् व्यक्तौ वर्तते, कस्यांचिन् नेति. सत्यम् एतत्, गोत्वं लक्षणं भविष्यतीति. यत्र गोत्वं तस्यां व्यक्ताव् इति. एवं तर्हि विशिष्टा व्यक्तिः प्रतीयेत. यदि च विशिष्टा, पूर्वतरं विशेषणम् अवगम्येत. न ह्य् अप्रतीते विशेषणे विशिष्टं केचन प्रत्येतुम् अर्हन्तीति. अस्तु, विशेषणत्वेनाकृतिं वक्ष्यति, विशेष्यत्वेन व्यक्तिम्. न ह्य् आकृतिपदार्थकस्य व्यक्तिर् न पदार्थः, व्यक्तिपदार्थकस्य वा नाकृतिः. उभयम् उभयस्य पदार्थः. कस्यचित् किंचित् प्राधान्येन विवक्षितं भवति, तेनात्राकृतिर् गुणभावेन, व्यक्तिः प्रधानभावेन विवक्ष्यत इति.
नैतद् एवम्. उभयोर् उच्यमानयोर् गुणप्रधानभावः स्यात्. यदि चात्राकृतिः प्रतीयते शब्देन, तदा व्यक्तिर् अपि पदार्थ इति न शक्यते वदितुम्. कुतः. आकृतिर् हि व्यक्त्या नित्यसंबद्धा, संबन्धिन्यां च तस्याम् अवगतायां संबन्ध्यन्तरम् अवगम्यते. तद् एतद् आत्मप्रत्यक्षम्, यच् छब्द उच्चरिते व्यक्तिः प्रतीयत इति. किं शब्दाद् उताकृतेर् इति विभागो न प्रत्यक्षः. सो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अवगम्यते. अन्तरेणापि शब्दम्, य आकृतिम् अवबुध्येत, अवबुध्येतेवासौ{*१/६३१*} व्यक्तिम्. यस् तूच्चरिते ऽपि शब्दे मानसाद् अपचारात् कदाचिद् आकृतिं नोपलभेत, न जातुचिद् असाव् इमां व्यक्तिम् अवगच्छेत. ननु व्यक्तिविशिष्टायाम् आकृतौ वर्तते. [८३] व्यक्तिविशिष्टायां चेद् वर्तेत, व्यक्त्यन्तरविशिष्टा न प्रतीयेत. तस्माच् छब्द आकृतिप्रत्ययस्य निमित्तम्. आकृतिप्रत्ययो व्यक्तिप्रत्ययस्येति.
ननु गुणभूता प्रतीयत इत्य् उक्तम्. न गुणभावो ऽस्मत्पक्षस्य बाधकः. सर्वथा तावत् प्रतीयते. अर्थाद् गुणभावः प्रधानभावो वा. स्वार्थं चेद् उच्चार्यते, प्रधानभूता. अथ न स्वार्थम्, परार्थम् एव, ततो गुणभूता. न तत्र शब्दव्यापारो ऽस्ति.
ननु च दण्डीति, न तावद् दण्डिशब्देन दण्डो ऽभिधीयते, अथ च दण्डविशिष्टो ऽवगम्यते. एवम् इहापि न तावद् आकृतिर् अभिधीयते, अथ चाकृतिविशिष्टा व्यक्तिर् गम्येतेति. नैतत् साधु उच्यते. सत्यं दण्डिशब्देन दण्डो नाभिधीयते. न त्व् अप्रतीते दण्डे दण्डिप्रत्ययो ऽस्ति. अस्ति तु दण्डिशब्दैकदेशभूतो दण्डशब्दः, येन दण्डः प्रत्यायितः. तस्मात् साध्व् एतद्, यत् - प्रतीते विशेषणे विशिष्टः प्रतीयत इति.
ननु{*१/६३२*} गोशब्दावयवः कश्चिद् आकृतेः प्रत्यायकः, अन्यो व्यक्तेः, यत उच्यते तत आकृतिर् अवगता, न गोशब्द आकृतिवचन इति. न च यथा दण्डिशब्दो न दण्डे प्रयुक्तः, एवं गोशब्दो नाकृतौ. तदर्थम् एव निदर्शितं केवलाकृत्यभिधानः श्येनशब्द इति. तद् एवम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् असति श्येनव्यक्तिसंबन्धे श्येनशब्दोच्चारणाद् आकृतिवचन इति गम्यते. न तु व्रीह्याकृतिसंबन्धम् अन्तरेण व्रीहिव्यक्तौ शब्दस्य प्रयोगो दृष्टः. तस्माद् आकृतिवचनः शब्द इत्य् एतज् ज्यायः.

NOTES:

  • {१/६२६: Tऐत्.S. ५.४.११}*
  • {१/६२७: E२: २,२४६; E४: १,६६४; E५: २,१६०; E६: १,५५}*
  • {१/६२८: Tऐत्.S. ३.२.५.४}*
  • {१/६२९: E४ (Fन्.): व्यक्तौ शब्दार्थे}*
  • {१/६३०: E२: २,२४७; E४: २,६६५; E५: २,१६३; E६: १,५६}*
  • {१/६३१: E२/४ (रिछ्तिग्): अवबुध्येतैवासौ}*
  • {१/६३२: E१,६; E२,४,५ (बेस्सेर्): न तु}*


____________________________________________


न क्रिया स्याद् इति चेद् अर्थान्तरे विधानं न द्रव्यम् इति चेत् // MS_१,३.३४ //

अथ यद् उक्तम् - न क्रिया संभवेद् व्रीहिन् प्रोक्षतीति. [८४]{*१/६३३*} न द्रव्यशब्दः स्यात्, षड् देया इति अन्यदर्शनवचनं च न स्यात्, अन्यं{*१/६३४*} तद्रूपम् इति. तत् परिहर्तव्यम्.

NOTES:

  • {१/६३३: E२: २,२६६; E४: १,७१५; E५: २,१७४; E६: १,५७}*
  • {१/६३४: E४ (Fन्.): अथान्यं}*


____________________________________________


तदर्थत्वात् प्रयोगस्याविभागः // MS_१,३.३५ //

आकृत्यर्थत्वाच् छब्दस्य, यस्या व्यक्तेर् आकृत्या संबन्धः, तत्र प्रयोगः, प्रोक्षणं हि द्रव्यस्य कर्तव्यतया श्रूयते. कतमस्य. यद् यजति साधनम्. अपूर्वप्रयुक्तत्वात् तस्य नाकृतेः, अशक्यत्वात्. तत्र व्रीहिशब्द आकृतिवचनः प्रयुज्यते प्रोक्षणाश्रयविशेषणाय. स ह्य् आकृतिं प्रत्याययिष्यति, आकृतिः प्रतीता सती प्रोक्षणाश्रयं विशेक्ष्यतीति. तेनाकृतिवचनं न विरुध्यत इति. एवं षड् देया गावो दक्षिणा इति दक्षिणाद्रव्ये संख्यायाः प्रयोक्तव्ये गाव इत्य् आकृतिवचनो विशेषकः. तथा - अन्यम् इति विनष्टस्य प्रतिनिधेर् अन्यत्वसंबन्धः. तत्र पशुशब्द आकृतिवचन आकृत्या विशेक्ष्यतीति. तस्माद् गौर् अश्व इत्येवमादयः शब्दा आकृतेर् अभिधायका इति सिद्धम्.


[८५]{*१/६३५*}

NOTES:

  • {१/६३५: E२: २,२६८; E४: २,१; E५: २,१८०; E६: १,५८}*


____________________________________________


उक्तं समाम्नायैदम् अर्थ्यं तस्मात् सर्वं तदर्थं स्यात् // MS_१,४.१ //

उद्भिदा यजेत{*१/६३६*}; बलभिदा यजेत{*१/६३७*}; अभिजिता यजेत{*१/६३८*}; विश्वजिता यजेतेति{*१/६३९*} समामनन्ति{*१/६४०*}. तत्र संदेहः - किम् उद्भिदादयो गुणविधयः, आहोस्वित् कर्मनामधेयानीति. कुतः संशयः? उभयथापि प्रतिभातो वाक्यात् - उद्भिदेत्य् एष शब्दो यजेतेत्य् अनेन संबध्यते. स किं वैयधिकरण्येन संबन्धम् उपैति{*१/६४१*} - उद्भिदा द्रव्येण यागम् अभिनिर्वर्तयेद् इति, उत सामानाधिकरण्येन - उद्भिदा यागेन यजेतेति. द्वेधाप्य् एतस्मिन् प्रतिभाति वाक्ये, संभवति संशयः.
किं तावत् प्राप्तम्? उक्तम् अस्माभिः समाम्नायस्यैदम् अर्थ्यम्. कश्चिद् अस्य भागो विधिः, यो ऽविदितम् अर्थं वेदयति, यथा - सोमेन यजेतेति. कश्चिद् अर्थवादः, यः प्ररोचयन् विधिं स्तौति, यथा - वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवता इति{*१/६४२*}. कश्चिन् मन्त्रः, यो विहितम् अर्थं प्रयोगकाले प्रकाशयति, यथा - बर्हिर् देवसदनं दामीत्येवमादिः{*१/६४३*}. तस्माद् उद्भिदादयो ऽमीषां प्रयोजनानाम् अन्यतमाय प्रयोजनाय भवेयुः. तत्र तावन् नार्थवादः, वाक्यशेषो हि स भवति विधातव्यस्य. न च मन्त्रः, एवंजातीयकस्य प्रकाशयितव्यस्याभावात्. पारिशेष्याद् गुणविधिः - उद्भिद्गुणता यागस्य विधीयते. कुतः. प्रसिद्धेर् अनुग्रहात्, गुणविधेर् अर्थवत्त्वात् प्रवृत्तिविशेषकरत्वाच् च. न चैषां यागार्थता लोके ऽवगम्यते. न च वेदेन परिभाष्यते. अतो गुणविधयः. यदि गुणविधिः, न तर्हि कर्म विधीयते. अविहिते च कर्मणि तत्र गुणविधान[८६]{*१/६४४*}म् अनर्थकम्. नेति ब्रूमः. प्रकृतौ ज्योतिष्टोमे गुणविधानम् अर्थवद् भविष्यति. यदि नामधेयं स्याद्, यावद् एव यजेतेति, तावद् एव उद्भिदा यजेतेति, न प्रवृत्तौ कश्चिद् गुणविशेषः स्यात्. गुणविधौ च गुणसंयोगाद् अभ्यधिकम् अर्थं विदधत उद्भिदादयः शब्दा अर्थवन्तो भविष्यन्ति. तस्माद् गुणविधय इत्य् एवं प्राप्तम्.

एवं प्राप्ते ब्रूमः -

NOTES:

  • {१/६३६: Tआ.Bर्. १९.७.२}*
  • {१/६३७: Tआ.Bर्. १९.७.१}*
  • {१/६३८: Tआ.Bर्. १९.८.४}*
  • {१/६३९: Tआ.Bर्. १९.८.४}*
  • {१/६४०: E४ (Fन्.): समाम्नातं}*
  • {१/६४१: E४ (Fन्.): संबद्धुम् अर्हति}*
  • {१/६४२: Tऐत्.S. २.१.१.१}*
  • {१/६४३: Mऐत्.S. १.१.२.१}*
  • {१/६४४: E२: २,२७१; E४: २,२; E५: २,१८८; E६: १,५९}*


____________________________________________


अपि वा नामधेयं स्याद् यद् उत्पत्ताव् अपूर्वम् अविधायकत्वात् // MS_१,४.२ //

अपि वेति पक्षो विपरिवर्तते. नामधेयं स्याद् इति प्रतिजानीमहे एवम् अविहितम् अर्थं विधास्यति - ज्योतिष्टोमाद् यागान्तरम्. श्रुतिश् चैवं यागम् अभिधास्यति. इतरथा श्रुतिर् उद्भिदादीन् वक्ष्यन्ती उद्भिदादिमतो लक्षयेत्. उद्भिद्वता यागेन कुर्याद् इति. यागेन कुर्याद् इति यजेतेत्य् अस्यार्थः. करणं हि यागः, उद्भिदाद्य् अपि तृतीयानिर्देशात् करणम्, तत्रोद्भिदा यागेनेति कर्मनामधेयत्वेन सामानाधिकरण्यसामञ्जस्यम्. द्रव्यवचनत्वे मत्वर्थलक्षणया सामानाधिकरण्यं स्यात्. श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिर् ज्यायसी. तस्मात् कर्मनामधेयम्. ननु प्रसिद्धं द्रव्यवचनत्वम् अपह्नूयेत, अप्रसिद्धं कर्मवचनत्वं प्रतिज्ञायेत. उच्यते - तृतीयानिर्देशात् कर्मवचनता. कुतः? करणवाचिनो हि प्रातिपादिकात् तृतीया भवति, करणं च यागः. तेन यागवचनम् इमम् अनुमास्यामहे.
नैतद् युक्तम्. यदि तृतीयानिर्देशे सत्य् उद्भिदादिभ्यः शब्देभ्यो यागे बुद्धिर् उत्पद्येत स्याद् एतद् एवम्. न हि नो बुद्धिर् उत्पद्यते, तस्माद् अयुक्तम्. तृतीयावचनम् अन्यथा नोपपद्यत इति चेत्. कामं नोपपादि{*१/६४५*}, न जातुचिद् अनवगम्यमाने [८७]{*१/६४६*} ऽपि यागवचनो भविष्यति, तस्माद् गुणविधयः. लक्षणेति चेत्. वरं लक्षणा कल्पिता, न यागाभिधानम्. लौकिकी हि लक्षणा, हठो ऽप्रसिद्धकल्पनेति. अपि च - यदि नामधेयं विधीयते, न यागः. अथ यागः, न नामधेयम्. उभयविधाने वाक्यभेद इति. उच्यते - न नामधेयं विधायिष्यते. अनुवादा ह्य् उद्भिदादयः. कुतः प्राप्तिर् इति चेत्. ततो ऽभिधीयते - उच्छब्दसामर्थ्याद् भिच्छब्दसामर्थ्याच् चोद्भिच्छब्दः क्रियावचनः - उद्भेदनं प्रकाशनं पशूनाम् अनेन क्रियत इत्य् उद्भिद् यागः. एवम् आभिमुख्येन जयाद् अभिजित्, विश्वजयाद् विश्वजित्. एवं सर्वत्र. अतः कर्मनामधेयम्. यत् त्व् अप्रवृत्तिविशेषकरो ऽनर्थक इति, नामधेयम् अपि गुणफलोपबन्धेनार्थवत्. तस्मात् कर्मनामधेयान्य् एवंजातीयकानीति सिद्धम्.

NOTES:

  • {१/६४५: E२,४,५,६: मोपपादि}*
  • {१/६४६: E२: २,२७४; E४: २,२१; E५: २,१९२; E६: १,५९}*


____________________________________________


यस्मिन् गुणोपदेशः प्रधानतो ऽभिसंबन्धः // MS_१,४.३ //

चित्रया यजेत पशुकामः{*१/६४७*}; त्रिवृद् बहिष् पवमानम्{*१/६४८*}; पञ्चदशान्य् आज्यानि{*१/६४९*}; सप्तदशपृष्ठानीत्य्{*१/६५०*}{*१/६५१*} उदाहरणम्. किं चित्राशब्दः, पवमानशब्दः, आज्यशब्दः पृष्ठशब्दश् च गुणविधय उत कर्मनामधेयानीति संशयः. प्रसिद्धेः, अर्थवत्त्वात् प्रवृत्तिविशेषकरत्वाच् च गुणविधयः. न चैते कर्माणि प्रसिद्धाः. न चामी यौगिकाः. जातिशब्दा ह्य् एते, चित्रेति च गुणशब्दः. चित्रया यजेति च यागानुवादः, विज्ञातत्वान् न यागविधिः. गुणे फलकल्पनायां यजतेर् न विवक्षा. तथाज्यानि भवन्ति, पृष्ठानि भवन्तीति च. गुणविधिकल्पनायाम् अपि न लक्षणा. तस्माद् गुणविधय इत्य् एवं प्राप्तम्. [८८]{*१/६५२*}
एवं प्राप्ते ब्रूमः - यस्मिन् गुणविधिर् नामधेयम् इति संदिग्धे गुणो ऽपर उपदिश्यते, प्रधानेन कर्मणा तस्य संबन्धः, कर्मनामधेयम् इत्य् अर्थः. गुणविधौ हि सति वाक्यं भिद्येत. पुंपशौ{*१/६५३*} प्राप्ते स्त्रीपशुः, पशवः फलम्, चित्रो गुण इति न शक्यम् एकेन वाक्येन विधातुम्. चित्रो गुणो विधीयमानः स्त्रियां विधीयेत, नासाव् अग्नीषोमीये पशुकामे च विधीयेत, सो ऽपि नाग्नीषोमीये. तथा पञ्चदशान्य् आज्यानि भवन्तीत्य् आज्येषु पञ्चदशता. न चाविहितानि स्तोत्रेष्व् आज्यानि भवन्ति, न चान्यद् विधायकं वाक्यम्, तच् चैतद् आज्यानि विदध्याद् विहितेषु च पञ्चदशताम्. गम्यते च पञ्चदशताया आज्यानां च संबन्धः. स्तोत्रसंबन्धश् चाज्यानाम् अविज्ञातः पञ्चदशतासंबन्धश् च. द्वाव् एताव् अर्थाव् एकवाक्यस्याशक्यौ विधातुम्. अथ नु{*१/६५४*} कर्मनामधेयम्, नैष विरोधो भवति. केवलं संख्यासंबन्धस् तदानीं विधीयते. अपि च, आज्यानि स्तोत्राणीत्य् अनेन शब्देन लक्षणयैव गुणो विधीयेत. अतः कर्मणां नामधेयानि वाक्यान्तरैर् आज्यैः स्तुवते, पृष्ठैः स्तुवते इत्येवमादिभिर् विहितानाम्. यत् त्व् अप्रसिद्धं कर्मणां नामधेयम् इति{*१/६५५*}. अवयवप्रसिद्ध्या{*१/६५६*}, आजिगमनाद् आज्यानि. कथम् आजिगमनम् इति. अर्थवादवचनात्. यद् आजिमीयुस् तद् आज्यानाम् आज्यत्वम् इति. स्पर्शवचनात् पृष्ठानि. पवमानार्थमन्त्रकत्वाद् बहिःसंबन्धाच् च बहिष्पवमानम्. दधि मधु पयो घृतं धानास् तण्डुला उदकम् इति{*१/६५७*} नानाविधद्रव्यत्वाच्{*१/६५८*} चित्रा. तस्माद् एवंजातीयकानि कर्मनामधेयानीति. अथ कस्मान् न पञ्चदशसंख्याविशिष्टान्य् आज्यानि स्तोत्रकर्मसु विधीयन्ते. विशिष्टानां वाचकस्य शब्दस्याभावात्.
ननु पदद्वयम् इदं वाचकं भविष्यति, पञ्चदशान्य् आज्यानि [८९]{*१/६५९*} इति विशिष्टानाम्, तद् एतेषु स्तोत्रेषु विधास्यति. नैतत् पदद्वयम् अपि विधायकम्. एकम् अत्र विधायकम्, एकम् उद्देशकम्. उभयस्मिन् विधायके परस्परेण संबन्धो न स्यात्. अविधायके स्तोत्रसंबन्धो न विधीयते. न चात्रैकं पदं विशेषणं प्रत्य् उद्देशकम्, स्तोत्रं प्रति विधायकं भवितुम् अर्हति. वचनव्यक्तिभेदाद् अतो ऽयम् असमाधिः.

NOTES:

  • {१/६४७: Tऐत्.S. २.४.६.१}*
  • {१/६४८: Tआ.Bर्. १९.११.२}*
  • {१/६४९: Tआ.Bर्. १९.११.२}*
  • {१/६५०: Tआ.Bर्. १९.१.२}*
  • {१/६५१: E२,४ (रिछ्तिग्): सप्तदशानि पृष्ठानीति, E५,६: सप्तदश पृष्ठानि}*
  • {१/६५२: E२: २,२८०; E४: २,३७; E५: २,१९९; E६: १,६०}*
  • {१/६५३: E४ (Fन्.): पुंस्पशौ}*
  • {१/६५४: E४ (Fन्.): तु}*
  • {१/६५५: E४ (व्.ल्.): नामेति}*
  • {१/६५६: E४ (व्.ल्.): प्रसिद्ध्याप्रसिद्धं}*
  • {१/६५७: E२,४,५,६ (बेस्सेर्): उदकं तत्संसृष्टं प्राजापत्यम् इति, दिएसे Lएसर्त् हत् E१ औछ् अल्स् Fन्}*
  • {१/६५८: E४ (व्.ल्.): -द्रव्यवत्त्वाच्}*
  • {१/६५९: E२: २,२८४; E४: २,३८; E५: २,२०९; E६: १,६१}*


____________________________________________


तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् // MS_१,४.४ //

अग्निहोत्रं जुहोति स्वर्गकाम इति{*१/६६०*}; आघारम् आघारयतीति{*१/६६१*} च समामनन्ति. तत्र संशयः -किम् अग्निहोत्रशब्द आधारशब्दश् च गुणविधी, उत कर्मनामधेय इति. गुणविधी इति ब्रूमः. कुतः? गम्यते हि अग्नये होत्रम् अस्मिन्न् इति. तथा क्षरणसमर्थं द्रव्यं घृतादि, आघारम् आघारयतीति. प्रसिद्धिर् एवम् अनुग्रहीष्यते. गुणविधिश् च दर्विहोमे, आघारश् चोपांशुयाजे. तत्रैतयोर् अर्थवत्ता प्रवृत्तिविशेषकरत्वं च. न च गुणविधिपक्षे लक्षणा भवति यथोद्भिदा यजेत इति. अग्निहोत्रे समासेनावगतं गुणविधानम्. आघारे ऽपि आघारं निर्वर्तयतीति श्रुत्यैव गुणो विधीयते. तस्माद् गुणविधीत्य् एवं प्राप्ते.
ब्रूमह् - तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम्. यौ गुणाव् एताभ्यां विधीयेत इत्य् आशङ्क्यते, ताव् अन्यत एवावगतौ. यद् अग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीति{*१/६६२*} देवताविधानम्. चतुर्गृहीतं वा एतद् अभूत् तस्याधारम् आधार्या इत्य्{*१/६६३*} आधारे च द्रव्यविधिः. अविदितवेदनं च विधिर् इत्य् उच्यते. विदितं चात्रान्यतो गुणविधानम्. तस्मान् न गुणविधी. कर्मनामधेये तु संभवतः. यस्मिन्न् अग्नये होत्रं [९०]{*१/६६४*} होमो भवति, तद् अग्निहोत्रम्. दीर्घधारा क्षरणक्रिया प्रसिद्ध एवाघारः. तस्मात् कर्मनामधेये. प्रसिद्ध्यादयश् चोक्तोत्तराः. प्रजापतिनिवृत्त्यर्थम् अग्निविधानं भविष्यतीति चेन्. नैतद् एवम्. अग्निं ह्य् एष विधातुं शक्नोति, न पर्जापतिं प्रतिषेद्धुं. प्रतिषिध्यमानस्य च प्रजापतेर् विधानम् अनर्थकं स्यात्, प्रजापतिर् देवतेति गम्यते. गम्यमानं च न शक्यं मिथ्येति कल्पयितुम्. अतो ऽयम् असमाधिः. उच्यते - आघारम् आघारयतीति द्रव्यपरा चोदना. यैस् तु द्रव्यं चिकीर्ष्यत इति{*१/६६५*}, द्रव्यं ह्य् अनया क्रियया क्षार्यते. क्षारितं च यागं साधयति. तत् कस्य प्रधानस्य कर्मणो नामधेयम् इति. उच्यते - एतद् एवाघारणं प्रधानकर्म. नन्व् अस्य द्रव्यदेवतण् नास्ति. अस्तीति ब्रूमः. तस्याघारम् आघार्येत्य् आज्यं द्रव्यम्; मान्त्रवर्णिकी देवता - इन्द्र ऊर्ध्वोद्धर इत्य् आघारम् आघारयतीति{*१/६६६*} मन्त्रो ह्य् अभिदधत् कर्म, तत्साधनं वा कर्मणि समवैति. एष च मन्त्र इन्द्रम् अभिधातुं शक्नोति. स यदीन्द्रस् तत्साधनं भवेत्, एवम् अनेन मन्त्रेणाघारः शक्यते कर्तुम्. तस्माद् इन्द्रो देवता, द्रव्यदेवतासंयुक्तम् आघारणम्. तस्माद् यजतिः, तस्य यजतेर् नामधेयम् इति.

NOTES:

  • {१/६६०: Tऐत्.S. १.५.९}*
  • {१/६६१: Tऐत्.S. ६.३.७.३., Tऐत्. Bर्. ३.३.७}*
  • {१/६६२: Vग्ल्. Mऐत्.S. १.८.७}*
  • {१/६६३: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/६६४: E२: २,२८६; E४: २,६६; E५: २,२१४; E६: १,६१}*
  • {१/६६५: MS २.१.८}*
  • {१/६६६: ŚPBर्. १.५.१.४, Tऐत्.Bर्. ३.३.७.७, Mअन्त्र: Mआध्य्.S. २.८, Tऐत्.S. १.१.१२}*


____________________________________________


तद्व्यपदेशं च // MS_१,४.५ //

अथैष श्येनेनाभिचरन् यजेत{*१/६६७*}; अथैष संदंशेनाभिचरन् यजेत{*१/६६८*}; अथैष गवाभिचरन् यजेतेति{*१/६६९*} समाम्नायन्ते. तत्र गुणविधिः कर्मनामधेयम् इति संदेहः. प्रसिद्ध्यादिभिः पूर्वपक्षः, उद्भिदादीनाम् इव. ते तूद्भिदादयः क्रियानिमित्ताः शक्नुवन्ति यागं वदितुम्. इमे पुनर् जातिनिमित्ता न शक्नुवन्ति, [९१]{*१/६७०*} तेन गुणविधय इत्य् एवं प्राप्तम्. एवं प्राप्ते ब्रूमः - तद्व्यपदेशं च. तेन श्येनादीना प्रसिद्धेन यस्य व्यपदेशः, तच् च कर्मनामधेयम्. श्रुतिर् हि नामधेयत्वे, लक्षणा गुणविधौ. यत् तु जातिशब्दाः, इमे न यागम् अभिवदन्तीति. सादृश्यव्यपदेशाद् अभिवदिष्यन्ति. एवं हि व्यपदेशो भवति - यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते, एवम् अयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते, यम् अभिचरन्ति श्येनेनेति{*१/६७१*}. निपत्यादत्त इत्य् अनेन सादृश्येन श्येनशब्दो यागे, यथा सिंहो देवदत्त इति. तस्मात् कर्मनामधेयम्. संदंशे, संदंशेन यथा दुरादानम् आदत्त इति. गवि यथा गावो गोपायन्तीति. तस्मात् संदंशशब्दो ऽपि कर्मनामधेयं गोशब्दो ऽपि.

NOTES:

  • {१/६६७: Cf. Ṣअड्.Bर्. ३.८.१}*
  • {१/६६८: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/६६९: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/६७०: E२: २,२८९; E४: २,८३; E५: २,२१९; E६: १,६२}*
  • {१/६७१: Ṣअड्.Bर्. ३.८.३}*


____________________________________________


नामधेये गुणश्रुतेः स्याद् विधानम् इति चेत् // MS_१,४.६ //

वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति{*१/६७२*} श्रूयते. तत्र किं गुणविधिः, कर्मनामधेयम् इति संदेहः. एवं चेत् संदेहः, दृश्यते गुणविधिः. न संदेहः, श्रूयते हि गुणः. सो ऽवगम्यमानो न शक्यो नास्तीति वदितुम्. तस्माद् गुणविधिः.

NOTES:

  • {१/६७२: Tऐत्.Bर्. १.३.६.९}*


____________________________________________


तुल्यत्वात् क्रिययोर् न // MS_१,४.७ //

नैतद् एवम्, तुल्ये हीमे क्रिये स्याताम्. या च वाज्य्पेयक्रिया, या च दर्शपुर्णमासक्रिया, उभयत्र दार्शपौर्णमासिको विध्यन्तः स्यात्. तथा च दीक्षाणाम् उपसदां च दर्शनं नावकल्प्येत, सप्तदशदीक्षो वाजपेय इति, सप्तदशोपसत्को वाजपेय इति. अथ वा तुल्यत्वात् क्रिययोर् नेति. यदि न गुणविधिः, ततस् तुल्यैषा वाजपेयक्रिया ज्योतिष्टोमक्रियया. तत्र{*१/६७३*} दीक्षाणा[९२]{*१/६७४*}म् उपसदां च दर्शनम् उपपन्नम्. तस्मात् कर्मनामधेयम् इति. लिङ्गं त्व् एतत्, प्राप्तिः पुनर् उत्तरसूत्रेण.

NOTES:

  • {१/६७३: E४: तदा च; E४ (व्.ल्.): तत्था}*
  • {१/६७४: E२: २,२९२; E४: २,९५; E५: २,२२४; E६: १,६३}*


____________________________________________


एकशब्द्ये परार्थवत् // MS_१,४.८ //

यदि गुणविधिः स्यात्, स्वार्थवत् परार्थवच् चाभिधानं विप्रतिषिध्येत{*१/६७५*} यजेतेत्य् अस्य शब्दस्य. यदि स्वाराज्यकामो यजेतेति स्वाराज्यकामस्य यागं विधातुं स्वार्थम् उच्यते, न तर्हि वाजपेयेन गुणेन संबद्धुं परार्थम् अनूद्येत यागेन वाजपेयगुणकेनेति. भिद्येत हि तथा वाक्यम्. ननु द्वे एवैते वाक्ये प्रत्यक्षम् उपलभामहे - स्वाराज्यकामो{*१/६७६*} यजेतेत्य्{*१/६७७*} एतद् एकं प्रत्यक्षं पदद्वयम्. यजेत वाजपेयेनेत्य् एतद् अपि प्रत्यक्षम् एव. नैतद् एवम्. एवं सति चत्वारि पदान्य् उपलभेमहि, त्रीणि चैतान्य् उपलभ्यन्ते. उच्यते - यजेतेत्य् एतद् उभाभ्यां संभन्त्स्यते. कथं सकृद् उच्चारितं संबन्धम् उभाभ्याम् एष्यतीति. रूपाभेदात्. ईदृशम् एवास्य रूपं स्वाराज्यकामेन संबध्यमानस्या, ईदृशम् एव वाजपेयेन. अतस् तन्त्रेणोभाभ्यां संभन्त्स्यत इति. नैतद् अस्तीदृशेनैव रूपेणेति. यद्य् अज्ञातः, ततो{*१/६७८*} विधिः. यदि ज्ञातः, ततो ऽनुवादः. न च ज्ञातो ऽज्ञातश् च युगपत् संभवतीति. आह - यद् इदम् उक्तम्, गुणविधिपक्षे ऽनुवादो यजेतेति. यद्य् अयम् अनुवादः, केनेदानीं गुणो विधीयते. वाजपेयशब्देनेति मा वोचः. न ह्य् आख्यातम् अन्तरेण कृत्यं वा, नामशब्दार्थस्य व्यापारो{*१/६७९*} विधीयते. यश् चात्राख्यातशब्दो यजेतेति, सो ऽनुवाद इत्य् उक्तम्. केनेदानीं तस्य व्यापारो विधीयते. अतः स्वाराज्यकामं गुणं च प्रति यजेतेति विधिः. तस्माद् उभाभ्यां संबध्यत इति. यद्य् उभयत्र विधिः, वाजपेयो न स्वाराज्यकामस्य यागेन संबध्येत. द्वे ह्य् एते तदा वाक्ये, न स्वाराज्यकामस्य यागेन सह गुणविधेर् एकवाक्यता.[९३]{*१/६८०*} प्रकरणात् संबन्धः स्वाराज्यकामस्य यागेनेति चेत्, न, वाक्येन यागमात्रे विधानात्. अस्तु यागमात्रेण संबन्ध इति चेत्, न, स्वाराज्यकामस्य यागेन सहैकवाक्यताया गम्यमानत्वात्. तद् एवं प्रकरणस्य वाक्यस्य च बाधो{*१/६८१*} युज्यते, यदि कर्मनामधेयम्. गुणविधिपक्षे हि सर्व इमे वाक्यभेदादयो दोषाः प्रादुर्भवेयुः. तस्मात् कर्मनामधेयं वाजपेयशब्द इति सिद्धम्.

NOTES:

  • {१/६७५: E१,५; E२,४,६: विप्रतिषिध्यते}*
  • {१/६७६: E२: स्वराज्यकामो (सोन्स्त् wइए E१,४,५,६)}*
  • {१/६७७: Eबेन्द}*
  • {१/६७८: E२: यतो}*
  • {१/६७९: E१,६; E२,४,५: नामशब्दार्थव्यापारो}*
  • {१/६८०: E२: २,२९३; E४: २,९७; E५: २,२२८; E६: १,६४}*
  • {१/६८१: E१,६; E२,४ (बेस्सेर्): प्रकरणस्य चाबाधो; E५: प्रकरणस्य वाक्यस्य चाबाधो}*


____________________________________________


तद्गुणास् तु विधीयेरन्न् अविभागाद् विधानार्थे न चेद् अन्येन शिष्टाः // MS_१,४.९ //

यद् आग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवतीत्येवमादयः{*१/६८२*} श्रूयन्ते. तत्र संदेहः - किम् आग्नेयो ऽग्नीषोमीय इत्येवमादयो गुणविधयः, कर्मनामधेयानीति. किं तावत् प्राप्तम्. गुणविधौ सत्य् अनेको गुणो विधीयेत - अग्निपुरोडाशाष्टाकपाला इति. तस्मान् न गुणविधय इति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - तच् च कर्मं गुणाश् चास्य विधीयेरन्. अविभक्ता हि ते कर्मणो विधानार्थे तद् धितान्ते शब्दे. तत्र ह्य् अष्टाकपालस्याग्नेयता विधीयते. स एष एवम् आग्नेयो भवति, यद्य् अग्नये संकल्प्य दीयते, तेनायम् अनेन प्रकारेण यागो विहितो भवति. स एवं विधीयमानो न शक्यो ऽग्निम् अष्टाकपालं चाविधाय विधातुम्, संबन्धो हि विधीयमानो न शक्यते संबन्धिनाव् अविधाय विहित इति वक्तुम्. तस्माद् गुणविधयः. अष्टसु कपालेषु संस्क्रियमाणो व्रीहिमयो यवमयो वा पुरोडाश एव भवति. सो ऽनुवादः. सिद्धश् चात्राष्टाकपाल उच्यते कपालेषु श्रययतीति{*१/६८३*} वच[९४]{*१/६८४*}नाद् नान्येन श्रपितं गृह्णन्ति. तेनास्मिन् पक्षे न वाक्यभेदो भवति. न चेद् अन्येन शिष्टाः. यत्र पुनर् अन्येन वचनेन शिष्टा गुणा भवन्ति, भवति तत्र नामधेयम्. यथा - अग्निहोत्रं जुहोतीति.

NOTES:

  • {१/६८२: Tऐत्.S. २.६.३.३}*
  • {१/६८३: Tऐत्.S. २.३.६.२}*
  • {१/६८४: E२: २,२९६; E४: २,१०८; E५: २,२३२; E६: १,६४}*


____________________________________________


बर्हिराज्योर् असंस्कारे शब्दलाभाद् अतच्छब्दः // MS_१,४.१० //

बर्हिराज्ययोः पुरोडाशे च संदेहः - किम् एते संस्कारशब्दा उत जातिशब्दा{*१/६८५*} इति. संस्कारशब्दा इति ब्रूमः. संस्कृतेषु तृणेषु बर्हिःशब्दम् उपचरन्ति सर्वत्र, नासंस्कृतेषु. संस्कृते च घृते आज्यशब्दम्. तथा संस्कृते पिष्टे पुरोडाशशब्दम्. नन्व् असंस्कृते ऽपि कस्मिंश्चिद् देश उपचर्यते. यथा बर्हिर् आदाय गावो गता इति भवन्ति वक्तारः. तथा - आज्यं क्रयम् इति. पुरोडाशेन मे माता प्रहेलकं ददातीति. सादृश्यात् तेषु प्रयोगः. यथोपशये यूपशब्दः. कुत एतत्? यत एकदेशे हि शब्दप्रयोगः, तस्मात् संस्कारशब्दा इत्य् एवं प्राप्तम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - बर्हिरादिष्व् असंस्कृतेष्व् अपि शब्दलाभान् न संस्कारशब्दाः. ननूक्तं सादृश्याद् एकदेशे भविष्यन्ति. तन् न, प्रसिद्धे हि संस्कारशब्दत्वे, सादृश्याद् इति शक्यते वक्तुम्. तच् चाप्रसिद्धम्. कथम्? बर्हिरादिशब्दैर् उद्दिश्य संस्कारा विधीयन्ते. तेन सत्सु शब्देषु संस्कारैर् भवितव्यम्, सति च संस्कारे शब्दलाभ इतीतरेतराश्रयं भवति. न चाविहिताः संस्कारा भवन्ति, यान् आलोच्य लोकः प्रयुञ्जीत. तस्मान् न लोकाः संस्कृतेषु बर्हिरादीन् प्रयुञ्जते. तत एकदेशे ऽपि जाति[९५]{*१/६८६*}निमित्ता दृष्टाः, सर्वत्र जातिनिमित्ता भवितुम् अर्हन्ति. न चालौकिकानां सतां वेदाद् एव पूर्वोत्तरपदसंबन्धम् अनपेक्ष्य शक्यते ऽर्थो ऽध्यवसातुम्. पूर्वोत्तरपदे अनर्थके मा भूताम् इत्य् एवं स परिकल्प्येत. अशक्यस् त्व् अनवगम्यमानः परिकल्पयितुम्, अर्थवती च ते पदे पूर्वोत्तरे लौकिकेनासंस्कृतप्रयोगेण भविष्यतः. तस्माज् जातिशब्दा एवंजातीयकाः. प्रयोजनम् - बर्हिषा यूपावटम् अवस्तृणातीति संस्कृतैर् एव स्तरितव्यम्, यदि पूर्वः पक्षः, विपरीतं सिद्धान्ते.

NOTES:

  • {१/६८५: E४ (Fन्.): जातिनिमित्ता}*
  • {१/६८६: E२: २,२९८; E४: २,१२३; E५: २,२३८; E६: १,६५}*


____________________________________________


प्रोक्षणीष्व् अर्थसंयोगात् // MS_१,४.११ //

प्रोक्षणीर् आसादय इति{*१/६८७*} श्रूयते. तत्र प्रोक्षणीशब्दं प्रति संदेहः - किं संस्कारनिमित्त उत जातिनिमित्त उत यौगिक इति. तत्र संस्कारेषु सत्सु दर्शनात् संस्कारशब्दतायाम् अवगम्यमानायाम् असंस्कृते शब्दलाभाज् जातिशब्दः. असंस्कृतास्व् एवाप्सु प्रोक्षणीभिर् उद्वेजिताः स्म इति कस्मिंश्चिद् देशे भवन्ति वक्तारः. तेन जातिशब्द इति प्राप्ते. यौगिक इत्य् उच्यते. कुतः? अर्थसंयोगात्. प्रोक्षण्य इत्य् उपसर्गधातुप्रत्ययसमुदायस्य जातिनिमित्तता प्रयोगाद् अनुमीयते. सेचनसंयोगात् तूपसर्गधातुकरणप्रत्ययसहितो ऽप्सु प्रवतत इति प्रसिद्धिर् अनुगृहीता भविष्यति. यदान्यद् अपि सेचनं प्रोक्षणशब्देनोच्यते तदा तत्संयोगाद् एवाप्सु भविष्यतीति न समुदायार्थः कल्पयितुं शक्यते. तस्माद् यौगिकः. प्रयोजनं घृतं प्रोक्षणं भवतीति, यदि संस्कारशब्दाः प्रोक्षणीरासादयेति प्रैषः. यदि जातिशब्दः, घृतम् आसादयेति. यदि यौगिकः प्रोक्षणम् इति.

[९६]{*१/६८८*}

NOTES:

  • {१/६८७: Tऐत्.Bर्. ३.२.९.१४}*
  • {१/६८८: E२: २,३०१; E४: २,१३६; E५: २,२४१; E६: १,६६}*


____________________________________________


तथा निर्मन्थ्ये // MS_१,४.१२ //

निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्तीति. संस्कृते दर्शनात् संस्कारशब्दो निर्मन्थ्य इति. असंस्कारे ऽपि दृश्यते. निर्मन्थ्यमानयादैनं पक्ष्याम इति. निर्मन्थनयोगात् पूर्ववद् यौगिक इति संस्थितम्. प्रयोजनं संस्कारनिमित्ते संस्कृतेनेष्टकाः पक्तव्याः. जातिशब्दे यथोपपन्नेन. यौगिके ऽचिरनिर्मथिते यथा नावनीतेन भुङ्क्त इत्य् अचिरनिर्दग्धेनेति गम्यते.


____________________________________________


वैश्वदेवे विकल्प इति चेत् // MS_१,४.१३ //

चातुर्मास्येषु प्रथमे पर्वणि वैश्वदेवे संदेहः - वैश्वदेवेन यजेत इति{*१/६८९*}. किं वैश्वदेवशब्दो गुणविधिर् उत कर्मनामधेयम् इति. यदि संदेहो न संदेहः. वैश्वदेवे विकल्पः. गुणविधिर् वैश्वदेवशब्दः. गम्यते हि गुणविधानम्. विश्वेदेवा विधीयन्त आग्नेयादिषु यागेषु. तत्राग्न्यादीनां विश्वैर् देवैर् विकल्पः. एवं प्रसिद्धिर् अर्थवती भविष्यति.

NOTES:

  • {१/६८९: Mऐत्.S. १.१०.८, Tऐत्.Bर्. १.४.१०.१, ŚPBर्. ५.२.४.१}*


____________________________________________


न वा प्रकरणात् प्रत्यक्षविधानाच् च न हि प्रकरणं द्रव्यस्य // MS_१,४.१४ //

नैतद् एवम्. प्रत्यक्षश्रुतिविहिता अग्न्यादयस् तेषां यागानाम्, विश्वेदेवा वाक्येन प्रकरणात् तेनैव नान्येनेति गम्यते. न चायं विषमशिष्ठो विकल्पो भवितुम् अर्हति. न हि प्रकरणं श्रुतस्य द्रव्यस्य बाधने समर्थम्. तस्मात् कर्मनामधेयम्.

[९७]{*१/६९०*}

NOTES:

  • {१/६९०: E२: २,३०५; E४: २,१५१; E५: २,२४५; E६: १,६७}*


____________________________________________


मिथश् चानर्थसंबन्धः // MS_१,४.१५ //

अथोच्यते वैश्वदेव इत्य् अनेन शब्देन प्रत्यक्षम् अग्न्यादिगुणविशिष्टो यागगुणो लक्ष्यते. वैश्वदेवी हि तत्रामिक्षा समवैति. यदि वैश्वदेवशब्देन यागगुणो लक्ष्यते न तर्हि विश्वेदेवा विधीयन्ते कथं सकृद् उच्चरितो वैश्वदेवशब्दो यागगुणं लक्षयिष्यति विश्वांश् च देवान् विधास्यतीति नायं वैश्वदेवशब्दस्य विश्वैर् देवैर् मिथः संबन्धो घटते. तस्मात् कर्मनामधेयम् एव गुणविधिर् इति.


____________________________________________


परार्थत्वाद् गुणानाम् // MS_१,४.१६ //

परार्थाश् च गुणाः. ते न शक्नुवन्ति प्रधानम् आवर्तयितुम्. तेन सकृद् याग कर्तव्यो न गुणानुरोधेनावर्तितुम् अर्हति. संप्रतिपन्नदेवतत्वाच् च न विरोधः. तत्रैकस्यां प्रधानाहुतौ त्रिंशदाहुतयो हूयन्त इति त्रिंशत्संख्यासंपत्तिर् आहवनीयाहुतीनां नावकल्पते. तस्मात् कर्मनामधेयम् इति सिद्धम्.


____________________________________________


पूर्ववन्तो ऽविधानार्थास् तत्सामर्थ्यं समाम्नाये // MS_१,४.१७ //

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जात इति{*१/६९१*} श्रूयते. तत्र यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनातीत्येवमादयः कपालविकल्पाः श्रूयन्ते तेषु संदेहः किम् अष्टत्वादयो गुणविधय उतार्थवादा इति. तत्र गुणविधय इत्य् एवं ब्रूमः - कथम्? ये हि पूर्ववन्तो (विदितपूर्वम्{*१/६९२*} अर्थ[९८]{*१/६९३*}म् अभिवदन्ति){*१/६९४*} ते ऽविधानार्थाः तद् एतद् अस्य वाक्यस्य समाम्नाये सामर्थ्यं यदविहितपूर्वकाभिधानम्. किं तत्, विधानसामर्थ्यम्. एवम् अविहितम् अर्थं विधास्यति. इतरथार्थवादाः सन्तो ऽनर्थकाः स्युः. न च द्वदशकपालस्य शेषभावम् उपगन्तुम् अर्हति. प्रत्यक्षा ह्य् अष्टानां कपालानां स्तुतिः परोक्षा द्वादशानाम्. प्रत्यक्षाभावे च परोक्षा स्यात्. तस्माद् गुणविधयः.

NOTES:

  • {१/६९१: Tऐत्.S. २.२.५.३., Vआज्.S. २९.६०}*
  • {१/६९२: E४ (Fन्.): विहितपूर्वम्}*
  • {१/६९३: E२: २,३०७; E४: २,१५७; E५: २,२४९; E६: १,६७}*
  • {१/६९४: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*


____________________________________________


गुणस्य तु विधानार्थे तद्गुणाः प्रयोगे स्युर् अनर्थका न हि तं प्रत्यर्थवतास्ति // MS_१,४.१८ //

नैतद् अस्ति गुणविधय इति. गुणस्य विधानार्था एते सन्तः पुरोडाशस्य कपालेषु संख्या विदध्युः. न शक्नुवन्ति यागप्रयोगस्य विधातुम्. द्वादशकपालता हि यागस्य वाक्येन, अष्टाकपालादयः प्रकरेण. तेन ते यागे न भविष्यन्ति. अपि चाष्टत्वादयः पुरोडाशेनैकवाक्यभूताः प्रकरणं बाधित्वा, न यागस्य भविष्यन्ति. यागासंबन्धे चानर्थकाः पुरोडाशसंबन्धे फलाभावात्. अर्थवादत्वेन तु वैश्वानरयागस्य स्तुतिर् उपपद्यते. तस्माद् अर्थवादा इति.


____________________________________________


तच्छेषो नोपपद्यते // MS_१,४.१९ //

इति यद् उक्तं तत् परिहर्तव्यम् इत्य् आभाषान्तं सूत्रम्.


____________________________________________


अविभागाद् विधानार्थे स्तुत्यर्थेनोपपद्येरन् // MS_१,४.२० //

यदा त्व् अष्टाकपालादिप्ररोचनार्था अनर्थका इत्य् अवगतं तदा लक्षणया द्वादशकपालस्य स्तुतिर् वैश्वानरयागप्ररोचनार्था भविष्यति. सन्ति हि द्वादशसंख्यायाम् अष्टत्वादयः संख्याविशेषा [९९]{*१/६९५*} अविभक्ताः. अतो द्वादशकपालस्य स्तुत्यर्थत्वेनावयवस्तुतिर् उपपद्यते. यथा शोभनम् अस्य चक्रस्य नेमितुम्बारम्, शोभनम् अस्याः सेनाया हस्त्यश्वरथपादातम् इति. तस्माद् उपपन्ना स्तुतिर् इति.

NOTES:

  • {१/६९५: E२: २,३१०; E४: २,१७१; E५: २,२५२; E६: १,६८}*


____________________________________________


कारणं स्याद् इति चेत् // MS_१,४.२१ //

इति चेद् भवान् पश्यत्य् अर्थवादा इति, कारणम् अष्टत्वादीनां ब्रह्मवर्चसादि कस्मान् न भवति. ब्रह्मवर्चसकामस्याष्टाकपालः. एवम् उत्तरेषु यथाकामम्. किम् एवं भविष्यति. पुरोडाशस्य गुणविधाने ऽप्य् आनर्थक्यं न भविष्यति न च लक्षणया द्वादशकपालस्य स्तुतिः कल्पिता भविष्यति. तस्मात् कामेभ्यो विधयो बविष्यन्ति.


____________________________________________


आनर्थक्याद् अकारणं कर्तुर् हि कारणानि गुणार्थो हि विधीयते // MS_१,४.२२ //

यदि कामाय विधयः, भिन्नानि वाक्यानि भवेयुः. एकं चेदं वाक्यम्, वैश्वानरं द्वादश-कपालं निर्वपेत् पुत्रे जात इत्य् एदमपक्रान्तं यद् द्वादशकपालो भवति जगत्यैवास्मिन् पशून् दधाति यस्मिञ् जात एताम् इष्टिं निर्वपति पूत एव स तेजस्व् यन् नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवतीत्य्{*१/६९६*} एवम् अन्तम्. तस्य मध्ये ऽष्टत्वादयः श्रूयमाणा यदि न संबध्येरंस् ततो वाक्यान्तराणि भवेयुः. [१००]{*१/६९७*} कर्तुर् हि कारणानि पूतत्वादीनि भवेयुः. स एष गुणार्थो ऽत्र विधीयते वैश्वानरयागे पूत एव इत्येवमादिः. तेन चैते ऽष्टत्वादयः साक्षाद् धेतुत्वेन संबध्यन्ते यस्माद् गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति तेन पूत एव सः, यस्मात् त्रिवृतैवास्मिंस् तेजो दधाति तेन तेजस्वी. यस्माद् विराजैवास्मिन्न् अन्नाद्यं दधाति तेनान्नादः. यस्मात् त्रिष्टुभैवास्मिन्न् इन्द्रियं दधाति तेनेन्द्रियावी. यस्माज् जगत्य् ऐवास्मिन् पशून दधाति तेन पशुमान् इति. ततः कामाय विधयो ऽसंभवन्तो यद्य् अर्थवादा अपि न भवेयुर् आनर्थक्यम् एवैषां स्यात्. तस्माद् अकारणं ब्रह्मवर्चस्त्वाद् यो ऽष्टत्वादीनाम्. तस्माद् अष्टत्वादयो ऽर्थवादा इति.

NOTES:

  • {१/६९६: Tऐत्.S. २.२.५.३}*
  • {१/६९७: E२: २,३१२; E४: २,१७८; E५: २,२५३; E६: १,६८}*


____________________________________________


तत्सिद्धिः // MS_१,४.२३ //

यजमानः प्रस्तरः{*१/६९८*}; यजमान एककपाल इत्यादि{*१/६९९*} समाम्नायते. तत्र संदेहः. किं यजमानः प्रस्तर इत्य् एष गुणविधिः, किम् अर्थवाद इति. तथा यजमान एककपाल इति. किं तावत् प्राप्तम्. गुणविधिर् इति. किम् एवं भविष्यति एवम् अपूर्वम् अर्थं विधास्यति. इतरथार्थवादो ऽनर्थकः स्यात्. अर्थवत्त्वं च न्याय्यम्. तस्माद् विधिः.
नैतद् एवम्, यदि विधिः स्यात्, ततः प्रस्तरकार्ये{*१/७००*} यजमानो नियम्येत. यजमानकार्ये वा प्रस्तरः. प्रस्तरे जुहूम् आसादयति, सर्वा वा स्रुव{*१/७०१*} इति यजमाने जुहूर् आसाद्येत. सर्वा वा स्रुव{*१/७०२*} इति. तथासति{*१/७०३*} न याजमानं शक्यते कर्तुम्, दीक्षणतो ब्रह्मयजमानाव् आसाते कर्मण क्रियमाणस्य इति{*१/७०४*}. न च प्रस्तरो याजमानं शक्नोति कर्तुम्. तथा यदि यजमान एककपालकार्ये विनियुज्येत सर्वहुतः क्रियेत. तत्र सर्वतन्त्रपरिलोपः [१०१]{*१/७०५*} स्यात्. न चैककपालो याजमानं शक्नोति कर्तुम्. तस्मान् न विधिः. विध्यन्तरं चास्ति प्रस्तरम् उत्तरं बर्हिषः सादयति, एककपालं सर्वहतं करोति, इति. तस्माद् अपि न विधिः. किं हि अर्थवादः. यजमानो ज्ञायत एव प्रस्तर एककपाल इति च.
कथं पुनर् अनयोः सामानाधिकरण्यं ज्ञायते. न हि प्रस्तर एककपालो वा यजमानः. न च यजमान एकस्मिन् कपाले संस्कृतः पुरोडाशः प्रथमो वा कशम् ष्टिर् लूनः. कथं परशब्दः परत्र वर्तते, किम् अर्थं वा ज्ञायमानस्व संकीर्तनम् इति. उच्यते - ज्ञायमानः संकीर्त्यते स्तोतुम्. प्रस्तर उत्तरो बर्हिषः सादयितव्यो यजमानत्वात्. तथा यजमान एककपालः सर्वहुतः कर्तव्यः स्वर्ग आहवनीयस् तत्र प्रतिष्ठापितो भवतीति.
कथं परत्र वर्तते परशब्द इति. गुणवादस् तु. गुणाद् एष वादः. कथम् अगुणवचनो गुणं ब्रूयात्. स्वार्थाभिधाननेति ब्रूमः. सर्व एवैते गौणाः शब्दा न स्वार्थं हित्वा गुणेषु वर्तन्ते. प्रसिद्धहानिर् हि तथा स्याद् अप्रसिद्धकल्पना च. न च सर्वे गुणसमुदायवचनाः. गुणहीने ऽपि दर्शनात्. अप्रसह्यकार्य् अपि हि कदाचिद् रोगेणोपहतः सिंह्याः पुत्रः सिंह एव. समुदायवाची च नावयवे प्रवर्तितुम् अर्हति. सर्वसिंहव्याक्तिषु यत् सामान्यं तद् वचनः शब्द इति स्थितो न्यायः प्रत्युद्ध्रियेत. न चासति सिंहो परिकल्पनया प्रवर्तेत. कल्पनाया अशक्यत्वात्. कथं नु स्वार्थाभिधानेन प्रत्ययव्यवस्थेति चेत्. अर्थसंबन्धात्. सिंह इति निर्ज्ञायते प्रसह्यकारिता तत्र प्रायेणेति प्रसह्यकारीति गम्यते, अर्थं प्रत्ययसामर्थ्यात्. यो हि मन्यते प्रसह्यकारिणं प्रत्याययेयम् इति स यदि सिंहशब्दम् उच्चारयति सिध्यत्य् अस्याभिप्रेतम्. सिंहार्थः प्रतीतः प्रसह्य[१०२]{*१/७०६*}कारीति संबन्धाद् इतरम् अर्थं प्रत्याययति. एवं स्वार्थाभिधानेन तद्गुणसंबन्धः प्रतीयते. इह तु यजमानः प्रस्तरः यजमान एककपाल इति कीदृशो गुण संबन्धः प्रतीयते. तत्सिद्धिकर इति. सर्वो ह्य् आत्मनह् कार्यसिद्धिं करोति. अन्यो ऽपि यस् तस्य कार्यसिद्धिं करोति स तस्मिन्न् उच्चरिते हृदयम् आगच्छति. यथा राजा पत्तिगणक इति. पत्तिगणको राज्ञः कार्यं साधयति. स राजशब्द उच्चरिते प्रतीयते. एवम् इहापि यजमानकार्यं प्रस्तरैककपालौ साधयतः, तौ यजमाने प्रतीते प्रतीयेते. तस्मात् तौ यजमानशब्देन प्रत्यायेते. कथं? स्तुतौ स्यातां बर्हिष उपरिसादने सर्वहोमे चेति. तस्माद् एवंजातीयका अर्थवादा न विधय इति.

NOTES:

  • {१/६९८: Tऐत्.S. २.६.५}*
  • {१/६९९: Tऐत्.Bर्. १.६.३.४}*
  • {१/७००: E१,५; E२,४,६: स्यात् प्रस्तरकार्ये, E४ (Fन्.): स्यात्, ततः प्रस्तरकार्ये}*
  • {१/७०१: E१,६; E२,४,५: स्रुच}*
  • {१/७०२: E१,६; E२,४,५: सुर्च}*
  • {१/७०३: E१,५; E२,४,६ (रिछ्तिग्): तथा सति}*
  • {१/७०४: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/७०५: E२: २,३१४; E४: २,१८०; E५: २,२५८; E६: १,६९}*
  • {१/७०६: E२: २,३२१; E४: २,१८१; E५: २,२६१; E६: १,७०}*


____________________________________________


जातिः // MS_१,४.२४ //

आग्नेयो वै ब्राह्मणः{*१/७०७*}; ऐन्द्रो राजन्यः{*१/७०८*}; वैश्यो वैश्वदेव इत्येवमादयः{*१/७०९*} श्रूयन्ते. तत्र गुणविधयः आर्थवादा इति संदेहः. गुणविधय इति ब्रूमः. एवम् अपूर्वम् अर्थं विधास्यन्ति, इतरथार्थवादाः सन्तो ऽनर्थकाः स्युः. न विधिर् विध्यन्तरस्य भावात्. तस्मात् संवादः. तस्य संकीर्तनं विधिस्तुत्यर्थम्. अनाग्नेयादिष्व् आग्नेयादिशब्दाः केन प्रकारेण. गुणवादेन. को गुणवादः. अग्निसंबन्धः. कथम्? एकजातीयकत्वात्. किम् एकजातीयकत्वम्. प्रजापतिर् अकामयत, प्रजाः सृजेयम् इति. स मुखतस् त्रिवृतं निरभिमीत, तम् अग्निर् देवतान्वसृज्यत, गायत्री छन्दः, रथन्तरं साम, ब्राह्मणो मनुष्याणाम् अजः पशूनाम्. तस्मात् ते मुख्याः, मुखतो ह्य् असृज्यन्त. उरसो [१०३]{*१/७१०*} बाहुभ्यां पञ्चदशं निर्मिमीत, तम् इन्द्रो देवतानसृज्यत, त्रिष्टुप् छन्दः, बृहत् साम, राजन्यो मनुष्याणाम्, अविः पशूनाम्. तस्मात् ते वीर्यवन्तः, वीर्याद् धि असृज्यन्त. ऊरुभ्यां मध्यतः सप्तदशं निरमिमीत, तं विश्वेदेवा देवता अन्वसृज्यन्त, जगती छन्दः, वैरूपं साम, वैश्यो मनुष्याणाम्, गावः पशूनाम्{*१/७११*}. एवम् उक्ते सत्य् एकस्मिन्न् एवंजातीयके विज्ञाते ऽन्यो ऽपि तज्जातीयको हृदयम् आगच्छति. तस्माद् अर्थवादशब्दाः{*१/७१२*}.

NOTES:

  • {१/७०७: Tऐत्.Bर्. २.७.३.१}*
  • {१/७०८: Tऐत्.S. २.४.१३.}*
  • {१/७०९: Tऐत्.Bर्. २.७.२.२}*
  • {१/७१०: E२: २,३२२; E४: २,१९०; E५: २,२६४; E६: १,७१}*
  • {१/७११: Tऐत्.S. ७.१.१.४-५, व्ग्ल्. स्छोन् ṚV १०.९०}*
  • {१/७१२: E१,६; E२,४,५: तस्माद् अर्थवादाः}*


____________________________________________


सारूप्यम् // MS_१,४.२५ //

यजमानो यूपः; आदित्ये यूप इत्यादि{*१/७१३*} श्रूयते. तत्र गुणविधिः, अर्थवादः, इति संदेहः. अर्थवत्त्वाद् गुणविधि. अशक्यत्वाद् यूपकार्यसाधने यजमानस्य, यजमानकार्यसाधने वा यूपस्य विध्यन्तरभावाच् च न विधिः. विधिस्तुत्यर्थं संवादः. गुणवादात् सामानाधिकरण्यम्. को गुणः? सारूप्यम्. किं सारूप्यम्? ऊर्ध्वता तेजस्विता च. तस्माद् एवंजातीयका अर्थवादाः.

NOTES:

  • {१/७१३: Tऐत्.Bर्. २.१.५.२}*


____________________________________________


प्रशंसा // MS_१,४.२६ //

अपशवो वा अन्ये गो ऽश्वेभ्यः, पशवो गो ऽश्वाः{*१/७१४*}. अयज्ञो वा एष यो ऽसामा{*१/७१५*}. असत्रं वा एतद् यद् अछन्दोमम् इति{*१/७१६*} श्रूयते. तत्र विध्यर्थ वादसंदेहे, अर्थवत्त्वाद् विधय इति प्राप्ते. अभिधीयते - यदि विधयो भवेयुः, गो ऽश्वा एव पशवः स्युः, सामवान् एव यज्ञः, छन्दोमवद् एव सत्रम्. अन्येषां पशूनाम्, यज्ञानाम्, [१०४]{*१/७१७*} सत्राणां चोत्पत्तिर् अनर्थिका स्यात्. विध्यन्तरं च नावकल्पेत. अतः स्तुत्यर्थं संवादः. गो ऽश्वान् प्रशंसितुम् अन्येषां पशूनां निन्दा. सामवतः प्रशंसितुम् असाम्नां निन्दा. छन्दोमवन्ति प्रशंसितुम् अच्छन्दोमकानि निद्यन्ते. यथा - यद् अघृतम्, अभोजनं तत्. यन् मलिनम्, अवासस् तद् इति.

NOTES:

  • {१/७१४: Tऐत्.S. ५.२.९.४}*
  • {१/७१५: Tऐत्.S. १.५.७.१}*
  • {१/७१६: Tऐत्.S. ७.३.८.१}*
  • {१/७१७: E२: २,३२४; E४: २,१९२; E५: २,२६५; E६: १,७१}*


____________________________________________


भूमा // MS_१,४.२७ //

सृष्टीर् उपदधातीति{*१/७१८*} श्रूयते. तत्र गुणविधिर् अर्थवाद इति संदेहे अपूर्वत्वाद् विधिर् इति प्राप्ते. उच्यते - यदि विधिः, सृष्टिमन्त्रका उपदधातीष्टका इत्य् अर्थः. तत्र नेष्टकानां विशेषः कश्चिद् आश्रीयते, एवंरूपाः सृष्टिमन्त्रका नैवंरूपा इति. तत्र सर्वासां सृष्टिलिङ्गा मन्त्राः प्राप्नुयुः. अन्येषाम् असंयुक्तानां मन्त्राणाम् आनर्थक्यं स्यात्. तस्माद् अनुवादो मन्त्रसमाम्नानात् प्राप्तानाम् उपधाने मन्त्राणाम्. सृष्टीनां संकीर्तनं{*१/७१९*} सर्जनार्थवादार्थम्. अपि च विधित्वे लक्षणा, एकया स्तुवत इत्य्{*१/७२०*} अत्र या असृष्टयस् ता लक्षयेत्. नन्व् अनुवादे ऽपि लक्षणा{*१/७२१*}. नानुवादपक्षे लक्षणायां दोषः. कथं त्व् असृष्टिषु सृष्टिषु च सृष्टिशब्द इति. भूम्ना. बहवस् तत्र सृष्टिलिङ्गा मन्त्राः, अल्पशो विलिङ्गा इति.

[१०५]{*१/७२२*}

NOTES:

  • {१/७१८: Tऐत्.S. ५.३.४}*
  • {१/७१९: E१,५,६; E२,४: सृष्टीनां सृष्टिषु संकीर्तनं}*
  • {१/७२०: Tऐत्.S. ४.३.१०}*
  • {१/७२१: E४ ओम्. एकया स्तुवत इत्य् अत्र या असृष्टयस् ता लक्षयेत्/ नन्व् अनुवादे ऽपि लक्षणा}*
  • {१/७२२: E२: २,३२६; E४: २,१९६; E५: २,२६६; E६: १,७२}*


____________________________________________


लिङ्गसमवायः // MS_१,४.२८ //{*१/७२३*}
प्राणभृत उपदधाति{*१/७२४*}; आज्यानीर् उपदधातीति{*१/७२५*} विधित्वे प्राणभृन् मन्त्रकासूपधीयमानासु विलिङ्गानां मन्त्राणाम् आनर्थक्यम्/ तस्माद् अनुवादः/ लिङ्गसमवायात् परशब्दः परत्र वर्तते. यथा - छत्रिणो गच्छन्तीत्य्, एकेन छत्रिणा सर्वे लक्ष्यन्ते. न चायं प्राणभृच् छशब्दः सृष्टिशब्दश् च जहत्स्वार्थं मन्त्रगणं लक्षयेत्. यद् गणे च सृष्टिप्राणभृच् छब्दौ समवेतौ, ताव् अपि परिगृह्येते. यथा - छत्रिशब्देन स्वार्थलक्षणार्थेन सो ऽपि छत्री गृह्यत इति.

NOTES:

  • {१/७२३: E२ हत् हिएर् MS १.४.२३, द सिए अब् MS १.४.२२: आनर्थक्याद् अकारणं कर्तुर् हि कारणानि गुणार्थो हि विधीयते// निछ्त् मेह्र् wएइतेर्zäह्ल्त्}*
  • {१/७२४: Tऐत्.S. ५.२.१०/ ५.३.१२}*
  • {१/७२५: Tऐत्.S. ५.७.२.५}*


____________________________________________


संदिग्धेषु वाक्यशेषात् // MS_१,४.२९ //

अक्ताः शर्करा उपदधाति{*१/७२६*}; तेजो वै घृतम् इति{*१/७२७*} श्रूयते. तत्र संदेहः. किं घृततैलवसानाम् अन्यतमेन द्रव्येणाञ्जनीयाः शर्करा उत घृतेनैवेति. कथं संदेहः. अञ्जनसामान्येन वाक्यस्योपक्रमो घृतेन विशेषेण निगमनम्. यथोपक्रमं निगमयितव्यम् एकस्मिन् वाक्ये. तत्र यद् वा सामान्यम् आदौ विशेषोपलक्षणार्थं विवक्ष्यते. यद् वा निगमने विशेषः सामान्यलक्षणार्थः. तदारम्भनिगमनयोः किं समञ्जसम् इति संशयः. एवं संदिग्धेषूपक्रमे सामान्यवचने विरोधाभावान् न विशेषः परिकल्प्यः. निगमने तूपजातः सामान्यप्रत्यय इति विरोधाल् लक्षणार्थं घृतवचनम्. यथा सृष्टिष्व् असृष्टिषु च सृष्टिशब्दः, एवं घृतम् अघृतं च घृतम् इत्य् उच्यते.
[१०६]{*१/७२८*} संदिग्धेष्व् एवं प्राप्ते ब्रूमः - सामान्यवचनेन विशेषापेक्षिणोपक्रमो वाक्यस्य विशेषे निगमनवशेन. कुतः? न हि सामान्यं विहितम्. येन विरोधो निगमनस्य. कथम् अविहितम्. संदिग्धेषु विधानशब्दाभावात्. न हि विधानशब्दो ऽस्ति. अक्ताः शर्करा उपदधातीति वर्तमानकालनिर्देशात्. नापि सामान्यस्य साक्षात् स्तुतिः, प्रत्यक्षं तु घृतस्य स्तवनम्. श्रुत्या घृतस्य स्तुतिः, लक्षणया सामान्यस्य. श्रुतिश् च लक्षणाया ज्यायसी. तस्माद् घृतविधानम्. एवम् वासः परिधत्ते, एतद् वै सर्वदेवत्यं वासो यत् क्षौमम् इति तथा इमां स्पृष्ट्वोद्नायेत्, इमां ह्य् औदुम्बरीं विश्वाभूतान्य् उपजीवनीति.

NOTES:

  • {१/७२६: Tऐत्.Bर्. ३.१२.५.१२}*
  • {१/७२७: Eबेन्द}*
  • {१/७२८: E२: २,३२८; E४: २,२३८; E५: २,२६८; E६: १,७२}*


____________________________________________


अर्थाद् वा कल्पनैकदेशत्वात् // MS_१,४.३० //

स्रुवेणावद्यति; स्वधितिनावद्यति; हस्तेनावद्यतीति{*१/७२९*} श्रूयते तत्र संदेहः. किं स्रुवेणावदातव्यं सर्वस्य द्रवस्य संहतस्य मांसस्य च तथा स्वधितिना, हस्तेन च, उत सर्वेषाम् अर्थतो व्यवस्था द्रवाणां स्रुवेण, मांसानां स्वधितिना, सहतानां हस्तेनेति. अविशेषाभिधानाद् अव्यवस्थेति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - अर्थाद् वा कल्पना, सामर्थ्यात् कल्पनेति. स्रुवेणावद्येद् यथा शक्नुयात्. तथा यस्य शक्नुया. तस्य चेति, आख्यातशब्दानाम् अर्थं ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणी, [१०७]{*१/७३०*} एव चेद् यथाशक्ति व्यवस्था भवितुम् अर्हति. तथा - अञ्जलिना सक्तून् प्रदाव्ये जुहोतीति{*१/७३१*}. द्विहस्तसंयोगो ऽञ्जलिः, स व्याकोशो ऽर्थात् कर्तव्यः. तथा हि शक्यते होमो निर्वर्तयितुम्. तद् यथा - कटे भुङ्क्ते कांस्यपात्र्यां भुङ्क्त इत्य्{*१/७३२*} अर्थात् कल्प्यते - कटे समासीनः कांस्यपात्र्यामोदनं निधाय भुङ्क्त इति.


[१०८]{*१/७३३*}

NOTES:

  • {१/७२९: Zइतते निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/७३०: E२: २,३३१; E४: २,२४६; E५: २,२७१; E६: १,७३}*
  • {१/७३१: Vग्ल्. Tऐत्.S. ३.३.८.४, Gओप्.Bर्. २.४.८}*
  • {१/७३२: Qउएल्ले निछ्त् नछ्गेwइएसेन्}*
  • {१/७३३: E२: २,३३३; E४: २,२५१; E५: २,२७२; E६: १,७३}*


____________________________________________





============================================================================


अध्यायः २:


भावार्थाः कर्मशब्दास् तेभ्यः क्रिया प्रतीयेतैष ह्य् अर्थो विधीयते // MS_२,१.१ //

प्रथमे ऽध्याये प्रमाणलक्षणं वृत्तम्, तत्र विध्यर्थवादमन्त्रस्मृतयस् तत्त्वतो निर्णीताः, गुणविधिर् नामधेयं च परीक्षितम्, सन्दिग्धानाम् अर्थानां वाक्यशेषाद् अर्थाध्यवसानम् उक्तम्. तन् न प्रस्मर्तव्यम्. अनन्तरं प्रधानाप्रधानानि{*२/१*} परीक्षिष्यन्ते, भिन्नान्य् अभिन्नानि चेति, एष एवार्थो वर्णनीयो नान्यः, एष एव चाध्यायसंबन्धः. तद् इह षड्विधः कर्मभेदो वक्ष्यते - शब्दान्तरम्, अभ्यासः, संख्या, गुणः, प्रक्रिया, नामधेयम् इति वक्ष्यमानम् अनुसंकीर्त्यते. प्रदर्शितम् उच्यमानं सुखं ग्राहयिष्यत इति श्रोतुश् च बुद्धिः समाधीयते, तद् एतन् नानाकर्मलक्षणम् इत्य् अध्यायम् आचक्षते, एतत् तात्पर्येण, अतो ऽन्यद् उपोद्घातप्रसक्तानुप्रसक्तं{*२/२*} चेति.
तत्र प्रथमं तावद् इदं चिन्त्यते - प्रथमे ऽध्याय इदम् उक्तम् - चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्म इति {*२/३*}, चोदना च क्रियाया अभिधायकं वाक्यम्, वाक्ये च पदानाम् अर्थाः, तत्र किं पदेन पदेन धर्म उच्यते{*२/४*}, उत सर्वैर् एक एवेति. किं तावत् प्राप्तम्? प्रति पदं धर्म इति.
एवं प्राप्त उच्यते - यदैकस्माद् अपूर्वम्, तदान्यत् तदर्थं [१०९]{*२/५*} भविष्यति, एवम् अल्पीयस्य् अदृष्टानुमानप्रसण्गकल्पना भविष्यति. तस्माद् एकम् अपूर्वम्.
यदैकम्, तदा सन्देहः - किम्, भावशब्देभ्यः, उत द्रव्यगुणशब्देभ्य इति?. कः पुनर् भावः? के ते पुनर् भावशब्दा इति? यजति ददाति जुहोतीत्येवमादयः. ननु यागदानहोमशब्दा एते, न भावशब्दाः. नैतद् एवम्. यागादिशब्दाश् चैते भावशब्दाश् च, यज्याद्यर्थश् चातो ऽवगम्यते, भावयेद् इति च. तथा यतेत, यथा किंचिद् भवतीति. तेनैते भावशब्दाः, द्रव्यगुणशब्देभ्यो द्रव्यगुणप्रत्ययो न भावनायाः. अतस् ते न भावशब्दा इति. किं तावत् प्राप्तम्? अविशेषेणेति.
तत उच्यते - भावार्थाः कर्मशब्दाः, तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत, यजेतेत्येवमादिभ्यः. कुतः? भावार्थत्वाद् एव. य आहुः - किम् अपि भावयेद् इति, ते स्वर्गकामपदसंबन्धात् स्वर्गं भावयेद् इति ब्रूयुः. तस्मात् तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत, फलस्य क्रिया करणं निष्पत्तिर् इति. ते च यागदानहोमसंबद्धाः स्वर्गस्योत्पत्तिं वदन्ति. कुतः? एष ह्य् अर्थो विधीयते, यथा - यागादिना स्वर्गकामः केन भावयेत् स्वर्गम्? यागादिनेति. यस्य च शब्दस्यार्थेन फलं साध्यते, तेनापूर्वं कृत्वा, नान्यथेति, ततो ऽपूर्वं गम्यते, अतो यः तस्य वाचकः शब्दः, ततो ऽपूर्वं प्रतीयत इति. तेन भावशब्दा अपूर्वस्य चोदका इति ब्रूमः. न तु कश्चिच् छब्दः साक्षाद् अपूर्वस्य वाचको ऽस्ति. भावार्थैः किम् अपि भावयितव्यम्, स्वर्गकामस्य च केनापि भाव्यतेति, तयोर् नष्टाश्वदग्ध-रथवत् संप्रयोगः, यजेतेत्येवमादयः साकाङ्क्षाः, यजेत किं केन कथम् इति. स्वर्गकाम इत्य् अनेन प्रयोजनेन निराकाङ्क्षाः. नैवं द्रव्यगुणशब्दाः. तस्माद् भावार्थाः कर्मशब्दा अपूर्वं चोदयन्तीति. अथ कस्माद् उभयं [११०]{*२/६*} सूत्रितम्{*२/७*} - भावार्थाः कर्मशब्दा इति. उच्यते - भवन्ति केचित् कर्मशब्दा न भावार्थाः, यथा श्येनैकत्रिकादयः{*२/८*}. केचिद् भावार्था न कर्मशब्दाः, यथा भवनं भावो भूतिर् इति. किं पुनर् इहोदाहरणम्? श्येनेनाभिचरन् यजेत{*२/९*}, चित्रया यजेत पशुकाम इति{*२/१०*}. किं श्येनेनाभिचरन्न् उत यजेताभिचरन्न् इति? तथा चित्रया पशुकामः, उत पशुकामो यजेतेति स्थिते एतस्मिन्न् अधिकरणे गुणविधिः, नामधेयम् इति विचारो भविष्यति. तथा दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति, दर्शः कालः, पूर्णमास इति च, किं ताभ्यां स्वर्गकामः, उत स्वर्गकामो यजेतेति, दर्शपूर्णमासाभ्याम् इति च श्येनेनेति च चित्रयेति च नैते भाववचनाः. न च एषाम् अर्थिना कश्चित् संबन्धो ऽस्ति, विविभक्तिकत्वात्. तस्मान् न द्रव्यगुणशब्दा अपूर्वस्य विधायका इति.

NOTES:

  • {२/१: E१,४,५,६; E२ हत्: प्रधानाप्रधानादि}*
  • {२/२: E१,५,६; E२,४: उपोद्धातप्रसक्तानुप्रसक्त}*
  • {२/३: Vग्ल्. MS १.१.२}*
  • {२/४: E१,५; E२,४,६ ओम्. उच्यते}*
  • {२/५: E२: २,३३७; E४: २,२५१; E५: २,२८३; E६: १,७४}*
  • {२/६: E२: २,३५३; E४: २,२५२; E५: २,३०४; E६: १,७५}*
  • {२/७: E४: सूचितं}*
  • {२/८: Jहा, Ü, Bद्.१, S.१७० कोन्ज्. श्येनचित्रादयः}*
  • {२/९: Ṣअड्.Bर्. ३.८.१}*
  • {२/१०: Tऐत्.S. २.४.६.१}*


____________________________________________


सर्वेषां भावो ऽर्थ इति चेत् // MS_२,१.२ //

एवं चेद् भावन् पश्यति, अभावशब्दत्वान् न द्रव्यगुणशब्दा अपूर्वस्य विधायका इति, सर्वेषां भावो ऽर्थः, स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्याम् इत्य् एतयोः संबन्धं यजेतेति वक्ष्यति, श्येनेनाभिचरन्न् इत्य् एतयोश् च, तथा चित्रया पशुकाम इति. तस्माद् एते ऽपि साकाङ्क्षत्वाद् भाववचनाः. सर्वेषु भाववचनेषु नास्ति विनिगमनायां हेतुः, कर्मशब्दा एवापूर्वस्य विधायकाः, न द्रव्यगुणशब्दा इति.


____________________________________________


येषाम् उत्पत्तौ स्वे प्रयोगे रूपोपलब्धिस् तानि नामानि, तस्मात् तेभ्यः पराकाङ्क्षा भूतत्वात् स्वे प्रयोगे // MS_२,१.३ //

येषां शब्दानाम् उच्चारणोत्पत्तौ स्वे ऽर्थे प्रयुज्यमानानां रूप[१११]{*२/११*}म् उपलभ्यते, यत् सकृद् उत्पन्नं कालान्तरन् तिष्ठति, न क्रियेवोत्पन्नमात्रं विनश्यतीत्य् अर्थः, तानि नामानि, ते द्रव्यगुणशब्दाः, ईदृशो द्रव्यगुणशब्दानाम् अर्थः. ते द्रव्यगुणशब्दा इति वक्तव्ये तानि नामानीति सूत्रितम्, अतो नामानीति एषां पर्यायशब्दः. कथं गम्यते? यत एषां विभक्तयो नामिक्य उच्यन्ते. कतमास्ताः? वृक्षः{*२/१२*} वृक्षौ वृक्षाः, शुक्लः शुक्लौ शुक्ला इत्येवमादयः. तस्मात् सम्यक् सूत्रितम्. यत एषां न क्षणिको ऽर्थः, ततः तेभ्यः पराकाङ्क्षा प्रधानाकाङ्क्षा न विद्यत - इति नैषाम् उत्पत्तिः कर्तव्या, भूतत्वात् स्वे प्रयोगे स्वप्रयोगकाले विद्यमानत्वाद् इत्य् अर्थः.

NOTES:

  • {२/११: E२: २,३५५; E४: २,३२८; E५: २,३१४; E६: १,७५}*
  • {२/१२: E२ ओम्. वृक्षः}*


____________________________________________


येषां तूत्पत्ताव् अर्थे स्वे प्रयोगो न विद्यते, तान्य् आख्यातानि. तस्मात् तेभ्यः प्रतीयेताश्रितत्वात् प्रयोगस्य // MS_२,१.४ //

येषां तु शब्दानाम् उच्चारणोत्पत्तौ स्वे ऽर्थे प्रयोगो न विद्यते. प्रयोगकाले येषाम् अर्थो नोपलभ्यत इत्य् अर्थः, तन्य् आख्यातानीति भावशब्दान् पर्यायशब्देनोपदिशति. कथं पर्यायशब्दता भावशब्दानाम्. यत एषां विभक्तय आख्यातिक्य इत्य् उच्यन्ते. कतमास्ताः? पचति पचतः पचन्तीत्येवमाद्यः. तस्मात् तेभ्यो ऽपूर्वं प्रतीयेत. भव्यार्थास् ते भूतार्थैः समुच्चरिताः. भूतस्य भव्यार्थतायां दृष्टार्थता, भव्यार्थस्य प्रयोजनयत उत्पत्तिर् अर्थवती, सा च भूतेन क्रियत इति दृष्टो ऽर्थः. भव्यस्य पुनर् भूतार्थतायां न किञ्चिद् दृश्यते, कल्प्यते चादृष्टम्. तस्मान् न यागो द्रव्यार्थः.
किं च - आश्रितत्वात् प्रयोगस्यैतेषां प्रयोगः पुरुषेणाश्रितो भवति, पुरुषसंबद्धा भावनोच्यते, पुरुषं हि वदति, भावयेद् इति, तेन स्वर्गकामो यजेतेति पुरुषो ऽपि प्रतीयते[११२]{*२/१३*}, यागो ऽपि संबन्धो ऽपि. स्वर्गकामो द्रव्येणेति द्रव्ये{*२/१४*} प्रतीयते पुरुषश् च, न तु संबन्धः.

ननु एतद् उक्तं भवति, अर्थिनश् च द्रव्यस्य च संबन्धं यजेतेति वक्ष्यति, द्रव्येण भावयेद् इति. अतो द्रव्येणार्थस्य भावना गम्येत, आकाङ्क्षा चेति. सत्यं गम्यते, द्रव्येण भावयेद् इति तु वाक्येन, यागेन भावयेद् इति तु श्रुत्या. यदा तु, यागेन भावायेद् इति यागसंबन्धो विधीयते, न तदा द्रव्येण भावयेद् इति द्रव्यसंबन्धः. न च द्रव्यसंबन्धे विधीयमाने यजेतेत्य् अनेन संबन्धः. अनूद्यमाने तु संभवति, न च, यौगपाद्येन विध्यनुवादौ संभवतः. तस्माच् छ्रुतिवाक्ययोर् विरोधः, विरोधे च श्रुतिबलीयसी, तेनार्थिना न द्रव्यसंबन्धः. तत्र द्रव्यम् असति स्वर्गकामसंबन्धे स्वर्गार्थं भविष्यतीत्य् अनुपपन्नम्, एष विनिगमनायां हेतुः, येन भावशब्दा एवापूर्वस्य चोदकाः, न द्रव्यगुणशब्दा इति, यदा यागेन कुर्याद् इति, तदा{*२/१५*} यागवचनम् एव भवति. दर्शपूर्णमासाभ्याम् इति लक्षणया, दर्शे च पूर्णमासे च यागो विहित इति.

कथं पुनर् इदम् अवगम्यते, अस्ति तद् अपूर्वम् इति. उच्यते -

NOTES:

  • {२/१३: E२: २,३५७; E४: २,३३२; E५: २,३१६; E६: १,७६}*
  • {२/१४: E२,४,५,६: द्रव्यं}*
  • {२/१५: E६ ओम्. तदा}*


____________________________________________


चोदना पुनर् आरम्भः // MS_२,१.५ //

चोदनेत्य् अपूर्वं ब्रूमः, अपूर्वं पुनर् अस्ति, यत आरम्भः शिष्यते - स्वर्गकामो यजेतेति, इतरथा हि विधानम् अनर्थकं स्यात्, भङ्गित्वाद् यागस्य, यद्य् अन्यद् अनुत्पाद्य यागो विनश्येत्[११३]{*२/१६*}, फलम् असति निमित्ते न स्यात्. तस्माद् उत्पादयतीति. यदि पुनः फलवचनसामर्थ्यात् तद् एव न विनिश्यतीति कल्प्यते. नैवं शक्यम्. न हि कर्मणो ऽन्यद् रूपम् उपलभामहे, यद् आश्रयं देशान्तरं प्रापयति, तत्{*२/१७*} कर्मेत्य् उच्यते, न तद् आत्मनि समवेतम्, सर्वगतत्वाद् आत्मनः, सर्वत्र कार्योपलम्भः सर्वत्र भावे लिङ्गम्, न तु{*२/१८*} तद् एव देशान्तराद् आगमनस्य, न ह्य् असत्य् आगमने किंचिद् विरुद्धं दृश्यते. यत्र समवेतम् आसीत्, तद् विनष्टं द्रव्यम्, तस्य विनाशात् तद् अपि विनष्टम् इत्य् अवगम्यते. आश्रयो ऽप्य् अविनष्ट इति चेत्. न, भस्मोपलम्भनात्. सत्य् अपि बस्मन्य् अस्तीति चेत्. न विद्यमानोपलम्भने ऽप्य् अदर्शनात्. फलक्रिया लिङ्गम् इति चेत्. एवं सत्य् अदर्शने समाधिर् वक्तव्यः. सौक्ष्मादीनाम् अन्यतमद् भविष्यतीति यदि चिन्त्यते, कल्पितम् एवं सति किंचिद् भवतीति. तत्रापूर्वं वा कल्प्येत तद् वेति. अविशेषकल्पनायाम् अस्ति हेतुः, न विशिष्टकल्पनायाम्. अनाश्रितं कर्म भविष्यतीति चेत्. तद् अपि तादृशम् एव. स्वभावान्तरकल्पनेन देशान्तरं न प्रापयिष्यतीति. तादृशम् एव. तस्माद् भङ्गी यजिः, तस्य भङ्गित्वाद् अपूर्वम् अस्तीति.
किं चिन्तायाः प्रयोजनम्? यदि द्रव्यगुणशब्दा अप्य् अपूर्वं चोदयन्ति, द्रव्यगुणापचारे न प्रतिनिधिर् उपादातव्यः, यथा तर्हि पूर्वः पक्षः. यथा तर्हि सिद्धान्तः, द्रव्यं गुणं वा प्रतिनिधाय प्रयोगो ऽनुष्ठातव्य इति

NOTES:

  • {२/१६: E२: २,३५९; E४: २,३३७; E५: २,३२०; E६: १,७७}*
  • {२/१७: E२,४: यत्}*
  • {२/१८: E१,६; E२,४,५: ननु}*


____________________________________________


तानि द्वैधं गुणप्रधानभूतानि // MS_२,१.६ //

अवगतम् एतत्, भावशब्दाः कर्मणो वाचका इति, बहुप्रकाराश् च भावशब्दाः, यजति, जुहोति, ददातीति, एव[११४]{*२/१९*}ंप्रकाराः, दोग्धि, पिनष्टि, विलापयतीत्येवमादयश् च. तेषु सन्देहः - किं सर्वे प्रधानकर्मणो विधायकाः, उत केचित् संस्कारकर्मण इति. भावार्थत्वाविशेषात् सर्वे प्रधानकर्मणो वाचका इति प्राप्तम्. ततो ब्रूमः - तानि द्वैधं भवितुम् अर्हन्तीति द्विप्रकाराणि, कानिचित् प्रधानकर्मणो वाचकानि, कानिचित् संस्कारकर्मणः. एवम् अपि सर्वाण्य् अर्थवन्ति, अर्थवत्त्वे सति सर्वेभ्यः न शक्यम् अपूर्वं कल्पयितुम्. अतो न सर्वाणि प्रधानकर्मणो वाचकानि.

NOTES:

  • {२/१९: E२: २,३७९; E४: २,३८४; E५: २,३२४; E६: १,७७}*


____________________________________________


यैर् द्रव्यं न चिकीर्ष्यते, तानि प्रधानभूतानि, द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् // MS_२,१.७ //

एवं सत्य् अल्पीयस्य् अडृष्टकल्पना न्याय्या, न तु{*२/२०*} विनिगमनायां हेतुर्{*२/२१*} अवगच्छामः, कुतो{*२/२२*} ऽपूर्वम्, कुतो नेति. तद् उच्यते - यैर् भावकर्मभिर् न द्रव्यं संस्कर्तुम् इष्यते, उत्पादयितुं वा, तानि प्रधानभूतानि प्रधानकर्मणो वाचकानि, द्रव्यस्य गुणभूतत्वात्. द्रव्यं हि गुणभूतम्, कर्मनिर्वृत्तेर् ईप्सिततमत्वात्.

NOTES:

  • {२/२०: E१,६; E२,४,५: ननु}*
  • {२/२१: E१,६; E२,४,५: हेतुम्}*
  • {२/२२: E२: कृतो}*


____________________________________________


यैस् तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते गुणस् तत्र प्रतीयेत, तस्य द्रव्यप्रधानत्वात् // MS_२,१.८ //

यैस् तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते, गुणस् तत्र प्रतीयेत कर्म. कुतः? तस्य द्रव्यप्रधानत्वात्. प्रत्यक्षं यजेतेत्येवमादिभिर् द्रव्यं न चिकीर्ष्यते, तस्मात् [११५]{*२/२३*} तानि प्रधानकर्मणो वाचकानि, द्रव्यस्य गुणभूतत्वात्. पिनष्टि - इत्येवमादिभिर् द्रव्यं संस्क्रियते, तस्मात् तानि गुणकर्मवचनानि. एष एव विनिगमनायां हेतुः. प्रयोजनं तु पूर्वस्मिन् पक्षे प्रैयङ्गवे ऽपि चरौ व्रीहय उत्पाद्या अवधातार्थत्वेन. सिद्धान्ते नोत्पाद्याः.

NOTES:

  • {२/२३: E२: २,३८१; E४: २,३८९; E५: २,३२९; E६: १,७८}*


____________________________________________


धर्ममात्रे तु कर्म स्याद् अनिर्वृत्तेः प्रयाजवत् // MS_२,१.९ //

स्रुचः{*२/२४*} संमार्ष्टि, अग्निं संमार्ष्टि, परिधिं संमार्ष्टि, पुरोङाशं पर्यग्नि करोतीति{*२/२५*} श्रूयते.
तत्र सन्देहः - किं पर्यग्निकरणम्, संआर्जनं च प्रधानकर्म, उत गुणकर्मेति. किं तावत् प्राप्तम्. तत{*२/२६*} उच्यते - कर्ममात्रम् एवंजातीयकम् अपर्याप्तं यत् प्रयोजनस्य दृष्टस्य, तद् धर्ममात्रम् इति ब्रूमः, तत्र प्रधानकर्मत्वं स्यात्. कस्मात्? अनिर्वृत्तेर् उपकारस्य, न ह्य् एवंजातीयकं द्रव्यस्योपकारकम्, द्रव्यं त्व् एवंजातीयकम् अभिनिर्वर्तयद्{*२/२७*} गुणभूतम्. तस्य गुणभूतत्वाद् इदं प्रधानभूतम्.

NOTES:

  • {२/२४: E५: सुचः}*
  • {२/२५: Tऐत्.S. ३.३.१}*
  • {२/२६: E२,४,६: तद्}*
  • {२/२७: E२: अभिनिर्वर्तयेद्}*


____________________________________________


तुल्यश्रुतित्वाद् वेतरैः सधर्मः स्यात् // MS_२,१.१० //

वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति. इतरैर् गुणकर्मभिः सधर्मः स्याद् एवंजातीयकः, यथा व्रीहीन् अवहन्ति, तथा. कुतः? तुल्यश्रुतित्वात्, तुल्या हि द्वितीया श्रुतिर् एषां द्रव्येषु, यथा व्रीहीन् अवहन्तीति{*२/२८*}, एवम् अग्निं संमार्ष्टि, पुरोङाशं पर्यग्नि करोतीति. किं गुणकर्मणि द्रव्ये द्वितीया दृष्टेति यतो द्वितीयादर्शनाद् इहापि सामान्यतो दृष्टेन गुणकर्मता. नेति ब्रूमः - द्वितीया विभक्तिः कर्तुर् ईप्सिततमे स्मर्यते, सा चेह द्वितीया विभक्तिः, तत एव तदीप्सिततमम् इति गम्यते, तच् चेद् ईप्सिततमम्, कर्म गुणभूतम्. यद्य् अपि प्रत्यक्षादिभिर् गुणभावो न गम्यते, [११६]{*२/२९*} प्रमाणान्तरेण शब्देन गम्यते, तस्माद् गुणभूतम् एवंजातीयकम् इति.

NOTES:

  • {२/२८: Tऐत्.Bर्. ३.२.५.६}*
  • {२/२९: E२: २,३८४; E४: २,३९८; E५: २,३३२; E६: १,७९}*


____________________________________________


द्रव्योपदेश इति चेत् // MS_२,१.११ //

इति चेत् पश्यसि - द्वितीयादर्शनात् प्रधानभूतम् अत्र द्रव्यम् इति. नैतद् एवम्, गुणभूते ऽपि द्वितीया भवति, तथा हि दृश्यते - सक्तूञ् जुहोति{*२/३०*}, मारुतं जुहोति, एककपालं जुहोतीति.

NOTES:

  • {२/३०: Tऐत्.S. ३.३.८.४}*


____________________________________________


न, तदर्थत्वाल् लोकवत् तस्य च शेषभूतत्वात् // MS_२,१.१२ //

न गुणभूते ऽपि द्वितीया, एवं ह्य् अभियुक्ता उपदिशन्ति - कर्मणि द्वितीया{*२/३१*}, कर्तुर् ईप्सिततमं कर्मेति{*२/३२*}, न च लोके गुणभूते क्वचिद् द्वितीयां पश्यामः. यद् अपि च तण्डुलान् ओदनं पचेति, ओदनार्थं तण्डुलान् संस्कुर्व् इतीप्सिता एव तण्डुलाः. बल्वजान् शिखण्डकान् कुर्व् इति, बल्व्जा एव तेना-कारेण संबद्धा ईप्सिता इति तत्राभिप्रायः. लौकिकश् च प्रयोगः शब्दार्थपरिच्छेदे हेतुर् न वैदिकः. यत् तु लौकिके{*२/३३*} जुहोतीति प्रयोगे द्वितीया, शक्यते तत्र वक्तुम् ईप्सिततम एव स प्रयोग इति, तण्डुलान् अद्य जुहुधि, तण्डुलान् अद्य होमेन संबन्धयेति लोके भवति हि बहुप्रकारा विवक्षा. अन्यायश् चानेकार्थत्वम्, तेन प्रधानभावेन सिद्धा सती द्वितीया गुणभावेन कल्प्येत. वेदे तु कथं द्वितीयानिर्दिष्टे गुणभाव इति. द्वितीयानिर्देशात् प्रधान्यम् एवावगच्छामः, एवम् अवगते प्रधान्ये बलीयसा हेतुना नास्ति प्राधान्यम् इत्य् अवगम्यते. कुतः? न होमस्य केचित् प्रकारेण सक्त्वर्थतावकल्प्यते कुतः? सक्तूनां [११७]{*२/३४*} निष्प्रयोजनत्वात्, न सक्तूनाम् अन्यत् प्रयोजनं दृश्यते श्रूयते{*२/३५*} वा, यदि वा होमस् तदर्थो होमो ऽपि निष्प्रयोजनः, अथाराद् उपकारको होमः, ततः प्रयोजनवान्, ज्योतिष्टोमप्रकरणे पाठाद् गम्यते प्रयोजनवत्ता, नाप्रयोजन इति शक्यते वक्तुम्, प्रयोगवचनेन हि स आकाङ्क्ष्यते. ननु सक्तूनाम् अपि प्रकरणपाठात् प्रयोजनवत्त्वं भविष्यति. को वा ब्रूते - नेति, प्रयोजनवत्तैव, प्रयोजनवत्त्वन् तु होमम् अभिनिर्वर्तयताम्, नान्येन प्रकारेण. ननु ते ऽपि प्रयोगवचनेनाकाङ्क्ष्यन्ते. तद् उच्यते - न द्रव्यं तेनाकाङ्क्ष्यते, इतिकर्तव्यतां हि स आकाङ्क्षति, होमश् चेतिकर्तव्यता, न द्रव्यम्. ननु होमे कृते सक्तुभ्यो ऽदृष्टं निष्पत्स्यते. नास्त्य् अत्र प्रमाणम्. ननु द्वितीया विभक्तिः प्रमाणम्. न हि द्वितीया विभक्तिर् होमस्य सक्त्वर्थतां ज्ञापयति. न सक्तवः प्रयोजनवन्त इति भवेद् धोमः सक्त्वर्थः, होमसंबद्धाः सक्तवः स्युर् इति, भवन्ति होमे कृते सक्तवो होमसंबद्धाः. न होमस्य सक्त्वर्थता निष्प्रयोजनेषु सक्तुषु घटते, सक्त्व्-अर्थतावचनं तु न पुरुषस्योपकारकं न क्रतोः, तदनर्थकम् एव स्यात्. यतो न{*२/३६*} तद्वचनाच् छक्यम् अन्यतरत्{*२/३७*} कल्पयितुम्. स एष द्वितीयान्तः सक्तूनां होमस्य च संबन्धं करोति, संबन्धे च सति द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाभिसंबन्ध इति भूतत्वात्, गुणभावे च तृतीया, तेनोच्यते - तृतीयायाः स्थाने द्वितीयेति, तेन तदर्थत्वाद् धोमार्थत्वात् सक्तूनां न प्रधान्यं द्वितीयासंयोगे ऽपि. एवम् सत्य् अर्थवद् वचनम्, न चार्थवत्त्वे सत्य् आनार्थक्यम् इत्य् उच्यते. तस्य च पुरोडाशादेर् यागादिषु शेषभावः, तेन प्रयोजनवन्तः, तत्र संस्कारो नानर्थकः. न स दृष्टोपकारायेति चेत्. अदृष्टार्थो भविष्यति, अदृष्टो ऽपि संस्कारो ऽस्तीत्य् अवगम्यते लोके, यथा ग्रामान्तराद् आगतानां पुरुषानां पर्यग्निकरेणादृष्ट उपकारः क्रियत इत्य् उच्यते. लोके च नानुपपत्तिः.
[११८]{*२/३८*} प्रयोजनं च वरुणप्रघासेषु श्रूयते, शमीमयः स्रुचो भवन्ति हिरण्मयो{*२/३९*} वेति, प्रकृतौ नानावृक्षस्रुक्संमार्गसाध्यम् अपूर्वम् इति, नानावृक्षस्रुच उत्पादयितव्याः संमार्गार्थत्वेन यथा पूर्वपक्षः. यथा तर्हि सिद्धान्तः, शमीमय एव हि हिरण्मयो वा संमार्ष्टव्याः. तथा यत्र बाणवन्तः परिधयस् तत्रापि पालाशा उत्पादयितव्याः पूर्वपक्षे. सिद्धान्ते बाणवन्त एव संमार्ष्टव्याः. अवभृथे च पूर्वपक्ष उत्पादयितव्यो ऽग्निः संमार्गाय, सिद्धान्ते चापः संमार्जनीयाः. तथा{*२/४०*} षट्त्रिंशत्संवत्सरेतरसमयाः पुरोडाशाः सवनीया{*२/४१*} इति श्रूयते. तत्रापि पिष्टमयः पुरोडाश उत्पादयितवयः पर्यग्निकरणार्थत्वेन पूर्वपक्षे, सिद्धान्ते मांसमया एव पर्यग्निकर्तव्या इति.

NOTES:

  • {२/३१: Pआण्. २.३.२}*
  • {२/३२: Pआण्. १.४.४९}*
  • {२/३३: E१,६; E२,४: या लौकिके, E५: या तु}*
  • {२/३४: E२: २,३८७; E४: २,४०२; E५: ३,३३५; E६: १,७९}*
  • {२/३५: E२ ओम्. श्रूयते}*
  • {२/३६: E२,४: न च}*
  • {२/३७: E२,४: अन्यत्}*
  • {२/३८: E२: २,३८९; E४: २,४०२; E५: २,३३८; E६: १,८०}*
  • {२/३९: E२: हिरण्मया}*
  • {२/४०: E२,४: यथा}*
  • {२/४१: E२: सवनीयां}*


____________________________________________


स्तुतशस्त्रयोस् तु संस्कारो याज्यावद् देवताभिधानत्वात् // MS_२,१.१३ //

प्रौगं शंसति, निष्केवल्यं शंसति, आज्यैः स्तुवते, पृष्टैः स्तुवते - इति गुणवचनं स्तवनं शंसनं च, यथा - इन्द्रस्य तु वीर्याणि प्रवोचम् इति{*२/४२*}, यद् एतद् गुणवचनं श्रूयते, किम् एतद् गुणभूतं देवतां प्रति, उत प्रधानम् इति. तत्रोच्यते - स्तुतशस्त्रे संस्कारकर्मणीति. कुतः? देवताभिधानत्वात्, गुणवचने निर्वर्त्यमाने गुणिनी देवता संकीर्त्यते, नान्यथा तद्गुणवचनं भवति, तत्र प्रत्यक्षं देवताभिधानं गम्यते, देवताप्रकाशनेन च प्रत्यक्ष [११९]{*२/४३*} उपकारो यागसिद्धिः. तस्मात् संस्कारकर्मणी याज्यावत्, यथा याज्याम् अनाह, पुरो ऽनुवाक्याम् अन्वाहेति स्तुतिवचनं देवताप्रकाशनेनार्थवत्, तद्वद् एतद् अपीति.

NOTES:

  • {२/४२: ṚV १.३६.१}*
  • {२/४३: E२: २,३९४; E४: २,४२३; E५: २,३४१; E६: १,८१}*


____________________________________________


अर्थेन त्व् अपकृष्येत देवतानाम् अचोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् // MS_२,१.१४ //

यदि संस्कारकर्मणी एव{*२/४४*} स्तोत्रशस्त्रे, अर्थेनापकृष्येत देवतानाम् नश् चोदनार्थस्य गुणभूतत्वात्, देवतार्थस्य गुणभूतो मन्त्र इति तत्प्रधानभावे यत्र प्रधानं तत्र नीयेत, तत्र क्रमसन्निधी उपरुध्येयाताम्. तस्माद् एष दुष्टः पक्षः - इति पर्युदसितव्यः. कतमः पुनर् असौ मन्त्रः. अभि त्वा शूरेत्य्{*२/४५*} ऐन्द्रः प्रगाथो माहेन्द्रस्य ग्रहयजेः सन्निधाव् आम्नातो यत्रेन्द्रस् तत्रापकृष्येत.

NOTES:

  • {२/४४: E२: एवं}*
  • {२/४५: Mआ.S. २७.३५}*


____________________________________________


वशावद् वा गुणार्थं स्यात् // MS_२,१.१५ //

न पर्युदसिष्याम इमं पक्षम्, संस्कारकर्मणी एव स्तोत्रशस्त्रे, देवताभिधानत्वाद् एव, यद् उक्तम्{*२/४६*} - प्रगाथस्योत्कर्ष इति, तन् न, इन्द्रशब्देन महेन्द्रो ऽभिधायिष्यते, स एवेन्द्रो महत्त्वेन गुणेन महेन्द्र इत्य् उच्यते, प्रत्यक्षं हीन्द्रशब्दं देवतावचनम् उपलभामहे, महत्त्ववचनं च महच्छब्दम्, यथा राजा महाराजः, ब्राह्मणो महाब्राह्मण इति, वशावत्, यथा सा वा एषा सर्वदेवत्या यद् अजा वशा, वायव्याम् आलभेतेत्य्{*२/४७*} अजावशाशब्देन चोदिते कर्मणि छागशब्देन निगमा भवन्ति, तद्वत् सगुणे चोदिते निर्गुणेनाभिधानं भविष्यति. तेन न{*२/४८*} भविष्यत्य् उत्कर्ष इति.

NOTES:

  • {२/४६: E२,४,५,६: यत् तूक्तम्}*
  • {२/४७: Tऐत्.S. ३.४.३.२}*
  • {२/४८: E२ ओम्. तेन, E४: ते न}*


____________________________________________


न, श्रूतिसमवायित्वात् // MS_२,१.१६ //

नैतद् एवम्, इन्द्रो ऽस्य ग्रहस्य देवतेति तद्धितसंयोगेन विज्ञायेत{*२/४९*}, [१२०]{*२/५०*} न चास्य महत्त्वम् अपेक्षमाणस्य तद्धितसंयोग उपपद्यते, तद्धितसंयोगापेक्षस्य वा महत्त्वसंबन्धात् समासकल्पना. न च तद्धितार्थे वृत्तस्य महत्त्वसंबन्धः, न च समासार्थे वृत्तस्य तद्धितसंबन्धः. न चास्मिन्न् एव प्रयोगे समासार्थे वृत्तिर् इष्यते, एतस्मिन्न् एव तद्धितार्थे. न चायम् इन्द्रशब्दो ऽविहितवत् स्वार्थं तद्धितार्थेन संबध्येत, विहितवच् च परार्थं महत्त्वेन संबद्धम् अनूद्येत. विस्पष्टश् चायम् अन्यो ऽर्थो महेन्द्रो भवति, महान् इन्द्रो भवतीति महेन्द्रः, अन्यश् चेन्द्रो हविषो देवता भवतीति सकृद् उच्चारणे च नोभयं शक्येत. तस्मान् नेन्द्रो देवता महत्त्वविशिष्टः, महेन्द्रशब्दात् तु तद्धित उत्पन्नः, तस्मात् तद्प्रातिपदिकम् अर्थवद् इति गम्यते, न त्व् अवयवसंबन्धेन. तस्माद् देवतान्तरम् इन्द्रान् महेन्द्रः, तेनैन्द्रस्य प्रगाथस्योत्कर्षः प्राप्नोति, अतः पर्युदस्तितव्यः एष पक्षः. यद् अप्य् उच्यते - इन्द्रस्य वृत्रवधोत्तरकालं महेन्द्रत्वं दर्शयति, महान् वायम् अभूद् यो वृत्रम् अवधीद् इति{*२/५१*}, तथा वेदस्यादिमत्तादोषः प्रसज्येत, अतो ऽन्य इन्द्रो महेन्द्रात्.

NOTES:

  • {२/४९: E१,६; E२,४,५: विज्ञायते}*
  • {२/५०: E२: २,३९६; E४: २,४३१; E५: २,३४५; E६: १,८२}*
  • {२/५१: Aइ.Bर्. ३.२१}*


____________________________________________


व्यपदेशभेदाच् च // MS_२,१.१७ //

व्यपदेशभेदश् च भवति, बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हविर् इति{*२/५२*}, बहु दुग्धि महेन्द्राय देवेभ्यो हविर् इति{*२/५३*}, अतो ऽपि देवतान्तरम्, एकदेवतात्वे मन्त्रविकल्पः स्यात्.

NOTES:

  • {२/५२: Tऐ.Bर्. ३.२.३८}*
  • {२/५३: Mआ.Sह्.S. १.१.३.२९}*


____________________________________________


गुणश् चानर्थकः स्यात् // MS_२,१.१८ //

यदा विधिशब्दाद् अवगतम् एतद् भवति - इन्द्रो देवतेति, तदास्य गुणान्वाख्याने किं प्रयोजनम्, महत्त्वं नामेन्द्रस्य गुणो भवतीति देवताभिधानम्. कथं तस्यै देवतायै दीयत इति. [१२१]{*२/५४*} गुणे ऽपि हि विहिते सति तस्या एव देवतायै दीयते, अविहिते ऽपि. तस्माद् गुणविधानम् अनर्थकम्. अथोच्यते - यो ऽस्मिन् ग्रहे इन्द्रः स महान् इति. नैवं ग्रहसंबन्धस्याप्रसिद्धत्वाद् विशेषणं नात्र कल्प्यते, गुणसंबन्धस्य चाप्रसिद्धत्वाद् गुणेन विशेषणम् अनवकॢप्तम्. तस्माद् अपि देवतान्तरम्.

NOTES:

  • {२/५४: E२: २,४०६; E४: २,४५०; E५: २,३४८; E६: १,८२}*


____________________________________________


तथा याज्यापुरोरुचोः // MS_२,१.१९ //

एवं सति याज्यापुरोनुवाक्ययोर् भेदेन दर्शनम् उपपद्यते, एन्द्र{*२/५५*} सानसिं रयिम् इत्य्{*२/५६*} ऐन्द्रयाज्यापुरोनुवाक्याद् वयम्, महान् इन्द्रो य ओजसा - इति{*२/५७*} भेदेन माहेन्द्रं दर्शयति, तदेकत्वे विकल्प्येत. तत्र, पक्षे बाधः स्यात्.

NOTES:

  • {२/५५: E१,५; E२: इन्द्र, E४,६: ऐन्द्र}*
  • {२/५६: Tऐत्.S. ३.४.११.३}*
  • {२/५७: ṚV ५.८.९}*


____________________________________________


वशायाम् अर्थसमवायात् // MS_२,१.२० //

यद् उक्तम् - अजावशाशब्देन चोदिते कर्मणि छागशब्देन निगमा भवन्तीति, तद् युक्तम्, वशायाम् अर्थसमवायित्वं वयं प्रत्यक्षम् अवगच्छामः, छागस्य वपाया मेदसो ऽनुब्रूहीति{*२/५८*} यैव वशा सैव छागेति. तस्मात् प्रगाथस्योत्कर्षः संस्कारपक्षे, अतः प्रधानकर्मणी इति.

NOTES:

  • {२/५८: Vग्ल्. Tऐत्.Bर्. ३.६.८}*


____________________________________________


यत्रेति वार्थवत्त्वात् स्यात् // MS_२,१.२१ //

वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति, संस्कारकर्मणी एव स्तोत्रशस्त्रे, यच् चैतत्, प्रघाथस्योत्कर्ष इति, उत्कृष्यतां यत्रेन्द्रस् तत्र प्रघाथः, लिङ्गेन हि क्रमसन्निधी बाधितव्याव् एव.


____________________________________________


न त्व् आम्नातेषु // MS_२,१.२२ //

अपरेषां मन्त्राणाम् उत्कृष्टानाम् अन्यत्रार्थवत्ता नास्ति, तेषाम् आनर्थक्यं स्यात्, यथा याम् याः शंसन्ति{*२/५९*}, शिपिविष्टवतीं{*२/६०*} पित[१२२]{*२/६१*}देवत्याम्{*२/६२*} आग्निमारुते{*२/६३*}, कुषुम्भकसूक्तम्, अक्षसूक्तम्, मूषिकासूक्तम् इत्येवमादीनाम्.

NOTES:

  • {२/५९: E२,४: शंसति}*
  • {२/६०: मित् E६; E२,४,५: शिपिविष्टवतीः}*
  • {२/६१: E२: २,४०८; E४: २,४५६; E५: २,३५२; E६: १,८३}*
  • {२/६२: E२,४,५: शंसति पितृदेवत्याः, E६: पितृदेवत्याः}*
  • {२/६३: मित् E६; E२,४,५,: शंसति, आग्निमारुते}*


____________________________________________


दृश्यते // MS_२,१.२३ //

तद् उच्यते - सर्वेषाम् अर्थवत्तास्ति, मण्डूकसूक्तस्याग्नौ, अक्षसूक्तस्य राजसूये, मूषिकासूक्तस्यैकादशिन्याम्, सर्वेषां वाचस्तोमे, सर्वा ऋचः सर्वाणि यजूंषि सर्वाणि सामानि वाचस्तोमे, पारिप्लवम् अश्वमेधे{*२/६४*} शंसतीति, तथा यस्याश्विने शस्यमाने सूर्यो नोदियाद् अपि सर्वा दाशतयीर् अनुब्रूयाद् इति, तस्माद् अस्त्य् अर्थवत्तोत्कृष्टानाम्. अतः संस्कारकर्मणी स्तोत्रशस्त्रे इति.

NOTES:

  • {२/६४: Mइत् E६; E२,४ ओम्. अश्वमेधे, E५ हत् एस् गेक्लम्मेर्त्}*


____________________________________________


अपि वा श्रुतिसंयोगात् प्रकारणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पत्तिं विदध्याताम् // MS_२,१.२४ //

अपि वा प्रधानकर्मणी स्तोत्रशस्त्रे स्याताम्. कुतः? श्रुतिसंयोगात्, सप्तमी श्रुतिसंयोगो हि भवति, कवतीषु स्तुवते, शिपिविष्टवतीषु स्तुवते - इति{*२/६५*}, यदि स्तुतिः, ततः कवत्यक्षरेष्व् आहिता. यदि प्रकाशनम्, ततो देवतायाम्, तत्र करणं कवत्यस्{*२/६६*} तृतीययाश्रोष्यम्{*२/६७*}, न सप्तम्या.
अपि च - श्रुतिसंयोगो भवति, प्रौगं शंसति, निष्केवल्यं शंसतीति. अतः स्तुतिर् अभिनिर्वर्तयितव्या तेन मन्त्रेण, गुणवचनः शब्दः स्तुतिनिर्वर्तनार्थो ऽदृष्टम्{*२/६८*} अर्थं करिष्यति. तस्मात् प्रधानकर्मणी.
[१२३]{*२/६९*} अपि च, श्रुतिसंयोगो भवति षष्ठीविभक्तिसंयोगः, यथेन्द्रस्य तु वीर्याणि प्रवोचम् इति{*२/७०*}. तेन देवताशब्दः स्तुतिसंबन्धार्थ इत्य् उच्यते, देवताभिधानार्थे प्रातिपदिकार्थत्वात् प्रथमा स्यात्. अथ यत् प्रथमान्तम्, तद् देवतार्थं भवितुम् अर्हति, यथा - इन्द्रो यातो वसितस्य{*२/७१*} राजेति{*२/७२*}. नेत्य् उच्यते, तद् अपि वाक्यसंयोगात् स्तुत्यर्थम् एव. ननु वाक्याल् लिङ्गं बलीयः. सत्यम्, एतद् अपि लिङ्गम्, यत् स्तुतिवाक्यस्य साकाङ्क्षस्य निराकाङ्क्षीकरणसामर्थ्यम्. तथाप्य् उभयथा लिङ्गे ऽनुगृह्यमाणे कुतो निर्णयः? वाक्यशेषाद् एव न देवताभिधानार्थ इति. देवताभिधानार्थ इत्य् एतस्मिन् पक्षे स्तुत्यर्थं साकाङ्क्षवचनम् अनर्थकम् एव स्यात्. तस्माद् अदृष्टार्थत्वात् स्तुतिवचनस्य प्रधानकर्मणी स्तोत्रशस्त्रे.
अपि च - स्तौतिशंसतीति साक्षाद् गुणवचनौ लक्षणयाभिधानार्थौ स्याताम्, तस्मात् क्रियोत्पत्तिम् अपूर्वोत्पत्तिं विदध्याताम् इति.

NOTES:

  • {२/६५: Vग्ल्. Tऐत्.S. ७.५.५.२}*
  • {२/६६: Vग्ल्. Sआम्.S. १.१६९}*
  • {२/६७: Mइत् E६; E२,४,५,: तृतीययाश्रोष्यन्त}*
  • {२/६८: Mइत् E६; E२,४,५: दृष्टम्}*
  • {२/६९: E२: २,४१०; E४: २,४६०; E५: २,३५५; E६: १,८४}*
  • {२/७०: Tऐत्.S. २.५.४.१}*
  • {२/७१: Mइत् E६; E२,४,५: ऽवसितस्य}*
  • {२/७२: ṚV १.३२.१५}*


____________________________________________


शब्दपृथक्त्वाच् च // MS_२,१.२५ //

शब्देन पृथक्त्वम् एव गम्यते, द्वादशस्तोत्रशस्त्रो ऽग्निष्टोमः, इतरथा हि द्वादशत्वं न स्यात्. स्तोत्राणां शस्त्राणां च एकम् एव शंसनं स्तवनं च, अथ भेद आश्रीयते, ततो न द्वादशत्वे ऽवतिष्ठते.


____________________________________________


अनर्थकं च तद् वचनम् // MS_२,१.२६ //

अग्निष्टुति{*२/७३*} श्रूयते - आग्नेया ग्रहा भवन्तीति, तत्र पुनर् उच्यते - आग्नेयीषु शंसन्तीति, तन् न विधातव्यम् एव यदि संस्कारकर्म{*२/७४*}. तस्माद् अपि प्रधानकर्मणी इति.

[१२४]{*२/७५*}

NOTES:

  • {२/७३: E२: अग्निस्तुतिः}*
  • {२/७४: E१,६; E२,४,५: संस्कारकर्मणी}*
  • {२/७५: E२: २,४१३; E४: २,४७१; E५: २,३५८; E६: १,८४}*


____________________________________________


अन्यश् चार्थः प्रतीयते // MS_२,१.२७ //

संबद्धे वै स्तोत्रशस्त्रे वेति, यद्य् अन्यत् स्तोत्रम् अन्यच् छस्त्रम्, ततस् तयोः संबन्धः. यदि वापूर्ववचने ततो ऽन्यत् स्तोत्रम् अन्यच् छस्त्रम्, इतरथा यद् एव स्तोत्रं तद् एव शस्त्रं स्यात्.


____________________________________________


अभिधानं च कर्मवत् // MS_२,१.२८ //

प्रधानकर्मण इव चाभिधानं भवति द्वितीयासंयोगेन, प्रौगं शंसतीति{*२/७६*} निष्केवल्यं शंसतीति.

NOTES:

  • {२/७६: E१,६; E२,४,५ ओम्. इति}*


____________________________________________


फलनिर्वृत्तिश् च // MS_२,१.२९ //

फलनिर्वृत्तिदर्शनं च भवति, स्तुतस्य स्तुतमसीत्येवमादि{*२/७७*}, इन्द्रवन्तो मनेमहि भक्षीमहि{*२/७८*} प्रजाम् इषं सा मे सत्य् आशीर्यज्ञस्य भूयाद् इति{*२/७९*} स्तोत्रफलम् अनूद्यते, न देवतायाः. तस्मात् प्रधानकर्मणी स्तोत्रशस्त्रे. अन्यत्र सूत्रबद्धं प्रयोजनम्, दशमे ऽध्याये{*२/८०*} ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वाद् अधिकारः स्यात्.

NOTES:

  • {२/७७: Tऐत्.S. ३.२.७.१}*
  • {२/७८: E१,६; E२: वनामह धुक्षीमहि, E४,५: वनामहे धुक्षीमहि}*
  • {२/७९: Tऐत्.S. १.६.४.२}*
  • {२/८०: MS १०.४.४९}*


____________________________________________


विधिमन्त्रयोर् ऐकार्थ्यम् ऐकशब्द्यात् // MS_२,१.३० //

इदं समाम्नायते - न ता नशन्ति, न दभाति, तस्करो नासाम् आ मित्रो{*२/८१*} व्यथिर् आ दधर्षति. देवांश् च याभिर्यजते, ददाति च ज्योग् इत्ताभिः स च ते गोपतिः सहेति{*२/८२*}. यजते ददातीत्य् उदाहरणम्, किं यद्वद् ब्राह्मणे भावशब्दो विधायकस् तद्वन् मन्त्रे ऽपि, उत मन्त्रे ऽभिधायक{*२/८३*} इति. किं तावत् प्राप्तम्, विधौ मत्रे चाम्नायमानस्य भावशब्दस्य एक एवार्थः स्यात्, ऐक[१२५]{*२/८४*}शब्द्यात्, स एवायम् एकः शब्दो ब्राह्मणगतो विधास्यति, मन्त्रगतो न शक्नोति विधातुम् इत्य् अनुपपन्नम्, तस्माद् विधायकः.

NOTES:

  • {२/८१: E१,६; E२,४,५: अमित्रो}*
  • {२/८२: Tऐत्.Bर्. २.४.६.११}*
  • {२/८३: E१,६; E२,४,५: ऽविधायक}*
  • {२/८४: E२: २,४१५; E४: २,४७६; E५: २,३६१; E६: १,८५}*


____________________________________________


अपि वा प्रयोगसामर्थ्यान् मन्त्रो ऽभिधानवाची स्यात् // MS_२,१.३१ //

अपि वेति पक्षो व्यावर्त्यते, एवंजातीयको मन्त्रो ऽभिधानवचनः स्यात्, प्रयोगसामर्थ्यात्, प्रयोगे क्रियमाणे ऽस्य सामर्थ्यं विद्यते, गोदानं गोयागं च प्रत्याययितुम्, न विधातुम्. कुतः? विहितत्वाद् गोदानस्य दक्षिणाविधाने, गोयागस्य त्व् अनुबन्ध्यायाम्. कर्मान्तरं भविष्यतीति चेत्. न, असकृद् अप्य् उच्यमाने तत्प्रत्ययाद् एव. स्तुत्यर्थकल्पनायाम् अप्य् आनर्थक्यम्, परिसमाप्तेन सार्थवादकेन वाक्येन विहितत्वाद् यागस्य. तस्मान् न मन्त्रगतो भावशब्द एवंजातीयको विधायक इति.


____________________________________________


तच्चोदकेषु मन्त्राख्या // MS_२,१.३२ //

मन्त्रगतो भावशब्दो विधायको नेति परीक्षितम्. को ऽयं मन्त्रो नामेति उच्यते. अज्ञाते मन्त्रे तद्गतो भावशब्दः कथं विचारित इति, इदम् अर्थो ऽधिकरणं पूर्वं द्रष्टव्यम्. कथं लक्षणो मन्त्र इति, तच्चोदकेषु मन्त्राख्या, अभिधानस्य चोदकेष्व् एवंजातीयकेष्व् अभियुक्ता उपदिशन्ति, मन्त्रान् अधीमहे, मन्त्रान् अध्यापयामः, मन्त्रा वर्तन्त इति. प्रायिकम् इदं लक्षणम्, अनभिधायका अपि केचिन् मन्त्रा इत्य् उच्यन्त{*२/८५*}, यथा वसन्ताय कपिञ्जलान् आलभत इति{*२/८६*}, न शक्यं पृष्ठाकोटेण{*२/८७*} तत्र तत्रोपदेष्टुम् इति लक्षणम् उक्तम् - ऋषयो ऽपि पदार्थानां नान्तं यान्ति [१२६]{*२/८८*} पृथक्कशः{*२/८९*}. लक्षणेन तु सिद्धानाम् अन्तं यान्ति विपश्चितः. उदाहरणम् - मेधो ऽसीत्येवमादयो ऽस्यन्ताः, इषे त्वेत्य्{*२/९०*}एवमादयस् त्वान्ताः, आयुर्दा असीत्य्{*२/९१*} आशीः, अग्निर्मूर्द्धेति{*२/९२*} स्तुतिः, सङ्खा{*२/९३*} एको ममेति{*२/९४*}, प्रलपितम् अक्षी ते इन्द्रपिङ्गले दुलेर्{*२/९५*} इवेति, परिवेदनम्{*२/९६*} अम्बे अम्बिक इति{*२/९७*}, प्रैष अग्नीद् अग्नीन् इति{*२/९८*}, अन्वेषणं को ऽसि कतमो ऽसीति{*२/९९*}, पृष्ठं{*२/१००*} पृष्ठामि{*२/१०१*} त्वेति{*२/१०२*}, आख्यानम् इयं वेदिर् इति{*२/१०३*}, अनुषङ्गो ऽच्छिद्रेण पवित्रेणेति{*२/१०४*}, प्रयोगः त्रैस्वर्यं चातुस्वर्यं{*२/१०५*} च, सामर्थ्यम् अभिधानम्, तच् चैतद् वृत्तिकारणेनोदाहरणोपदेशेनाख्यातम्{*२/१०६*}. एतद् अपि प्रायिकम् एव, असिमध्या अपि च मन्त्रा भवन्ति, ईड्यश् चासि वन्द्यश् च वाजिन् इति{*२/१०७*}, त्वामध्याश् च तत्त्वायामीति. आशीर् ब्राह्मणम् अपि, सो ऽकामयत प्रजाः सृजेयेति, स्तुतिर् अपि वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवतेति{*२/१०८*}, प्रलापो न चैतद् विद्मो यदि ब्राह्मणा वा स्मो ऽब्राह्मणाः स्मो वेति{*२/१०९*}, परिदेवनं ये माम् अधुक्षन्त ते मां प्रत्यमुञ्चन्त इति, प्रैष अमुतः सोमम् आहरेति, अन्वेषणम् इह वा स इह वेति, प्रश्नः वेद कर्णवतीं सूर्मिम् इति, प्रतिवचनं विद्मो वेति, अनुषङ्गः हृदयस्याग्रे ऽवद्यत्य् अथ जिह्वाया अथ वक्षसीति{*२/११०*}, प्रयोगः त्रैस्वर्यं चातुस्वर्यं{*२/१११*} चेति, सामर्थ्यं स्रुवेणावद्यति द्रवेष्व् इति. लक्षणकर्मणि प्रयोजनं प्रसिद्धत्वान् न वक्तव्यम्, लघीयसी प्रतिपत्तिर् लक्षणेन. आक्षेपेष्व् अपवादेषु प्राप्त्यां लक्षणकर्मणि. प्रयोजनं न वक्तव्यं यश् च कृत्वा प्रवर्तते. आक्षेपेषु पूर्वाधिकरणस्य प्रयोजनम्, अपवादेषूत्सर्गस्य, प्राप्त्याम् उत्तरविवक्षा, कृत्वाचिन्तायां पूर्वाधिकरणस्य प्रयोजनम्. अस्ति वेदे मन्त्रशब्दो यस्यायम् अर्थः परीक्षितः, अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय यम् ऋषयस् त्रयीविदा विदुः, ऋचः सामानि यजूंषीति{*२/११२*}

[१२७]{*२/११३*}

NOTES:

  • {२/८५: E२,४,५,६: उच्यन्ते}*
  • {२/८६: Vआज्.S. २४.२०}*
  • {२/८७: E२,४: पृष्टाकोटेण}*
  • {२/८८: E२: २,४१९; E४: २,४८६; E५: २,३६८; E६: १,८६}*
  • {२/८९: Mइत् E६; E२,४,५: पृथक्त्वशः}*
  • {२/९०: Vआज्.S. १.१}*
  • {२/९१: Tऐत्.S. १.६.६}*
  • {२/९२: Tऐत्.S. ४.४.४.१}*
  • {२/९३: E२,४,५,६: संख्या}*
  • {२/९४: ŚPBर्. १.५.५.१२}*
  • {२/९५: E१,५,६,; E२: डुलर्, E४ डुलेर्}*
  • {२/९६: E२,४: परिदेवनम्}*
  • {२/९७: Vआज्.S. २३.१८}*
  • {२/९८: Tऐत्.S. ६.३.२}*
  • {२/९९: Vआज्.S. ७.२९}*
  • {२/१००: E२,४,५: पृष्टं}*
  • {२/१०१: E६: एबेन्सो, E२,४,५: पृच्छामि}*
  • {२/१०२: Vआज्.S. २३.६१}*
  • {२/१०३: Vआज्.S. २३.६२}*
  • {२/१०४: Tऐत्.S. १.१.५.१}*
  • {२/१०५: E२,४: चतुःस्वर्यं}*
  • {२/१०६: E१,६; E२,४,५: वृत्तिकारणेनोदाहरणापदेशेनाख्यातम्}*
  • {२/१०७: Vआज्.S. २९.३}*
  • {२/१०८: Tऐत्.S. २.१.१.१}*
  • {२/१०९: Mऐत्.S. १.४.११}*
  • {२/११०: E२,४,५,६: वक्षस इति}*
  • {२/१११: E२,४,५: चतुःस्वर्यं}*
  • {२/११२: Tऐत्.Bर्. १.२.१.२६}*
  • {२/११३: E२: २,४२१; E४: २,४८६; E५: २,३६९; E६: १,८७}*


____________________________________________


शेषे ब्राह्मणशब्दः // MS_२,१.३३ //

अथ किं लक्षणं ब्राह्मणम्? मन्त्राश् च ब्राह्मणं च वेदः, तत्र मन्त्रलक्षण उक्ते परिशेषसिद्धत्वाद् ब्राह्मणलक्षणम् अवचनीयम्, मन्त्रलक्षणवचनेनैव सिद्धम्, यस्यैतल् लक्षणं न भवति, तद् ब्राहमणम् इति परिशेषसिद्धं ब्राह्मणम्. वृत्तिकारस् तु शिष्यहितार्थं प्रपञ्चितवान् इतिकरणबहुलम्, इत्य् आहोपनिबद्धम्, आख्यायिकास्वरूपम्, हेतुः सूर्पेण{*२/११४*} जुहोति तेन ह्य् अन्नं क्रियत इति{*२/११५*}, निर्वचनम्, तद् दध्नो दधित्वम्{*२/११६*}, निन्दा, उपवीता वा एतस्याग्नयः, प्रशंसा, वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवतेति{*२/११७*}, संशयः, होतव्यं गार्हपत्ये न होतव्यम् इति, विधिः, यजमानसंमितौदम्बरी{*२/११८*} भवति{*२/११९*}, परकृतिः, माषान् एव{*२/१२०*} मह्यं{*२/१२१*} पचतीति{*२/१२२*}, पुराकल्पः, उल्मुखैर् ह स्म पूर्वे समाजग्मुर् इति, व्यवधारणकल्पना, यावतो ऽश्वान् प्रतिगृह्नीयाद् इति. हेतुर् निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः. परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना. उपमानं दशैते तु विधयो ब्राह्मणस्य तु. एतद् वै{*२/१२३*} सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम्. एतद् अपि प्रायिकम्, इतिकरणबहुलो मन्त्रो ऽपि कश्चित्, इति वेति मे मनः{*२/१२४*}, इत्य्{*२/१२५*} आहोपनिबद्धश् च, भगं भक्षीत्य्{*२/१२६*} आह, आख्यायिकास्वरूपं चोग्रो ह भुज्यम् इति{*२/१२७*}, हेतुर् इदं वो{*२/१२८*} वामुशन्ति हि{*२/१२९*}{*२/१३०*}, निर्वचनं तस्माद् आपो नु स्थना{*२/१३१*} - इति{*२/१३२*}, निन्दा मोघम् अन्नं विन्दत अप्रचेतेति{*२/१३३*}, प्रशंसा - अग्निर् मूर्द्धेति{*२/१३४*}, संशयः - अधः खिदासीद्{*२/१३५*} उपरि खिदासीद्{*२/१३६*} इति{*२/१३७*}, विधिः - पृणीयादिन्न् आधमानायेति{*२/१३८*}{*२/१३९*}, परकृतिः - सहस्रम् अयुताददत्{*२/१४०*}{*२/१४१*}, पुराकल्पः - यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवा इति{*२/१४२*}.

[१२८]{*२/१४३*}

NOTES:

  • {२/११४: E२,४,५,६: शूर्पेण}*
  • {२/११५: ŚPBर्. २.५.२.२३}*
  • {२/११६: Tऐत्.S. २.५.३.४}*
  • {२/११७: Tऐत्.S. २.१.१}*
  • {२/११८: E२,४,५,६: यजमानसंमितौदुम्बरी}*
  • {२/११९: Vग्ल्. Tऐत्.S. ६.२.१०.३}*
  • {२/१२०: E२,४,५: मे}*
  • {२/१२१: E२,४,५ ओम्. मह्यं}*
  • {२/१२२: E२,४,५: पचत इति}*
  • {२/१२३: E२,४: स्यात्}*
  • {२/१२४: E२,४: मनः इति}*
  • {२/१२५: ṚV १०.११९.१}*
  • {२/१२६: ṚV ७.४१.२}*
  • {२/१२७: Tऐत्.Ā. १.१०.२}*
  • {२/१२८: E२,४,५,६: इन्दवो}*
  • {२/१२९: E२,४: हीति}*
  • {२/१३०: ṚV १.२.४}*
  • {२/१३१: E२,४,५: स्थ न}*
  • {२/१३२: Tऐत्.S. ५.६.१.३}*
  • {२/१३३: ṚV ८.६.२३}*
  • {२/१३४: Tऐत्.S. ४.४.४}*
  • {२/१३५: E२,४,५,६: अधः स्विदासीद्}*
  • {२/१३६: E२,४,५,६: उपरि स्विदासीद्}*
  • {२/१३७: ṚV १०.१२९.५}*
  • {२/१३८: Mइत् E६; E२,४,५: आधमानाद् इति}*
  • {२/१३९: ṚV १०.११७.१५}*
  • {२/१४०: E२,४: अयुताददद् इति}*
  • {२/१४१: ṚV ८.२१.१८}*
  • {२/१४२: ṚV १०.९०.१६}*
  • {२/१४३: E२: २,४२२; E४: २,४९२; E५: २,३६९; E६: १,८७}*


____________________________________________


अनाम्नातेष्व् अमन्त्रत्वम् आम्नातेषु हि विभागः // MS_२,१.३४ //

ऊहप्रवरनामधेयेषु संशयः, मन्त्रा उत नेति. अभिधायकत्वान् मन्त्रा इति प्राप्ते ब्रूमः - अनाम्नातेषु मन्त्रत्वं न स्याद् अभिधायकेष्व् अपि, नाभिधायकत्वं मन्त्रत्वे हेतुः, किं तर्ह्य् अभियुक्तप्रयोगः, ये अभियुक्तैर् मन्त्रा इति नोच्यन्ते, न ते मन्त्राः, न चैवमादायो मन्त्रसमाम्नाये सन्ति, तस्माद् अमन्त्राः. प्रयोजनम्, मन्त्रे दुष्टे यत् प्रायश्चित्तम् अमन्त्रेषु तन् न.


____________________________________________


तेषां ऋग् यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था // MS_२,१.३५ //

ऋच इत्य् अस्ति वेदे, अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय यम् ऋषयस् त्रयीविदा{*२/१४४*} विदुः ऋचो{*२/१४५*} यजूंषि सामानीति{*२/१४६*}. कथंलक्षणिका ऋचः? तेषाम् ऋग् यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था, यत्र पादकृता व्यवस्था स मन्त्र ऋग् नामा, यथा - अग्निम् ईल इति{*२/१४७*}, एवंजातीयकेषु मन्त्रेष्व् अभियुक्ता उपदिशन्ति, ऋचो ऽधीमहे, ऋचो ऽध्यापयामः, ऋचो वर्तन्त इति. यद्य् अर्थवशेनेत्य् उच्यते, यत्र वृत्तवशेन तत्र न प्राप्नोति, अग्निः पूर्वेभिर् ऋषिभिर् इति{*२/१४८*}, यतो नार्थवशेनेति वृत्तादिवशव्यावृत्त्यर्थम्, किं तर्ह्य् अनुवाद एष प्रदर्शनार्थः. अवश्यं चैतद् एवं विज्ञेयम्, वृत्तादिनिर्वृत्त्यर्थे सति वाक्यं भिद्येत. तस्माद् यत्र पादकृता व्यवस्था, सा ऋग् इति.

[१२९]{*२/१४९*}

NOTES:

  • {२/१४४: E२: त्रयीविदो, E४: त्रैविदो}*
  • {२/१४५: E२,४: ऋचः सामानि}*
  • {२/१४६: Tऐत्.Bर्. १.२.१.२६}*
  • {२/१४७: ṚV १.१.१}*
  • {२/१४८: ṚV १.१.२}*
  • {२/१४९: E२: २,४२७; E४: २,५०४; E५: २,३७५; E६: १,८८}*


____________________________________________


गीतिषु सामाख्या // MS_२,१.३६ //

अथ साम्नः किं लक्षणम्? विशिष्टा काचिद् गीतिः सामेत्य् उच्यते, प्रगीते हि मन्त्रवाक्ये सामशब्दम् अभियुक्ता उपदिशन्ति, सामान्य् अधीमहि, समान्य् अध्यापयामः, सामानि वर्तन्त इति, अभियुक्तोपदेशश् च नः प्रमाणम्. यथा - अम्लं{*२/१५०*} दधि, मधुरो गुड इति गीतिविशिष्टे तावन् मन्त्रे गीतिशब्दः, गीतिसंबन्धान् मन्त्रे संप्रत्यय इत्य् अवगन्तव्यम्.

NOTES:

  • {२/१५०: E२: प्रत्यक्षा अम्लं, E४: यक्षा अम्लं}*


____________________________________________


शेषे यजुःशब्दः // MS_२,१.३७ //

अथ यजुषः किं लक्षणम् इति. यजुषो लक्षणं न वक्तव्यम्, ऋग्लक्षणसामलक्षणाभ्याम् एव यजुर् विज्ञास्यते वैपरीत्येन, या न गीतिर् न च पादबद्धम्, तत् प्रश्लिष्टपठितं यजुर् इति.

अथ निगदो नाम किं यजूंष्य् उत यजुषो ऽन्य इति?

____________________________________________


निगदो वा चतुर्थं स्याद् धर्मविशेषात् // MS_२,१.३८ //
निगदाः न यजूंषि. कुतः? धर्मविशेषात्, उच्चैः ऋचा क्रियते, उच्चैः साम्ना, उपांशु यजुषा, उच्चैर् निगदेनेत्य् एष धर्मविशेषः, उच्चैर् निगदेनेत्य् अनूद्यते, यदि यजुषो निगदत्वं [१३०]{*२/१५१*} स्यात्, न च तस्योच्चैस् त्वं धर्मो दृश्येत. दृश्यते तु. तस्माच् चतुर्थं मन्त्रजातं निगदो नाम.

NOTES:

  • {२/१५१: E२: २,४२८; E४: २,५१३; E५: २,३७९; E६: १,८९}*


____________________________________________


व्यपदेशाच् च // MS_२,१.३९ //

व्यपदेशो ऽपि भवति, यजूंषि वर्तन्ते, न निगदाः. निगदा वर्तन्ते, न यजुंषीति. तस्माद् अपि मन्त्रान्तरम्.


____________________________________________


यजूंषि वा तद्रूपत्वात् // MS_२,१.४० //

यजूंष्य् एव वा निगदाः. कुतः? तद्रूपत्वात्, तद् एवैषां रूपम्, यद् यजुषां प्रश्लिष्टपाठः, ऋक्सामलक्षणविलक्षणता च.


____________________________________________


वचनाद् धर्मविशेषः // MS_२,१.४१ //

वचनात् प्रत्यायनसामर्थ्यात्, अस्ति हि पुरुषान्तरप्रत्यायनसामर्थ्यं केषांचिद् यजुषाम्.


____________________________________________


अर्थाच् च // MS_२,१.४२ //

अस्ति च तैः पुरुषान्तरैः प्रत्यायितैः प्रयोजनम्, नोपंशूच्चार्यमाणाः पुरुषान्तरं प्रत्याययेयुः. तस्माद् धर्मविशेषो ऽर्थवान्. यानि च यजंष्य्{*२/१५२*} उच्चैर् उच्चार्यन्ते ते निगदाः. कुतः? निशब्द{*२/१५३*}, प्रकर्षस्य वक्ता, यथा प्रकर्षेण रक्तं नितरां रक्तम् इत्य् उच्यते. गदतिर् गदनार्थः पाठवचनः. एष एव हि प्रकर्षो यद् उच्चैस् त्वावच्छिन्नत्वं.
ननु वाचनिको गुणो यजुषाम् उपांशुत्वम्. नेति ब्रूमः - गुणो नाम स भवति, यः स्वकार्यं कुर्वताम् उपकारे वर्तते, न च परसंबोधनार्थानां यजुषाम् उपांशुत्वं साहाय्ये वर्तते, तद् धि स्वकर्मक्रियाविघातं करोति, तेन पुरुषान्तरसंबोधनार्थम् उच्चैस् त्वं गुणः. इतरार्थं तु वचनं भविष्यति, इतराणि यानि [१३१]{*२/१५४*} यजूंषि न परसंबोधनार्थानि, तेषूपांशुत्वं निवेक्ष्यते.

NOTES:

  • {२/१५२: E२,४,५,६: यजूंषि}*
  • {२/१५३: E२,४,५,६: निशब्दः}*
  • {२/१५४: E२: २,४३०; E४: २,५१७; E५: २,३८०; E६: १,८९}*


____________________________________________


गुणार्थो व्यपदेशः // MS_२,१.४३ //

अथ यद् उक्तं व्यपदेश इति, स चैकत्वे ऽपि गुणतो भवति, यथेतो ब्राह्मणा भोज्यन्ताम्, इतः परिव्राजका इति. एवम् उच्चैस्त्वेन गुणेन तान्य् एव यजूंषि व्यपदिश्यन्ते, निगदा इति.


____________________________________________


सर्वेषाम् इति चेत् // MS_२,१.४४ //

यदि य उच्चैर् गद्यते स निगदः, ऋग् अपि निगदः प्राप्नोति.


____________________________________________


न, ऋग्व्यपदेशात् // MS_२,१.४५ //

न ऋचो निगदा{*२/१५५*} व्यपदिश्यन्ते, अयाज्या वै निगदा ऋचैव यजन्तीति पृथक्त्वनिमित्ता हि व्यपदेशा भवन्ति. उच्यते, व्यपदेशो लिङ्गम्, प्राप्तिर् उच्यताम् इति. अपादबद्धे गदतिर् वर्तते, अपादबद्धो हि गद्य इत्य् उच्यते.

NOTES:

  • {२/१५५: E२,४: निगदा इति}*


____________________________________________


अर्थैकत्वाद् एकं वाक्यं साकाङ्क्षं चेद् विभागे स्यात् // MS_२,१.४६ //

अथ प्रश्लिष्टपठितेषु यजुःषु कथम् अवगम्येत इयद् एकं यजुर् इति? यावता पदसमूहेनेज्यते, तावान् पदसमूहः एकं यजुः. कियता चेज्यते? यावता क्रियाया उपकारः प्रकाश्यते, तावद् वक्तव्यत्वाद् वाक्यम् इत्य् उच्यते. तेनाभिधीयते - [१३२]{*२/१५६*} अर्थैकत्वाद् एकं वाक्यम् इति, एतस्माच् चेत् कारणाद् एकवाक्यता भवति. तस्माद् एकार्थः पदसमूहो वाक्यम्, यदि च विभज्यमानं साकाङ्क्षं पदं भवति. किम् उदाहरणम्? देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति{*२/१५७*}. ननु पदं पदम् अत्रैकार्थम्. सत्यम्, न तु तद्विभागे साकाङ्क्षं. न तर्ह्य् अर्थैकत्वम् उपपद्यते. बहुत्वात् पदार्थानाम्, पदसमुदायस्य च पृथगर्थो नास्तीत्य् उक्तम्. भेदः संसर्गो वा वाक्यार्थ इति यद्य् उच्यते, तथाप्य् एकार्थता न स्यात्, बहुपदे भेदानां संसर्गाणां च बहुत्वात्. एकप्रयोजनत्वाद् उपपन्नम्, यथा तावद् देवस्य त्वेति निर्वापप्रकाशनम्, तस्य विशिष्टस्य वाचक एतावान् पदसमूहः, तत् वाक्यम्. नन्व् अत्र देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे निर्वपामीत्य् एकं वाक्यम्, अश्विनोर् बाहुभ्यां निर्वपामीत्य् अपरम्, एवं बहूनि वाक्यानि. यदि निर्वपामीत्य् अनुषङ्गः, ततो बहूनि वाक्यानि, न त्व् एवम् अनुषङ्गो भवति, यदि गुणभूतो निर्वपामीति, तदा प्रतिप्रधानं भिद्येत. न च निर्वापो देवस्य त्वेत्येवमादीनाम् अर्थेनोच्यते, साधनप्राधान्ये ह्य् अदृष्टार्थता वचस्य स्यात्. निर्वापे पुनः प्रधाने दृष्टं कार्यं निर्वापप्रकाशनम्, तत् सर्वैर् विशेषणैर् विशिष्टम् उच्यते. तस्माद् अविरोधः. यथा च पदं पदेन विशेष्यते तथोक्तं तद्भूतानाम् इति{*२/१५८*}. तस्माद् एकं वाक्यम्.
अथ किं अर्थम् उभयं सूत्रितम्, अर्थैकत्वाद् इति च विभागे साकाङ्क्षत्वाद्{*२/१५९*} इति च, उच्यते, भवति किंचिद् एकार्थम्, न तु विभागे साकाङ्क्षम्, यथा भगो वां विभजतु, अर्यमा वां विभजत्व् इत्य् एकार्थाः सर्वे विभागम् अभिदधति. ननु भगविशिष्टाद् विभागाद् अर्यम् अविशिष्टो ऽन्यो विभागः. नेत्य् उच्यते, [१३३]{*२/१६०*} विभागसामान्येनास्य प्रयोजनम्, न विशेषेण, सामान्ये हि दृष्टो ऽर्थो भवति, न विशेषे, विभागे तु न साकाङ्क्षम्. तस्माद् भिन्नम् इदं वाक्यं विभागे विकल्प्यते. तथा स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुसेवं{*२/१६१*} कल्ययामि{*२/१६२*}. तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेधः सुमनस्यमान इति{*२/१६३*} विभागे साकाङ्क्षम्, द्वे तु प्रयोजने क्रियेते, सदनकरणं पुरोडाशप्रतिष्ठापनं च. तस्माद् भिन्ने वाक्ये, पूर्वं सदनकरणे विनियुज्यते, उत्तरं{*२/१६४*} पुरोडाशप्रतिष्ठापने. तस्मात् सम्यक् सूत्रितम्, न सूत्रोपालंभो भवति.

NOTES:

  • {२/१५६: E२: २,४३५; E४: २,५२२; E५: ३,३८३; E६: १,९०}*
  • {२/१५७: Tऐत्.S. १.१.४.२}*
  • {२/१५८: Vग्ल्. MS १.१.२५}*
  • {२/१५९: Mइत् E५,६; E२,४: साकाङ्क्षम्}*
  • {२/१६०: E२: २,४३८; E४: २,५२२; E५: २,३८७; E६: १,९१}*
  • {२/१६१: E२,४: सुशेवं, E६: सुषेवम्}*
  • {२/१६२: E२,४,५,६: कल्पयामि}*
  • {२/१६३: Tऐत्.Bर्. ३.७.५.२-३, Mआन्ŚS}*
  • {२/१६४: E२: उत्तरे}*


____________________________________________


समेषु वाक्यभेदः स्यात् // MS_२,१.४७ //

ईषे त्वा, ऊर्जे त्वेति{*२/१६५*}, तथा - आयुर्यज्ञेन कल्पताम्, प्राणो यज्ञेन कल्पताम् इति{*२/१६६*}. अत्र सन्देहः, किम् एवमादिषु भिन्नं वाक्यम् उतैकम् इति? एकम् इति ब्रूमः, ईषे त्वेत्य् एवम् उक्ते न किंचिद् दृष्टं प्रयोजनम्, तथा - ऊर्जे त्वेत्य् अपि च, वचनसामर्थ्याद् अदृष्टम्, तद् उभाभ्याम् एकं कल्पयितुं न्याय्यम्, एवम् अल्यीयस्य् अदृष्टानुमानकल्पना भविष्यति. तस्माद् एकं वाक्यम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - समेषु वाक्यभेदः स्यात्, समेषु परस्परानाकाङ्क्षेषु वाक्यं भिद्यते, ईषे त्वेत्य् अनेनैको ऽर्थः क्रियते, ऊर्जे त्वेत्य् अनेनापरः. ननु इदानीम् एवोक्तं नात्र दृष्टो ऽर्थ इति. यद्य् अपि प्रत्यक्षादिना प्रमाणेन नोपलभ्यते, श्रुत्या तु गम्यते, ईषे त्वेति छिनति, ऊर्जे त्वेत्य् अनुमार्ष्टीति{*२/१६७*}. तथा - आयुर्यज्ञेन कल्पताम्, प्राणो यज्ञेन कल्पताम् इत्य् आयुःकॢप्तेर् अन्या प्राणकॢप्तिः. ननु सामान्यमात्रम् इदं तन् न विशेषणभेदाद् भेदम् अर्हतीति, यथा - अग्नये जुष्टं निर्वपामीति [१३४]{*२/१६८*} निर्वाप एकस् तस्य विशेषाः सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पुष्णो{*२/१६९*} हस्ताभ्याम् इति, न तेषां भेदान् निर्वापस्य भेद इष्यते, एवम् इहापि कॢप्तिर् नामैको ऽर्थः, नासाव् आयुरादिभिर् विशेषैर् भिन्नो भविष्यतीति. उच्यते - इह कॢप्तीर् वाचयतीति बह्वः{*२/१७०*} कॢप्तयः श्रूयन्ते, ताश् च वक्तव्याः, तत्रैकाम् आयुःकॢप्तिम् आयुःयज्ञेन कल्पताम् इत्य् एष मन्त्रः शक्नोति वदितुम्, प्राणो यज्ञेन कल्पताम् इत्य् अयम् अपि प्राणकॢप्तिम् अपराम्, एवं तु सर्वे कॢप्तिविशेषवचनाः, तच् च दृष्टं प्रयोजनम्. तस्माद् अनेकार्थत्वात् तत्रापि वाक्यभेद इति. ननु सामान्यवचनाद् एकत्वं यथा विभागे. नैतद् एवम्, विभागे दृष्टार्थं सामान्यम् इह न. अपि च कॢप्तीर् वाचयतीति विहितम्, आयुःयज्ञेन कल्पताम् इति चायुःकॢप्त्यभिधानम् अभिनिवर्त्यते प्रत्यक्षम्. प्राणो यज्ञेन कल्पताम् इति च प्राणकॢप्तेः. तस्माद् वाक्यभेदः.

NOTES:

  • {२/१६५: Tऐत्.S. १.१.३, Vआज्.S. १.१}*
  • {२/१६६: Tऐत्.S. १.७.९.१}*
  • {२/१६७: Vग्ल्. ŚPBर्. १.१.६.६, १.७.१.२, ४.३.१.७}*
  • {२/१६८: E२: २,४४१; E४: २,५४०; E५: २,३९०; E६: १,९१}*
  • {२/१६९: E२,४,६: पूष्णो}*
  • {२/१७०: E२,४,५,६: बह्व्यः}*


____________________________________________


अनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्वत् // MS_२,१.४८ //

या ते अग्ने ऽयाशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा, उग्रं वचो अपावधीत् त्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहा, या ते अग्ने रजाशया, या ते अग्ने हराशयेत्य्{*२/१७१*} अत्र सन्देहः, तनूर्वर्षिष्ठेति किं सर्वेष्व् अनुषक्तव्यम्, आहोस्विल् लौकिको वाक्यशेषः कर्तव्य इति. किं प्राप्तम्? या ते अग्ने रजाशयेत्य् एतस्य तनूर्-वर्षिष्ठेति न वाक्यशेषः, न ह्य् अयम् अस्मात् परः प्रयुज्यते. एवं प्राप्ते ब्रूमः - अनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिः स्यात् तनूर्वर्षिष्ठेति, यथैव ह्य् अयं या ते अग्ने ऽयाशयेत्य् एतस्यानन्तरम्, एवं या ते अग्ने रजाशया, या ते अग्ने हराशयेत्य् एतयोर् अपि. हराशयेत्य् एतस्य व्यवहित इति चेत्. तन् न, समुदायस्याव्यवधानात्, अव्यवहितो रजाशयेति समुदायः [१३५]{*२/१७२*} समुदायेन च वाक्यशेषस्य संबन्धाभावात् समुदायिभ्यां संबन्धः, समुदायिसंबन्धे च न गम्यते विशेषः. तस्मात् सर्वत्रानुषङ्गः.
अपि च साकाङ्क्षस्य सन्निधौ परस् तात्पुरस्ताद् वा परिपूर्णसमर्थः श्रूयमाणो वाक्यशेषो भवति. कियांस् तु कालः सन्निधिर् इति? उच्यते - यावति शक्नोत्य् उभाव् अप्य् अपेक्षितुम्. कश् चासौ? आनन्तर्यं संबन्धिपदव्यवायो वा, तावति हि शक्नोत्य् उभाव् अप्य् अपेक्षितुम्, संबन्धिपदव्यवाये हि संबन्धाद् एव पूर्वसंस्कारो नापैति. यत्राप्य् अपरेण साकाङ्क्षेन व्यवायस् तत्राप्य् अस्ति संबन्धः, द्वयोर् अपि हि कार्यं वक्तव्यम् इति, परः पूर्वम् अपेक्षते, अनपेक्षमाने ऽन्यतरः प्रमादपाठः स्यात्, शक्यते चासाव् अपेक्षितुम्, तस्माद् यथैवायम् एकस्य सन्निधाव् एवम् अपरस्य, द्वयोर् अप्य् असंबद्धैः पदैर् अव्यवहितत्वात्, द्वयोर् अप्य् आकाङ्क्षतोर्{*२/१७३*} एतावच् च वाक्यशेषसंबन्धे कारणम्, नानन्तर्यम्, अव्यवधाने विच्छेदे ऽपि भवति संबन्धः. तस्माद् अनुषङ्गः.
अथेह कथं भवितव्यम्? यत्र निराकाङ्क्षाणां सन्निधौ परिपूरणसमर्थः श्रूयते, यथा चित्पतिस् त्वा पुनातु, वाक्य्पतिस् त्वा पुनातु, देवस्य त्वा{*२/१७४*} सविता पुनात्व् अछिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिर् इति{*२/१७५*}, अत्र हि पुनात्व् अन्तानि परिपूर्णानि न किंचिद् आकाङ्क्षन्ति. नन्व् अछिद्रेणेत्य् एतद् आकाङ्क्षिष्यति{*२/१७६*}. सत्यम् आकाङ्क्षति, आकाङ्क्षद् अप्य् एतद् एकम् आकाङ्क्षेत्, एकेनैवैतन्{*२/१७७*} निराकाङ्क्षं संपद्यत इति, एकेन हि निराकाङ्क्षीकृतो नेतराव् आकाङ्क्षिष्यति, अन्-अर्थकत्वाद् आकाङ्क्षति, एकेन च संबद्धो नानर्थको भवति. तस्मान् नेतराव् आकाङ्क्षतीति, इतराव् अपि परिपूर्णत्वान् न तम् आकाङ्क्षतः. नन्व् एतस्य वाक्यशेषस्यैकम् अप्य् आकाङ्क्षतो न गम्यते विशेषः, केन निराकाङ्क्षीक्रियते, केन वा नेति. तेनानवगम्यमाने विशेषे सर्वैः सह संभन्त्स्यते. आह, नैतद् एवम्, येनास्य प्रत्यक्षम् आनन्तर्यम् उपलभामहे तेन सह संभन्त्स्यत इति गम्यते विशेषः, तस्मात् तेनानन्तरेण सह संभ[१३६]{*२/१७८*}न्त्स्यत इति नास्ति सर्वत्रानुषङ्ग इति. आह - नैतद् एवम्, पुनातुशब्देनास्य प्रत्यक्षम् आनन्तर्यम् उपलभामहे, पुनातुशब्दस्यापि चित्पतिस् त्वेत्येवमादिभिः, एकश् चासौ पुनातुशब्दः पुनः पुनर् उच्चरितः, तेनावगच्छामः, यत्र पुनातुशब्दः प्रयुक्तः, तत्र तेनैकवाक्यत्वाद् अछिद्रेणेत्य् अयम् अपि प्रयोक्तव्यः, तथा च सति चित्पतिस् त्वेत्येवमादयो विना पुनातुशब्देन, साकाङ्क्षाः, ते च पुनातुशब्दम् आकाङ्क्षन्ति, स च पुनातुशब्दो ऽछिद्रेणेत्य् अनेन विशिष्टः, तेन पुनातुशब्देन सानुषङ्गेण नियोगतः सर्वे निराकाङ्क्षीकर्तव्याः. तस्मात् सर्वेषु तुल्यप्रयोगा इति वाक्यपरिसमाप्तिर् अनुषज्यते.

NOTES:

  • {२/१७१: Tऐत्.S. १.२.११.२}*
  • {२/१७२: E२: २,४४६; E४: २,५५१; E५: २,३९४; E६: १,९२}*
  • {२/१७३: E२,४: आकाङ्क्षावत्त्वात्}*
  • {२/१७४: E२,४: देवस् त्वा}*
  • {२/१७५: Tऐत्.S. १.२.१.२}*
  • {२/१७६: E२: आङ्क्षति, E५: आकाङ्क्षति}*
  • {२/१७७: E२,४,६: एकेनैव तन्निराकाङ्क्षं}*
  • {२/१७८: E२: २,४५१; E४: २,५५२; E५: २,३९६; E६: १,९३}*


____________________________________________


व्यवयान् नानुषज्येत // MS_२,१.४९ //

सं ते वार्युर्{*२/१७९*} वातेन गच्छताम्, सं जयत्रैर् अङ्गानि{*२/१८०*}, सं यज्ञपतिर् आशिषा{*२/१८१*} इति. वार्युर्{*२/१८२*} वातेन गच्छताम् इत्य् एष सं यजत्रैर् अङ्गानीति बहुवचनान्तन व्यवहितत्वात् संयज्ञपतिर् आशिषेत्य् अत्र नानुषज्यत{*२/१८३*}, एकेन साकाङ्क्षेण व्यवेतो{*२/१८४*} गच्छताम् इति शेषः, ततो बहुवचनान्तेन सं यजत्रैर् अङ्गानीत्य् एतेन संबन्धम् अनुपेत्य व्यवेतत्वात् परेण न संबध्यते, गम्यते हि तदा विशेषः, एकेन व्यवेत इति, गम्यमाने विशेषे न तत्र भावो वाक्यशेषस्योपपद्यते. तस्माद् बहुवचनान्तस्य परस्य च तद्व्यपेतस्य लौकिको वाक्यशेषः कर्तव्य इति.

[१३७]{*२/१८५*}

NOTES:

  • {२/१७९: E२,४,६: वायुर्}*
  • {२/१८०: E२,४,६: यजत्रैर् अङ्गानि}*
  • {२/१८१: Tऐत्.S. १.३.८.१}*
  • {२/१८२: E१,५; E२,४,६: वायुर्}*
  • {२/१८३: E२: नानुषञ्जते, E४: नानुषज्जते, E५: नानुषज्यते, E६: नानुषज्ज्यते}*
  • {२/१८४: E२,४,६: साकाङ्क्षेणाव्यवेतो}*
  • {२/१८५: E२: ३,१; E४: ३,१; E५: २,४०१; E६: १,९४}*


____________________________________________


शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुबन्धत्वात् // MS_२,२.१ //

अस्ति ज्योतिष्टोमस् तत्र श्रूयते - सोमेन यजेत, दाक्षिणानि जुहोति, हिरण्यमात्रेयाय ददातीति{*२/१८६*}; यजति - ददाति - जुहोतयस् ते किं संहत्य कार्यं कुर्वन्ति, उत वियुत्येति संशयः, साधकाः संहत्यापि साधयन्तो दृश्यन्ते, वियुत्यापि. संहत्य तावत्, त्रयो ग्रावाण एकामुखां धारयन्तो दृश्यन्ते, नागदन्तकास् तु वियुत्यापि, एकैकस्मिन् हि शक्यते शिक्यम् अवलम्बयितुम्. अतो यजति, ददाति, जुहोतव्यः संहत्य साधयेयुर् वियुत्य वेति जायते संशयः.
किं तावत् प्राप्तम्, संहत्येति. कुतः? अदृष्टार्थानाम् उपकारकल्पनाल्पीयसी न्याय्येति. कथम्?

अदृष्टो यो ऽश्रुतो वार्थः, स नास्तीत्य् अवगम्यते/
तस्मिन्न् असति दृष्टश् चेत् श्रुतो वा न विरुध्यते//

विरुध्यमाने कल्प्यः स्याज् जायते तेन सो ऽर्थवान्/
विशेषश् चेन् न गम्येत, ततो नैको ऽपि कल्प्यते//

गम्यते च विशेषः, बहुभ्य एकम् अपूर्वम् इति. तस्मात् समुदायश् चिकीर्षितः, ततो ह्य् अदृष्टे कल्प्यमाने, अवयवानां समुदायं प्रत्य् अर्थवत्त्वाद् एकम् अपूर्वं समुदायात् कल्पितं भविष्यति. न च, अशब्दः समुदायः, अवयवशब्दैर् एव समुदायस्योक्तत्वात्. तस्मात् समुदायश् चिकीर्षितः. अथ वा यजेतेत्य् एतस्य पूर्वो भागो [१३८]{*२/१८७*} यजत्य् अर्थं ब्रवीति, उत्तरस् तम् एव{*२/१८८*} भावयेद् इत्य् अनुवदति, एवं जुहोतीति पूर्वो भागो जुहोत्य् अर्थम्, उत्तरस् तम् एवानुवदति. तेनैकस्यां भावनायां त्रयो यजत्य् आदय उपाया विधीयन्ते श्रुत्या. तस्माद् एतैर् यागदानहोमैर् विशिष्टापूर्वस्य भावना प्रतीयते, अत उच्यते - संहत्यैकम् अपूर्वं साधयन्तीति. यद् वा यजतिशब्देन विहितं दानं दानहोमशब्देनानूद्यते गुणसम्बन्धार्थम्, तस्माद् एकम् अपूर्वम् इति प्राप्तम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - प्रतिशब्दम् अपूर्वभेद इति, शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुबन्धत्वात्, यजेतेत्य् अनेन केवलस्य यागस्य कर्तव्यतोच्यते, न तु जुहोतिशब्दाभिहितस्य ददातिशब्दाभिहितस्य वा, शब्दान्तरत्वात्. प्रयोगवाक्यशेषभावेन हि समुदायस्य सत्तासम्बन्धो गम्यते, श्रुत्यावयवस्य, यजेत - इति सन्निहितयोर् अपि वाक्येन दानहोमयोः, श्रुत्या यागस्यैव सत्तासम्बन्धो गम्यते, न दानहोमयोः. श्रुतिश् च वाक्याद् बलीयसी. तस्मान् न समुदायः शब्दः, कल्प्यमानो हि प्रयोगवचनेनैकवाक्यतां नीत्वा कल्प्येत, शब्दान्तरं च यजतेर् ददातिः. तत्र यद्य् अपि परो भागो भावनावचनः सर्वेषु समानः, तथाप्य् एकैकस्य पूर्वो ऽवयवो ऽन्यः, अन्यश् च तेन समुदायः शब्दान्तरम् अन्यस्मात् समुदायात्, तत्रार्थान्तरं व्यक्तम्, दद्याद् इति दानेन साधयेद् इति केवलम् एव दानं करणं भावनायाः प्रतीयते, न यागहोमौ सहायाव् अपेक्षते. तथा जुहोतीति होमसाधनां भावनाम् आह, न दानयागाव् अपेक्षते. तत्रैतावच् छब्देनावगतम्, दानेन केवलेन सिध्यतीति जुहोतीत्य् अपि होमेन केवलेन सिध्यतीति, न तु दानेन केवलेन सिध्यतीति विज्ञानम् निवर्तते. ददाति तर्हि स्वेन कारकग्रामेण कृतानुबन्धो न यागं होमं वानुबन्धम् अपेक्षते. तस्माद् भिन्नानि वाक्यनि, प्रतिशब्दम् अपूर्वभेदः [१३९]{*२/१८९*} इति. न च दानस्य यजति जुहोतिर् वानुवादो यागहोमयोर् अविवक्षाप्रसङ्गात्. न च दानम् इतरयोर् अनुवादः, परस्वत्वार्थत्वाद् ददातेः, इतरयोश् च त्यागार्थत्वात्. प्रयोजनं पूर्वपक्षे समुदायाद् अपूर्वम्, सिद्धान्ते तु यागस्य फलवत्त्वाद् इतरयोर् गुणभावः.

NOTES:

  • {२/१८६: ŚPBर् ४.३.४.२१}*
  • {२/१८७: E२: ३,३; E४: ३,१; E५: २,४०५; E६: १,९४}*
  • {२/१८८: E२,५,६ ओम्. तम् एव}*
  • {२/१८९: E२: ३,८; E४: ३,२; E५: २,४१०; E६: १,९५}*


____________________________________________


एकस्यैवं पुनःश्रुतिर् अविशेषाद् अनर्थकं हि स्यात् // MS_२,२.२ //

समिधो यजति, तनूनपातं यजतीत्येवमादिः{*२/१९०*} पञ्चकृत्वो ऽभ्यस्तो यजतिशब्दः किम् एकम् अपूर्वं चोदयति, किं प्रत्यभ्यासम् अपूर्वभेद इति. शब्दान्तरे कर्मभेद उक्तः, इह स एव शब्दः पुनः पुनर् उच्चार्यते. तस्माद् एकम् एवात्रापूर्वम्. नन्व् अपूर्वान्तरम् अविदधद् अनर्थको भवति. सत्यम् एवाप्रयोजनो भवति, बहुकृत्वो ऽपि चोच्चार्यमाणो नान्यार्थो भवति, यत् प्रथमे उच्चारणे{*२/१९१*} गम्यते, शततमे ऽपि{*२/१९२*} तद् एव गम्यते. तस्मात् पञ्चकृत्वो ऽभ्यस्तो यजतिशब्द एकम् अपूर्वं चोदयति. न चाभ्यासो ऽनर्थको भविष्यति, तनूनपादादीर् देवता विधास्यति, तस्माद् एकम् अपूर्वम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - एकस्यैवं पुनःश्रुतिः स्यात्, कर्मभेदं कुर्याद् इत्य् अर्थः. तावत्य् एव विधीयमाने ऽसति कस्मिंश्चिद् विशेषे पुनःश्रुतिर् अनर्थका भवेत्. ननूक्तं न शक्नोत्य् अर्थान्तरं विधातुम् इति. उच्यते - समिधो यजतीत्य् अपि प्रथमो ऽनुवाद एव, दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेति यागः प्राप्त एव. तत्र देवता न शक्या विधातुम्, श्रुतिप्राप्ता हि तत्र देवता, इयं वाक्यात् प्रकरणाद् वा, तयोर् विकल्पो न न्याय्यः, स एष देवतायागसंबन्धो [१४०]{*२/१९३*} विधीयमानो ऽक्रियमाणे यागे न शक्यः कर्तुम् इत्य् अनर्थकः स्यात्. क्रियमाणे तु शक्यते. तस्माद् अभ्यसितव्यो यागः, प्रत्यभ्यासं चादृष्टभेद{*२/१९४*} इति, न च यत् समित्संबन्धेन क्रियते, तत् तनूनपात्संबन्धेन, भिन्नत्वात् तयोः, अतो न विकल्पः. प्रयोजनं{*२/१९५*} पूर्वपक्षे सकृत् प्रयोग इति, सिद्धान्ते पुनः पुनः प्रयोग इति.

NOTES:

  • {२/१९०: Tऐत्.S. २.६.१.१-२}*
  • {२/१९१: E२,४ (व्.ल्.): यत् प्रथमं उच्चार्यमाणे}*
  • {२/१९२: E२,४ (व्.ल्.): शतकृत्वो ऽपि}*
  • {२/१९३: E२: ३,१५; E४: ३,२०; E५: २,४१५; E६: १,९६}*
  • {२/१९४: E२,४ (व्.ल्.): वापूर्व}*
  • {२/१९५: E२,४ (व्.ल्.): पक्षोक्तं}*


____________________________________________


प्रकरणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् // MS_२,२.३ //

एवं हि समामनन्ति - यद् आग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति{*२/१९६*}; ताव् अब्रूताम् अग्नीषोमाव् आज्यस्यैव ताव् उपांशु{*२/१९७*} पौर्णमास्यां यजन्न् इति; ताभ्याम् एतम् अग्नीषोमीयम् एकादशकपालं पौर्णमासे प्रायच्छत्{*२/१९८*}; ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम् ऐन्द्रं पयो ऽमावास्-यायाम् इति{*२/१९९*}. तथाघारम् आघारयति{*२/२००*}; आज्यभागौ यजति, स्विष्टकृते समवद्यति, पत्नीसंयाजान् यजति, समिष्टयजुर् जुहोति{*२/२०१*}. तथा य एवं विद्वान् पौर्णमासीं यजते, य एवं विद्वान् अमावास्यां यजत इति{*२/२०२*}. तत्र संदेहः - सर्वाण्य् एतानि समप्रधानानि, उताग्नेयादीनि पयोन्तानि प्रधानानि, आघारादीन्य् आरादुपकारकाण्य् अङ्गानि? तथा, य एवं विद्वान् इत्य् एवं संयुक्तौ प्रकृतानां कर्मणाम् अनुवदितारौ, अथ वा य एवं विद्वान् पौर्णमासीं यजते, य एवं विद्वान् अमावास्यां यजत इत्य् अपूर्वयोः कर्मणोर् विधातारौ, तत्रेतरे गुणविधय इति. किं{*२/२०३*} प्राप्तम् - शब्दान्तर-त्वाद् अभ्यासाच् च समप्रधानानीति प्राप्ते ब्रूमः{*२/२०४*} - प्रकरणं तु पौर्णमास्याम्, प्रकृतानाम् आग्नेयादीनाम् अनुवदितारौ पौर्णमास्यमावास्यासंयुक्तौ. कुतः? रूपावचनात्, य एवं विद्वान् पौर्णमासीसंज्ञकं यागं यजत इति न सर्वे यागा [१४१]{*२/२०५*} उच्यन्ते, यः पौर्णमासीसंज्ञकः स विधीयते, न चैतद् एवम् अवगच्छामः, कीदृशम् एवंसंज्ञकस्य यागस्य रूपम् इति, ते न{*२/२०६*} किंचित् प्रतिपद्येमहि. अतो ब्रूमः - यद्य् अपूर्वस्य विधाताराव् अनर्थकाव् इति. अथ नु प्रकृतानाम् अनुवदितारौ, ततः सन्निहिताः पौर्णमास्यमावास्यासंयुक्ता यागा इति गम्यते रूपम्, तत्रार्थवत्ता वचनस्य. कथं पुनर् एकवचनान्तो बहूनां वाचको भविष्यतीति यद्य् उच्यते. समुदायशब्दतयावकल्पिष्यते, रूपवन्तो हि पूर्वप्रकृता यागाः, तेषां च प्रचयशिष्टः समुदायो ऽप्य् अस्ति तदपेक्षो ऽयम् अरूपशब्दः, तस्माद् एकवचनान्तता न दोषः, भवति हि बहूनाम् एकवचनान्तः शब्दः समुदायापेक्षः, यथा - यूथं वनं कुलं परिषद् इति. यदाग्नेयादीनां समुदायवचनावेतौ, तदा दर्शपौर्णमासशब्देनैत एवाभिधीयन्ते. तत एषां फलसंबन्धः, फलवत् सन्निधेस् त्व् आघारादीन्य् आरादुपकारकाणीति.

NOTES:

  • {२/१९६: Tऐत्.S. २.६.३.३}*
  • {२/१९७: E१,६; E२,५: नाव् उपांशु; E४: नाव् उवांशु}*
  • {२/१९८: Vग्ल्. ŚPBर् १.६.२.१४}*
  • {२/१९९: Tऐत्.S. २.५.४.१}*
  • {२/२००: Tऐत्.S. २.५.११.६}*
  • {२/२०१: ŚPBर् १.९.२.२५}*
  • {२/२०२: Tऐत्.S. १.६.९.१-२}*
  • {२/२०३: E२,४ (व्.ल्.): किं तावत्}*
  • {२/२०४: E२,४ (व्.ल्.): उच्यते}*
  • {२/२०५: E२: ३,२३; E४: ३,३७; E५: २,४२१; E६: १,९६}*
  • {२/२०६: E२,४: तेन न; E६: तेन}*


____________________________________________


विशेषदर्शनाच् च सर्वेषां{*२/२०७*} समेषु ह्य् अप्रवृत्तिः स्यात् // MS_२,२.४ //

यदि च सर्वाणि समप्रधानान्य् अभविष्यन्, न विकृतौ प्रयाजा दृष्टन्ताम् दृश्यन्ते तु - प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोतीति{*२/२०८*}, असत्याग्नेयगुणत्वे प्रयाजस्य तन्नोपपद्यते{*२/२०९*}. अतो न सर्वाणि समप्रधानानि.

NOTES:

  • {२/२०७: E२,४ (व्.ल्.): पूर्वेषां}*
  • {२/२०८: Tऐत्.S. २.३.२.३}*
  • {२/२०९: E२,४: नोपपद्येत}*


____________________________________________


गुणस् तु श्रुतिसंयोगात् // MS_२,२.५ //

नैतद् अस्ति, पौर्णमास्यमावास्यासंयुक्तौ समुदायशब्दाव् इति, किं त्व् अपूर्वयोः कर्मणोर् विधातारौ, तथा न लक्षणशब्दो [१४२]{*२/२१०*} भविष्यति. ननु रूपं नास्ति. वाक्यान्तरेण रूपम् अवगमिष्यामः. पौर्णमास्याम् आग्नेयो ऽष्टाकपालो भवतीति यद् एतत् पौर्णमासीनाम् कर्म, तस्यैतद् रूपम्, अग्निर् देवता, पुरोङाशो द्रव्यम् इति. अत आग्नेयादिभिर् गुणो विधीयत इति.

NOTES:

  • {२/२१०: E२: ३,३२; E४: ३,७०; E५: २,४२५; E६: १,९७}*


____________________________________________


चोदना वा गुणानां युगपच् छास्त्राच् चोदिते हि तदर्थत्वात् तस्य तस्योपदिश्येत // MS_२,२.६ //

कर्मचोदना वाग्नेयादयः स्युः. कुतः? गुणानां युगपच् छासनात्, एकेनैव वाक्येनात्रानेको गुणो विधातुम् इष्यते भवता, न च, शब्दान्तरेण चोदिते कर्मण्य् अनेको गुणः परस्परसंबन्धे चासति शक्यते विधातुम्. कथम्? यदि तावत् पौर्णमास्याम् अष्टाकपालो भवतीति संबन्धो विवक्षितः, न तदायम् अर्थो ऽष्टाकपालः सत् तयाभिसंबध्यत इति, कस् तर्ह्य् अष्टाकपालः पौर्णमास्याभिसंबन्ध्यत इति? तत्र तदा भवतिर् वर्तते, तदानीम् आग्नेय इत्य् अयम् अस्यान्तिकाद् अप्य् उपनिपतितो भवति संबन्धाभावान् नानेन संबन्धम् अर्हति, अष्टाकपाल आग्नेयो भवतीति. अथाग्नेयः पौर्णमास्यां भवतीति विवक्ष्यते. तदाग्नेयपुरोङाशयोर् असंबन्ध एव स्यात्. अथ पौर्णमास्याम् अष्टाकपालस्याग्नेयता विधीयते. वक्तव्यम्{*२/२११*}, केन तस्याम् अष्टाकपालो विहित इति. अथ तस्याम् आग्नेयस्याष्टाकपालता. तथाप्य् एष दोषः{*२/२१२*}. अथ पौर्णमासीत्य् उभाभ्यां संबध्येत.
परस्परेण द्रव्यदेवतयोर् असंबन्ध एव{*२/२१३*} स्यात्. अथ द्रव्यदेवते परस्परेण विशिष्टे सत्यौ पौर्णमास्या संबध्येयाताम् इत्य् उच्यते. आग्नेयो ऽष्टाकपालो यः, स पौर्णमास्यां भवतीति, तस्याप्रसिद्धत्वाद् एतद् अप्य् अयुक्तम्. अथ केनचिद् अग्नये सङ्कल्पितः पौर्णमास्यां विधीयते. तथापि देवताया अविधानाद् रूपाभाव एव. अथाग्निर् देवता भविष्यतीति कश्चिद् ब्रूयात्. स [१४३]{*२/२१४*} वक्तव्यः - मिथश् चानर्थसंबन्ध इति, न ह्य् आग्नेयशब्दो ऽनुवादो विधिश् च भवतीति. कल्पयिष्यामो देवताम् इति चेत्. न, असति विधाने देवताया अभावात्. संबन्धिशब्दो ऽयं देवतेति स एवाग्निर् अष्टाकपालस्य देवता, नाज्यस्य. तस्माद् अवश्यम् आग्नेयाष्टाकपालसंबन्धो विधातव्यः, स एष यागो भवतीति, तेन पौर्णमासीयागस्यापरो यागः संबन्धी विधीयते, न द्रव्यं देवता वा. न च यागस्य यागान्तरं रूपं भवति. अतो रूपावचनात् पौर्णमास्यम् आवास्यासंयुक्तौ नापूर्वयोः कर्मणोर् विधातारौ. यत् तूक्तम् - पौर्णमास्यमावास्याशब्दौ लक्षणया प्रकृतान् यागाननुवदितुं शक्नुतो नाञ्जस्येनेति. नैष दोषः, यदाञ्जस्येन शब्दार्थो नावकल्पते, तदा लक्षणयापि कल्प्यमानः साधुर् भवति, यथा, अग्नौ तिष्ठति, अवटे तिष्ठति, अग्निसमीपे, अवटसमीपे तिष्ठतीति भवति संव्यवहारः. लक्षणापि हि लौकिक्येवेति.

NOTES:

  • {२/२११: E२,४ (व्.ल्.): तत्र वक्तव्यम्}*
  • {२/२१२: E२,४ (व्.ल्.): तथापि स एव दोषः}*
  • {२/२१३: E२,४ (व्.ल्.): ओम्. एव}*
  • {२/२१४: E२: ३,३६; E४: ३,७२; E५: २,४२९; E६: १,९८}*


____________________________________________


व्यपदेशश् च तद्वत् // MS_२,२.७ //

उग्राणि ह वैतानि हवींष्य् अमावास्यायां संभ्रियन्ते, आग्नेयं प्रथमम् ऐन्द्र उत्तर इति सम्-उच्चयं दर्शयति, आग्नेयादीनां गुणत्वे विकल्पः स्यात्. तत्राग्नेयं प्रथमम्, ऐन्द्र उत्तरे द्व इति व्यवदेशो नावकल्पेत, विकल्पे संभारपौर्वापर्यानुपपत्तिर् इति.


____________________________________________


लिङ्गदर्शनाच् च // MS_२,२.८ //
लिङ्गं च दृश्यते - चतुर्दश पौर्णमास्याम् आहुतयो हूयन्ते, त्रयोदशामावास्यायाम् इति.

[१४४]{*२/२१५*}

NOTES:

  • {२/२१५: E२: ३,३८; E४: ३,८५; E५: २,४३५; E६: १,९९}*


____________________________________________


पौऋणमासीवद् उपांशुयाजः स्यात् // MS_२,२.९ //

जामि वा एतद् यज्ञस्य क्रियते यद् अन्वञ्चौ पुरोडाशाव् उपांशुयाजम् अन्तरा यजतीति{*२/२१६*}, विष्णुर् उपांशु यष्टव्यो ऽजामित्वाय, प्रजापतिर् उपांशु यष्टव्यो ऽजामित्वाय, अग्नीषोमाव् उपांशु यष्टव्याव् अजामित्वाय इति. तत्र सन्देहः - उपांशुयाजमन्तरा यजतीति किं विष्ण्वादिगुणकानां प्रकृतानां यागानां समुद्-आयस्य वाचकः, अथ वापूर्वस्य यागस्येति. तत उच्यते - पौर्णमासीवद् उपांशुयाजो भवितुम् अर्हति. कुतः - नामसंबन्धात्, नामसंबद्धो हि विशिष्टो यागः श्रूयते, उपांशुयाजसंज्ञकः, न च द्रव्यदेवते रूपम्, प्रकृताश् चोपांशुगुणका यागा विद्यन्ते. तस्मात् समुदायशब्द इति. ननूपांशुगुणकं यागान्तरम् उपांशुत्वेन रूपेण रूपवद् विधीयते. न एवंजातीयकः शब्द उपांशुविशिष्टं यागं शक्नोति वक्तुम्, उपांशुयाग इति हि तस्य वक्ता, चजोः कु घिण्ण्यतोर्{*२/२१७*} इति{*२/२१८*} कुत्वेन भवितव्यम्, अव्युत्पन्नः पुनर् उपांशुयाजशब्दः. तस्मान् न रूपवद् यागान्तरम्. अथापि नामसंयुक्तं यजतिसामान्यम् एव, तथाप्य् अनुपदिष्टदेवताद्रव्यरूपं न यागान्तरं प्रतिपद्येमहि. नन्व् एवं सति प्रकृतानाम् अप्य् अवाचकः प्राप्नोति. मा भूद् उपांशुयाजशब्दः, यजतिशब्दो भविष्यति, तथा सत्य् उपांशुयाजशब्दे ऽप्य् अनुवादत्वाद् अनाञ्जस्ये ऽपि न दोषः.

[१४५]{*२/२१९*}

NOTES:

  • {२/२१६: Vग्ल्. Tऐत्.S.२.६.६.४}*
  • {२/२१७: E५: कुघिष्णतोः}*
  • {२/२१८: Pआण्. ७.३.५२}*
  • {२/२१९: E२: ३,४०; E४: ३,९०; E५: २,४३९; E६: १,९९}*


____________________________________________


चोदना वाप्रकृतत्वात् // MS_२,२.१० //

कर्मान्तरस्य वाचकः स्यात्, उपांशुयाजं यजतीति. कुतः? प्रकृतानां यागानाम् अभावात्, न चेत् प्रकृता विद्यन्त{*२/२२०*}, कस्य समुदायं वक्ष्यति? नन्व् इदानीम् एवोक्तं विष्ण्वादिगुणकाः प्रकृता यागा विद्यन्त इति. न विद्यन्ते, न हि, ते विधयो विष्णुर् उपांशु यष्टव्य इत्येवमादयः. अर्थवादा हि ते. कथम्? अस्मिन् वाक्ये विध्यन्तरस्य भावात्, उपांशुयाजम् अन्तरा यजतीति एतद् एतस्मिन् वाक्ये विधी-यते. यदीमे ऽपि विधीयेरन्, भिद्येत{*२/२२१*} तर्हि वाक्यम्. अपि च - यागस्य विष्ण्वादिनां च संबन्धो ऽत्र गम्यते वाक्ये, न च यागस्य विधानम्. ननु च, उपांशुयाजम् अन्तरा यजतीत्य् अत्राप्य् अन्तरालसंबन्धो ऽवगम्यते. वाढम्{*२/२२२*}, स तु विधीयत उपांशुत्वादिसंबन्धः. एकं हीदं वाक्यं नानेकं विधातुम् अर्हति. कथम्? जामि वा एतद् यज्ञस्य क्रियत इत्य् एवम् उपक्रमम् एतद् वाक्यम् अजामित्वायेत्य् एवम् अन्तम्, तस्य मध्ये समाम्नातं विष्ण्वादिवाक्यं तेन संबन्ध्य-मानं न वाक्यान्तरं भवितुम् अर्हति. तस्माद् विष्णुर् उपांशु यष्टव्य इत्येवमादयो न विधयः, किं तर्ह्य् अर्थवादाः. कः पुनर् अर्थवादः? आग्नेयाग्नीषोमीययोर् निरन्तरं क्रियमाणयोर् जामितादोष उक्तः, तं भिषजितुम्, उपांशुयाजम् अन्तरा यजतीति विहितम्. कथं तेन भिषजिष्यते? तस्मिन् क्रियमाणे ज्ञायत एव, यथा विष्णुर् यष्टव्यः प्रजापतिर् अग्नीषोमौ चेति{*२/२२३*}, ततश् च व्यवधानाद् अजामितावगम्यत एव, तेनाजामितार्थवादं वक्ष्यामीति विष्ण्वादिसंबन्धो ऽनूद्यते, न त्व् अन्तरालसंबन्धस्यान्यत् प्रयोजनम् अस्त्य् अतो विधानात्. कथं विष्ण्वादयो यष्टव्या इत्य् एतद् अवगम्यते? यष्टव्यान् अयष्टव्यान् वा विष्ण्वादीन् उपांशुयाजाभिष्टवाय सङ्कीर्तयतीति गम्यते. [१४६]{*२/२२४*} तत्र केचित् तावद् आहुः - प्राप्ता एवेति. कुतः? शाखान्तरे विधानाद् इति. यद्य् अप्य् अप्राप्तिः, तथाप्य् उपांशुत्वसामान्यात् प्रजापतिर् देवता विष्णुश् चेत्य् अनुवादाव् एव, उपांशुधर्माणौ हि विष्णुप्रजापती, तस्माद् यत्किञ्चित् प्राजापत्यं यज्ञे क्रियते, तद् उपांश्व् एव क्रियत इत्येवमादिसङ्कीर्तनान् मन्त्रसमाम्नानाच् च विष्णुम् अप्राप्तम् अपि प्राप्तम् इव वदेत्. अग्निषोमयोस् तु विधायकम् उदाह्रियते - एताव् अब्रूयाताम्{*२/२२५*} अग्नीषोमाव् वाज्यस्यैव ताव् उपांशु पौर्णमास्यां यजन् इति, तस्माद् यागान्तरम्.

NOTES:

  • {२/२२०: E२,४,५,६ (रिछ्तिग्): विद्यन्ते}*
  • {२/२२१: E१,५; E२,४,६: भिद्यते}*
  • {२/२२२: E२,४,६: बाढम्}*
  • {२/२२३: E१,५,६; E२,४: वेति}*
  • {२/२२४: E२: ३,४६; E४: ३,९१; E५: २,४४५; E६: १,१००}*
  • {२/२२५: E१,६; E२,४,५: एव ताव् अब्रूताम्}*


____________________________________________


गुणोपबन्धात् // MS_२,२.११ //

यद् उच्यते, न ज्ञायते, कतमो ऽसाव् उपांशुयाजसंज्ञको याग इति, यस्यायं गुण उपबद्धः, उपांशु पौर्णमास्यां यजन् इति. तस्मान् न दोषः.


____________________________________________


प्राये वचनाच् च // MS_२,२.१२ //

प्रधानकर्मप्राये वचनम्, प्रधानकर्मताम् उपोद्बलयति, यथा, अग्र्यप्राये लिखितं दृष्ट्वा भवेद् अयम् अग्र्य इति मतिः. तस्मान् न समुदायशब्द इति.


____________________________________________


आघाराग्निहोत्रम् अरूपत्वात् // MS_२,२.१३ //

आघारम् आघारयतीति{*२/२२६*} श्रूयते, तथेमान्य् अपराणि, ऊर्ध्वम् आघारयति, सन्ततम् आघारयति, ऋजुम् आघारयतीत्येवमादि{*२/२२७*}. इदं चाग्निहोत्रं जुहोति, तथा, दध्ना जुहोति, पयसा जुहोतीत्येवमादि. तत्र सन्देहः - किम् ऊर्ध्वम् [१४७]{*२/२२८*} आघारयति, दध्ना जुहोतीत्येवमादिभिर् आघारा होमाश् च विहिताः, तेषाम् आघारम् आघारयति, अग्निहोत्रं जुहोतीत्य् एतौ समुदायानुवादौ, उतैताव् एवापूर्वयोर् आघारहोमयोर् विधाताराव् इति. किं तावत् प्राप्तम्? नापूर्वयोर् विधी इति. कुतः? अरूपत्वात्, न हि, एतयोः पूर्वेभ्यो होमाघारेभ्यो विशिष्टं रूपम् अस्ति. यतः कर्मान्तरम् अध्यवसेयम्. अतः प्रकृतत्वात्{*२/२२९*} प्रकृतानुवादौ.

NOTES:

  • {२/२२६: Tऐत्.S. २.५.११.६}*
  • {२/२२७: Tऐत्.S. २.५.११.७}*
  • {२/२२८: E२: ३,४९; E४: ३,११०; E५: २,४५०; E६: १,१०१}*
  • {२/२२९: E१,६; E२,४,५: प्रकृतानां रूपवत्त्वात्}*


____________________________________________


संज्ञोपबन्धात् // MS_२,२.१४ //

संज्ञोपबन्धश् च भवति, अग्निहोत्रं नाम होमं जुहोतीति, आघारसंज्ञकं कर्म करोतीति, संज्ञाविशिष्टावाघारहोमौ विधीयेते. न च विज्ञायते{*२/२३०*}, को ऽसाव् आघारो नाम कर्मविशेषः, कश् आग्निहोत्रसंज्ञक इति. ननु विज्ञायते, आघारणम् आघारः, हवनं होमः. यद्य् आघारणसामान्यं होमसामान्यं च विधीयेते, विज्ञातपूर्वौ तर्ह्य् आघारहोमौ, तेनानुवादौ. अथाव्युत्पन्ना उभयोर् अपि संज्ञा, तथापि नाघाराग्निहोत्रसामान्यम् उच्येत, विशेषाश्रयत्वात् संज्ञायाः. न च, स विशेषो गम्यत इत्य् अपूर्वावाघारहोमविधी नावकल्प्येते. अपि च कथं क्रिया साधनशब्देनोच्येत? ईप्सिततमं हि यत् साधनम्, तत् द्वितीयान्तेनोच्यते, क्रिया तिङन्तेन. अनुवादपक्षे क्रियाणां समुदायो ऽर्थान्तरम्, तत् ईप्सिततमं साधनं भविष्यति.

NOTES:

  • {२/२३०: E१,५; E२,४,६: विज्ञायेते}*


____________________________________________


अप्रकृतत्वाच् च // MS_२,२.१५ //

न च, प्रकृतम् अपि द्रव्यदेवतम् आघारे विद्यते. येन रूपवान् स्यात्. तस्माद् एताव् अपि समुदायशब्दाव् इति.

[१५०]{*२/२३१*}

NOTES:

  • {२/२३१: E२: ३,५२; E४: ३,१२०; E५: २,४५९; E६: १,१०१}*


____________________________________________


चोदना वा शब्दार्थस्य प्रयोगभूतत्वात्, तत्सन्निधेर् गुणार्थेन पुनः-श्रुतिः // MS_२,२.१६ //

न चैतद् अस्ति, समुदायशब्दाव् इति, कर्मान्तरचोदने स्याताम्. कुतः? शब्दार्थस्य प्रयोगभूतत्वात्, आघारयति, जुहोतीति, होमाघारौ प्रयोक्तव्याव् इति शब्दार्थः, तेन कर्मान्तरे विधीयेत इत्य् अवगच्छामः. आघाराग्निहोत्रशब्दौ च हवनाघारणसामान्यवाचिनौ प्रज्ञातौ, अतो नाविज्ञातार्थौ. तेन रूपवन्तौ सन्तौ विधीयेते.
यद् उक्तम्, ऊर्ध्वम् आघारयति, दध्ना जुहोतीत्येवमादिभिर् विहितत्वाद् अनुवादाव् इति. नैतद् एवम्, न ह्य् एते होमाघारौ विधातुं शक्नुवन्ति. ऊर्ध्वम् आघारयति, दध्ना जुहोतीति च नैतद् उक्तं भवति, आघारः कर्तव्यः, होमः कर्तव्य इति, किं तर्हि, ऊर्ध्वताघारसंबन्धः कर्तव्यः, दधिहोमसंबन्धः कर्तव्य इति. तस्माद् अराप्तत्वान् नानुवादौ. ननु संबन्धे विहित अर्थाद् धोमाघारौ भविष्यतः. नैतद् एवम्, अस्मिन् हि सति विधानेन संबन्धः. तस्मान् नार्थाद् आपद्येते होमाघारौ, अतो ऽपूर्वौ विधीयेत इति ब्रूमः.
नन्व् आघारयति, जुहोतीति होमाघारगतो व्यापारः श्रूयते, न दध्यूर्ध्वतादिसंबन्धः. सत्यं न श्रूयते. तस्मिन् निधेर् गुणार्थेन व्यापारश्रवणम् अवकल्पिष्यते. ननु पदार्थान्तरगतं व्यापारं श्रुतिर् न शक्नोति वदितुम्. सत्यम् एवम् एतत्, स्वपदार्थगतं वक्ष्यति, तं तु स्वपदार्थं गुणशब्दो विशेक्ष्यति, स एव{*२/२३२*} विशिष्टः प्रत्येष्यत इति भवेद् एतत्, विशिष्यात् स्वपदार्थं गुणशब्दः, न त्व् एष{*२/२३३*} गुणगतो व्यापारः प्रतीयेत. तत्र किं भविष्यति? अव्याप्रियमाणे ऽपि गुणे शब्दार्थावकॢप्तो भविष्यति. गुणवचनसन्निधिर् इदानीं किम् अर्थः? अनर्थकस् तु. कथं पुनर् अनर्थको [१४९]{*२/२३४*} नाम वेदो{*२/२३५*} भवितुम् अर्हति? सत्य् अर्थे नानर्थकः, असति त्व् अर्थे किम् अन्यद् उच्येत. एवं तर्हि वाक्याद् भविष्यति, श्रुत्यर्थे सति न वाक्यार्थो ऽवकल्प्यते. सत्यम् एवम् एतत्. अविवक्षिते त्व् अवकल्पिष्यते. कथम् अविवक्षा? गुणवचनस्याप्रमादपाठात्, स्वपदार्थस्य च शब्दान्तरेण विहितत्वात्. तस्मात् सिद्धम् - गुणार्थेन दध्ना जुहोतीत्येवमादीनां पुनःश्रुतिः{*२/२३६*}. जुहोतेर् उच्चारणं चानुवादो गुणसंबन्धार्थः. यदि जुहोतीत्य् अनुवादः,
केनेदानीं गुणो विधीयते? दधिशब्देनेति मा वोचत. नन्व् इदानीम् एव वाक्याद् गुणव्यापारो{*२/२३७*} गम्यत इत्य् उक्तम्. सत्यम् एवम् एतत्, अविधीयमानस् तु कुतो गम्यत इति, प्रमाणम् अस्य नावगम्येत. असति प्रमाणे व्यामोहः स्यात्. एवं तर्हि विधायकौ जुहोत्याघारयतिशब्दौ. कस्य तर्ह्य् अनुवादः? धात्वर्थस्येति ब्रूमः.
यदि विधायकौ, पूर्वम् एव विहिते स्वार्थे, किम् अर्थं पुनर् उच्चार्येते? वाक्यार्थो यस् तं विधातुम् इत्य् अदोषः. तस्मात् कर्मान्तरचोदने. यद् उक्तम् - नास्त्य् आघारे प्रकृतं द्रव्यदेवतम् इति. किम् एवं सति द्रव्यदेवतेन, यदा प्रसिद्धार्थाभिधानान् निर्ज्ञातम् एवास्य रूपम्. अपि च, चतुर्गृहीतं वैतद् अभूत् तस्याघारम् आघार्येत्य् आज्यमस्य द्रव्यम्, मान्त्रवर्णिको देवताविधिः, इन्द्र ऊर्ध्वो ऽध्वरो दिवि स्पृशतु महतो यज्ञो यज्ञपत इन्द्रवान् स्वाहेत्याघारम् आघारयतीति{*२/२३८*}, एवम् असाव् इन्द्रवान् यद्य् अस्येन्द्रो देवता, तद् यदि देवताभिधानम् एतद् आघारस्य, ततो ऽनेनाघारः कृतो भवति. तस्मात् कर्मान्तरे, न समुदायशब्दाव् इति सिद्धम्.

[१५०]{*२/२३९*}

NOTES:

  • {२/२३२: E१,५; E२,४,६: एव}*
  • {२/२३३: E१,६; E२,४,५: एवं गुणगतो}*
  • {२/२३४: E२: ३,५८; E४: ३,१२१; E५: २,४६३; E६: १,१०२}*
  • {२/२३५: E१,६; E२,४,५: वेदे}*
  • {२/२३६: E२,४: पुनःश्रुतिर् इति}*
  • {२/२३७: E१,६; E२,४,५: गुणगतो व्यापारो}*
  • {२/२३८: Vग्ल्. Tऐत्.S. १.१.१२.१}*
  • {२/२३९: E२: ३,६४; E४: ३,१५३; E५: २,४६६; E६: १,१०३}*


____________________________________________


द्रव्यसंयोगाच् चोदना पशुसोमयोः, प्रकरणे ह्य् अनर्थको द्रव्यसंयोगो न हि तस्य गुणार्थेन // MS_२,२.१७ //

ज्योतिष्टोमे श्रूयते - यो दीक्षितो यद् अग्नीषोमीयं पशुम् आलभत इति{*२/२४०*}, तत्रेदम् आमनन्ति, हृदयस्याग्रे ऽवद्यति, अथ जिह्वायाः, अथ वक्षस इति{*२/२४१*}. तथा{*२/२४२*} सोमेन यजेतेति, तत्रापि{*२/२४३*}, ऐन्द्रवायवं गृह्णाति, मैत्रावरुणं गृह्णाति, आश्विनं गृह्णातीत्येवमादि. तत्र संशयः, किम् अवद्यति गृह्णाति{*२/२४४*} - चोदितानां कर्मणाम् एवालभतियजती समुदायस्यानुवदितरौ, अथापूर्वयोः कर्मणोर् विधाताराव् इति.
किं तावत् प्राप्तम्? समुदायस्येति. कुतः? ये इमे आलभतियजतिभ्यां कर्मणी विधीयेयाताम् इति चिन्त्येते, पूर्वम् एव त अवद्यतिगृह्णातिभ्याम् अवगमिते. न चावगमितो ऽर्थो विधीयते. हृदयादींस् तु पशुशब्देनानुवदति, सोमशब्देन च रसम्. तस्मात् सोमेन यजेतेत्य् अनुवादो यजतिः यजेत स्वर्गकाम इति{*२/२४५*} फलसम्बन्धार्थः. पशुम् आलभेतेति चालभतिर् अग्नीषोमसंबन्धार्थः. अपि च, दशैतान् अध्वर्युः प्रातःसवने ग्रहान् गृह्णातीति समुच्चयो दृश्यते. तथाश्विनो दशमो गृह्यते, तृतीयो हूयत इति च क्रमः. यदि चापूर्वौ यागौ विधीयेते, तत्रैन्द्रवायवादिभिर् देवता विधीयेरन्, ता एकार्थाः सन्त्यो विकल्पेरन्. यथा, खादिरे बध्नाति, पालाशे बध्नाति रोहितके बध्नातीति. तत्र क्रमसमुच्चयदर्शने नोपपद्येयाताम्, अथ पुनर् अस्मिन् समुदायवचने, यजतौ सम्यग् एतद् अवकॢप्तं भवति. तस्मात् समुदायानुवादौ.
[१५१]{*२/२४६*} एवं प्राप्ते ब्रूमः - अपूर्वयोः कर्मणोर् विधानचोदने पशुसोमयोः. कुतः? सोम-शब्दः क्षीरिण्यां लतायां प्रसिद्धो न रसे, आकृतिवचनो हि सोमशब्दो न व्यक्तिवचनः. तथा, शृङ्गिणि पुच्छवति लोमशे चतुष्पदि द्रव्यविशेषे पशुशब्दम् आकृतिवचनम् उपचरन्ति, न च, एवम् आकृतिकद्रव्याः प्रकृता यागा विद्यन्ते. येषाम् इमौ समुदायस्यानुवदितारौ भवेयाताम्. ननु पशु-विकारो हृदयादिः पशुशब्देनाग्नीषोमसंबन्धार्थम् अनूद्यते. नैतद् एवम्, पशुर् अग्नीषोमीयो भवतीत्य् एतावद् उच्यते, नायं प्रकृतो हृदयादिः पशुर् इति. तत्र यदि, लौकिकस्य पशोर् ग्रहणं ततो मुख्यः पशुशब्दः, यदि हृदयादेः, ततो जघन्यो विकारसंबन्धेन. तथा, सोमशब्दो ऽपि विकारसंबन्धेनानुवादः स्यात्. तस्माद् अपूर्वे कर्मणी विधीयेयातां नानुवादौ. अथैन्द्रवायवादिषु प्रकृतेषु यागेषु लता विधीयेतेति. उच्यते - न, सा शक्या वाक्येनैन्द्रवायवी ज्ञातुम्, श्रुत्या हि रस ऐन्द्रवायवः. तस्माद् द्रव्यसंयोगवचनः प्रकृतेषु यागेष्व् अपि सत्सु विधातुम् अनुवदितुं वा न शक्नुवन्न् अनर्थकः स्यात्. तस्माद् अपूर्वकर्मणी विधीयेयाताम्, न प्रकृतानाम् अनुवादाव् इति.

NOTES:

  • {२/२४०: Tऐत्.S. ६.१.११.६}*
  • {२/२४१: Tऐत्.S. ६.३.१०.४}*
  • {२/२४२: E६: यथा}*
  • {२/२४३: E१,६; E२,४,५: तथा}*
  • {२/२४४: E२,४: अवद्यतिगृह्णातिभ्यां}*
  • {२/२४५: E१,६; E२,४,५: स्वर्गकामो वसन्ते वसन्त इति}*
  • {२/२४६: E२: ३,६८; E४: ३,१५३; E५: २,४७०; E६: १,१०३}*


____________________________________________


अचोदकाश् च संस्काराः // MS_२,२.१८ //

एवं तावत्, प्रकृतेषु सत्स्व् अपि नानुवादाव् इत्य् उक्तम्, अथेदानीम्, प्रकृता एव यागा न सन्तीत्य् उच्यते. कुतः? अचोदकाः संस्काराः, न च, ऐन्द्रवायवादिभिर् यागा विधीयन्ते, तेन ग्रहणम् उपकल्पनमात्रं दृष्टार्थम्, उपकल्प्यमाने तु देवता[१५२{*२/२४७*}]सङ्कीर्तनम् अदृष्टाय. अतः, ऐन्द्रवायवं गृह्णातीतीन्द्रवायुभ्यां संकल्पयतीत्य् एतावद् उक्तं भवति, तत्र यागम् अन्तरेण संकल्पयतीत्य् एतन् न युज्यत इति यागः कल्प्येत, स एवाम्नातो यागः, यस्मिन् सति संकल्पो ऽवकल्प्येत. तस्मान् न, ऐन्द्रवायवं गृह्णातीत्येवमादिभिर् यागा विधीयेरन्, प्रकृतानां यागानाम् अभावान् न समुदायशब्दो यजतिः, तथा लभतिशब्द{*२/२४८*} इति.

NOTES:

  • {२/२४७: E२: ३,७२; E४: ३,१६७; E५: २,४७४; E६: १,१०४}*
  • {२/२४८: E२,४,५,६ (रिछ्तिग्): तथालभतिशब्द}*


____________________________________________


तद्भेदात् कर्मणो ऽभ्यासो द्रव्यपृथक्त्वाद् अनर्थकं हि स्याद् भेदो द्रव्यगुणीभावात् // MS_२,२.१९ //

पशौ वृत्ता कथा दशमे पुनर् उद्भविष्यति, सोम इदानीं वर्तते. कथं क्रमसमुच्चयाव् इति. इन्द्रवाय्वाद्या देवता नैवं श्रूयन्ते, इन्द्रवायुभ्यां यागो निर्वर्तयितव्यः, मित्रावरुणाभ्यां यागो निर्वर्तयितव्य इति, यद्य् एवम् अश्रोष्यन्त, यागं प्रति देवता व्यकल्पिष्यन्त, केवलया हि देवतया तदा यागो निर्वर्त्यत इति विहितम् अभविष्यत्. अथ पुनर् इमाः अदृष्टार्थं गृह्णाति संस्कारं प्रति देवता विधीयन्ते, तत्रेन्द्रवायुसंकल्पाद् अन्यो मित्रावरुणसंकल्पः, तेन गृह्णातौ तत्कृताद् अदृष्टाद् अदृष्टान्तरम् उत्पादयति, एवम् अपरेष्व् अपि ग्रहणेषु, तस्मात् समुच्चयः. ग्रहणं तु{*२/२४९*} नियतपरिमाणेषूर्ध्वपात्रेषु प्रादेशमात्रेषु नियतपरिमाणेषूदककलशेषु संस्कृतस्य दशमुष्टिपरिमितस्य कृत्स्नस्य सोमस्य नावकल्पते. यद्य् अपि चावकल्पेत, तथापि नित्यविहितानां देवतानां विकल्पपक्षे तावत् प्रयोगवचनो मा बाधीत्य् अव[१५३]{*२/२५०*}यवग्रहणम् एव न्याय्यम्, कृत्स्नग्रहणे हि तद् एवेन्द्रवायुभ्यां संकल्पितम्, तद् एव मित्रावरूणाभ्याम् इति नावकल्पेत. तस्मात् कल्पनभेदात् पृथगवस्थितः सोमो नानादेवतत्वाद् एव नैक्येन शक्यः कर्तुम्. न चासति देवतायागे देवताभ्यः शक्यते संकल्पयितुम्. तस्माद् अवश्यं यथासंकल्पिता देवता यष्टव्याः, तासु चेज्यमानासु ज्योतिष्टोमेन यजेतेति श्रुतो यागो निर्वृत्त एव भवति, न देवतान्तरम् आकाङ्क्षति, कृत्स्नेन च दशमुष्टिना सोमेन यागः श्रुतः, सो ऽसत्य् अभ्यासे नावकल्पत इत्य् अर्थात् स गुणो भविष्यतीत्य् अभ्यसितव्यो यागः, न ह्य् अनभ्यस्तः सर्वाभिर् देवताभिः सर्वेण च{*२/२५१*} सोमेन संपन्नो भविष्यति. तस्मिंश् चाभ्यस्यमाने क्रमसमुच्चयौ युक्ताव् एव भवतः, तस्मात् तयोर् दर्शनं युज्यते एवेति.

NOTES:

  • {२/२४९: E१,५,६; E२,४: च}*
  • {२/२५०: E२: ३,७९; E४: ३,१७४; E५: २,४७८; E६: १,१०५}*
  • {२/२५१: E२,४ ओम्. च}*


____________________________________________


संस्कारस् तु न भिद्येत, परार्थत्वाद् द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् // MS_२,२.२० //

यद् अप्य् उच्यते - यथा खादिरे बध्नाति, पालाशे बध्नातीति खादिरादयः संस्कारे विकल्पन्ते, तद्वद् देवता विकल्पयिष्यन्त इति, तच् च नैवं युक्तम्, तत्र संस्कारम् अभिनिर्वर्तयितुं खादिरादयः श्रूयन्ते. यदि चेन्द्रवाय्वाद्या अपि ग्रहदेवता यागम् अभिनिर्वर्तयितुं श्रूयेरन्, ततो ऽत्रापि विकल्पः स्यात्, न त्व् एता यागे श्रुताः. तस्मात् समुच्चीयेरन्.


____________________________________________


पृथक्त्वनिवेशात् सङ्ख्यया कर्मभेदः स्यात् // MS_२,२.२१ //

अस्ति वाजपेयः, वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति, [१५४]{*२/२५२*} तत्र प्राजापत्याः पशवः, सप्तदश प्राजापत्यान् पशून् आलभते, सप्तदशो वै प्रजापतिः, प्रजापतेर् आप्त्यै श्यामास्तूपरा एकरूपा भवन्ति, एवम् एव हि प्रजापतिः समृद्ध्यै{*२/२५३*}. तत्र सन्दिह्यते - किं सप्तदशैतानि कर्माणि, अथ सप्तदशपशुगुणकम् एकं कर्मेति. किं तावत् प्राप्तम्? एकं कर्मेति. कुतः? प्रजापतये सप्तदश पशवः सङ्कल्प्यन्ते. किम् एकं यागम् अभिनिवर्तयितुम् उत बहून् इति संशये एकम् इति न्याय्यं, यो हि बहून् यागान् कल्पयति, कल्पयत्य् असाव् एकम्, तत्रैकस्मिन्न् एव परिकॢप्ते सप्तदशानाम् एव पशूनां परिकल्पनम् उपपन्नं भवति, केन च द्वितीयादीन् यागान् अवकल्पयेम. एवं सत्य्{*२/२५४*} अल्पीयस्य् अदृष्टानुमानप्रसङ्गकल्पना भवति. तस्माद् एको यागः सप्तदशभिः पशुभिर् निर्वर्त्यते{*२/२५५*}.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - सङ्ख्यया कर्मभेदो भवेत्, पृथक्त्वे पशूनां सति सप्तदशसङ्ख्या निविशेत, तच् च पशूनां पृथक्त्वं बहुषु यागेष्व् अवकल्पते, नैकस्मिन्. कथम्? एकादशभिर् अवदानैर् असौ यागो निवर्तयितव्य इत्य् एवं चोदकः प्रतिदिशति, तानि चैकस्माद् एव पशोर् अवाप्यन्ते, तत्र द्वितीयादेर् आलम्भो नावदानसंपादनाय भवितुम् अर्हति, एकम् आलभ्यमानम् अन्वालभ्येरन्न् अदृष्टार्थायापरे, तथासत्य्{*२/२५६*} अतदर्थत्वान् न ते प्राजापत्या भवेयुः, तत्र प्राजापत्यान् इति श्रवणम् उपरुध्येत{*२/२५७*}. तेनैकस्मिन् पशौ पृथक्त्वे निवेशिनी सप्तदशसङ्ख्या नावकल्प्येत, बहुषु यागेषु बहुभिर् एवावदानगणैः प्रयोजनम्, तेन सप्तदशभ्यो यागेभ्यः सप्तदश पशून् उपाददीरंस् तत्र सङ्ख्यासामं जस्यं भविष्यति, तस्मात् सप्तदश यागाः.
नन्व् एकस्मिन्न् अपि यागे सप्तदशभिर् अवदानगणैर् यक्ष्यते वचनात्. नैतद् एवम्, पशुषु हिं सा सङ्ख्या श्रूयते, नावदानगणेषु. अवदानानि हवींषि यागसाधनानि, न पश्वाकृतिः, सा ह्य् अवदानप्रकृतिद्रव्यं विशिषन्ती प्रकृतौ प्रधानस्योपकृतवतीति [१५५]{*२/२५८*} विकृताव् अप्य् अवदानप्रकृतिद्रव्यं विशिषन्ती प्रधानस्योपकरिष्यति, तत्र च पशोः सप्तदशसङ्ख्या विकारिका, नावदानगणस्य, तस्माद् एकस्मै अवदानगणायैकः पशुर् आलब्धव्यः प्राप्नोति, तत्र सप्तदशसङ्ख्या नोपपद्यते, एवम् एवावकल्पिष्यते. यदि शृङ्गाभिप्राया वर्णाभिप्राया रूपाभिप्राया वाभिविष्यन् सप्तदशपशवः श्वेतः कृष्णो रोहित इत्येवमादयः, तेषाम् अन्यतमो गृह्यत इति, अथवा तूपराः शृङ्गिण एकशृङ्गा इत्येवमादयः, तेषाम् अन्यतम इति, ते हि श्यामास् तूपरा एकरूपाः श्रूयन्ते, तदेषु बहुषु यागेषूपपद्यते, नैकस्मिन्. तस्मात् सप्तदश यागा इति. प्रयोजनम् एकस्मिन्न् अष्टे दुष्टे कृत्स्नः पशुगण आवर्तेत, एकम् आलभ्यमानम् अन्वालभेरन्, पूर्वपक्षे ऽदृष्टार्थम्. सिद्धान्त एक एव पशुर् आवर्तते, न हि कर्मभेदे पशुः पश्वन्तरम् आकाङ्क्षतीति.

NOTES:

  • {२/२५२: E२: ३,८०; E४: ३,१८८; E५: २,४८२; E६: १,१०५}*
  • {२/२५३: Tऐत्.S. १.३.४.३}*
  • {२/२५४: E१,५; E२,४,६ ओम्. सत्य्}*
  • {२/२५५: E१,६; E२,४,५: निर्वर्तयितव्य}*
  • {२/२५६: E१,५; E२,४,६: तथा सत्य्}*
  • {२/२५७: E२,४: उपरुध्यते}*
  • {२/२५८: E२: ३,८५; E४: ३,१८९; E५: २,४८८; E६: १,१०६}*


____________________________________________


संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् // MS_२,२.२२ //

अथैष ज्योतिर् अथैष विश्वज्योतिर् अथैष सर्वज्योतिर् इति. अत्र{*२/२५९*} संदेहः, किम् एभिर् नामधेयैः प्रकृतं ज्योतिष्टोमं सङ्कीर्त्य तत्र सहस्रदक्षिणादिगुणो विधीयते, अथ वा वक्ष्यमाणविशेषाणि कर्मान्तराण्य् उपदिश्यन्त इति. किं प्राप्तम्, प्रकरणानुग्रहात् प्रकृतस्य गुणविधानम् इति. ननु वाक्यसामर्थ्याज् ज्योतिरादीनाम् एते गुणा विधायिष्यन्ते. नैष दोषः, ज्योतिष्टोमस्यैवैतानि वाचकानि, ज्योतिर् इति ज्योतिष्टोमस्य प्रतीकम् उपादीयते, विश्वज्योतिर् इति त्रिवृदादीन्य् अस्य ज्योतींषि वाक्यशेषसङ्कीर्तितानि, तानि सर्वाण्य् अस्य, तेनासौ विश्वज्योतिः सर्वज्योतिश् च ज्योतिष्टोम इति एवं प्राप्तम्.
[१५६]{*२/२६०*} एवं प्राप्ते ब्रूमः - संज्ञा हि तिस्रो भेदिकाः, तेषां ज्योतिर् आद्याः, उत्पत्तिवाक्ये ह्य् एताः श्रूयन्ते, तासाम्{*२/२६१*} इमाः पुनः श्रुतयः. तस्माद् अथैष ज्योतिर् इत्य् अपूर्वस्य कर्मणो विधायकं वाक्यम्, अनुवादे हि सत्य् अप्रवृत्तिविशेषकरम् अनर्थकं स्यात्. प्रकृतस्य च गुणविधाने विकल्पो भवेत्, तत्र पक्षे बाधः, न च ज्योतिरादयो ज्योतिष्टोमस्य वदितारः, समुदायान्तराणि ह्य् एतानि, न चावयवेन समानेन समुदायान्तरं तदर्थम् एव भवति, यथा शालाशब्दो गृहवचनः, तत्र न शालाशब्दसामान्यान् मालाशब्दादयो ऽपि गृहवचना भवन्ति. यत् तु ज्योतिष्टोमस्य ज्योतिर् इति प्रतीकम् उपादीयत इति. प्रकरणसामर्थ्याद् धि तत्र ज्योतिष्टोमशब्देन परोक्षेनैकवाक्यता भवेत्, सा प्रत्यक्षं ज्योतिःशब्देन सहैकवाक्यतां बाधेत, नचैतन् न्याय्यम्, वाक्यं हि प्रकरणाद् बलीयः. अथ पुनर् अयं द्योतनार्थत्वाद् वा ज्योतिष्टोमत्वाद् वा कर्मान्तरे वत्स्यति, यच्{*२/२६२*} च त्रिवृदादीनि ज्योतींषि तेषां साकल्यवचनो विश्वज्योतिः सर्वज्योतिर् इति चेत्. नेति ब्रूमः, न हि त्रिवृदादिषु ज्योतिःशब्दः प्रसिद्धः, एवं ब्रुवन् प्रसिद्धं बाधेत. यत् तु वाक्यशेषाज् ज्योतिःशब्दस् त्रिवृदादिवचन इति, तस्मिन्न् एव वाक्ये स तत्र प्रयुक्त इति गम्यते प्रमाणान्तरेण न शब्देन, यत्र तु तत्प्रमाणान्तरं नास्ति, न तत्र वर्तितुम् अर्हति, यथा सिंहो देवदत्त इति सिंहशब्दो देवदत्तवचनः प्रमाणान्तरेण, न तु सिंहम् आलभेतेति यत्र, तत्र तु तत्प्रमाणान्तरं नास्ति. तस्मान् न विश्वज्योतिः सर्वज्योतिर् इति{*२/२६३*} च ज्योतिष्टोमस्य वदितारौ, न चेज् ज्योतिष्टोम उच्यते, सर्वाणि कमान्तराणि{*२/२६४*}

[१५७]{*२/२६५*}

NOTES:

  • {२/२५९: E१,५,६; E२,४: सर्वज्योतिर् एतेन सहस्रदक्षिणेन यजेतेति श्रूयते. अत्र}*
  • {२/२६०: E२: ३,९०; E४: ३,२०६; E५: २,४९४; E६: १,१०७}*
  • {२/२६१: E२,४: नासाम्}*
  • {२/२६२: E१,५; E२,४,६: यश्}*
  • {२/२६३: E२,४,५,६ ओम्. इति}*
  • {२/२६४: E२,४,६: कमान्तराणीति}*
  • {२/२६५: E२: ३,९२; E४: ३,२१६; E५: २,४९७; E६: १,१०७}*


____________________________________________


गुणश् चापूर्वसंयोगे वाक्ययोः समत्वात् // MS_२,२.२३ //

चातुर्मास्येषु वैश्वदेवे समामनन्ति, तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्य् आमिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम् इति{*२/२६६*}. तत्र सन्दिह्यते, किम् आमिक्षागुणके कर्मणि वाजिनं गुणविधिः, उत तस्माद् वाजिन-गुणकं कर्मान्तरम्{*२/२६७*}? किं प्राप्तम्? गुणविधिर् इति. कुतः? वाजेनान् नेनामिक्षया वाजिनो विश्वे-देवास् तान् अनूद्य वाजिनं विधीयते, तेनोभयं वैश्वदेवम्, आमिक्षा वाजिनं च. तस्मिन्न् एव च कर्मणि वाजिनगुणविधिः. यथा अग्निहोत्रं जुहोतीत्य् उक्ते दध्ना जुहोति, पयसा जुहोतीति{*२/२६८*}.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - गुणश् चाप्रकृतेन देवताभिधानेन संबन्ध्यमानः कर्मान्तरं विदध्यात्, समे हि तदैते वाक्ये भवतः, उभे अप्य् अपूर्वयोर् यागयोर् विधातृणी. कथं पुनर् अपूर्वदेवताभिधानम्? यदेदानीम् एव उक्तम्, विश्वेषां देवानाम् अनुवादो वाजिनम्{*२/२६९*} इति. तद् उच्यते - इह विश्वेषां देवानां देवतात्वं क्वचिच् छ्रुत्या, क्वचित् वाक्येन. तद् धितनिर्देशे श्रुत्या, चतुर्थीनिर्देशे वाक्येन. यत्र श्रुत्या देवतात्वम्, तत्रामिक्षया सहैकवाक्यत्वम्. यत्र चतुर्थी, तत्र वाजिनेन, तत्रैषाम् एकत्र श्रुत्या देवतात्वम्, वाक्येन द्रव्यविशेषसंबन्धः. एकत्रोभयम् अपि वाक्येन. तद् इह देवतात्वं प्रति श्रुतिवाक्ययोर् विरोधः, विरोधे च श्रुतिर् बलीयसीत्य् आमिक्षावाक्ये देवतात्वं विश्वेषां देवानाम्, न वाजिनवाक्य इत्य् अध्यवसीयते, तेनावगम्यते, अप्रकृतेन देवतापदेनास्य संबन्ध इति. तस्मात् कर्मान्तरम् इति.

अथ यद् उपवर्णितम्, यथाग्निहोत्रं जुहोतीत्य् उक्ते दध्ना जुहोतीत्येवमादयो गुणविधय इति. तत्रोच्यते - [१५८]{*२/२७०*}

NOTES:

  • {२/२६६: Vग्ल्. Mऐत्.S. १.१०.१}*
  • {२/२६७: E२,४: कर्मान्तरम् इति}*
  • {२/२६८: Vग्ल्. Tऐत्.Bर्. २.१.५.४}*
  • {२/२६९: E१,६; E२,४,५: वाजिभ्य}*
  • {२/२७०: E२: ३,१०२; E४: ३,२३४; E५: २,५०२; E६: १,१०८}*


____________________________________________


अगुणे तु कर्मशब्दे गुणस् तत्र प्रतीयेत // MS_२,२.२४ //

युक्तं यत् तत्र गुणविधानम्, न तत्राप्रकृतेन केनचिद् गुणेन संबन्धः, प्रकृतेन त्व् अस्ति यागेन. तस्माद् अनुपवर्णनम् एतत्.
अथ वाधिकरणान्तरम्, दध्ना जुहोतीत्येवमादीनि कर्मान्तराणि, विकल्पपरिजिहीर्षयावकल्प्यन्ते. तद् एव तु कर्म जुहोतीतिशब्दाद् अवगम्यते, न कर्मान्तरम्. तस्मात् तत्रैव गुणविधिः, वचनाद् विकल्पश् चेति सिद्धम्.


____________________________________________


फलश्रुतेस् तु कर्म स्यात्, फलस्य कर्मयोगित्वात् // MS_२,२.२५ //

अग्निहोत्रं प्रकृत्य समामनन्ति, दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयाद् इत्येवमादि{*२/२७१*}. तत्र संशयः, किम् अग्निहोत्रहोमाद् धोमान्तरं दध्यादिहोमः, उत दध्यादेर् गुणात् फलम् इति. किं प्राप्तम्? होमान्तरम् इति. कुतः? फलश्रुतेः, फलम् इह श्रूयते, तच् च कर्मणो न्याय्यम्.
किं दृष्टं हि कर्मणः फलम्? कृष्यादितो व्रीह्यादि. नेति ब्रूमः, न ह्य् एतद् दृष्टेनानेन सिध्यति, यदि दर्शनं हेतुः [१५९]{*२/२७२*} फलज्ञाने, कृष्यादौ पदार्थे तद्दर्शनम्, न होमे. अथ कृषौ दृष्टम् अन्यत्रापि भवति. द्रव्याद् अपि प्रसज्यते. अथ कृषिसदृशाद् भवतीत्य् उच्यते, कृषिसदृशो होमः क्रियात्वात्, न द्रव्यम्, असदृशं हि तद् इति. होमो ऽप्य् असदृशः, मन्त्रदेवतादिसाधनत्वाद् धोमस्य, लाङ्गलादिसाधनत्वाच् च कृषेः. त्यागात्मकत्वाद् धोमस्य, पाटनात्मकत्वाच् च कृषेः. अथ किंचित् सादृश्यं गृह्यते. द्रव्यस्यापि सद् अनित्यम् इत्येवमादि किंचित् सादृश्यम् अस्ति. अथ द्रव्याद् अन्यत् सदृशतरम् अस्तीति कृत्वा न द्रव्यं सदृशम् इत्य् उच्यते. होमाद् अप्य् अन्यत् कृषेः सदृशतरम् अस्ति दृष्टार्थम् इति कृत्वा होमो ऽप्य् असदृशः स्यात्. न चैतत् सिद्धम्, यत् क्वचित् दृश्यते, तद् अन्यस्मिन् सदृशमात्रे ऽदृष्टम् अपि भवितुम् अर्हतीति, यद् धि यस्य कारणभूतं दृष्टं सिद्धे, तच् चेत् साध्ये ऽपि कारणभूतम् इत्य् अवगम्यते, भवति तत् तस्य साधकम्, यन् न ज्ञायते कारणभूतम् इति, न तत् सदृशम् अपि साधकम्. तस्मात् सदृशम् अपि साधकम् असाधकं वेति परीक्षितव्यम् इति. अथ यत् कर्म तत् फलवद् दृष्टम्, होमो ऽपि कर्म, तेनापि फलवता भवितव्यम् इति. उपरते कर्मणि द्रव्याणां तत्संयोगानां च द्रव्यान्तरं फलं दृष्टम् इति द्रव्यम् अपि फलवत् स्यात्. अपि च कृषेर् नादृष्टम् इति तत्सादृश्याद् धोमाद् अपि नादृष्टं भवेत्, कृषिसादृश्याद् वा व्रीहिर् एव भवेत्, नेन्द्रियम्. तस्मान् नैवंजातीयकेष्व् एतद् भवति दृष्टाद् अदृष्टसिद्धिर् इति. कथं तर्हि होमान् न्याय्यं फलम् इति. उच्यते, शब्देनावगम्यते तत्फलम्, यतः फलम् इति शब्द आह, ततो न्याय्यम्, होमाच् च फलम् इति श्रुत्या शब्देन गम्यते, दध्नः फलम् इति वाक्येन, श्रुतिश् च वाक्याद् बलीयसी. तस्मात् होमात् फलम् इति न्याय्यम्, दध्नः फलम् इति चान्याय्यम्.
अपि च दध्य् उभयम् असमर्थम्, कर्तुं फलम्, साधयितुं होमं च. [१६०]{*२/२७३*} ननु कम्बलनिर्णेजनवद् एतद् भविष्यति, निर्णेजनं ह्य् उभयं करोति, कम्बलशुद्धिं पादयोश् च निर्मलताम्. न ब्रूमः, एकस्योभयं प्रयोजनम् अभिनिष्पादयितुं सामर्थ्यं नास्तीति, किं तर्हि फले गुणभूतं दधि होमे चेत्य् एकं वाक्यं वदितुम् असमर्थम् इति. यदि फलं दध्ना कुर्याद् इति ब्रूयात्, न दध्ना होमम् इति, अथ दध्ना होमं साधयेद् इति ब्रूयात्, न फलम् इति. उभयवचने भिद्येत वाक्यम्, अभिन्नं चेदम् उपलभ्यते. तस्मान् न गुणात् फलम् इत्य् अग्निहोत्रहोमाद् दधिहोमः कर्मान्तरम् इति.
NOTES:

  • {२/२७१: Tऐत्.Bर्. २.१.५.६}*
  • {२/२७२: E२: ३,१०६; E४: ३,२३४; E५: २,५०७; E६: १,१०९}*
  • {२/२७३: E२: ३,१०९; E४: ३,२३५; E५: २,५१२; E६: १,१०९}*


____________________________________________


अतुल्यत्वात् तु वाक्ययोर् गुणे तस्य प्रतीयेत // MS_२,२.२६ //

तुशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते, न कर्मान्तरम्, किं तु गुणात् फलम् इति. कथम्? अतुल्ये ह्य् एते वाक्ये, अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्य् अत्र कर्मसमभिव्याहृतं फलं स्वर्गकामो होमेन कुर्याद् इति, दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयाद् इति गुणसमभिव्याहृतम्. न ह्य् अत्र होम इन्द्रियाय कर्तव्य इति प्रतीयते, किं तर्हि दध्ना होम इन्द्रियकामस्येति, होमस्य दधिसंबन्ध इन्द्रियाय, न होमस्योत्पत्तिः, य इन्द्रियकामः स्यात्, स दध्ना होमं कुर्याद् इति. कतमो ऽत्र शब्दः पुरुषप्रयत्नस्य वक्तेति. जुहुयाद् इति ब्रूमः.
ननु श्रुत्या होमसंबद्धम् एष पुरुषप्रयत्नं वदति, वाक्येन दधिसंबन्धम्, न च, वाक्यं श्रुतिम् अपबाधितुम् अर्हति. न च, युगपद् उभयसंबन्धो न विरुध्यते, वाक्यं हि तथा भिद्येतेति. अत्रोच्यते - ये भवदीयं पक्षम् आश्रयेरन्, ते श्रुतिम् अपबाधेर् अन्तराम्{*२/२७४*}, अस्मदीये तु पुनः पक्षे जुहुयाद् इति धात्वर्थः केवलो ऽपबाधितो भवति, युष्मदीये तु कृत्स्न एव दध्नेति शब्दः. तं चाप्रमाद्यन्तः समामनन्तीति गम्यते. न चैतत् प्रमत्तगीतम्, [१६१]{*२/२७५*} इत्य् उक्तम्, तुल्यं हि सांप्रदायिकम् इति. तस्मान् न कर्मसमभिव्याहृतं फलम्, गुणसमभि-व्याहृते तु न कश्चित् प्रमादपाठः, अवश्यं हि, जुहुयाद् इति दध्नेन्द्रियकामयोः संबन्धवि-धानार्थं वक्तव्यं भवति. ननूच्यमाने ऽपि न केवलः करोत्य् अर्थो ऽवगम्यते, केवले न वचःप्रयोजनम्, स च होमसंबद्धः, तस्माद् असमञ्जसम् इति. नेति ब्रूमः, होमसंबद्धो ऽप्य् असौ करोत्य् अर्थ एव, केवलं त्व् अस्य होमसंबन्धे विशेषः, न तु करोत्य् अर्थतां बाधते, इन्द्रियकामस्य होमसंबद्धं प्रयत्नं दधिसंबद्धं कुर्याद् इति. नन्व् एवं सति स एव दोषः, होमसमभिव्याहृतं फलम् इति. उच्यते - जुहुयाद् इति शब्दस्यैतत्सामर्थ्यम्, यद् धोमविशिष्टं प्रयत्नम् आह, न त्व् अत्र होमः साधनत्वेन विधीयते, साध्यत्वेन विशिष्टस् तु प्रयत्नो वाक्येन दध्याश्रितो ऽवगम्यते, अत एव च वृत्तिकारेणोक्तम् - होमम् आश्रितो गुणः फलं साधयिष्यतीति, यथा राजपुरुषो राजानम् आश्रितो राजकर्म करोतीति. तस्माद् दध्नः फलम्, य इन्द्रियकामः, स दध्ना कुर्याद् इन्द्रियम् इति. कथम् इति. अनयाग्निहोत्रेतिकर्तव्यतयेति. कुत एतत्? फलसाधनस्य दध्न इतिकर्तव्यताकाङ्क्षत्वात्, अस्याश् चेतिकर्तव्यतायाः सन्निधानात्, चोदनालिङ्गस्य च जुहोत्य् अर्थस्य दर्शनात्. यस्माद् एव चायं जुहोत्य् ऽर्थो ऽनुवादः, तस्माद् अविधायकः. न च, अन्यद् धोमस्य विधायकं नास्तीति, तस्मान् न कर्मान्तरम्, तस्माद् दध्नः फलम् इति. अथ वा दधिशब्दस्य विवक्षितार्थत्वाद् दधिहोमसंबन्धो ऽयं वाक्येन विधीयते, तेन दध्नो होमेन संबध्यमानात् फलं भविष्यतीति.

[१६२]{*२/२७६*}

NOTES:

  • {२/२७४: E२,४,५,६: अपबाधेरंस्तराम्}*
  • {२/२७५: E२: ३,११२; E४: ३,२४९; E५: २,५१६; E६: १,१११}*
  • {२/२७६: E२: ३,११७; E४: ३,२६२; E५: २,५२४; E६: १,१११}*


____________________________________________


समेषु कर्मयुक्तं स्यात् // MS_२,२.२७ //

त्रिवृद् अग्निष्टुद् अग्निष्टोमस् तस्य वायव्यास्व् एकविंशम् अग्निष्टोमसामकृत्वा ब्रह्मवर्चसकामो यजेतेति, एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयम् अग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्य् एतेन यजेतेति. अत्रायम् अर्थः सांशयिकः, किं तस्यैवाग्निष्टुतो ऽग्निष्टोमस्य गुणाद् वारवन्तीयात् पशवः फलम्, एतेन यजेतेति अनुवादः, अथ किम् एतेन यजेतेति कर्मान्तरम् इति. किं प्राप्तम्? न कर्मान्तरं गुणात् फलम् इति. कुतः? एतेन यजेतेति विदितस्यैतद् वचनम्, नाविदितस्य, अतो न विध्यन्तरम्, पशुकाम एवं यजेतेत्य् उच्यते, न यजेतेति, कथं कृत्वा? वारवन्तीयं कृत्वेति. अपि च, एतस्यैवेति विस्पष्टम् अकर्मान्तरवचनम्. तस्माद् गुणात् फलम् इत्य् एवं प्राप्तम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - समेष्व् एवंजातीयकेषु भिन्नवाक्येषु कर्मयुक्तं फलं भवेत्, एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयं कृत्वेति, न ह्य् एतस्य रेवत्यः सन्ति, यास्व् अस्य वारवन्तीयं भवेत्, तत्र रेवत्यो [१६३]{*२/२७७*} भवन्ति, तासु च वारवन्तीयं विधीयेतेति वाक्यम् भिद्येत. अथोच्येत, अस्य पूर्वा रेवतीर् उपादाय तासु च वारवन्तीयं कृत्वा, एतेन यजेतेत्य् अनुवदतीति. तथाग्निष्टोमसामेति नावकल्प्येत. अथाग्निष्टोमसामकार्ये भवतीत्य् उच्यते. एतस्यैवेत्य् एतद् अविवक्षितं स्यात्. उभयस्मिन् विवक्ष्यमाणे भिद्येत वाक्यम्, तस्मात् कर्मान्तरम्.
अथ कर्मान्तरे कथम् अवाक्यभेदः. रेवतीषु ऋक्षु वारवन्तीयं साम कृत्वा पशुकामो यजेतेत्य् अपूर्वो यागः सर्वैर् विशेषणैर् विशिष्टो विधीयते, तेनैकार्थत्वम्, विभागे च साकाङ्क्षत्वम् इत्य् एकवाक्यत्वम् उपपद्यते. नन्व् अर्थभेदो यागश् चैवं ह्य् अपूर्वः कर्तव्यः, रेवतीषु वारवन्तीयम् अपूर्वम् इति. नेति ब्रूमः, निर्वृत्तवारवन्तीयरेवतीगुणको यागो विधीयते, न वारवन्तीयनिर्वृत्तिः, अर्थाद् रेवतीषु वारवन्तीयम् अभिनिर्वर्त्स्यति, शक्यते च तन् निर्वर्तयितुम्. उच्यते - रेवतीनां वारवन्ती यस्य च संबन्धो न विहितः स्यात्, तत्र च रेवतीष्व् अन्यान्य् अपि सामानि भवेयुः. वारवन्तीयं चान्यास्व् अपि ऋक्षु. नैष दोषः, कृत्वेत्य् अभिनिर्वृत्तः संबन्धो यागायोच्यते, तेन संबन्धो गम्यते, द्वाव् अप्य् एताव् अर्थौ कृत्वेत्य् एष शब्दः शक्नोति वदितुम्, अभिनिर्वृत्तिं पूर्वकालतां च, यथा शोणमानय - इति रक्तगुणसंबद्धो ऽश्वः शब्देनैवानयतो{*२/२७८*} विधीयत इति, न वाक्यभेदो भवति, एवम् अत्रापि द्रष्टव्यम्.
नन्व् एवम् अपि बहवो ऽर्थाः, रेवत्यः, वारवन्तीयम्, तत्संबन्धः, यागः, पशुकामश् चेति. नैष दोषः, बहवः श्रूयन्ते, एको ऽत्र विधीयते, यागो विशिष्टः. ननु रेवत्यो ऽपि विधीयन्ते, वारवन्तीयम् अपि, यदि न विधीयेरन्, नैव तद्विशिष्टो यागः प्रतीयेत, न ह्य् अविधाय विशेषणम्, शक्यते विशिष्टो विधातुम्, तस्माद् बहुषु विधीयमानेषु नैकार्थ्यम्. अत्रोच्यते - अर्थ इति प्रयोजनम् अभिधीयते, यावन्ति पदान्य् एकं प्रयोजनम् अभि[१६४]{*२/२७९*}निर्वर्त्यन्ति, तावन्त्य् एकं वाक्यम्, न च, अत्र बहूनि प्रयोजनानि, न हि, अत्रानेकस्याभिप्रेतस्यानेकं पदं विधायकम् अस्ति, रेवतीष्व् इति नैतत् केवलं रेवतीनां विधायकम्, रेवतीषु वारवन्तीयम् इति. अत्रापि पदद्वये वारवन्तीयशब्दो द्वितीयान्तः, नास्मात् संबन्धो ऽभिप्रेतो गम्यते, प्रातिपदिकार्थस्याव्यतिरेकात्, कृत्वेत्य् अपि करोतिर् न संबन्धमात्रे पर्यवसितः परप्रयोजनसंबन्धम् आह. एवं विशिष्टस् तु यजतिर् न परार्थः, तद् एकम् एषां पदार्थानां प्रयोजनम्, तस्माद् एकवाक्यत्वम्. गुणे पुनः फले प्रकल्प्यमान अग्निष्टोमसाम्नः कार्ये वारवन्तीयम्, एतस्य च यदग्निष्टोमसामेति वाक्यभेदः स्यात्.
अथोच्यते, रेवत्यादिसर्वविशेषेण विशिष्टो याग एतस्याग्निष्टुतो विधीयेत. तथापि पशुकामसंबन्धाद् भिद्येत वाक्यम्. अथैवम् उच्येत, रेवतीषु कृतेन वारयन्तीयेन पशुकामो यजेतेति. नैवं शक्यम्, ऋगन्तरप्रगाणाद् विशेषहानाद् वैगुण्यं स्यात्. नन्व् इदानीम् एवोक्तम्, शक्यते हि रेवतीषु वारवन्तीयं कर्तुम् इति. सति वचने शक्यम्, असति वचने न वारवन्तीयग्रहणेन गृह्यन्ते. वचनं तर्हि भविष्यति, पशुकामो रेवतीषु वारवन्तीयम् अभिनिर्वर्तयेत्, ततो यजेतेति यजतिर् अनुवादः. यदि वचनं रेवतीषु वारवन्तीयसंबन्धस्य, सिद्धं कर्मान्तरम्, नाग्निष्टुतो गुणविधिः. ननु ततो यजेतेति यागानुवादाद् यागेनास्याङ्गप्रयोजनसंबन्धो भविष्यति. नैवं शक्यम्, यागं प्रत्यङ्गभावे विधीयमाने{*२/२८०*} पशुकामं प्रत्यसंबन्धः, उभयसंबन्धे वाक्यं भिद्येत. अथ यागसंबन्धो ऽनुवादः, प्रकरेण चाङ्गता. नेदम् उपपन्नम्, प्रकरणाद् धि वाक्यं बलवत्तरम्, तस्मात् कर्मान्तरम्, यागगुणकं वा रेवतीषु वारवन्तीयम्, तद्गुणको वा यागः, तत्र यागपशुकामयोः संबन्धस्य विधात्रीं यजतेर् उपरितनीं विभक्तिम् उपलभामहे लिङ्गम्, न तु रेवतीवारवन्तीयसंबन्धस्य [१६५]{*२/२८१*} विधायकं साक्षात् किंचिद् उपलभ्यते. तस्मात् सर्वविशेषणविशिष्टो यागः, पशुकामस्य विधीयत इति सिद्धम्.
अथ पुनर् विशिष्टे यागे विधीयमाने, तद् रेवतीषु वारवन्तीयं कथम् अग्निष्टोमसाम भवतीति? उच्यते - वचनाद् अग्निष्टोमसाम्नः कार्ये भविष्यतीति, किम् इव हि वचनं न कुर्यात्, नास्ति वचनस्यातिभारः. अथ यद् उक्तम् एतस्यैवेति, अनन्तरापेक्षं वचनम् इति तत्राप्य् अविरोधाद् एतद्धर्मकस्येति लक्षणाशब्दो भविष्यति. तस्मान् न गुणात् फलम्, कर्मान्तरम् एवं धर्मकम् इति, सिद्धं समेष्व् एवंजातीयकेषु कर्मयुक्तं फलम् इति.

NOTES:

  • {२/२७७: E२: ३,१२३; E४: ३,२६३; E५: २,५२६; E६: १,१११}*
  • {२/२७८: E१,६; E२,४,५: शब्देनैवानयतौ}*
  • {२/२७९: E२: ३,१२७; E४: ३,२६३; E५: २,५३८; E६: १,११२}*
  • {२/२८०: E२,४ ओम्. विधीयमाने}*
  • {२/२८१: E२: ३,१३०; E४: ३,२६४; E५: २,५४२; E६: १,११३}*


____________________________________________


सौभरे पुरुषश्रुतेर् निधनं कामसंयोगः // MS_२,२.२८ //

यो वृष्टिकामो यो ऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः, स सौभरेण स्तुवीत सर्वे वै कामाः सौभर इति{*२/२८२*} समाम्नाय ततः समामनन्ति, हीषिति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात्, ऊर्गित्यन्नाद्यकामाय, ऊ - इति स्वर्गकामायेति{*२/२८३*}. तत्र विचार्यते, किं सौभरम्, वृष्टेर् निमित्तम्, हीष् इत्य् एतद् अपरं वृष्टेर् निमित्तम्, अथ सौभरम् एव वृष्टेर् निमित्तम्? यदा तद् वृष्टेर् निमित्तम्, तदा हीष् इति सौभरस्य निधनं कर्तव्यम् इति (एवं ऊर्गित्यन्नाद्यकामस्य, ऊ - इति स्वर्गकामस्य च तुल्यो विचारः.){*२/२८४*} कथं निधनाद् अपरं फलम्? कथं वा निधनव्यवस्थार्थं श्रवणम् इति, यद्य् एवम् अभि[१६६]{*२/२८५*}संबन्धः क्रियते, हीष् इति वृष्टिकामाय कुर्याद् इति, ततो निधनाद् अपरं फलम्, अथैवम् अभिसंबन्धः, हीष् इति निधनं कुर्याद् इति, तदा निधनव्यवस्थार्थं श्रवणम्, तदा वृष्टिकामायेति सौभरविशेषणं क्रियते, न हीषा संबन्धः.
किं तावत् प्राप्तम्? सौभरे निधने ऽपरः कामो विधीयत इति. कुतः? पुरुषश्रुतेः, पुरुषप्रयत्नस्यात्र श्रवणं भवति, कुर्याद् इति, तद् वृष्टिकामस्य हीषश् च संबन्धे कर्तव्ये वक्तव्यं भवति, न तु सौभरनिधनसंबन्धे, तत्र हि साङ्गं सौभरं कुर्याद् इति प्रयोगवचनसामर्थ्याद् एव सिद्धम्. तस्मात् कुर्याद् इति पुरुषप्रयत्नवचनाद् अवगच्छामः, यतरस्मिन् पक्षे पुरुषप्रयत्नवचनम् अर्थवत् ततरो ऽयं पक्ष इति, तत्र अस्मिन् पक्षे ऽर्थवत्, निधनाद् अपरं फलम् इति. तस्मात् सौभर एकः कामः, भेदेन निधनाद् अपि द्वितीयः काम इति.
अथ वा वृष्टिकामायेति पुरुषश्रुतिः, वृष्टिं यः कामयते, स पुरुषो वृष्टिकामशब्देनोच्यते, तद् अस्मिन् पक्षे श्रुतिर् विनियोक्त्री, इतरस्मिन् पक्षे पुनर् वृष्टिकामशब्देन पुरुषवचनेन सता सौभरं लक्ष्येत, तथा लक्षणाशब्दः स्यात्. श्रुतिलक्षणाविषये च श्रुतिर् न्याय्या, न लक्षणा. तस्मात् पश्यामो निधने द्वितीयः काम इति. एवं च फलभूयस्त्वं भविष्यति, तस्मान् निधने ऽपरः कामः.

NOTES:

  • {२/२८२: Tआण्ड्य. Bर्. ८.८.१८,२०}*
  • {२/२८३: Tआण्ड्य. Bर्. ८.८.१९}*
  • {२/२८४: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*
  • {२/२८५: E२: ३,१३३; E४: ३,२९०; E५: २,५४४; E६: १,११४}*


____________________________________________


सर्वस्योक्तकामत्वात्{*२/२८६*} तस्मिन् कामश्रुतिः स्यात्, निधनार्था पुनःश्रुतिः // MS_२,२.२९ //

वासब्दः पक्षं व्यावर्तयति. न चैतद् अस्ति, यद् उक्तम्, निधने ऽपरः काम इति, नैवं संबन्धः क्रियते, वृष्टिकामाय हीष् इति कुर्याद् इति. कथं तर्हि? हीष् इति निधनं सौभरस्येति. कथम्? हीषो वृष्टिकामसंबन्धे क्रियमाणे, निधनं [१६७]{*२/२८७*} कुर्याद् इति संबन्धो न कृतः स्यात्, तत्र हीष् इति निधनम् इति नावकल्प्येत, तत्रोभयसंबन्धे वाक्यभेदः, तत्र निधनशब्दः प्रमादसमाम्नात इति गम्येत{*२/२८८*}, नचैवंजातीयकः प्रमादसमाम्नात इत्य् उक्तम्, तस्मान् न हीषो वृष्टिकामेन संबन्धः, तेन न निधनाद् अपरं फलम्.
अथ हीषो निधनसंबन्धे कथम् अवाक्यभेद इति. उच्यते, वृष्टिकामाय सौभरम् अस्त्य् एव, सौभरस्य निधनं (सौभरप्राप्तिर्){*२/२८९*} अस्त्य् एव, तत्र हीष् इति कुर्याद् इत्य् एष एवार्थो विधीयते. तस्माद् अवाक्यभेद इति, अतो निधनव्यवस्थेति गम्यते. एवम् एव ऊर्ग् इति, ऊ - इति च वदितव्यम्, सर्वस्य सौभरस्य ऊर्ग्वृष्टिस्वर्गकामत्वाच् छक्यते कामवचनैः सौभरं लक्षयितुम्. किम् अर्थं लक्ष्यत इति. निधनार्था पुनःश्रुतिर् (निधनव्यवस्थां करिष्यतीत्य् अर्थः){*२/२९०*}.

[१६८]{*२/२९१*}

NOTES:

  • {२/२८६: E१,६; E२,४,५: सर्वस्य वोक्तकामत्वात्}*
  • {२/२८७: E२: ३,१३५; E४: ३,२९६; E५: २,५४६; E६: १,११४}*
  • {२/२८८: E१,५: E२,४,६: गम्यते}*
  • {२/२८९: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्; E६ ओह्ने Kलम्मेर्न्; E२,४: निधनप्राप्तिर्; E५: नियतप्राप्तिः}*
  • {२/२९०: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*
  • {२/२९१: E२: ३,१४१; E४: ३,३०९; E५: २,५४८; E६: १,११५}*


____________________________________________


गुणस् तु क्रतुसंयोगात् कर्मान्तरं प्रयोजयेत् संयोगस्याशेषभूत्वात् // MS_२,३.१ //

अस्ति ज्योतिष्टोमः, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति, तं प्रकृत्य श्रूयते, यदि रथन्तरसामा सोमः स्यात्, ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्, यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान्, यदि गजत्सामा{*२/२९२*}, आग्रयणाग्रान् इति. तत्र सन्दिह्यते - किं ग्रहाग्रताविशेषो ज्योतिष्टोमस्य विधीयते, उत कर्मान्तरस्य रथन्तरसाम्नो बृहत्साम्नश् चेति. यदि रथन्तरसामग्रहणेन बृहत्सामग्रहणेन च ज्योतिष्टोमो ऽभिधीयते, ततस् तस्य ग्रहाग्रताविशेषः, अथ नाभिधीयते, ततः कर्मान्तरस्येति.
किं तावत् प्राप्तम्? प्रकरणात्, ज्योतिष्टोमस्य. इति प्राप्ते उच्यते - गुणस् तु क्रतुसंयोगाद् इति, तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति, नैतद् अस्ति, ज्योतिष्टोमस्येति. कुतः? क्रतुसंयोगात्. कथं तर्हि? कर्मान्तरस्येति. ननु ज्योतिष्टोमक्रतोर् एवैष एवंजातीयको वादः, रथन्तरसामा बृहत्सामेति. नेति ब्रूमः - यदि न कृत्स्नक्रतुसंयोगो भवेत्, ज्योतिष्टोमस्य वादः, कृत्स्नक्रतुसंयोगस् तु एषः. कथं कृत्स्नक्रतुसंयोगो भवति? कथं वा न कृत्स्नक्रतुसंयोग इति. यदि रथन्तरसत्ता वा, बृहत्सत्ता वा निमित्तं ग्रहाग्रताविशेषस्य, ततो न कृत्स्नक्रतुसंयोगः, रथन्तरं बृहद् वा यदि सामास्ति, तत ऐन्द्रवायवाग्रता शुक्राग्रता चेति, ततो ज्योतिष्टोमस्य गुणविधिः. अथ रथन्तरसामसत्ता बृहत्सामसत्ता वा न [१६९]{*२/२९३*} निमित्तम्, ततः कृत्स्नक्रतुसंयोगः. यदि रथन्तरसामेति को ऽर्थः? अयम् अर्थः, यदि रथन्तरसाम अस्य विशेषणं क्रतोर् इति. कुत एतत्? समासपदसामर्थ्यात्, समर्थानां हि पदानां समासो भवति, सामर्थ्यं च भवति विशेषणविशेष्यभावे, असाधारणं च भवति विशेषणम्, तत्रायम् अर्थः, यदि रथन्तरम् एव साम, बृहद् एव वा नान्यद् इति. ज्योतिष्टोमस्य च बहूनि सामानि गायत्रादीनि. तस्मान् न ज्योतिष्टोमस्य वाचकाव् एतौ शब्दाव् इति. तेन यद्य् अपि प्रकरणाज् ज्योतिष्टोमस्य गुणविधिर् इति गम्यते, तथापि तद् बाधित्वा वाक्येन रथन्तरसाम्नो बृहत्साम्नश् च भवितुम् अर्हति.
ननु यथा ज्योतिष्टोमो न रथन्तरसामा, एवम् अन्यो ऽपि न रथन्तरसामा कश्चिद् अस्ति. उच्यते - कर्मान्तरं रथन्तरसामकं कल्पयिष्यत्य् एतद् वाक्यम्, यदि रथन्तरसामा सोमः स्याद् इति. ननु नास्त्य् अत्र विधायकः शब्दः. उच्यते - अस्ति य एषः स्याद् इति. आह - नैष विधातुं शक्नोति, यदिशब्दसंबन्धाद् विद्यमानस्य निमित्तार्थेनैवंजातीयकः शब्दो भवति, न विधानार्थेनेति. अत्र ब्रूमः - यद् एतत् सयदिकं वाक्यम्, यदि रथनतरसामा सोमः स्याद् इति, अत्रावान्तरवाक्यम् अस्ति, रथन्तरसामा सोमः स्याद् इति, यद् अवान्तरवाक्यं तस्यान्यो ऽर्थः, अन्यश् च सयदिकस्य, सयदिको न शक्नोति विधातुम्, यत अवान्तरवाक्यम्, तद्विधास्यति. न च, रथन्तरसाम्नो बृहत्साम्नो वा भावो निमित्तत्वेन श्रूयमाणो ऽप्य् अर्थवान् भवति. तस्माद् अविवक्षितो यदिसंबन्धः, तस्मिंश् चाविवक्षिते पदद्वयम् इदं रथन्तरसामा सोमः स्याद् इति शक्नोति रथन्तरसामानं क्रतुं विधातुम्, यदीत्य् अनर्थकम्.
अथ वा यदि रोचेतेत्य् अध्याहारः. अथ वा यथैतद् भवति, पयसा षाष्टिकं भुञ्जीत, यदि शालिं भुञ्जीत, तत्र दध्युपसिञ्चेद् [१७०]{*२/२९४*} इति. एवंजातीयकेन वाक्येन शालिभोजनं विहितं भवति, एवम् अत्रापि विहितं द्रष्टव्यम्, यदि रथन्तरसामा सोमः स्यात्, ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयाद् इति. कथं पुनः शालिभोजनं तेन वाक्येन विहितं भवतीति. उच्यते - व्यत्यासेन संबन्धः कल्प्येत, यदि दध्युपसेचनम् इच्छेत्, शालिं भुञ्जीतेति.
ननु न खल्व् इच्छतेः परां लिङ्विभक्तिम् उपलभामहे, सिञ्चतेर् हि तां परां समाम्नन्तीति. सिञ्चतेः खलु सा परा समुच्चरन्ती कमेर् अर्थं गमयति, कामप्रवेदने हि तां मन्यामह इति, एवम् इहापि यद्य् ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयाद् इति ग्रहीतुम् इच्छेद् इत्य् अर्थः, ततो रथनतरसामानं क्रतुं कुर्याद् इति. नन्व् एवं सत्य् इच्छामात्रं भवेत्, न ग्रहाग्रत्विशेषविधानम्. उच्यते - यथास्मिन् लौकिके वाक्ये, यदि दध्युपसेचनम् इच्छेत्, शालिं भुञ्जीतेति दध्युपसेचनसंकीर्तनाद् दध्युपसिक्तं शालिं भुञ्जीतेति तेनैकवाक्यत्वाद् गम्यते, एवम् अत्रापि ग्रहाग्रताविशेषसङ्कीर्तनात् तेनैकवाक्यत्वाद् ग्रहाग्रताविशिष्टो रथन्तरसामा गम्यते. अथ वात्र हेतुहेतुमतोर् लिङ्, रथन्तरसामा सोम ऐन्द्रवायवाग्राणां ग्रहाणां हेतुः कर्तव्य इति. तस्मात् कृत्स्नक्रतुसंयोगाद् गुणः कर्मान्तरं प्रयोजयेत्, एवं कृत्स्नक्रतुसंयोगो ऽर्थवान् भविष्यति.
अपि च पूर्वेण निमित्तेन भवितव्यम्, परेण नैमित्तिकेन. कथम्? सति हि निमित्ते नैमित्तिकं भवितुम् अर्हति, नासति, यच् च भविष्यत् तन् न सत्, भविष्यच् च रथन्तरसाम, तत् कथं पूर्वकालस्य ग्रहाग्रताविशेषस्य निमित्तं भविष्यतीति. अपि च निःसन्दिग्धं जगत्सामा कर्मान्तरम्, तत्सामान्याद् इतरद् अपि कर्मान्तरम् इति गम्यते. तस्मान् न ज्योतिष्टोमस्य गुणविधानम् इति.

[१७१]{*२/२९५*}

NOTES:

  • {२/२९२: E२,४,५,६ (रिछ्तिग्): जगत्सामा}*
  • {२/२९३: E२: ३,१४३; E४: ३,३०९; E५: २,५४९; E६: १,११५}*
  • {२/२९४: E२: ३,१४५; E४: ३,३१०; E५: २,५५१; E६: १,११६}*
  • {२/२९५: E२: ३,१४७; E४: ३,३२१; E५: २,५५३; E६: १,११७}*


____________________________________________


एकस्य तु लिङ्गभेदात् प्रयोजनार्थम् उच्येतैकत्वं गुणवाक्यत्वात् // MS_२,३.२ //

तुशब्दात् पक्षो ऽन्यथा भवति, नैतद् अस्ति, यद् उक्तम्, क्रत्वन्तरम् इति. कथं तर्हि? ज्योतिष्टोमस्यैव ग्रहाग्रताविशेष इति. कुतः? प्रकरणसामर्थ्यात्. नन्व् एतद् उक्तम् - वाक्यसामर्थ्यात् क्रत्वन्तरस्य रथन्तरसाम्नो बृहत्साम्नश् चेति. परिहृतम् एतज् ज्योतिष्टोम एव रथन्तरसामा बृहत्सामा चेति. पुनर् दूषितम् अनेकसामत्वाज् ज्योतिष्टोमस्य, विशेषणं रथन्तरेण बृहता वा न प्रकल्पत इति. तद् उच्यते - प्रकल्पते विशेषणम्, बृहद्रथन्तरयोर् वैकल्पिकत्वात्, भवति स प्रयोगः, यत्र रथन्तरं नास्ति. भवति च स प्रयोगः, विद्यमानरथन्तरसामकः, तद् एतत् रथन्तरं सत्तयैवासाधारणत्वाद् विशेषकम्. तस्माज् ज्योतिष्टोम एव रथनतरसामा बृहत्सामा चेति.
अथ यद् उक्तम् - पूर्वेण निमित्तेन भवितव्यम्, उत्तरेण नैमित्तिकेनेति. नैतत्, नियोगतो भवति हि भविष्यद् अपि निमित्तम्, यथा वर्षिष्यतीति कृषिगृहकर्मानुष्ठानम्, अपि च तद् दृष्टम्, इदं च वाचनिकं निमित्तम्, तद् यथावचनं भवितुम् अर्हति. स्याद् इति चेयं लिङ् त्रिष्व् अपि कालेषु भवति. तस्माद् भविष्यद् अपि निमित्तम्. यत् तु जगत्सामेति कर्मान्तरम्, तत्सामान्याद् रथन्तरसामापि कर्मान्तरम् इति. जगत्साम, असंभवात् कर्मान्तरं संभवति, रथन्तरसाम्नो बृहत्साम्नश् च ज्योतिष्टोमस्याभिधानम्, तस्मान् न कर्मान्तरम् इति.

[१७२]{*२/२९६*}

NOTES:

  • {२/२९६: E२: ३,१५१; E४: ३,३२९; E५: २,५५५, E६: १,११८}*


____________________________________________


अवेष्टाव् यज्ञसंयोगात् क्रतुप्रधानम् उच्यते // MS_२,३.३ //

सति राजसूयः, राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति. तं प्रकृत्यामनन्त्य् अवेष्टिं नामेष्टिम्, आग्नेयो ऽष्टाकपालो हिरण्यं दक्षिणेत्येवमादि. तां प्रकृत्य विधीयते, यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाहुतिम् आहुतिं हुत्वाभिघारयेत्, यदि राजन्य ऐन्द्रम्, यदि वैश्यो वैश्वदेवम् इति. तत्र सन्दिह्यते, किं ब्राह्मणादीनां प्राप्तानां निमित्तार्थेन श्रवणम्, उत ब्राह्मणादीनाम् अयं यागो विधीयत इति. कथं निमित्तार्थता भवेत्? कथं वा यागविधानम् इति. यदि राजशब्दो ब्राह्मणादिष्व् अपि केनचित् प्रकारेण, ततो निमित्तार्थता. अथ क्षत्रिय एव, ततः प्रापकाण्य् एवंजातीयकानि श्रवणानि.
किं तावत् प्राप्तम्? निमित्तार्थतेति, तत एवं तावद् उपवर्ण्यते, यौगिको राजशब्द इति, राज्यं यस्य कर्म, स राजा. किं पुना राजकर्म? जनपदपुरपरिरक्षणे, ततश् चोद्धरणे राज्यशब्दम् आर्यावर्तनिवासिनः प्रयुञ्जन्ते. राज्ञः कर्म राज्यम् इति चाभियुक्ता उपदिशन्ति. तेन मन्यामहे, यस्यैतत् कर्म स राजेति, यथा य उदमेघं नाम कंचित् पुरुषं नावेदिषुः, तस्य तु पुत्रम् औदमेघिर् इत्य् एवं विदुः, शक्नुयुस् ते यस् तस्य पिता, स उदमेघ इति कल्पयितुम्, उदमेघपुत्रस्यैवं समभिव्याहारो भवतीति. एवं राज्ययोगाद् राजशब्द इति विज्ञायते.
ननु जनपदपुरपरिरक्षणवृत्तिम् अनुपजीवत्य् अपि क्षत्रिये राजशब्दम् आन्ध्राः प्रयुञ्जन्ते प्रयोक्तारः. न ब्रूमः, न प्रयुञ्जत इति, किं तर्हि कर्मविशेषनिमित्तत्वाद् राजशब्दस्य, तद्योगाद् अपि [१७३]{*२/२९७*} राजशब्दो भवतीत्य् एतद् उपपादयामः. प्रयुञ्जते च तद् युक्ते राजशब्दम् अक्षत्रिये ऽपि, तद् अस्मिन्न् उपपन्ने प्रकरणवशात्, यदिशब्दसमभिव्याहाराच् च राजसूयस्यैव गुणविधानं भविष्यति, न ब्राह्मणस्य वैश्यस्य च कर्मान्तरं विधायिष्यतीति.
अथ वासार्वलौकिकस्य प्रयोगस्य सार्वलौकिकेन प्रयोगेण विरुध्यमानस्याप्रामाण्यं स्यात्, अभ्युपगच्छन्ति हि ते जनपदिनः, सार्वभौमं प्रयोगम्. अपि चाविप्रगीता लौकिका अर्था विप्रगीतेभ्यः प्रत्ययिततरा भवन्ति, तथार्यावर्तनिवासिनां शब्दार्थोपायेष्व् अभियुक्तानाम् अभिव्याहरतां कर्माणि चानुतिष्ठताम् अन्त्यजनपदवासिभ्यो म्लेच्छेभ्यः समीचीनतर आचारो भवति. तस्माद् यौगिको राजशब्दः, निमित्तार्थानि श्रवणानि, राजसूयस्य गुणविधिर् न कर्मान्तरम् इति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - अवेष्टौ तु खलु क्रतुप्रधानं ब्राह्मणादिश्रवणम्, ब्राह्मणादीनाम् अवेष्टियागं विधातुम्, न निमित्तार्थम्. कुतः? अप्राप्तत्वाद् ब्राह्मणवैश्ययोः. कथम् अप्राप्तिः? क्षत्रियस्य राजसूयविधानात्, राजा राजसूयेन यजेतेति. ननूक्तम् - यौगिको राजशब्द इति. एतद् अप्य् अयुक्तम्, यतः जातिवचन इति. ननूभयाभिधाने यदिशब्दसंबन्धात्, प्रकरणाच् च न कर्मान्तरविधानं न्याय्यम् इत्य् उक्तम्. अत्रोच्यते - नोभयाभिधानम् अवकल्पते. कुतः? यदि तावज् जातिशब्दो राजेति, ततः तत्कर्मत्वाज् जनपदपरिपालने राज्यशब्दो भविष्यति, तेनार्यावर्तनिवासिनां प्रयोगो न विरोत्स्यते. अथ यदि राज्यशब्दः परिपालने नित्यसंबद्धो भविष्यति, ततस् तस्य कर्तेति राजशब्दः क्षत्रियजातौ तन्निमित्तो भविष्यति, तत्रान्ध्राणां प्रयोगो न विरोत्य्स्यते. तस्मान् न प्रयोगदर्शनाद् उभाव् अपि राजराज्यशब्दौ जातिपरिपालनाभ्यां नित्यसंबद्धाव् इत्य् अभ्युपगन्तव्यम्. को नु खलु निर्णयः? राजजातीयस्य कर्म [१७४]{*२/२९८*} इत्य् अतः परिपालनं राज्यशब्देनोच्यते, एवं हि स्मरन्तो ऽभियुक्ताः तस्य कर्मेति ष्यञ्प्रत्ययं विदधति, न तु तस्य कर्तेति प्रत्ययलोपं वा, प्रातिपदिकप्रत्यापत्तिं वा समामनन्ति. तस्माद् राज्ञः कर्म राज्यम्, न राज्यस्य कर्ता राजा.
ननु यो यो जनपदपुरपरिरक्षणं करोति, तं तु लोको राजशब्देनाभिवदति. उच्यते - योगाल् लोकः प्रयुङ्क्ते, परिपालने राज्यशब्दः प्रसिद्ध इति, स तु परिपालने राज्यशब्दो राजयोगाद् इत्य् अस्माभिर् उक्तम्, तस्माद् राजशब्दः प्रसिद्धेर् मूलम्, तद्योगाद् राज्यशब्दः, तदयोगाद्{*२/२९९*} अपि ब्राह्मणवैश्ययो राजशब्दः प्रयुज्यते. न त्व् एवं स्मरन्ति, राज्ययोगाद् राजेति.
यत् तूक्तम् - अनुमानाद् राज्यस्य कर्ता यः स राजा, यथा औदमेघेः पितोदमेघ इति. उच्यते - अनुमानात् प्रयोगो बलवान्, राज्यस्य कर्तारं राजेत्य् अनुमिमीमहे, क्षत्रिये तु प्रत्यक्षं प्रयुञ्जानान् उपलभामहे. तथा योगम् अप्य् अनुमिमीमहे, राज्यस्य कर्ता राजेति. राज्ञः कर्म राज्यम् इति तु स्मरन्ति. अनुमिमानाश् च स्मृतिं अनुमिमते स्म, स्मरन्तस् तु प्रत्यक्षम् उपलभन्ते, तेन तत्र स्मृतिर् बलीयसीति. आह - यो यो राज्यं करोति, तत्र राजशब्दं प्रयुञ्जते, न यद् राज्ञः कर्म तद् राज्यम् इति, तेन मन्यामहे, राज्ययोगो राजशदप्रवृत्तौ निमित्तम्, न तु राजयोगो राज्यशब्दप्रवृत्ताव् इति. न ब्रूमः, प्रयोगाद् वयं राजयोगं राज्यशब्दप्रवृत्तौ निमित्तम् अवगच्छाम इति. कथं तर्हि? स्मरणात्, प्रयोगाच् च स्मृतिर् बलीयसी, प्रयोगाद् धि स्मृतिर् अनुमीयेत.
[१७५]{*२/३००*} अपि च राज्ययोगस्य निमित्तता व्यभिचरति, जनपदपरिपालनम् अकुर्वत्य् अपि राजेत्य् आन्ध्रा वदन्तीत्य् उक्तम्. ननु राजयोगाद् राज्यम् इत्य् एतद् अपि व्यभिचरति, न हि राज्ञः स्यन्दितं{*२/३०१*} निमिषितं च सर्वं राज्यम् इत्य् उच्यते. यदि वयं प्रयोगान् निमित्तभावं ब्रूयाम्, तत एवम् उपालभ्येमहि. स्मृत्या तु वयं निमित्तभावं ब्रूमः, तेन यद् यद् राजजातीयस्य कर्म जात्या विशेष्यते, तद् राज्यम् इत्य् अभ्युपगच्छामः. यत् तूक्तम् - आन्ध्रा अपि राज्ययोगाद् राजानम् अभ्युप-गच्छन्तीति, परिहृतम् एतत्, प्रयोगो दुर्बलः स्मृतेर् इति. यद् उक्तम् - आर्यावर्तनिवासिनः, प्रमाणम् इतरेभ्य आचारेभ्य इति. तुल्यः शब्दप्रयोग आचारेष्व् इत्य् उक्तम्. तस्माज् जातिनिमित्तो राजशब्दः, एवं चेद् यज्ञसंयोगात् क्षत्रियस्य राजसूयेन, यागविधिर् अवेष्टिर् इति.

NOTES:

  • {२/२९७: E२: ३,१५४; E४: ३,३३०; E५: २,५५८; E६: १,११८}*
  • {२/२९८: E२: ३,१५७; E४: ३,३३०; E५: २,५६१; E६: १,११९}*
  • {२/२९९: E२,४,५,६: तदयोगाद्}*
  • {२/३००: E२: ३,१६०; E४: ३,३३१; E५: २,५६३; E६: १,१२०}*
  • {२/३०१: E२,४,५,६: स्पन्दितं}*


____________________________________________


आधाने सर्वशेषत्वात्{*२/३०२*} // MS_२,३.४ //

इदं समामनन्ति, वसन्ते ब्राह्मणो अग्नीन् आदधीत, ग्रीष्मे राज्यन्यः, शरदि वैश्य इति{*२/३०३*}. तत्र सन्दिह्यते - किं ब्राह्मणादिश्रवणं निमित्तार्थम्, ब्राह्मणादय आदधाना वसन्तादिष्व् आदधीरन्न् इति, उत ब्राह्मणादीनाम् आधानं विधीयत इति. कथं निमित्तार्थता स्यात्? कथं चाधानविधानम् इति. यदि ब्राह्मणो वसन्त इति पदद्वयं परस्परं संबद्धम्, ततो निमित्तार्थं श्रवणम्. अथ ब्राह्मण आदधीतेति, आधानविधानं ब्राह्मणस्य. एवं राजन्यादिष्व् अपि.
किं तावत् प्राप्तम्? निमित्तार्थं श्रवणम् इति. कुतः? निमित्तसरूपा एते शब्दाः. किं निमित्तसारूप्यम्? ब्राह्मणा[१७६]{*२/३०४*}दीनां वसन्तादिभिः समुच्चारणम्, तच् चाविदितं वेद्यत इति. ननु ब्राह्मणादीनां आदधति नाप्य् अस्ति समुच्चारणम्. वाढम्{*२/३०५*} अस्ति समुच्चारणम्, न त्व् अमीषाम् आधानसंबन्धो न विदितः. केन प्राप्तो विदित इति. कामश्रुतिभिः. काः कामश्रुतयः? अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्येवमादयः. कथमाभिः श्रुतिभिर् आधानं प्राप्तम् इति. उच्यते - सामर्थ्यात्, यथाग्निहोत्रम् अभिनिर्वर्त्यते, तथा कुर्यात्. यथा दर्शपूर्णमासाव् अभिनिर्वर्त्येते, तथा कुर्यात्. न च, गार्हपत्याहवनीयान्वाहार्यपचनादिभ्यो विना, एतानि कर्माणि सिध्यन्ति, समामनन्ति हि, यद् आहवनीये जुहोति, तेन सो ऽस्याभीष्टः प्रीतो भवतीत्येवमादि{*२/३०६*}. तेन सामर्थ्याद् एतद् उक्तं भवति - आहवनीयादि कर्तव्यम् इति, तच् चाधानेन विना न सिध्यतीत्य् आधानम् अपि कर्तव्यम् इत्य् अवगम्यते. तत् केन कर्तव्यम्? यस्य कामश्रुतयः. ताश् चाविषेशेण ब्राह्मणादीनाम्. तस्माद् अमीषाम् आधानसंबन्धो विदित इति. अपि च, उभाभ्यां ब्राह्मणादीनां संबन्धे विधीयमाने वाक्यम् भिद्येत. न हि, तदानीम् एको ऽर्थो विधीयते. अतो निमित्तार्थाः श्रुतय इत्य् एवं प्राप्तम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - आधाने सर्वशेषत्वात्{*२/३०७*} प्रापकाण्याधानस्यैतानि श्रवणानि. कुतः? सर्वकर्मणां शेषभूतम् आधानम् इति न श्रुतिलिङ्गादीनाम् अन्यतमेनोच्यते, किं तर्हि, अग्नीनां सर्वशेषत्वात्, तच्छेषत्वाच् चाधानस्य. किम् अतः? यद्य् एवम्, अग्नयः कामश्रुतिभिः प्राप्नुवन्ति, नाधान्म् इति. नन्व् अग्नीनाम् अभ्युपाय आधानम् इति. उच्यते - नैतेषाम् अर्जने आधानम् एवैको ऽभ्युपायः, किं तर्हि यथान्येषां द्रव्याणाम् उत्पादने [१७७]{*२/३०८*} क्रयणादयश् चाभ्युपायाः, एवम् अग्नीनाम् अपीति न नियोगतः उत्पादनम् एव, तेन पक्षे आधानं प्राप्नोति, पक्षे न. यतरस्मिन् पक्षे ऽप्राप्तिः, ततरः पक्ष उत्पत्तिं प्रयोजयिष्यति ब्राह्मणादीनाम् आधानस्य, ब्राह्मण आत्मार्थम् आदधीतेति यदैतद् वचनम्, तदात्मार्थम् एवाहिता आहवनीयादयो भवन्ति, नान्यथा. एवं च सति, न कृत्रिमेण याचितेन वा कर्माण्य् अग्निहोत्रादीन्य् अनुष्ठातव्यानीति गम्यते. तेनाकृत्रिम एव केवलो ऽग्निस् तेषां साधक इति निश्चीयते. कथं चात्मार्थताधानस्य गम्यत इति. कर्त्रभिप्राये हि क्रियाफल आदधीतेत्य् एतद् आत्मनेपदं संभवति. असत्यस्मिन् वचने कामश्रुतिपरिग्रहे नाधानस्यात्मार्थता भवेत्.
अपि च सतीष्व् एतास्व् आधानश्रुतिषु न कामश्रुतयः शक्नुवन्त्य् अपराम् आधानश्रुतिं कल्पयितुम्, यथा प्राप्तस्याधानस्य पुनःश्रुतयः एता भवेयुः, असतीष्व् एतास्व् आधानश्रुतिम् अपरिगृह्णन्तः{*२/३०९*} कामश्रुतयो ऽशक्यान् अग्निहोत्रादीन् वदन्तीति परिगृह्णीयुर् आधानश्रुतिम्. सतीष्व् एतासु येषाम् आधानम् उक्तम्, तान् अधिकृत्योत्तरकालाः कामश्रुतयो भवन्तीति गम्यते.
अत्राह - अस्ति केवलस्याधानस्य विधायिका श्रुतिः, एवं सपत्नं{*२/३१०*} भ्रातृव्यम् अवर्ति सहते, य एवं विद्वान् अग्निम् आधत्त इति, तया प्राप्तस्य निमित्तार्थानि ब्राह्मणादीनां श्रवणानि भविष्यन्ति. उच्यते - संभारविधानार्था पुनःश्रुतिर् एषा.
नेति ब्रूमः, भिन्नं हीदं वाक्यम् संभारविधानवाक्यात्, अन्यो ह्य् अर्थ आधत्त इति, अन्य अप उपसृजतीति, एकार्थविधाने ह्य् एकं वाक्यं भवति, भिन्नौ चेमाव् अर्थौ, तस्माद् अत्र वाक्यभेद इति.
उच्यते - वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीन् आदधीतेत्य् अस्यां श्रुतौ सत्यां पुनःश्रुतिः केवलस्याधानस्याविधायिका, अपाम् उपसर्जनं तु [१७८]{*२/३११*} विधीयते, तद् एकस्मिन्न् अर्थे विधीयमाने नानेकार्थं भवति. नन्व् आधानस्यैतद् विधानम्, गुणार्था सा पुनःश्रुतिः. नेति ब्रूमः, सा ब्राह्मणादिसंबद्धा प्रथमा श्रुतिः, इयं केवला पुनःश्रुतिः. कुतः? सा हि शब्देन विदधाति, तत्र लिङ्गम् उच्चरन्तीं पश्यामः, इयं प्रशस्तम् आधानम् इत्य् आह. ततः प्रशस्तताम् आधानस्यानुमन्यामहे. एवं च, वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीन् आदधीतेत्य् एषा विधायिका श्रुतिर् इति ब्रूमहे, नैतत् प्रशंसावचनम् अस्मत्पक्षं बाधते, शक्यते ह्य् अन्येन विहितम् अन्येन प्रशस्तम् इति वदितुम्. यदि त्व् एतद् विधायकम् इत्य् उच्यते{*२/३१२*}, ततो ऽस्मत्पक्षं विरुध्येत. कथम्? अज्ञातस्य ज्ञापनं विधानम् एतत्, यदि प्राशंसावचनेनापूर्वं विज्ञाप्येत, तदा लिङ्गा नापूर्वं ज्ञापितं भवेत्, तत्रापूर्वज्ञापनवचनः शब्दः उपरुध्येत. न तु लिङ्गा विहिते प्रशंसावचनम् उपरुध्यते, विहिते ऽपि हि वाक्यान्तरेण प्रशंसावचनम् अवकल्पते. अपि च यल् लिङ्गा विधानम्, तत् श्रुत्या, वाक्येन तु प्रशंसा गम्यते, श्रुतिश् च वाक्याद् बलीयसी.
नन्व् इदम् अपि वाक्यम्, ब्राह्मणो ऽग्नीन् आदधीतेति. उच्यते - स्वपदार्थम् अत्र श्रुतिर् विदधात्य् आधानम्, ब्राह्मणादिसंबन्धेन परपदार्थं प्रशंसति, य एवं सपत्नं{*२/३१३*} भ्रातृव्यम् अवर्ति सहत इति. नन्व् अनेकगुणविधानं त्वया वाक्येनाध्यवसितं भवति. नैष दोषः, अगुणविधिपरे हि वाक्ये भवत्य् अनेकगुणविधानम् इत्य् उक्तम्, तद्गुणास् तु विधीयेरन्न् अविभागाद् विधार्थे न चेद् अन्येन शिष्टा इति{*२/३१४*}. तस्माद् ब्राह्मणादिसंयुक्ता विधायिका श्रुतिः, इयम् अपि केवलस्याधानस्य पुनःश्रुतिः संभारविधानम् उपक्रमितुम् इति सिद्धम्.
यद् उक्तम् - अनेकगुणविधाने वाक्यं भिद्येतेति, यदीमौ गुणविधानविशिष्टौ{*२/३१५*} विधीयेयाताम्, भवेद् वाक्यभेदः, द्वाभ्यां तु विशेषणाभ्यां विशिष्टम् एकम् आधानं विधायिष्यते, [१७९]{*२/३१६*} तेन न भविष्यति वाक्यभेदः. तस्माद् ब्राह्मणादीनां आधानस्य प्रापकाणि श्रवणानीति सिद्धम्.

NOTES:

  • {२/३०२: E१,६; E२,४,५: ऽसर्वशेषत्वात्}*
  • {२/३०३: Tऐत्.Bर्. १.१.२.६-७}*
  • {२/३०४: E२: ३,१६४; E४: ३,३५३; E५: २,५६४; E६: १,१२०}*
  • {२/३०५: E१,५; E२,४,६: बाढम्}*
  • {२/३०६: Tऐत्.Bर्. १.१.१०.५-६}*
  • {२/३०७: E२,४,५,६: ऽसर्वशेषत्वात्}*
  • {२/३०८: E२: ३,१६६; E४: ३,३५४; E५: २,५६९; E६: १,१२१}*
  • {२/३०९: E१,६; E२,४,५: अपरिगृह्णन्त्यः}*
  • {२/३१०: E२,४: संपन्नं}*
  • {२/३११: E२: ३,१६८; E४: ३,३५५; E५: २,५७०; E६: १,१२२}*
  • {२/३१२: E२,४,५,६: उच्येत}*
  • {२/३१३: E२,४: संपन्नं}*
  • {२/३१४: MS १.४.९}*
  • {२/३१५: E१,६; E२,४,५: गुणवाधानविशिष्टौ}*
  • {२/३१६: E२: ३,१७०; E४: ३,३५५; E५: २,५७१; E६: १,१२३}*


____________________________________________


अयनेषु चोदनान्तरं संज्ञोपबन्धात् // MS_२,३.५ //

दर्शपूणमासौ प्रकृत्यामनन्ति, दाक्षायणयज्ञेन यजेत प्रजाकामः, साकंप्रस्थाप्येन{*२/३१७*} यजेत पशुकामः, संक्रमयज्ञेन यजेतान्नाद्यकाम इति{*२/३१८*}. तत्र संदेहः - किं दर्शपूर्णमासयोर् एव गुणात् फलम्, उत कर्मान्तरम् एवंजातीयकम् इति? किं प्राप्तम्? कर्मान्तरम् इति. कुतः? संज्ञोपबन्धात्, यद्य् अपि प्रकरणाद् यजतिशब्दाच् च स एव पूर्वप्रकृतो याग इति गम्यते, तथापि नासाव् एवंसंज्ञक इति यागान्तरं विधेयं गम्यते.

NOTES:

  • {२/३१७: E२,४,५,६, E१ (व्.ल्.,Fन्.): साकंप्रस्थायीयेन}*
  • {२/३१८: Vग्ल्. Tऐत्. S. २.५.४.३}*


____________________________________________


अगुणाच् च कर्मचोदना // MS_२,३.६ //

न च, अत्र गुण उपरुध्यते कश्चित्, यद् विधानार्था चोदना भवेत्, यदि च न यागान्तरम्, आनर्थक्यम् एव. अपि च, यदि गुण उपबध्येत, ततो यागगुणसंबन्धो गम्यत इति तद् अनुष्ठानं विधीयेतेत्य् अननुबध्यमाने{*२/३१९*} यागमात्रं गम्यत इति तद् अनुष्ठानं विहितं गम्यते.

NOTES:

  • {२/३१९: E२,४,५,६: अनुपबध्यमाने}*


____________________________________________


समाप्तं च फले वाक्यम् // MS_२,३.७ //

इतश् च कर्मान्तरम्. कथम्? फले समाप्तं वाक्यम्, प्राजाकामो यजेतेति, प्रजाकामस्य याग उपयो विधीयते. विधीयते चेत्, कर्मान्तरम्.

[१८०]{*२/३२०*}

NOTES:

  • {२/३२०: E२: ३,१७२; E४: ३,३६९; E५: २,५७२; E६: १,१२३}*


____________________________________________


विकारो वा प्रकरणात् // MS_२,३.८ //

दर्शपूर्णमासयोर् एवाधिकार एवंजातीयकः स्याद् दाक्षायणयज्ञादिः, एवं प्रकरणम् अनुगृहीतं भवति.


____________________________________________


लिङ्गदर्शनाच् च // MS_२,३.९ //

लिङ्गम् अप्य् एतम् अर्थं दर्शयति, त्रिंशतं वर्षाणि दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत, यदि दाक्षायणयाजी स्यात्, अथो अपि पञ्चदशैव वर्षाणि यजेत, अत्र ह्य् एव सा संपद्यते, द्वे हि पौर्णमास्यौ यजेत द्वे अमावस्ये, अत्र हि एव खलु सा संपद् भवतीति. यदि दाक्षायणयज्ञो दर्शपूर्णमासाव् एव, एवं तर्हि त्रिंशत्संपदा प्रयोजनम्, ततस् तस्य त्रिंशत्संपदनुग्रहो युज्यते, तस्माद् अपि न कर्मान्तरम्.


____________________________________________


गुणात् संज्ञोपबन्धः // MS_२,३.१० //

यद् उक्तं संज्ञोपबन्धात् कर्मान्तरम् इति, यदि दाक्षायणशब्दो न केनचिद् अपि प्रकारेण दर्शपूर्णमासवचनः शक्यते कल्पयितुम्, तत उच्येत कर्मान्तरम् इति. शक्नोति त्व् आवृत्तिगुणसंबन्धाद् विदितुम्, अयनम् इत्य् आवृत्तिर् उच्यते, दक्षस्य इमे दाक्षाः, तेषाम् अयनं दाक्षायणम्. कः पुनर् दक्षः? उत्साही. तथा साकंप्रस्थाप्ये{*२/३२१*} ऽपि, सहप्रस्थानं गुणसंबन्धः, एवं सर्वत्र. शक्यते चेद् दर्शपूर्णमासयोर् गुणसंबन्धो वदितुम्, किम् इति स एव यागः प्रतीयमानो ऽन्य इत्य् उच्यते? किम् इति वा प्रकरणं बाध्यते.

NOTES:

  • {२/३२१: E१,६; E२,४: साकंप्रस्थायीये, E५: साकंप्रस्थाय्ये}*


____________________________________________


समाप्तिर् अविशिष्टा // MS_२,३.११ //

यद् उक्तम्, फले वाक्यं समाप्तम्, प्रजाकामादेर् यागानुष्ठानं विधीयत इति{*२/३२२*}. नैवम्, अविशिष्टा फले समाप्तिः, यानि [१८१]{*२/३२३*} अन्यानि मुक्तसंशयानि गुणे फलस्य विधायकानि वाक्यानि गुणस्य फलवचनानि पर्यवसितानि (यथा दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्, इत्येवमादीनि){*२/३२४*}{*२/३२५*}, तैर् एतद् अविशिष्टम्, अत्रापि हि गुणात् फलम् उच्यते. कथं नैतद् एवं संबध्यते, प्रजाकामस्य यज्ञम् अनुतिष्ठेद् इति? कथं तर्हि प्रजाकामस्यावृत्तियज्ञम् अनुतिष्ठेद् इति, आवृत्तियज्ञ इति यज्ञावृत्ति-संबन्धो ऽनुष्ठातव्यो निर्दिश्यते, न यज्ञः? तस्मात् प्रकृतयोर् दर्शपूर्णमासयोर् गुणात् फलम् उच्यते, न यागान्तरं विधीयत इति. एवं साकंप्रस्थाप्ये{*२/३२६*} संक्रमयज्ञे च द्रष्टव्यम् इति.

NOTES:

  • {२/३२२: Vग्ल्. MS २.३.७}*
  • {२/३२३: E२: ३,१७५; E४: ३,३७४; E५: २,५७५; E६: १,१२४}*
  • {२/३२४: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*
  • {२/३२५: Vग्ल्. Tऐत्.Bर्. २.१.५.६}*
  • {२/३२६: E१,६; E२,४: साकंप्रस्थायीये, E५: साकंप्रस्थाय्ये}*


____________________________________________


संस्कारश् चाप्रकरणे ऽकर्मशब्दत्वात् // MS_२,३.१२ //

अनारभ्याधीयते किंचित्, वाक्यं श्वेतम् आलभेत भूतिकामः{*२/३२७*}; सौर्यं चरुं निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकामः{*२/३२८*}; दर्शपूर्णमासयोर् अप्य् आमनन्ति - ईषाम् आलभेत; चतुरो मुष्टीन् निर्वपतीति. तत्रायम् अर्थः सांशयिकः, किं दर्शपूर्णमासिके{*२/३२९*} आलम्भे आलम्भो गुणविधिर् दर्शपूर्णमासिके{*२/३३०*} च निर्वापे निर्वापो गुणविधिर् उत न प्रकृतिम् अपेक्षते इतरश् चेतवरश् चेति? यदा न प्रकृतिम् अपेक्षते, तदापि किं यावद् उक्ते, उत यजिमत्य् एते कर्मणीति?
किं तावत् प्राप्तम्? प्रकृतयोर् आलम्भनिर्वापयोर् गुणविधीति. कुतः? अकर्मशब्दत्वात्, नात्र कर्मणो विधायकः [१८२]{*२/३३१*} शब्दो ऽस्ति. नन्व् आलभेत निर्वपेद् इति च. नैतौ विधाताराव् अविदितस्यार्थस्य वक्ता विधायको भवति, न चैतयोर् अविदितो ऽर्थः, आलम्भः कर्तव्यः, निर्वापः कर्तव्य इति. तस्माद् अनुवदितारौ. किम् अर्थम् अनुवदतः? आलम्भने श्वेतं विधातुम्, निर्वापे च चरुम्. तस्मान् नालम्भान्तरं निर्वापान्तरं च. प्रकृतयोर् एव गुणविधीति.

NOTES:

  • {२/३२७: Tऐत्.S. २.१.१.१}*
  • {२/३२८: Tऐत्.S. २.३.२.३}*
  • {२/३२९: E१,६; E२,४,५: दार्शपूर्णमासिके}*
  • {२/३३०: E१,६; E२,४,५: दार्शपूर्णमासिके}*
  • {२/३३१: E२: ३,१७५; E४: ३,३७५; E२: २,५७७; E६: १,१२५}*


____________________________________________


यावद् उक्तं वा, कर्मणः श्रुतिमूलत्वात् // MS_२,३.१३ //

न चैतद् अस्ति, प्राकृतयोर् गुणविधीति, किं तर्ह्य् आलम्भान्तरं विधीयत इति निर्वापान्तरं च, यद्य् आलम्भनिर्वापौ विधीयेते, ततो न प्राकृतौ तौ विहितौ. यदि न विधीयेते, ततः प्राकृतौ लक्ष्येते, याव् आलम्भनिर्वापौ कर्तव्याव् इति, ततः तौ लक्षयित्वा श्वेतो विधातव्यो भवति, चरुश् च, तौ च भूतिकामस्य ब्रह्मवर्चसकामस्य चेति द्वाव् अप्य् अथा विधेयौ स्याताम्, तत्र वाक्यम् भिद्येत. अथ वा यो ऽसौ विधायकः शब्दः, स लक्षयितव्योपयुक्त इति विधायकाभावाद् एको ऽप्य् अर्थो न शक्यते विधातुम्. अथ स एव लक्षयिष्यति, तेनैव च विधायिष्यते गुण इति. न, मिथो विधानलक्षणसंबन्धो ऽवकल्पते. अथ धात्वर्थो ऽनुवादः, प्रत्ययो विधातुम् इष्यत इत्य् उच्यते, य आलम्भः स एतद्गुणः कर्तव्य इति. तथापि न प्राकृतो लक्ष्येत, लौकिको ऽपि ह्य् आलम्भो ऽस्ति, प्रत्ययार्थे ऽनूद्यमाने प्राकृतो ऽनूद्येतेति, स हि कर्तव्यो निर्ज्ञातो न लौकिकः, अतो न प्राकृतानुवादो घट इति यावद् उक्तम् आलम्भमात्रं निर्वापमात्रं{*२/३३२*} चापूर्वं कर्तव्यम्, कर्मणः श्रुतिमूलत्वात्, श्रुतिमूलं हि कर्मेत्य् उक्तम्, चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्म इति{*२/३३३*}. तस्मात् कर्मान्तरे.
[१८३]{*२/३३४*}

NOTES:

  • {२/३३२: E२,४ ओम्. निर्वापमात्रं}*
  • {२/३३३: MS १.१.२}*
  • {२/३३४: E२: ३,१७८; E४: ३,३८३; E५: २,५७९; E६: १,१२५}*


____________________________________________


यजतिस् तु द्रव्यफलभोक्तृसंयोगाद् एतेषां कर्मसंबन्धात् // MS_२,३.१४ //

यद् उक्तम्, न प्राकृतयोर् गुणविधीति, एतद् गृह्णीमः. यत् तूक्तम्, आलम्भमात्रं विधीयते,
निर्वापमात्रम् इति, एतद् अपजानीमहे, यजिमती एते कर्मणीति. कुतह्? द्रव्यफलभोक्तृसंयोगाद्
(द्रव्यदेवतासंयोगात्){*२/३३५*}, द्रव्यदेवतासंयोगो ऽत्र विधीयते, भूतिकामस्य ब्रह्मवर्चस्कामस्य च. कथम्? न हि, इदम् एवोच्यते, ततः श्वेतम् आलभेतेति, यदि ह्य् एतावद् एवोच्येत, ततः श्वेतालम्भसंबन्धो ऽवगम्यते, इह हि श्वेतं वायव्यम् आलभेतेत्य् उच्यते, तेन श्वेतवायव्यसंबन्धो विधीयते, यथा पटं वयेति पटवयनसंबन्धो{*२/३३६*} विधेयो ऽवगम्यते, पटं दीर्घं वयेति पटस्य दीर्घता विधीयते, दीर्घशब्दप्रयोगात्, एवम् इहापि सौर्यवायव्यशब्दप्रयोगाद् द्रव्यदेवताभिसंबन्धो विधेय इति गम्यते, इतरथा देवताशब्दः प्रमादसमाम्नात इति गम्यते.
नन्व् अत्रापि श्वेतं वायव्यं कुर्यात्, तं चालभेतेत्य् अर्थद्वयविधानाद् भिद्येतैव वाक्यम्. नेति ब्रूमः, न ह्य् आलभेतेत्य् अस्यायम् अतिभारः, यद् द्रव्यदेवतासंबन्धेन पुरुषप्रयत्नं ब्रूयात्, तं चालभेतेत्य् अर्थविशिष्टम्. श्रुत्यैव हि पुरुषप्रयत्नो विशिष्टो गम्यते, वाक्येन च द्रव्यदेवताश्रय इति नात्र द्वाभ्यां वाक्याभ्यां प्रयोजनम्, यथा रक्तम् अश्वं योजयेति यदा गुणविधिपरं भवति वाक्यम्, तदा द्वाभ्यां वाक्याभ्यां प्रयोजनम्, गुणद्वयविधाने. अथ शोणमानयेत्य् उच्यते, तत्र गुणविधिपरे ऽपि वाक्ये पर्यवसित एव गुणद्वयविधानम्, श्रुत्यैव विशिष्टगुणद्रव्यस्य प्रतीतत्वात्, न भवत्य् एकस्य वाक्यस्यातिभारः, एवम् इहापीति. संबन्धश् च बहुभिः पदैर् विशिष्ट एक एवोच्यत इत्य् एकार्थत्वम्, विभज्य[१८४]{*२/३३७*}मानानि चात्र पदानि साकाङ्क्षाणीत्य् उपपन्नम् एकवाक्यत्वम्, न च, यागम् अन्तरेण देवतायै द्रव्यं सङ्कल्पितव्यम्, इत्य् एष संबन्धो ऽवकल्पते. तस्माद् यजिमती एते कर्मणीति.

NOTES:

  • {२/३३५: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*
  • {२/३३६: E२,४ (व्.ल्.): पटवानसंबन्धो}*
  • {२/३३७: E२: ३,१७९; E४: ३,३८४; E५: २,५८२; E६: १,१२६}*


____________________________________________


लिङ्गादर्शनाच् च // MS_२,३.१५ //

लिङ्गं खल्व् अप्य् एतम् अर्थं दर्शयति, सौमारौद्रं चरुं निर्वपेद् इति{*२/३३८*} प्रकृत्य, परिश्रिते याजयेद् इति{*२/३३९*} परिश्रयणविधिः, एतस्य वाक्ये यजतिशब्देन सङ्कीर्तनम् अवकल्पते, यदि यजिमती एते कर्मणी. अथ प्रकृतौ गुणविधानं यावद् उक्तं वा, यजतिशब्देनानुवादो नावकल्पेत. तस्माद् अवगच्छामो यजिमतीति.

NOTES:

  • {२/३३८: Tऐत्.S. २.२.१०.१}*
  • {२/३३९: Tऐत्.S. २.२.१०.२}*


____________________________________________


विशये प्रायदर्शनात् // MS_२,३.१६ //

किम् इहोदाहरणम्? न तावत् शूत्रेणैव परिगृहीतम्, यथा, अवेष्टौ यज्ञसंयोगात् क्रतुप्रधानम् उच्यत इति{*२/३४०*}. नापि च साध्यं प्रतिज्ञातम्, यथा, अयनेषु चोदनान्तरम् इति{*२/३४१*}{*२/३४२*}. केवलं विशये संशये प्रायदर्शनं हेतुर् इति निर्दिश्यते, कस्यायं हेतुर् इति न विजानीमः. प्रकृतं यजिमद् एतत् कर्मेति{*२/३४३*}, तद् अपि न संबन्ध्यमानम् इव पश्यामः, तद् एतद् अगमकं{*२/३४४*} सूत्रम् एव तावद् अनर्थकम्. अथ कात्र प्रतिज्ञा? कश् च सन्देह इति वक्तव्यम्. वृत्तिकारवचनात्, प्रतिज्ञां संशयं चावगच्छामः. अत्र भगवान् आचार्य इदम् उदाहृत्य वत्सम् आलभेत वत्सनिकान्ता हि पशव इति{*२/३४५*}, इमं संशयम् उपन्यस्यति स्म, किं यजिमदभिधान एष आलभतिः, उतालम्भमात्रवचन इति? उपपद्यते चैतद् उदाहरणम्, [१८५]{*२/३४६*} संशयश् च. तत्र च पूर्वपक्षं प्रतिजानीते स्म, यजिमद् अभिधान इति. इदं तु प्रत्युदाहरणसूत्रं पूर्वस्याधिकरणस्य, नात्र पूर्व-पक्षेणातीव प्रयोजनम्, तथापि पुरुषाणाम् उच्चावचबुद्धिविशेषान् आलोच्य भवति मन्दानां सामान्यतोदृष्टेनाप्य् आशङ्का, सापि निवर्तनीया, न हि, मन्दविषेण वृश्चिकेनापि दष्टो म्रियेत न जातुचित् कदापि, तत्र चिकित्सा नादरेण कर्तव्या भवेत्. अतस्तां निवर्तयितुं पूर्वपक्षम् उपन्यस्यति स्म, आलभतिर् अस्माभिः प्राणिसंयुक्तो यजिमद् अभिधानो दृष्टः, अयम् अप्य् आलभतिः प्राणिसंयुक्तः एव, तेनायम् अपि यजिमद्वचन एवेति भवति कस्यचिद् आशङ्का. अथ वा यजिमदभिधानो दृष्ट आलभतिः प्राणिसंयुक्तः, तस्यायम् अनुवादो वत्सविधानार्थः, तथा च फलम् न कल्पयितव्यं भविष्यतीति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - अस्मिन् संशये आलम्भमात्रं संस्कारः. कुतः? प्रायदर्शनात्, यत्रान्यान्य्{*२/३४७*} अपि संस्कारकर्माणि प्रायभूतानीत्य् उच्यन्ते, तत्रैतद् अपि श्रूयते. प्रायाद् अपि चार्थनिश्चयो भवति, यथा, अग्र्यप्राये लिखितो ऽग्र्य इति गम्यते. ननु लिङ्गं प्रायदर्शनम्, कथम् अनेन सिद्धिर् इति. उच्यते - यथा प्रायदर्शनेन सिध्यति, तथा वर्णयितव्यम्. कथं च प्रायदर्शनं हेतुः? न्यायतः प्राप्तौ सत्याम्. कः पुनर् न्यायः? देवतासंबन्धाभावान् न यागवचनो ऽदृष्टार्थत्वाच् च, वत्स आलभ्यमानो गां प्रस्तावयिष्यतीति. तस्माद् एवं न्यायप्राप्ते प्रायदर्शनं द्योतकं भवति. तस्माद् आलम्भमात्रं संस्कारः.

NOTES:

  • {२/३४०: MS २.३.३}*
  • {२/३४१: E२,४,६ ओम् इति}*
  • {२/३४२: MS २.३.५}*
  • {२/३४३: Vग्ल्. MS २.३.१४}*
  • {२/३४४: E२: गमकं}*
  • {२/३४५: Vग्ल्. Tऐत्.S. २.१.४.८}*
  • {२/३४६: E२: ३,१८१; E४: ३,३८८; E४: २,५८३; E६: १,१२७}*
  • {२/३४७: E२,४: अत्रान्यान्य्}*


____________________________________________


अर्थवादोपपत्तेश् च // MS_२,३.१७ //

अर्थवादश् च भवति, वत्सनिकान्ता हि पशव इति{*२/३४८*}, [१८६]{*२/३४९*} यस्माद् वत्सप्रियाः पशवः, तस्माद् वत्स आलब्धव्य इति, यदि गां प्रस्तावयितुम्{*२/३५०*} आलभ्यते, तत्रैतद् वचनम् अवकल्पते, अथ संज्ञपयितुम्, तत्रैवंजातीयकं वचनं नोपपद्यते. तस्माद् अप्य् आलम्भमात्रं संस्कार इति सिद्धम्.

NOTES:

  • {२/३४८: Vग्ल्. Tऐत्.S. २.१.४.८}*
  • {२/३४९: E२: ३,१८३; E४: ३,३९३; E५: २,५८५; E६: १,१२८}*
  • {२/३५०: E१,६; E२,४,५: प्रस्नावयितुम्}*


____________________________________________


संयुक्तस् त्व् अर्थशब्देन तदर्थः श्रुतिसंयोगात् // MS_२,३.१८ //

अस्त्य् अग्निः, तत्र नैवारश् चरुर् भवति, इत्य् उक्त्वा, यद् एनं चरुम् उपदधातीति समामनन्ति. तत्र सन्दिह्यते, किं चरुर् यागार्थो यागं कृत्वावशिष्ट उपधातव्यः, उतोपधानार्थ एवेति. यागार्थ इति ब्रूमः, चरोर् हि प्रसिद्धं कार्यं यागो नोपधानम्. उच्यते - यद्य् अपि यागार्थता चरोः प्रसिद्धा, तथापि देवतावचनसंबन्धाभावाद् यजतिशब्दासंबन्धाच् च न यागार्थतेति गम्यते. तद् उच्यते - तस्यैव वाक्यशेषे श्रूयते, बृहस्पतेर् वा एतद् अन्नं यन् नीवारा इति, तेन देवतावचनेन सन्निहितेनैकवाक्यता भविष्यतीति बृहस्पतिदेवताक उपधातव्य इति. तस्माद् यागार्थश् चरुर् इत्य् एवं प्राप्तम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - संयुक्तस् त्व् अर्थशब्देन कार्यशब्देनोपदधातीति तद् अर्थः एव स्याद् उपधानार्थः. उपदधातिना चास्य प्रत्यक्षम् एकवाक्यत्वम्, परोक्षं देवतावचनेनानुमेयम्, चरुम् उपदधातीति हि प्रत्यक्षं वाक्यम्. बार्हस्पत्यम् उपदधातीत्य् आनुमानिकम्. तस्मात् कृत्स्नश् चरुर् उपधातव्यः, ततश् च्चेत् किंचिद् इज्यायां विनियुज्येत, तद् अन्यत्र श्रुतम् अन्यत्र कृतं भवेत्. यत् तु बार्हस्पत्या नीवारा इति, अर्थवादः स इति. यत् तूक्तम् - प्रसिद्धा चरोर् यागार्थतेति, प्रसिद्धिर् वाक्येन बाध्यते. तस्माद् उपधानार्थ इति सिद्धम्.

[१८७]{*२/३५१*}

NOTES:

  • {२/३५१: E२: ३,१८६; E४: ३,३९८; E५: २,५८७; E६: १,१२८}*


____________________________________________


पात्नीवते तु पूर्वत्वाद् अवच्छेदः // MS_२,३.१९ //

त्वाष्ट्रं पात्नीवतं विधायेदम् उच्यते{*२/३५२*}, यत् पर्यग्निकृतं पात्नीवतम् उत्सृजन्तीति. तत्र सन्देहः, किं त्वाष्ट्रस्य पर्यग्निकृतस्यैष उत्सर्गो विधीयते, उत तस्माद् यागान्तरम् इति. यदि पर्यग्निकृतम् उत्सृजन्तीति पदद्वयं परस्परेण संबद्धम्, ततस् त्वाष्ट्रस्योत्सर्गः, अथ पात्नीवतशब्द उत्सृजतिना संबध्येत, ततो यागान्तरम्.
किं तावत् प्राप्तम्? यागान्तरम् इति. कुतः? पूर्वस् त्वाष्ट्रः पात्नीवतश् च, उभयविशेषणविशिष्टः कथं पात्नीवतशब्देनानूद्येत. अपि च त्वाष्ट्रस्योत्सर्गे विधीयमाने पर्यग्निकृतम् इति विशेषणं नावकल्पेत. अतो ब्रूमः - पर्यग्निकृतस्य पात्नीवतता विधीयते, स एव याग इति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - न कर्मान्तरम्, पूर्वस्यैवोत्सृजतिशब्देनावच्छेदो विधीयते. किम् एवं भविष्यति. यजिमत्ता तावत् कल्पयितव्या न भविष्यति, उत्सृजतिशब्दश् च श्रुत्योत्सर्गं विदधद् वाक्येन न बाधितो भविष्यति, कर्मान्तरपक्षे वाक्येन पात्नीवततायां विधीयमानायाम् अर्थात् प्राप्त उत्सर्गो धातुनानूद्येत. अपि च पर्यग्निकृतस्य पात्नीवतता पूर्वस्य विदितैव, सा विधातुम् न शक्यते. तस्मात् पूर्वस्य कर्मणो ऽवच्छेदः. यत् तूक्तम्, त्वाष्ट्रस्योत्सर्गो विधीयमाने पर्यग्निकृतम् इति विशेषणं तावन् नावकल्पेतेति, नैष दोषः, अतन्त्रम् एवात्र पात्नीवतशब्दो
नासौ विशेष्यते, अत एव त्वाष्ट्रः पात्नीवत उभयविशेषणविशिष्टः केवलेन पात्नीवतशब्देन लक्षणयानूद्येतेति न दोषः. तस्माद् अवच्छेद इति सिद्धम्.

[१८८]{*२/३५३*}

NOTES:

  • {२/३५२: Vग्ल्. Kआठ.S. ३०.१}*
  • {२/३५३: E२: ३,१८९; E४: ३,४०६; E५: २,५९१; E६: १,१२९}*


____________________________________________


अद्रव्यत्वात् केवले कर्मशेषः स्यात् // MS_२,३.२० //

न कस्यचिद् अपि प्रकरणे श्रूयते, एष वै हविषा हविर् यजते यो ऽदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजत इति, तथा परा वैतस्यायुः प्राण एति यो ऽंशुं गृह्णातीति{*२/३५४*}. तत्र सन्देहः, किं यागान्तरम् एतद् ग्रहणकम्, उत ज्योतिष्टोमयागे ग्रहविधिर् इति.
किं प्राप्तम्? यागान्तरम् इति. कुतः? अपूर्वनामधेयसंयोगात्, न प्रकृताव् एतन् नामधेयको यागो ऽस्ति, न ग्रहः कश्चिद् यो ऽभ्यस्येत. तस्माद् यागान्तरम्. ननु द्रव्यदेवतं न श्रूयते. मा भूद् द्रव्यदेवतम्, साक्षाद् एव यजतिशब्दो विद्यते. तस्मात् कर्मान्तरम् अदाभ्यसंज्ञकम्, अंशुसंज्ञकं च यागं करोतीत्य् एवं प्राप्तम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - अद्रव्यदेवताके केवले नामधेये श्रूयमाणे ब्रूमः, ज्योतिष्टोमे एव ग्रहाभ्यासविशेषविधानम् इति. कुतः? एतत् तावद् ग्रहस्य नामधेयं न यागस्य, ग्रहणेन साक्षात् संबन्धात्, व्यवहितत्वाद् यागस्य. अंशुर् इति च मुक्तसंशयम् एव ग्रहनामधेयम्, न च ग्रहभेदे यागभेदो भवति, न च, द्रव्यदेवतं श्रूयते. यतो गृह्णातिर् यजिमद्वचनो भवेत्, यद् अप्य् उक्तम्, साक्षाद् अत्र यजतिशब्दो विधायक इति, नैवं शक्यं कर्मान्तरं विधातुम्, विहितयागवचनो हि सः, विशेषाभावात्. तस्माद् यजतिना ज्योतिष्टोम एवोच्यते, अंश्वदाभ्यशब्दाभ्याम् अप्य् अपरौ ग्रहाभ्यासौ विधीयेत इति सिद्धम्.

[१८९]{*२/३५५*}

NOTES:

  • {२/३५४: Tऐत्.S. ३.३.४.१}*
  • {२/३५५: E२: ३,१९१; E४: ३,४११; E५: २,५९४; E६: १,१३०}*


____________________________________________


अग्निस् तु लिङ्गदर्शनात् क्रतुशब्दः प्रतीयेत // MS_२,३.२१ //

अस्त्य् अग्निः, य एवं विद्वान् अग्निं चिनुत इति, एवं विधाय श्रूयते, अथातो ऽग्निम् अग्निष्टोमेनैवानुयजति, तम् उक्थेन, तम् अतिरात्रेण, तं षोडशिनेत्येवमादि{*२/३५६*}. तत्र सन्देहः, किम् अयम् अग्निशब्दो यागवचनो ज्योतिष्टोमादिभ्यः कर्मान्तरं चिनुत इत्य् आख्यातेन विधीयते, उत द्रव्यवचनो ज्योतिष्टोमादिषु गुणविधानम् इति.
किं प्राप्तम्? यागवचन इति. कुतः? लिङ्गदर्शनात्, लिङ्गं हि दृश्यते, अग्नेः स्तोत्रम् अग्नेः शस्त्रम् इति तथा, षडुपसद्ः ऽग्नेः चित्यस्य भवन्तीति, यस्य स्तोत्रं शस्त्रम् उपसदश् च तस्याग्निशब्दो वाचक इति गम्यते, यागस्यैतत् सर्वम्, तस्मात् यागवचन इति. ननु लिङ्गम् असाधकम्, प्राप्तिर् उच्यताम् इति. अत्रोच्यते - अथातो ऽग्निम् अग्निष्टोमेनैवानुयजतीति यागम् अभिनिवर्तयतीत्य् उच्यते, तम् अग्निम् इति विशिनष्टि. तस्माद् अग्निसंज्ञक इति गम्यते. अनुशब्दो ऽप्य् उपसर्गो यजतेर् विशेषक एवम् उपपद्यते, यद्य् अग्निर् यागः. तस्मात् क्रतुशब्दः प्रतीयेत.

NOTES:

  • {२/३५६: Tऐत्.S. ५.५.२.१}*


____________________________________________


द्रव्यं वा स्याच् चोदनायास् तदर्थत्वात् // MS_२,३.२२ //

द्रव्यं वाग्निशब्देनोच्येत. कतमद् द्रव्यम्? यद् एतज् ज्वलनः, अत्र ह्य् एष प्रसिद्धः. चिनुत इत्य् एषा हि चोदना चयनार्था न यजत्य् अर्थं शक्नोति वदितुम्, चयनेनैनं संस्कुरुते चितौ स्थापयतीति. अनुशब्दश् च पश्चाद् अर्थो भविष्यति, चयने निर्वृत्ते पश्चाद् अग्निष्टोमेन यागेन यजतीति.

[१९०]{*२/३५७*}

NOTES:

  • {२/३५७: E२: ३,१९३; E४: ३,४१७; E५: २,५९७; E६: १,१३०}*


____________________________________________


तत्संयोगात् क्रतुस् तदाख्यः स्यात् तेन धर्मविधानानि // MS_२,३.२३ //

यत् तु लिङ्गदर्शनम् उक्तम्, यागवचनो ऽग्निशब्द इति, तत् तेष्व् एव लिङ्गसंयुक्तेषु वचनेषु, न सर्वत्र, तेषु चित्याग्निसंयोगात्, यागे लक्षणशब्दः, तेन क्रतुवचनानि तद्धर्मविधानानीत्य् अदोषः.


____________________________________________


प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् // MS_२,३.२४ //

कुण्डपायिनाम् अयने श्रूयते, मासम् अग्निहोत्रं जुहोति, मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत इत्येवमादि. तत्र सन्दिह्यते, किं नियते ऽग्निहोत्रे नियतयोश् च दर्शपूर्णमासयोर् मासो विधीयते कालः, अथ किं नियताग्निहोत्रान् नियताभ्यां च दर्शपूर्णमासाभ्यां कर्मान्तरविधानम् इति.
किं तावत् प्राप्तम्? नियतेषु कालविधिर् इति. कुतः? कालविधिसरूप एष शब्दो मासम् इति. कथं कालविधिसरूपता? यद् अग्निहोत्रं जुहोतीति विदितम्, मासम् इत्य् अविदितम्. एवं चाग्निहोत्रशब्दो दर्शपूर्णमासशब्दश् च नार्थान्तरवृत्तौ भविष्यतः, तस्मात् कालविधिः. ननु कुण्डपायिनाम् अयनप्रकरणं बाध्येतैवम्. कामं बाध्यताम्, वाक्यं हि बलवत्तरम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - प्रकरणान्तरे श्रूयमाणं वाक्यं यस्य प्रकरणे, तस्य वाचकं भवितुम् अर्हति. ननु प्रत्यक्षो ऽग्निहोत्रस्य दर्शपूर्ण[१९१]{*२/३५८*}मासयोश् च गुणविधिः. न, इत्य् उच्यते. कथम्? उपसिद्धश् चरित्वेति ह्य् उक्त्वेदम् अभिधीयते, न च, उपसदो ऽग्निहोत्रस्य दर्शपूर्णमासयोश् च सन्ति. तस्माद् अशक्यस् तत्र मासविधिः. अथोच्यते, उपसदो ऽपि विधीयन्त इति. तथा गुणविधानार्थो ऽस्मिन् वाक्ये ऽनेकगुणविधानाद् वाक्यं भिद्येत. अस्मिन् पक्षे पुनर् अतन्त्रम् अग्निहोत्रशब्दो न कर्म विशेक्ष्यति, तेन वाक्यभेदो न भविष्यति. तस्मात् कर्मान्तरम् इति सिद्धम्.

NOTES:

  • {२/३५८: E२: ३,१९५; E४: ३,४१९; E५: २,५९९; E६: १,१३१}*


____________________________________________


फलं चाकर्मसन्निधौ // MS_२,३.२५ //

अनारभ्य किंचिच् छ्रूयत आग्नेयम् अष्टाकपालं निर्वपेद् रुक्कामः{*२/३५९*}; अग्नीषोमीयम् एकादशकपालं निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकामः{*२/३६०*}; ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर्वपेत् प्रजाकाम इति{*२/३६१*}. अत्र सन्दिह्यते, किं प्राकृतेष्व् आग्नेयादिषु फलं विधीयते, उत प्राकृतेभ्यः कर्मान्तराण्य् एतानि?
किं प्राप्तम्? प्राकृतेषु फलविधिर् इति. कुतः? विदिता आग्नेयादयः प्रत्यभिज्ञायन्ते, तस्मात् तेषाम् अनुवादः फलसंबन्धार्थ इति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - फलं च भेदकम् अकर्मसन्निधौ श्रूयमाणम्. कथम्? अनुवादे सति न शक्येत फलं विधातुम्, विधायकस्याभावात्, न हि, अविधीयमानो ह्य् उपायो रुचो भवतीति गम्यते. अपि च रुक्कामे ऽत्र विधीयमाने कामस्य [१९२]{*२/३६२*} अनित्यत्वात्, आग्नेयादीनां नित्यत्वात् संबन्धो नावकल्पेत. एवं सर्वत्र. तस्मात् कर्मान्तराणि.

NOTES:

  • {२/३५९: Vग्ल्. Tऐत्.S. २.२.३.३}*
  • {२/३६०: Tऐत्.S. २.३.३.३}*
  • {२/३६१: Tऐत्.S. २.२.१.१}*
  • {२/३६२: E२: ३,२०१; E४: ३,४३०; E५: ६०२; E६: १,१३१}*


____________________________________________


सन्निधौ त्व् अविभागात् फलार्थेन पुनःश्रुतिः // MS_२,३.२६ //

अस्त्य् अवेष्टिः, आग्नेयो ऽष्टाकपालः पुरोडाशो भवतीत्येवमादिः, तां प्रकृत्योच्यते, एतयान्नाद्यकामं याजयेतेति. तत्र सन्देहः - किं कर्मान्तरम् अवेष्टेर् उतावेष्टिर् एवेति? किं प्राप्तम्, कर्मान्तरम् इति, उक्तेन न्यायेन. एवं प्राप्ते ब्रूमः - सन्निधौ फलार्थेन पुनःश्रुतिर् अवेष्टेर् एव, न कर्मान्तरम् इति. कुतः? अविभागात्, एतयेत्य् एष शब्दो न शक्नोत्य् अवेष्ट्या विभक्तं यागम् अन्यं वक्तुम्, सन्निहितस्य प्रतिनिर्देशक एष शब्दः. तस्माद् अवेष्टिर् एवान्नाद्यकामस्य विधीयत इति. किं प्रयोजनम्? यद्य् अवेष्टिः, आग्नेयादीनि हवींषि. अथ कर्मान्तरम्, अन्यहविष्को याग इति.


____________________________________________


आग्नेयसूक्तहेतुत्वाद् अभ्यासेन प्रतीयेत // MS_२,३.२७ //

दर्शपूर्णमासयोर् आग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्याभ्यां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवतीति विधाय पुनर् उच्यते, आग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां भवतीति. तत्र सन्देहः - किम् अमावास्यायां द्विर् आग्नेयेन यष्टव्यम्, उत सकृद् इति. किं प्राप्तम्? आग्नेयसूक्तहेतुत्वाद् अभ्यासेन प्रतीयते, एकस्यैवं पुनःश्रुतिर् अविशेषाद् अनर्थकं हि स्याद् इति{*२/३६३*}.

[१९३]{*२/३६४*}

NOTES:

  • {२/३६३: MS २.२.२}*
  • {२/३६४: E२: ३,२०४; E४: ३,४४१; E५: २,६०५; E६: १,१३२}*


____________________________________________


अविभागात् तु कर्मणा{*२/३६५*} द्विर् उक्तेर् न विधीयते // MS_२,३.२८ //

नैतद् अस्ति, पुनर् अभ्यसितव्य आग्नेय इति. कुतः? न, अभ्यासस्य वाचकः शब्दो ऽस्तीति. नन्व् आग्नेयः पुनरुच्चरितः परं कर्म विधास्यति. नेति ब्रूमः, शब्दः पुनरुच्चरितो{*२/३६६*} न पुनर् अर्थः कर्तव्य इति शक्नोति वदितुम्, यो ऽस्य प्रथमम् उच्चरितस्यार्थः, शतकृत्वो ऽप्य् उच्चरितस्य स एवार्थो भविष्यति, नान्यः. ननु विहितम् एव पुनर् विशिष्टं विदधद् अनर्थको भवति. भवतु कामम् अनर्थकत्वम्, न त्व् अन्यं शक्नोति वदितुम्, भवेद् उपपन्नम् अनर्थकत्वम्, न त्व् अर्थान्तरवचनता. तस्मान् न द्विर् अभ्यस्येतेति.

NOTES:

  • {२/३६५: E१,६; E२,४,५: कर्मणो}*
  • {२/३६६: E२,४: पुनरुच्चारितो}*


____________________________________________


अन्यार्था वा पुनःश्रुतिः // MS_२,३.२९ //

अथ वा, नानर्थिका पुनःश्रुतिः, अर्थवादार्था भविष्यतीत्य् उच्यते. किम् अर्थवादेन प्रयोजनम्? यदा पूर्वेनैव वाक्येन सार्थवादकेन विहितः आग्नेयः, कमन्यम् अर्थं विधातुम् श्रुतिः{*२/३६७*} प्रयुज्येत? श्रुतिमात्रं{*२/३६८*} यन् न कस्यचिद् विधानार्थम्, तद् अनर्थकम्, इत्य् उक्तम्, आम्नायस्य क्रियार्थत्वाद् आनर्थक्यम् अतदर्थानाम् इति{*२/३६९*}, श्रुतश् चाश्रुतश्{*२/३७०*} च तावान् एव सो ऽर्थः, यथा श्रुता चाश्रुता{*२/३७१*} च देवता अङ्गभावं साधयति, एवम् एतद् इति. तद् उच्यते - अन्यार्था वा पुनःश्रुतिः, न आग्नेयं विधातुम्, ऐन्द्राग्नविधानार्था, आग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां भवत्य् एव, न केवलेनाग्निना स साधुर् भवतीतीन्द्रसहितो ऽग्निः समीचीनतरः, तस्माद् ऐन्द्राग्नः कर्तव्य इति.

[१९४]{*२/३७२*}

NOTES:

  • {२/३६७: E१,६; E२,४,५: स्तुतिः}*
  • {२/३६८: E१,६; E२,४,५: स्तुतिमात्रं}*
  • {२/३६९: MS १.२.१}*
  • {२/३७०: E१,६; E२,४,५: स्तुतश् चास्तुतश्}*
  • {२/३७१: E१,६; E२,४: स्तुता वास्तुता वा, E५: स्तुता चास्तुता च}*
  • {२/३७२: E२: ३,२०७; E४: ३,४४६; E५: २,६०७; E६: १,१३३}*


____________________________________________


यावज्जीविको ऽभ्यासः कर्मधर्मः प्रकरणात् // MS_२,४.१ //

बह्वृचब्राह्मणे श्रूयते - यावज्जीवम् अग्निहोत्रं जुहोतीति, यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्याम् यजेतेति. अत्र सन्देहेः - किं कर्मधर्मो ऽभ्यासो यावज्जीविकता, उत कर्तृधर्मो नियमश् चोद्यते यावज्जीविकतेति. कथं कर्मधर्मो ऽभ्यासः, कथं वा कर्तृधर्मो नियम इति. यदि जुहोतिर् अनुवादः, यावज्जीवम् इति विधिः. ततः कर्मधर्मो ऽभ्यासः, यदि विपरीतम्, ततः कर्तृधर्मो नियम इति. किं तावत् प्राप्तम्, कर्मधर्मो ऽभ्यासः. कुतः? प्रकरणात्, यदीयं वचनव्यक्तिः, जुहोतियजतिशब्दाव् अनुवादौ, यावज्जीवम् इति च विधिः, ततः प्रकरणम् अनुगृह्यते, तस्माद् अभ्यासः. एवं कृत्वा सत्रसंस्तवो युक्तो भविष्यति, जरामर्यं वा एतत् सत्रं यद् अग्निहोत्रम्, दर्शपूर्णमासौ चेति दीर्घकालसामान्यात्. तस्माद् अभ्यासः.


____________________________________________


कर्तुर् वा श्रुतिसंयोगात् // MS_२,४.२ //

अत्र ब्रूमः - यावज्जीविको ऽभ्यासो न स्यात्, कर्तुर् धर्मो नियमश् चोद्यत इति. कुतः? श्रुतिसंयोगात्. एवं श्रुतिपरिच्छिन्नो ऽर्थो भविष्यति, इतरथा लक्षणा स्यात्. कथम्? यावज्जीवनम्, तावता कालेन कुर्याद् इति, तद् एतत् प्रदोषपरिसमाप्तम् अग्निहोत्रम् अनभ्यस्य, न शक्यते यावज्जीवनकालेन कर्तुम्, पौर्णमास्यम् आवास्यापरिसमाप्तौ च दर्शपूर्णमासौ. यद्य् उच्येत - जीवनकालस्यैकदेशे ऽपि कृतं तेन कालेन कृतं भवतीति. नैतद् एवम्, [१९५]{*२/३७३*} अर्थप्राप्तं हि तन् न विधातव्यं शब्देन, जीवनपरिमितः कालो यः, तेन परिसमापयितव्यम् इत्य् अर्थाद् अभ्यासः, स हि कर्तव्यतया श्रूयते, न चासाव् जुहोतियजतिभ्याम् उच्यते, लक्षणया तु गम्यते. यावज्जीवं जुहुयात्, यावज्जीवम् अभ्यस्येद् इति, श्रुतिश् च प्रकरणाद् बलीयसी. यदीयं वचनव्यक्तिर् अस्य वाक्यस्य, यावज्जीवम् इत्य् अनुवादो जुहोति यजतीति च विधानम्, इत्य् एवं यजतिजुहोतिशब्दौ स्वार्थाव् एव भविष्यतः, यावज्जीवशब्दो ऽपि जीवनवचन एव, नाभ्यासलक्षणो भविष्यतीति जीवने निमित्ते कर्म विधीयते, जीवंश् चेद् धोतव्यम् इति, जीवनं निमित्तम्, न कालः, नियतनिमित्तत्वान् नियतं कर्म तेनोच्यते, कर्तुर् धर्मो नियमश् चोद्यत इति.

NOTES:

  • {२/३७३: E२: ३,२१०; E४: ३,४५१; E५: २,६०९; E६: १,१३४}*


____________________________________________


लिङ्गदर्शनाच् च, कर्मधर्मे हि प्रक्रमेण नियम्येत, तत्रानर्थकम् अन्यत् स्यात् // MS_२,४.३ //

लिङ्गं च भवत्य् अपि ह वा एष स्वर्गाल् लोकाच् छिद्यते यो दर्शपूर्णमासयाजी पौर्णमासीम् अमावास्यां वातिपातयेतेति. कथं लिङ्गम्? कर्मधर्मे हि प्रक्रान्तं सत्रं यावज्जीवनकालेन परिसमाप्येत, न तत्र कालातिपातः स्यात्. तत्र चानर्थकम् अन्यत् स्यात् प्रायश्चित्तादि विधीयमानम्.


____________________________________________

व्यपवर्गं च दर्शयति, कालश् चेत् कर्मभेदः स्यात् // MS_२,४.४ //

व्यपवर्गस्य समापनस्य दर्शनं भवति, दर्शपूर्णमासाभ्याम् इष्ट्वा सोमेन यजेतेति. यदि दर्शपूर्णमासाभ्याम् इष्ट्वा सोमस्य कालो ऽस्ति, व्यक्तं न यावज्जीवनकालेन तौ परिसमाप्येते. अथ जीवनं निमित्तम्, उपपद्यते कर्मभेदः, दर्शपूर्णमासौ परिसमाप्य सोमं कर्मान्तरं कुर्याद् इति. [१९६]{*२/३७४*} अपि चाहिताग्निर् वा एष यो ऽग्निहोत्रं जुहोति न दर्शपूर्णमासौ यजेत, या आहुतिभाजो देवतास् ता अनुध्यायिनीः करोतीत्य् अनुध्यायिनीवचनं भवति, नियतो य आहुतिभागः, तस्मिन् अदीयमाने ऽनुध्यायिनीवचनं भवति. यस् त्व् अनियत आहुतिभागस् तम्{*२/३७५*} अनुध्यायन्ति, इदं नो भविष्यतीति, नियतश् च भागो नियमपक्षे भवति, न काम्यपक्षे, कर्मधर्मे च काम्यम् अग्निहोत्रं च दर्शपूर्णमासौ च, तस्मान् नियमपक्षः. अपि च श्रूयते, जरामर्यं वैतत् सत्रं यद् अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ च, जरया ह वैताभ्यां निर्मुच्यते मृत्युना चेति जरामरणनिर्मोचनावधारणवचनं च नियमपक्ष उपपद्यते. काम्यपक्षे ह्य् अप्रयोगाद् अपि मुच्येत.

NOTES:

  • {२/३७४: E२: ३,२१४; E४: ३,४६२; E५: २,६११; E६: १,१३४}*
  • {२/३७५: E२,४,५: न तम्}*


____________________________________________


अनित्यत्वात् तु नैवं स्यात् // MS_२,४.५ //

तुशब्दो ऽन्वाचये, इतरश् च पश्यामः, कर्तुर् धर्मो नियमश् चोद्यत इति. यदि पूर्वस्य होमस्य गुणविधिर् भवेत् स एकैकः पूर्वो ऽग्निहोत्रहोमो ऽनित्यः स्यात्, कामसंयोगेन श्रुतो नान्यः कश्चिन् नित्यः, तत्र लिङ्गं विरुध्येत, जरामर्यं वैतत् सत्रं यद् अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ, जरया वैताभ्यां निर्मुच्यते मृत्युना चेति. कथं विरुध्यते? जरामरणनिर्मोचनाधारणवचनं नियमपक्ष उपपद्यते, काम्यपक्षे ऽप्रयोगाद् अपि मुच्येत.


____________________________________________


विरोधश् चापि पूर्ववत् // MS_२,४.६ //

इतश् च पश्यामो न पूर्वाभ्यासो गुणश् चोद्यत इति. कुतह्? विरोधात्, विरोधो भवति, दर्शपूर्णमासविकाराः सौर्यादयो ऽपि यावज्जीवम् अभ्यसितव्या भवेयुः. सो ऽनारभ्यार्थः प्रतिज्ञातः स्यात्. अतो ऽपि पश्यामो नियम इति सत्रसंस्तवश् च सन्ततभावम् उपपत्स्यते.

[१९७]{*२/३७६*}

NOTES:

  • {२/३७६: E२: ३,२१६; E४: ३,४६७; E५: २,६१२; E६: १,१३५}*


____________________________________________


कर्तुस् तु धर्मनियमात् कालशास्त्रं निमित्तं स्यात् // MS_२,४.७ //

यदि कर्तुर् धर्मो नियमश् चोद्येत, ततो जीवनं निमित्तम्, जीवने निमित्ते कर्म विधीयते. तत्र प्रयोगे परिसमाप्तं कर्म, तथा व्यपवर्गस्य दर्शनम् अकॢप्तं भवति, तस्मात् कर्तृधर्मो नियमश् चोद्यत इति सिद्धं भवति.


____________________________________________


नामरूपधर्मविशेषपुनरुक्तिनिन्दाशक्तिसमाप्तिवचनप्रायश्चित्तान्यार्थदर्शनाच् छाखान्तरेषु कर्मभेदः स्यात् // MS_२,४.८ //

इह शाखान्तराण्य् उदाहरणम्, काठकं कालापकं पैप्पलादकम् इत्येवमादीनि. तत्र सन्देहः, किम् एकस्यां शाखायां यत् कर्माग्निहोत्रादि श्रूयते, तच् छाखान्तरे पुनः श्रूयमाणम् भिद्येत तस्मात्, उत न भिद्येत? भिद्येतेति पश्यामः. कुतः? नामभेदात्, एकं काठकं नाम, अन्यत् कालापकं नाम, एवं नामभेदाद् भेदः. ननु ग्रन्थनामैतत्. सत्यम्, कर्मणाम् अपीति ब्रूमः, कर्मभिर् अप्य् एवमादीनां सामानाधिकरण्यम् एकविभक्तित्वं चेति.
रूपभेदाच् च, एकस्यां शाखायाम् अग्नीषोमीयम् एकादशकपालम् आमनन्ति, एकस्यां द्वादशकपालम्, एवं भिन्नं रूपम्{*२/३७७*}, कथम् इव न कर्मान्तरं भविष्यति.
धर्मविशेषाच् च, कारीरीवाक्यान्य् अधीयानास् तैत्तिरीया भूमौ भोजनम् आचरन्ति, अपरे शाखिनो नाचरन्ति, तथाग्निम् अधी[१९८]{*२/३७८*}यानाः केचिद् उपाध्यायस्योदकुम्भानाहरन्ति, अपरे न, अश्वमेधम् अधीयानाः केचिद् अश्वस्य घासम् आहरन्ति, अपरे न, परे ऽन्यं धर्मम् आचरन्ति, अश्वघासादेर् एकेषाम् उपकारम् आकाङ्क्षत्य् अश्वमेधादिः, एकेषां नाकाङ्क्षति, स एवैकः कथं नाकाङ्क्षेत कथं वान्यद् आकाङ्क्षितुम् अर्हति, अतो गम्यत अन्यद् इति. पुनरुक्तिप्रसङ्गाच् च, यदि सर्वशाखाप्रत्ययम् एकं कर्म, एकस्यां शाखायां विहितस्य कर्मणः शाखान्तरे वचनं पुनरुक्तम् अनर्थकं स्यात्. न तु भेदपक्ष एष दोषो ऽस्ति, तस्माद् अपि कर्मभेदः.
निन्दावचनाच् च प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदया{*२/३७९*} जुह्वति ये ऽग्निहोत्रं दिवाकीर्त्यम् आदिवा कीर्तयन्तः सूर्यो ज्योतिर् न तदा ज्योतिर् एषाम् इति केचिच् छाखिनो ऽनुदितहोमं निन्दन्ति, अपरे पुनर् उदितहोमं निन्दन्ति, यथातिथये प्रद्रुतायान्नम् आहरेयुस् तादृक् तद् यद्य् उदिते जुह्वतीति{*२/३८०*}, सर्वशाख्याप्रत्यये विरुद्धम्, न तु कर्मभेदे, तस्माद् अपि भेद इति. अशक्तेश् च, न शक्नुयुः खल्व् अपि सर्वशाखाप्रत्ययम् उपसंहर्तुम्, तत्रानारभ्यो ऽर्थो विधीयत इति प्रतिज्ञातं भवेत्, शक्यं तु कर्मभेदे, अतः कर्मभेद इति.
समाप्तिवचनाच् च, असमाप्ते ऽपि समाप्तेर् वचनं भवति, केचिद् आहुः, अत्रास्माकम् अग्निः परिसमाप्यत इति, अपरे ऽन्यपरिसमाप्तिं व्यपदिशन्ति, तद् एककर्मत्वे नोपपद्यते, न हि तत्र च{*२/३८१*} परिसमाप्येत, अन्यत्र न. भेदे तु युक्तम्, तस्माद् भेद इति.
प्रायश्चित्तविधानाच् च, केचिद् अनुदितहोमव्यतिक्रमे प्रायश्चित्तम् आमनन्ति, केचिद् उदितहोमव्यतिक्रमे वृद्धे च प्रायश्चित्तम्, न च कर्मैकत्व उभयथा वृद्धिः संभवति, कर्मभेदे तु यद् अनुदिते होमकर्म, तद् उदिते वृद्धम्, इतरद् अप्य् उदिते, तस्माद् अपि भेदः.
अन्यार्थदर्शनाच् च, इदं श्रूयते, यदि पुरा दिदीक्षाणाः स्युः यदि वैषां गृहपतिर् गृहपतेर् वानुसत्रिण इति, त एनम् एव [१९९]{*२/३८२*} बृहत्सामानं क्रतुम् उपेयुर् उपेतं ह्य् एषां रथन्तरम्, अथ यद्य् अदिदीक्षाणा इतीष्टवताम् अनिष्टपूर्वाणां च द्वादशाहे दर्शनम् उपपद्यते यदि कर्मभेदः, एककर्मत्वे नावकल्प्यते. कथम्? ताण्डके{*२/३८३*} श्रूयते, एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानाम्, यज् ज्योतिष्टोमः, य एतेनानिष्ट्वाथान्येन यजेत गर्तपत्यम् एव तज् जायेत प्रवाम् ईयत इति{*२/३८४*}, तत् सर्वत्र स्यात्, तत्रादिदीक्षाणां द्वादशाहे दर्शनं नोपपद्यते, तस्माद् अपि कर्मभेदः.
अथापरं लिङ्गदर्शनम्, यत् पक्षसमितां पिनुयात् कनीयांसं यज्ञक्रतुम् उपेयात् कनीयसीं प्रज्ञां कनीयसः पशून् कनीयो ऽन्नाद्यं पापीयान् स्यात्, अथ यदि वेदिसंमित्या मिनोतीति{*२/३८५*} पक्षसमाने प्रतिषिद्धे वेदिसंमानस्य दर्शनं भवति, तत् तु कर्मभेद उपपद्यते, पाक्षिकस्य वेदिसंमानस्य दर्शनम् एककर्मत्वे नोपपद्यते. कथम्? एके हि समामनन्ति, रथाक्षमात्राणि यूपान्तरालानि भवन्तीति{*२/३८६*}, तत् सर्वत्र स्यात्, तत्र च नो पक्षसंमानं नो वेदिसंमानं स्यात्, वेदिसंमानदर्शनं नोपपद्यते, तस्माद् अपि कर्मभेदः.
अपरं च लिङ्गदर्शनम्, केषांचिज् ज्योतिष्टोमे श्रूयते, द्वे संस्तुतानां विराजम् अतिरिच्येत इति, परेषां तिस्रः संस्तुतानां विराजम् अतिरिच्यन्त इत्य् एककर्मत्वे विरोधः, नानाकर्मत्वे कस्मिंश्चिज् ज्योतिष्टोमे द्वे, कस्मिंश्चित् तिस्रः, तस्मात् कर्मभेद इति.
अपि च सारस्वते श्रूयते, ये पुरोडाशिनस् ते उपविशन्ति ये सान्नायिनस् ते वत्सान् वारयन्ति. सान्नायिन इष्टप्रथमयज्ञाः, पुरोडाशिनो विपरीताः, उभयेषां सारस्वते दर्शनम् अवकल्पते कर्मभेदे, एककर्मत्वे सर्वेषां ज्योतिष्टोमपूर्वत्वं स्यात्, तत्र दर्शनं नोपपद्यते.
अपि च श्रूयते - उपहव्यो निरुक्तः{*२/३८७*}, अग्निष्टोमो यज्ञः रथन्तर[२००]{*२/३८८*}सामा, अश्वः श्यावो दक्षिणा, परेषां श्रूयते, उपहव्यो ऽनिरुक्तः, उक्थो{*२/३८९*} यज्ञो बृहत्सामा, अश्वः श्वेतो रुक्मललाटो दक्षिणेति, कर्मैकत्वे रथन्तरवचनं बृहद्वचनं चानर्थकम्, शाखाद्वयप्रत्ययत्वाद् बृहत्सामा रथन्तरसामा वा स्यात्, स चायं प्रकृतित एवंलक्षणकः प्राप्तः, नानाकर्मत्वे त्व् अन्यो बृहत्सामान्यो रथन्तरसामेति युक्तं भवति, तस्माच् छाखान्तरे कर्मभेदो भवितुम् अर्हति.

NOTES:

  • {२/३७७: E१,५; E२,४,६: भिन्नरूपम्}*
  • {२/३७८: E२: ३,२१९; E४: ३,४६९; E५: २,६१५; E६: १,१३६}*
  • {२/३७९: E२,४,६: पुरोदयाज्; E५: पुरोदयाजू जुह्वति}*
  • {२/३८०: Śआङ्खा.Bर्. २.९; Tऐत्.Bर्.२.१.२.१२}*
  • {२/३८१: E१,६; E२,४,५: न हि तद् एव तत्र}*
  • {२/३८२: E२: ३,२२०; E४: ३,४७०; E५: २,६२६; E६: १,१३६}*
  • {२/३८३: E२,४,५,६: ताण्ड्यके}*
  • {२/३८४: Tआ.Bर्. १६.१.२}*
  • {२/३८५: Mऐत्.S. ३.४.८}*
  • {२/३८६: Tऐत्.S. ६.६.४.१}*
  • {२/३८७: E१,६; E२,४,५: ऽनिरुक्तः}*
  • {२/३८८: E२: ३,२२१; E४: ३,४७१; E५: २,६१७; E६: १,१३७}*
  • {२/३८९: E१,६; E२,४,५: उक्थ्यो}*


____________________________________________


एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात् // MS_२,४.९ //

न चैतद् अस्ति, यद् उक्तम् - शाखान्तरेषु कर्मभेद इति, सर्वशाखाप्रत्ययं सर्वब्राह्मणप्रत्ययं चैकं कर्म, अर्थसंयोगस्याविशेषात्, तद् एव प्रयोजनम् उद्दिश्य तद् एव विधीयमानं प्रत्यभिजानीमः. रूपम् अप्य् अस्य तद् एव द्रव्यदेवतम्, पुरुषप्रयत्नश् च तादृश एव चोद्यते, नामधेयं चाविशिष्टम्, तेन तद् एव कर्म सर्वशाखादिष्व् इति प्रत्ययः.


____________________________________________


न नाम्ना स्याद् अचोदनाभिधानत्वात् // MS_२,४.१० //

यद् उक्तम् - नामभेद इति, परिहृतं तद् ग्रन्थनाम् अत इति. अथ यद् उक्तम् - कर्मणो ऽपि नामसामानाधिकरण्यदर्शनाद् इति. नैष दोषः, ग्रन्थसंयोगात् कर्म काठकादि, न कर्मसंयोगाद् ग्रन्थः काठकः. कथं गम्यते? यत् कर्म काठकादिसंयुक्तम्, तत् काठकादिशब्देनोच्यते. किम् अतो ऽपि? यद् ग्रन्थसंयोगात् काठकं कालापकं कर्मोच्यते. एकत्वे ऽपि काठकग्रन्थसंयोगात् काठकम्, कालापकग्रन्थसंयोगात् तु कालापकं भविष्यति.

[२०१]{*२/३९०*}

NOTES:

  • {२/३९०: E२: ३,२२४; E४: ३,४९२; E५: २,६१८; E६: १,१३८}*


____________________________________________


सर्वेषां चैककर्म्यं स्यात् // MS_२,४.११ //

यदि शब्दभेदाद् भेदो भवेत्, शब्दैक्यात् तर्हि कर्मैक्यं भवेत्. तत्र काठकशब्दाभिधानाद् ऐक्यं भवेद् अग्निहोत्रस्य दर्शपूर्णमासयोर् ज्योतिष्टोमस्य च, तच्छब्दत्वात्, न चैतद् एवम्. तस्माद् अप्य् अभेदः.


____________________________________________


कृतकं चाभिधानम् // MS_२,४.१२ //

इदानींतनं चैतद् अभिधानं भवेत्, अस्य न पूर्वम् आसीत्, यतः प्रभृति कठस्य प्रकृष्टं वचनम्, ततः प्रभृति प्रवृत्तम्, पूर्वं नासीद् भेदः, इदानीं भेद इति विरुद्धम्.


____________________________________________


एकत्वे ऽपि परम् // MS_२,४.१३ //

एककर्मत्वे ऽपि रूपभेदो भवति वचनात्, न च, वाचनिके रूपभेदे, असत्याम् अपि भेदबुद्धौ कर्मणो भेदो ऽभ्यवसीयेत.


____________________________________________


विद्यायां धर्मशास्त्रम् // MS_२,४.१४ //

अथ यो धर्मविशेष उक्तः, विद्याग्रहणार्थः सः, न कर्मण उपकारकः. कथं गम्यते? श्रुत्यादीनाम् अभावात्, विद्यासंयोगाच् च न कर्मप्रयुक्त इति.


____________________________________________


आग्नेयवत् पुनर्वचनम् // MS_२,४.१५ //

अथ यद् उक्तम् - यथामावास्यायाम्{*२/३९१*} आग्नेयस्य पुनरुक्तदोषान् मध्यमः पक्षो निरस्तः, एवम् अयम् अपि तस्माद् एव दोषात् कर्मैकत्वपक्षो निरसितव्य इति, एतत् परिहर्तव्यम्. (इत्य् आभाषान्तं सूत्रम्){*२/३९२*}.

[२०२]{*२/३९३*}

NOTES:

  • {२/३९१: Vग्ल्. MS २.३.२७-२९}*
  • {२/३९२: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*
  • {२/३९३: E२: ३,२२६; E४: ३,४९७; E५: २,६१९; E६: १,१३९}*


____________________________________________


अद्विर्वचनं वा श्रुतिसंयोगाविशेषात् // MS_२,४.१६ //

नैव खल्व् एतत् द्विर्वचनम्, स एवायम् अर्थः पुनः श्रावितो ऽग्निहोत्रादिर् बहुकृत्वो बहुभिस् तु पुरुषैः, न चैको ऽर्थो बहुभिर् उच्यमानः पुनरुक्तो भवति. यदि भवेत्, एकस्मिन्न् एव वेदे बहुभिर् उच्यमाने भवेत्, तस्मान् न बहुकर्मसमवायो ऽयम्, एकम् एवेदं कर्मेति.


____________________________________________


वाक्यासमवायात् // MS_२,४.१६अ //{*२/३९४*}

NOTES:

  • {२/३९४: Dइएसेस् Sऊत्र wउर्दे वोन् Śअबर निछ्त् कोम्मेन्तिएर्त्, एस् fइन्देत् सिछ् जेदोछ् बेइ Kउमारिल. Iन् E२,४,५ इस्त् एस् औfगेनोम्मेन् wओर्देन्. Dइएस् बेदिन्ग्त् एइने वोन् E१,६ अब्wएइछेन्दे Zäह्लुन्ग् देर् fओल्गेन्देन् Sऊत्रस्}*


____________________________________________


अर्थासन्निधेश् च // MS_२,४.१७ //

अर्थासन्निधेश् च शाखाशब्द उपपन्नो भविष्यति, शाखा इव होमाः शाखाः, तद् यथा वृक्षस्य शाखाः, एवम् इहापि वृक्षस्थानीयस्य वेदस्य शाखाः. किं शाखासारूप्यम्? यथा नानावस्थानम्, न चैकैकस्यां कृत्स्नं पुष्पं फलं सन्निहितम्, एवम् इहापि, नैकैकस्यां कृत्सं गुणकाण्डं सन्निहितम्, इत्य् अर्थासन्निधेः शाखाशब्दोपपत्तिः. तस्माद् अप्य् एकं कर्मेति.


____________________________________________


न चैकं प्रति शिष्यते // MS_२,४.१८ //

न च, यत् काठके ऽग्निहोत्रम्, तत् काठकम् एवैकं पुरुषं प्रति विधीयते. तैत्तिरीयस्यापि तद्विहितम् एव, पुरुषविशेषवचनाभावात्, यच् चाग्निहोत्रस्य किंचिद् अङ्गं विधीयते, सर्वावस्थस्य तद् अग्निहोत्रस्य, यच् च काठकस्याग्निहोत्रं, तच् च तैत्तिरीयकस्येति, विशेषवचनाभावात्, तस्मात् सर्वशाख्याभिर् एकं समाप्तं कर्मोच्यत इति.

[२०३]{*२/३९५*}

NOTES:

  • {२/३९५: E२: ३,२२९; E४: ३,५०५; E५: २,६२०; E६: १,१३९}*


____________________________________________


समाप्तिवच् च संप्रेक्षा // MS_२,४.१९ //

अत्रास्माकम् अग्निः परिसमाप्यत इत्य् उत्प्रेक्षितारो भवन्ति, अन्वारोहेषु मैत्रायणीयानाम् अग्निः परिसमाप्यते, अस्माकं तेषु न परिसमाप्यत इति, यद्य् अन्यद् एव मैत्रायणीयानाम्, अन्यच् च तेषाम्, कथं ते ब्रूयुर् एष्व् अस्माकं न परिसमाप्यत इति, एकत्वम् उपपन्नम्, तेषाम् अपि हि ते सन्ति.


____________________________________________


एकत्वे ऽपि पराणि निन्दाशक्तिसमाप्तिवचनानि // MS_२,४.२० //

न हि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रयुज्यते. किं तर्हि निन्दिताद् इतरत् प्रशंसितुम्, तत्र न निन्दितस्य प्रतिषेधो गम्यते. किं तर्हि निन्दितादितरत् प्रशंसितुम्, तत्र न निन्दितस्य प्रतिषेधो गम्यते. किं त्व् इतरस्य विधिः, तत्रैकस्मिन्न् अग्निहोत्रे द्वौ कालौ विहितौ विकल्प्येते, अतो न कश्चिद् विरोधः.
तथासमर्थानाम् एकस्मिन्न् अपि वेदे विहितं कृत्स्नम्{*२/३९६*} अङ्गजातम् उपसंहर्तुम् अशक्तिः, समर्थानां तु सर्वशाखाभ्यो ऽप्य् आगमितम् अधिकं विधिम् उपसंहर्तुम् शक्तिर् अस्तीति तेनैककर्मत्वे ऽपि न विरुद्धम् इति.
तथैकस्मिन्न् अपि कर्मणि किंचिद् वस्तु समाप्तम् इति कृत्वा समाप्तिशब्दः प्रयुज्यते, यथा, आध्वर्यवे समाप्ते ज्योतिष्टोमस्य, समाप्तो ज्योतिष्टोम इति भवति.

NOTES:

  • {२/३९६: E२,४: विहितं कृत्स्नम्}*


____________________________________________


प्रायश्चित्तं निमित्तेन // MS_२,४.२१ //

यद् उक्तम् - उदितहोमस्यापि प्रायश्चित्तान्ता{*२/३९७*} नावृद्धता{*२/३९८*} गम्यते, अनुदितहोमस्यापि, तद् एकत्वे विरुध्यते, [२०४]{*२/३९९*} अविरुद्धं नानात्व इति, तत् परिहर्तव्यम्. (आभाषान्तं सूत्रम्){*२/४००*}.

NOTES:

  • {२/३९७: E२: प्रायश्चिन्नानाद्; E४: प्रायश्चिताम्नानाद्; E५: प्रायश्चित्ताम्नानाद्}*
  • {२/३९८: E२,४,५: व्यृद्धता}*
  • {२/३९९: E२: ३,२३१; E४: ३,५०९; E५: २,६२१; E६: १,१४०}*
  • {२/४००: Iन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*


____________________________________________


प्रक्रमाद् वा नियोगेन // MS_२,४.२२ //

वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति. नैष दोषः, उदिते होष्यामीति प्रकान्ते ऽन्यथा क्रियमाणे भवति दोषः, तत्र प्रायश्चित्तस्य विषयो भविष्यतीति कर्मैकत्वे ऽपि न दोषः.


____________________________________________


समाप्तिः पूर्वत्त्वाद् यथाज्ञाते प्रतीयेत // MS_२,४.२३ //

पूर्ववति समाप्तिवचनं भवति, यत् प्रारब्धं तत् परिसमाप्यते, तत्रास्माकं परिसमाप्तो ऽग्निर् इति यो ऽस्माभिर् ज्ञायते, प्रारब्धश् च परिसमाप्यत इत्य् अभिप्रायः{*२/४०१*}.

NOTES:

  • {२/४०१: E२,४,५,६: परिसमाप्यते. प्रारब्धश् चेत्य् अभिप्रायः}*


____________________________________________


लिङ्गम् अविशिष्टं सर्वशेषत्वान् न हि तत्र कर्मचोदना तस्माद् द्वादशाहस्याहारव्यपदेशः स्यात् // MS_२,४.२४ //

यद् उक्तम् - यदि पुरा दिदीक्साणा इति, द्वादशाह इष्टप्रथमयज्ञानाम् अनिष्टप्रथमयज्ञानां च दर्शनं कर्मभेद उपपद्यते, न सर्वशाखाप्रत्ययैककर्मणीति. नैष दोषः, यदि दिदीक्षाणा द्वादशाहेन, अदिदीक्षाणा द्वादशशाहेनेत्य् एवं तत्, न हि सामवेदे ज्योतिष्टोमस्य विधानम्. किम् अतो ऽपि? यत्र विहितस् तत्रानूद्यते, तेन कर्मभेदे ऽपि सर्वज्योतिष्टोमानाम् एष धर्मः प्राथम्यं नाम. अतो नानाकर्मपक्षे ऽप्य् अवश्यं द्वादशाहस्याहारव्यपदेशः कल्पनीयस् तस्माद् अदोषः.

[२०५]{*२/४०२*}

NOTES:

  • {२/४०२: E२: ३,२३२; E४: ३,५१४; E५: २,६२२; E६: १,१४०}*


____________________________________________


द्रव्ये चाचोदितत्वाद् विधीनाम् अव्यवस्था स्यान् निर्देशाद् व्यवतिष्ठेत तस्मान् नित्यानुवादः स्यात् // MS_२,४.२५ //

द्रव्ये चाग्नाव् अचोदितत्वाद् एकादशिन्याः संमानपरिमाणं पर्ति नैषा व्यवस्था स्यात्, नैवाग्नाव् एकादशिनी चोद्यते, कुतः पक्षसंमानं वेदिसंमानं वा स्यात्? द्वयम् अप्य् एतत् परार्थं कीर्त्यते, पश्वेकादशिनीविधानार्थम्, यदि पक्षसंमिता स्याद् अयं दोषः स्यात्, वेदिसंमाने न दोषो भवेत्, क एतत् सङ्कटमध्यवसानम्{*२/४०३*} अर्हति? एकस्मिन् यूप एकादश पशवो नियोक्तवा इति, वाचस्तोमादिषु तु यूपैकादशिन्याम् अस्य नित्यानुवादत्वाद् रथाक्षमात्राण्य् एव यूपान्तरालानि भविष्यन्ति, नित्यानुवादत्वाच् चासत्य् अपि पक्षसंमाने वेदिसंमाने वैकादशिनीविधानार्थं वचनम् उपपद्यत एवेति न दोषः.

NOTES:

  • {२/४०३: E१,६; E२,४,५: सङ्कटमध्यवसातुम्}*

____________________________________________


विहितप्रतिषेधात् पक्षे ऽतिरेकः स्यात् // MS_२,४.२६ //

अतिरात्रे गृह्णाति षोडशिनम् इति विहितः षोडशी, नातिरात्रे गृह्णाति षोडशिनम् इति प्रतिषिद्धः, तेन पक्षे द्वयोः स्तोत्रीययोर् अतिरेकः, पक्षे तिसॄणाम्, तस्माद् अदोषः. कथं पुनर् अयं द्वयोस् तिसॄणां वातिरेकः? त्रिवृद् बहिष्पवमानम्, तत् तावन् नवकम्. पञ्चदशान्य् आज्यानि, तानि [२०६]{*२/४०४*} तावच् चत्वारि, तेन सा षष्टिः. पञ्चदशो माध्यंदिनः पवमानः, तया पञ्चदशसंख्यया सह, पूर्वया च नवसंख्यया चतुरशीतिः. सप्तदशानि पृष्ठानि चत्वारि, सप्तदश आर्भवः पवमानः, पञ्चसप्तदशकानि तानीति पञ्चाशीतिः. पूर्वया चतुर्शीत्या सहैकोनसप्ततिशतम्. एकविंशं यज्ञायज्ञियम्, तयैकविंशत्या सह तस्य नवतिशतं स्तोत्रिया{*२/४०५*} इति ब्राह्मणवादः. अग्निष्टोममात्रम् अभिप्रेत्योच्यते, सा विराट् संपूर्णा विराड् इति दशकाख्याः{*२/४०६*}, त्रय एकविंशका उक्थपर्यायाः, सा त्रिषष्टिः. एकविंशः षोडशी, तयैकविंशत्या सह चतुरशीतिः. पञ्चदशका रात्रिपर्यायास् त्रयः, तत्रैकैकपर्यायः चतुःस्तोत्रः, तद् अशीतिशतं संपूर्णा विराट्. त्रिवृद् रथन्तरं पञ्चसाम, तन् नवकम्, ततश् चतुरशीतेर् एकं नवकम् आगच्छति, तथा तिस्रः संस्तुतानां विराजम् अतिरिच्यन्ते, यदा षोडशी न गृह्यते, तदैकविंशत्या विना द्वे संस्तुतानां विराजम् अतिरिच्येते, एवम् एककर्मत्वे ऽपि लिङ्गम् उपपद्यते.

NOTES:

  • {२/४०४: E२: ३,२३४; E४: ३,५१७; E५: २,६२३; E६: १,२४१}*
  • {२/४०५: E२,४: स्तोत्रीया}*
  • {२/४०६: E२,४: दशकाख्या}*


____________________________________________


सारस्वते विप्रतिषेधाद् यदेति स्यात् // MS_२,४.२७ //

यद् उक्तम् - पुरोडाशिनां सान्नायिनां च सारस्वते दर्शनं भवतीति, ज्योतिष्टोमपूर्वकत्वात् सर्वकर्मणाम्, विप्रतिषिद्धम् एतद् इति, तेन यदा सान्नायिनः पुरोडाशिन{*२/४०७*} इति कल्प्यते.

NOTES:

  • {२/४०७: E१,५; E२,४,६ ओम्. पुरोडाशिन}*


____________________________________________


उपहव्ये ऽप्रतिप्रसवः // MS_२,४.२८ //

अथम् यद् उक्तम् - उपहव्ये बृहद्रथन्तरविधानं प्रकृतिप्राप्तम् एव, एककर्मत्वे प्रतिप्रसवतयाप्य् असंभवाद् विधीयमानम् अनर्थकं स्याद् इति, तत् परिहर्तव्यम्. आभाषान्तं सूत्रम्.

[२०७]{*२/४०८*}

NOTES:

  • {२/४०८: E२: ३,२३५; E४: ३,५२१; E५: २,६२४; E६: १,१४२}*


____________________________________________


गुणार्था वा पुनःश्रुतिः // MS_२,४.२९ //

यदा रथन्तरसामा, तदाश्वः श्वेतो दक्षिणा, यदा बृहत्सामा तदा रुक्मललाट इति.


____________________________________________


प्रत्ययं चापि दर्शयति // MS_२,४.३० //

यदा न सर्वशाखाप्रत्ययम् एकं कर्मेति, कथम् एकस्यां शाखायां समाम्नायते ऽन्यस्यां गुणो विधीयते? यथा मैत्रायणीयानां समिदादयः प्रयाजा न समाम्नायन्ते, अथ च गुणाः श्रूयन्ते, ऋतवो वै प्रयाजाः समानीय होतव्या इति{*२/४०९*}. तथा येषां शाखिनां कुटरुर् असीत्य्{*२/४१०*} अश्मादानमन्त्रो नाम्नातः, तेषाम् अपि हि दृश्यते, कुक्कुटो ऽसीत्य् अश्मानम् उपपादत्ते, कुटरुर् असीति वेति. तस्माद् एकं कर्मेति प्रतीमः.

NOTES:

  • {२/४०९: Mऐत्.S. १.४.१२, व्ग्ल्. ŚPBर्. १.५.३१}*
  • {२/४१०: Mऐत्.S. १.१.६}*


____________________________________________


अपि वा क्रमसंयोगाद् विधिपृथक्त्वम् एकस्यां व्यवतिष्ठेत // MS_२,४.३१ //

यो ह्य् अन्यशाखावस्थितान् विधीन् उपसंहरति, स स्वशाखाविहितं क्रमम् उपरुणद्धीति, तेन शाखान्तरेषु कर्मभेद इति.


____________________________________________


विरोधिना{*२/४११*} त्व् असंयोगाद् ऐककर्म्ये तत्संयोगाद् विधीनां सर्वकर्मप्रत्ययः स्यात् // MS_२,४.३२ //

उच्यते - नैष शाखान्तरविहितानाम् ऐककर्म्ये सति विरोधिना{*२/४१२*} संयोगः. न हि क्रमो वाक्येन विरुध्यते, दुर्बलो हि क्रमः, बलवद् वाक्यम्, वाक्येन च शाखान्तरीयाणाम् उपसंहारः. तस्मात् सर्वशाखाप्रत्ययं सर्वब्राह्मणप्रत्ययं चैकं कर्म चोद्यत इति सिद्धं भवति.

NOTES:

  • {२/४११: E१,६; E२,४,५: विरोधिनां}*
  • {२/४१२: E१,६; E२,४,५: विरोधिनां}*


____________________________________________





============================================================================


अध्यायः ३:



[२०८]{*३/१*}

NOTES:

  • {३/१: E२: ४,१; E४: ३,५२५; E६: १,१४३. E५ एन्थ्äल्त् जेत्zत् नुर् नोछ् दिए ŚBह्-Zइतते देर् Bऋहती उन्द् ब्लेइब्त् दहेर् उन्बेर्üच्क्सिछ्तिग्त्}*


____________________________________________


अथातः शेषलक्षणम् // MS_३,१.१ //

नानाकर्मलक्षणं वृत्तम्, अनन्तरं शेषलक्षणं वर्तयिष्यामः. कः शेषः? केन हेतुना शेषः? कथं च विनियुज्यते? इति, श्रुत्यादीनि च विनियोगे कारणानीति वक्ष्यते, तेषां च बलवदबलवत्ता, एतत् तात्पर्येणान्यद् अप्य् उपोद्धातादिना.


____________________________________________


शेषः परार्थत्वात् // MS_३,१.२ //

इह सूत्रे शेषस्य लक्षणम्, येन च हेतुना शेष इत्य् उच्यते, तद् उभयम् आख्यायते. यः परस्योपकारे वर्तते, स शेष इत्य् उच्यते. तद् यथा, ये परार्थाः, ते वक्तारो भवन्ति शेषभूता वयम् इहेति. ननु यो ऽपि प्रधानभूतः, सो ऽपि कदाचित् परार्थे वर्तते, यथोपाध्यायः प्रधानभूतः शिष्याणां विद्याविनयाधाने वर्तते. सत्यं वर्तते. यस् त्व् अत्यन्तं परार्थः, तं वयं शेष इति ब्रूमः. यथा, गर्भदासः कर्मार्थ एव स्वामिनो ऽनड्वांश् च क्रीयते, वक्ष्यतीत्य् एव. ननु गर्भदासस्यापि सवामी संविदधानो गुणभावमायात्. नेति ब्रूमः, आत्मन एवासौ संविदधानो गुणभावं गच्छति, नान्तरीयकत्वाद् गर्भ[२०९]{*३/२*}दासस्योपकरोति, अनडुहो वा. यस् त्व् अत्यन्तं परार्थः, तं वयं शेष इति ब्रूमः.
अथ तत्र किं वृत्तम्? यैस् तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते गुणस् तत्र प्रतीयेत{*३/३*} इति{*३/४*}. तत्रापूर्वार्थता व्यावर्तिता, दृष्टप्रयोजनानामाख्यातानाम्. इह तु सर्वेषाम् एव शेषाणां लक्षणम् उच्यते.

NOTES:

  • {३/२: E२: ४,१५; E४: ३,५३२; E६: १,१४३}*
  • {३/३: E२: प्रतीयते}*
  • {३/४: MS २.१.८}*


____________________________________________


द्रव्यगुणसंस्कारेषु वादरिः{*३/५*} // MS_३,१.३ //

वादरिर्{*३/६*} आचार्यो ऽत्र द्रव्यगुणसंस्कारेष्व् एव शेषशब्द इति मने{*३/७*}, न यागफलपुरुषेषु. द्रव्यं क्रियार्थम्, यदि प्रयोजनवती क्रिया, व्यक्तं सा द्रव्येण निर्वर्तयितव्या{*३/८*}, तस्या निर्वृत्तिर् द्रव्यादृते न भवतीति तन्निर्वृत्तये द्रव्यम् एषितव्यं भवति. तस्मात् क्रियार्थं द्रव्यम्. गुणः शक्नोति विशिष्टं द्रव्यं चोदितं लक्षयितुम्, लक्षितेन च तेन प्रयोजनम्, विशिष्टस्य क्रियासाधनत्वात्. तस्मात् सो ऽपि द्रव्यद्वारेण क्रियाया उपकरोतीति{*३/९*} क्रियार्थ एव. संस्कारो नाम स भवति, यस्मिन् जाते पदार्थो भवति योग्यः कस्यचिद् अर्थस्य, तेनापि क्रियायां कर्तव्यायां प्रयोजनम् इति सो ऽपि परार्थः. तस्माद् द्रव्यगुणसंस्काराः परार्थत्वाच् छेषभूताः.
न तु यागफलपुरुषाः. यागस् तावत् कर्तव्यः पुरुषस्य. न हि, तस्मिन् निर्वर्तिते किंचिद् अपरम् अस्ति कर्तव्यम्. स हि पुरुषार्थः, यद् अन्यद् द्रव्यादि, तत् तदर्थं तस्य शेषभूतम्. स तु न किंचिद् अभिनिर्वर्तयितुं क्रियते. फलम् अपि न तेन क्रियते, तस्मिंस् तु कृते स्वयम् एव तद् भवति. तस्मिन् कृते फलम् अस्य भवतीत्य् एतावद् गम्यते. नास्ति शब्दो यागेन क्रियते [२१०]{*३/१०*} फलम् इति. तस्माद् यागो न शेषभूतः कस्यचिद् अर्थस्य. फलम् अपि न पुरुषं प्रत्युपदिश्यते. यः स्वर्गं कामयते, स यागं कुर्याद् इत्य् एतावच् छब्देनोदिश्यते, नात्मनः परस्य वेति. स्वर्गं प्रतीच्छामात्रेण स्वर्गकाम इति भवति. तस्मात् पुरुषं प्रति गुणभावेन न श्रूयते स्वर्गः. तस्मात् सो ऽपि न शेषभूतः. न चेत् फलयागौ गुणभावेन चोद्येते, कस्य पुरुषः प्रधानभूतो भवति. प्रत्यक्षश् चास्य द्रव्यत्वात् कर्म प्रति गुणभावः. तस्माद् द्रव्यगुणसंस्कारेष्व् एव शेषभावं वादरिर्{*३/११*} मेन इति.

NOTES:

  • {३/५: E२,४,६: बादरिः}*
  • {३/६: E२,४,६: बादरिर्}*
  • {३/७: E२,४,६: मेने}*
  • {३/८: E२: निर्वर्तितव्या}*
  • {३/९: E२: ओम्. इति}*
  • {३/१०: E२: ४,१७; E४: ३,५३९; E६: १,१४४}*
  • {३/११: E२,४,६: बादरिर्}*


____________________________________________


कर्माण्य् अपि जैमिनिः, फलार्थत्वात् // MS_३,१.४ //

जैमिनिस् तु खल्व् आचार्यः कर्माण्य् अपि शेषभूतानि मन्यते स्म, न वादरिर्{*३/१२*} इवावधारणाम् अनुमेने. स हि ददर्श, न यागः कर्तव्यतया चोद्यते, फलकामस्य तु तत्साधनोपायत्वेनेति. एवं श्रुतो ऽर्थः परिगृहीतो भविष्यति. अर्थवांश् चोपदेशः. एनम् एवार्थं षष्ठे ऽध्याये सूत्रैर् एव साधयिष्यति. इह तु तत्सिद्धेनैव फलार्थत्वेन शेषभावं यागस्यापादयति स्म. तस्माद् अनवधारणा द्रव्यगुणसंकाराः शेषभूताः, यागो ऽपि शेषभूतः फलं प्रतीति.

NOTES:

  • {३/१२: E२,४,६: बादरिर्}*


____________________________________________


फलं च पुरुषार्थत्वात् // MS_३,१.५ //

फलम् अपि पुरुषं प्रत्युपदिश्यते. यः स्वर्गो मे भवेद् इत्य् एवं कामयते, तस्य यागः. न यः स्वर्गः, स आत्मानं लभेतेति. कुतः. आत्मनेपदप्रयोगात्, कर्त्रभिप्राय एतद् भवति. क्रियाफलम् अनुभवेत् कथं पुरुष इति यागः प्रयुज्यते. तस्मात् फलं पुरुषार्थं यागाच् छ्रूयते, नात्म-निर्वृत्त्यर्थम्. तस्माच् छेषभूतम् इति.

[२११]{*३/१३*}

NOTES:

  • {३/१३: E२: ४,१९; E४: ३,५४२; E६: १,१४४}*


____________________________________________


पुरुषश् च कर्मार्थत्वात् // MS_३,१.६ //

पुरुषो ऽप्य् औदुम्बरीसंमानादिषु गुणभूतः श्रूयते. तस्माद् अनवधारणैषा, द्रव्यगुणसंस्-कारेषु शेषत्वं वादरिर्{*३/१४*} मेन इति.
अथेदानीम् अत्र भगवान् वृत्तिकारः परिनिश्चिकाय - द्रव्यगुणसंस्कारेष्व् एव नियतो यजिं प्रति शेषभावः, आपेक्षिक इतरेषाम्. यागस्य द्रव्यं प्रति प्रधानभावः, फलम् प्रति गुणभावः, फलस्य यागं प्रति प्राधान्यम्, पुरुषं प्रति गुणता, पुरुषस्य फलं प्रति प्रधानता, औदुम्बरीसंमानादि प्रति गुणत्वम्. तस्मात् संमतावधारणा, द्रव्यगुणसंस्कारा यागं प्रति नियोगतो गुणभूतैवेति.

NOTES:

  • {३/१४: E२,४,६: बादरिर्}*


____________________________________________


तेषाम् अर्थेन संबन्धः // MS_३,१.७ //

स्तो दर्शपूर्णमासौ, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति. तत्र श्रूयन्ते धर्माः, निर्-वपणम्, प्रोक्षणम्, अवहननम् इत्येवमादय औषधधर्माः. तथा, उत्पवनविलापनयहणा-सादनादय{*३/१५*} आज्यधर्माः. तथा, शाखाहरणम्, गवां प्रस्थापनम्, गवां प्रस्तावनम्{*३/१६*} इत्येवमादयो ऽपि सान्ताय्यस्य{*३/१७*}. तेषु संदेहः - किं सर्वे, औषधे आज्ये सान्नाय्ये च कर्तव्याः, उत ये यत्र क्रियमाणा अर्थवन्तः, ते तत्र कर्तव्या इति.
ननु संयुक्ता एव{*३/१८*} श्रूयन्ते, यथा, व्रीहीन् अवहन्ति, तण्डुलान् पिनष्टीति. बाढं संयुक्ताः, अवघातादयस् तु पदार्था विधीयन्ते श्रुत्या, वाक्येनैषां व्रीह्यादिसंयोगः. अतो ऽस्ति संशयः. [२१२]{*३/१९*} किं तावत् प्राप्तम्? तेषाम् अर्थेन संबन्धः. अर्थेन प्रयोजनेन, ये यत्र क्रियमाणाः प्रयोजनवन्तः, ते तत्र कर्तव्याः. प्रथनादय आज्यसान्ताय्ययोर्{*३/२०*} अनुपकारका इति न तत्र करणीयाः. एवम् उत्पवनादय औषधसान्नाय्ययोः, शाखाहरणादय आज्यौषधयोः. ननु श्रूयन्ते सर्वे सर्वत्र. एतद् एव न जानीमः, श्रूयन्ते न श्रूयन्त इति, तद् विचारायितव्यम्. यद्य् अपि श्रूयरन्{*३/२१*}, तथाप्य् अनुपकारकत्वान् नैव कर्तव्या भवेयुः.

NOTES:

  • {३/१५: E२,४,६: ग्रहणासादनादय}*
  • {३/१६: E२,४: प्रस्नावनम्}*
  • {३/१७: E२: सांनाय्यस्य, E४: सानाय्यस्य, E६: सान्नाय्यस्य}*
  • {३/१८: E२,४: एवैते, E६: एवम्}*
  • {३/१९: E२: ४,२४; E४: ३,५४५; E६: १,१४५}*
  • {३/२०: E२,४: आज्यसांनाय्ययोर्, E६: आज्यसान्नाय्ययोर्}*
  • {३/२१: E२,४,६: श्रूयेरंस्}*


____________________________________________


विहितस् तु सर्वधर्मः स्यात् संयोगतो ऽविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् च // MS_३,१.८ //

उच्यते - यो ऽर्थात् प्राप्तः स्यात्, स यत्र प्रयोजनं तत्रैव क्रियेत. शब्देन तु सर्वे ऽमी पदार्था विहिताः, तेन न, यत्र केवलं प्रयोजनं प्रत्यक्षं दृश्यते, तत्रैव कर्तव्याह्. क्व तर्हि? यत्र यत्र विहिताः, ते चामी सर्वत्र विहिताः गम्यन्ते. कुतः? संयोगतो ऽविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् च. सर्वेषां तावद् आज्यौषधसान्नाय्यानाम् अपूर्वेण साध्यसाधनसंयोगो ऽविशिष्टः, यत्र क्रियमाणा अपूर्वस्य कृता भवतीति विज्ञायते. तथा प्रकरणम् अविशिष्टम्, यस्मिन् विहिताः सर्वेषां विहिता भवन्तीति गम्यते. अतः सर्वे सर्वत्र कर्तव्याः, यत् त्व् अमी न सर्वत्रोपकुर्वन्तीति, विधानसामर्थ्यात् सर्वत्रोपकारका इति गम्यते. स चायम् अदृष्ट उपकारो भविष्यति.


____________________________________________


अर्थलोपाद् अकर्म स्यात् // MS_३,१.९ //

नैतत्, सर्वे सर्वत्र करणीया इति, ये यत्र नोपकुर्वन्ति, न ते तत्र क्रियाम् अर्हन्तीत्य् उक्तम् एव. ननु विधानसामर्थ्यात् सर्वे सर्वत्रोप्करिष्यन्ति. नेति ब्रूमः.

[२१३]{*३/२२*}

NOTES:

  • {३/२२: E२: ४,२७; E४: ३,५५०; E६: १,१४६}*


____________________________________________


फलं तु सह चेष्टया शब्दार्थो ऽभावाद् विप्रयोगे स्यात् // MS_३,१.१० //

नास्ति विधानम्, येन सर्वे सर्वत्रोपकुर्वन्ति. न च प्रत्यक्षादिभिर् उपकारम् अवगच्छामः. अर्थापत्तिर् अपि नियोगतस् तत्रैव भवेत्, यत्रैव शबेन चोदना भवति, नान्यथा. यदि च प्रथनादीनाम् आज्यसान्नाय्ययोर् अनुपकुर्वताम् अपि तत्प्रकरणे समाम्नायो ऽनुपपन्नो भवेत्, ततो ऽर्थाद् अदृष्ट उपकारः कल्प्येत, ते त्व् अवश्यं समाम्नानीया औषधार्थम्. फलं हि सह चेष्टयावहननादिकयावगम्यते तुषविमोचनादि, प्रयोजनं च तेन, न तस्माद् ऋते पुरोडाशः सिध्यति, सति चास्मिन्न् अर्थवान् प्रकरणे समाम्नायः. अर्थवति च तस्मिन् नादृष्टकल्पनायां प्रमाणम् अस्तीत्य् अतो न शक्यं कल्पयितुम्. यदि च तत्र तण्डुलादिनिष्पादनं दृष्टं नाभविष्यत्, ततो विप्रयोगे तण्डुलादीनाम् अभावाद् उपकारस्य शब्दार्थमात्रं दृष्टोपकारानपेक्षं कर्तव्यम् इत्य् आज्यसान्नाय्ययोर् अपि क्रियमाणानाम् अदृष्टम् अभविष्यत्. तस्मान् न प्रथनादयः सर्वत्र. एवम् उत्पवनादयः शाखाहरणादयश् च. तस्मान् न, सर्वे सर्व्त्र कर्तव्याः, प्रथनादयो नाज्यसान्नायय्योः, औषधे एव ते, उत्पवनादय आज्यस्य, नौषधसान्नाय्ययोः, शाखाहरणादयश् च सान्नाय्यस्य, नाज्यौषधयोर् इति सिद्धम्.


____________________________________________


द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात् तदर्थम्{*३/२३*} एव चोद्येत // MS_३,१.११ //

स्तो दर्शपूर्णमासौ, तत्र समामनन्ति - स्फ्यश् च कपालानि च [२१४]{*३/२४*} अग्निहोत्रहवणी च शूर्पं च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृष्टच् चोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानीति{*३/२५*}. तत्र संदिह्यते - किं यो य इह शक्यत एभिः कर्तुम्, तस्मै तस्मै पदार्थायैतानि समाम्नातानि, उत यद् येन संयुक्तम्, तस्मा एवेति. किं तावत् प्राप्तम्? यद् येन शक्यम् इति. कुतः? एवं विधयो भविष्यन्ति तथार्थन्वतः{*३/२६*}, इतरथा ते ऽनुवादा निष्प्रयोजनाः, प्रकरणाविशेषश् च सर्वपदार्थान् प्रति, यज्ञायुधानीति च यज्ञसंयोगो ऽविशिष्टः. तस्मात् सर्वे सर्वत्रेत्य् एवं प्राप्तम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात् तदर्थम् एव चोद्येत, यो येन पदार्थेन सहोत्पत्तिवाक्येन संयुक्तः स पदार्थः तेनैव कर्तव्यः, यथा स्फ्येनोद्धन्तीत्य् उद्धनार्थता स्फ्यस्य वाक्येन, तद् उद्धणनं न स्फ्याद् अन्येन कर्तव्यम्. यदा चैवम्, तदा प्राप्त एव स्फ्यः, तस्यायम् अनुवादो भवितुम् अर्हति, एतानि वै दशयज्ञायुधानीति. एवम् एकैस्यानुवादः, तेन तेन वचनेन प्राप्तस्य. यथा - कपालेषु श्रपयति, अग्निहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपति, शूर्पेण विविनक्ति, कृष्णाजिनम् अधस्ताद् उलूखलस्यावस्तृणाति, शम्यायां{*३/२७*} दृषद्य्{*३/२८*} उपदधाति, उलूखल-मुसलाभ्याम् अवहन्ति, दृषद् उपलाभ्यां पिनष्टीति. प्रकरणात् सर्वाणि सर्वत्र प्राप्नुयुः, वचनात् तु यथावचनम्, यज्ञायुधशब्दो ऽपि सामान्येन प्रयोजनं विदधत् तद् वाध्येतैव{*३/२९*}, परोक्षं हि सामान्यवचनेन विशेषविधानं भवति, प्रत्यक्षं तु विशेषवचनेन विशेषविधानम्. तस्माद् यद् येनोत्पत्त्या संयुक्तम्, तत् तत्रैव विनियुज्यत इति सिद्धम्.

[२१५]{*३/३०*}

NOTES:

  • {३/२३: E२: अर्थम्}*
  • {३/२४: E२: ४,३०; E४: ३,५५३; E६: १,१४७}*
  • {३/२५: Tऐत्. S. १.६.८.३}*
  • {३/२६: E२: यथार्थन्वतः}*
  • {३/२७: E१,६; E१ (व्.ल्.), E२,४: शम्यायां}*
  • {३/२८: E१,६; E२,४: दृषदम्, E४ (व्.ल्.): दृषद्}*
  • {३/२९: E२,४,६: बाध्येतैव}*
  • {३/३०: E२: ४,३३; E४: ३,५५६; E६: १,१४७}*


____________________________________________


अर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोर् ऐककर्म्यान् नियमः स्यात् // MS_३,१.१२ //
ज्योतिष्टोमे क्रयं प्रकृत्य श्रूयते - अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या{*३/३१*} सोमं क्रीणातीति{*३/३२*}. तत्र संदेहः - किम् अरुणिमा कृत्स्नप्रकरणे निविशेते, उत क्रय एवैकहायन्याम् इति. कथं पुनः अरुणया क्रीणातीत्य् एवं विस्पष्टे क्रयसंबन्धे गम्यमाने संशय इति. उच्यते - इह हि गुणम् अरुणिमानम् अमूर्तं सन्तं क्रियायाः करणम् इति शब्द उपदिशति, यत् करणाभिधायिन्या तृतीयाविभक्त्या संयुज्य निर्दिशति - अरुणयेति, न चामूर्तो ऽर्थः क्रियायाः साधनं भवितुम् अर्हति, अतो ऽसं-बन्धं क्रीणातिनारुणगुणस्यावगच्छामः. न चाशङ्कनीयम् अर्थं प्रमाणभूतः शब्दो ऽभिधास्यतीत्य् एवं प्रकल्पना कदाचिद् उपपद्येतापि. केनचित् प्रकारेण संबन्ध इति वचनप्रामाण्यप्रकारान्वेषणे बुद्धिर् भवति, तद् यदि परम्, विचारयन्तः क्रियासंबन्धसामर्थ्यम् अवगमिष्यामः, एकवाक्यतया क्रय एवारुणिमानं निवेशयिष्यामः. अथ त्व् अप्रमाद्यद्भिर् अन्विष्यमाणो न कथंचन संबन्ध उपपत्स्यते, ततो वाक्यभेदम् अभ्युपगम्य प्रकरणधर्मम् एनम् अध्यवसास्यामः{*३/३३*}. तस्माद् अवश्यं विचारणीयम् एतद् इति.
किं तावत् प्राप्तम्? कृत्स्ने प्रकरणे निवेशः. कस्मात्? संयोगतो ऽविशेषात्, प्रकरणाविशेषाच् च. ननु प्रकरणाद् वाक्यं बलीयो भवतीत्य् एकवाक्यत्वाद् अरुणिमा क्रयेण संभन्त्स्यत इति. नैतद् एवम् अवगम्यते, न हि वचनशतेनाप्य् अनार[२१३]{*३/३४*}भ्यो ऽर्थः शक्यो विधातुम्, यो हि ब्रूयात् - उदकेन दग्धव्यम् अग्निना क्लेदयितव्यम् इति, किं स वचनप्रयोजनसामञ्जस्यम् अश्नुवीत? न चामूर्तो ऽर्थः क्रियायाः साधनम् उपपद्यते. तस्माद् अरुणया क्रीणातीति संबन्धाभावाद् एकवाक्यता न भवतीति.
ननु नैवायं गुणवचनः, किं तर्हि द्रव्यवचनः. कुतः? स्त्रीलिङ्गसंबन्धात्. द्रव्यविशेषा ह्य् एते स्त्री पुमान् नपुंसकम् इति, स्त्रीयां यत् प्रातिपदिकं वर्तते, तस्मात् स्त्रीप्रत्ययो भवतीति, स्त्रीप्रत्ययं चारुणयेत्य् उपलभामहे. तस्माद् द्रव्यवचनः, अरुणशब्द{*३/३५*} इति. तद् एतद् अपेश-लम्, तद् एव हि द्रव्यम् अरुणिम्ना परिछिद्यमानम् अरुणशब्दाभिधानीयतां{*३/३६*} लभते, तद् एवान्यगुणकं नारुणशब्दः{*३/३७*} शक्नोत्य् अभिवदितुम्, अरुणिमानम् एष शब्दो न व्यभिचरति, व्य्-अभिचरति पुनर् द्रव्यम्, अव्यभिचारि च कारणं कारणवताम् इष्टम्. अतो ऽस्य गुणः स्वार्थ इति गम्यते, तद् अस्य प्रत्यक्षतो गुणवचनता गम्यते, स्त्रीप्रत्ययदर्शनात् तु नूनम् अरुणाप्रातिपदिकं द्रव्यवचनम् इत्य् अनुमानम्. प्रत्यक्षं चानुमानाद् बलीयः, तस्माद् गुणवचनः. कथं तर्हि स्त्रीप्रत्ययसंबन्धः? भवति हि गुणवचनस्यापि स्त्रीलिङ्गता, यथा चारुणा{*३/३८*} बुद्धिः, एवम् अरुणेति. गुणवचनश् चेत् क्रीणातिना न संबध्यते. तस्माद् वाक्यभेदं कृत्वा प्रकरणे सर्वस्मिन्न् एव संनिवेश इति.
अथ यदि क्रीणातिना न संबध्यते, तस्मिन् एव वाक्ये एकहायनीशब्देन संभन्त्स्यते, न भविष्यति वाक्यभेद इति. तन् न, केवलं हि गुणम् अरुणशाब्दो{*३/३९*} ऽभिदधाति, न द्रव्यगुणौ. केवलं च द्रव्यम् एकहायनीशब्दः, न गुणसहितम् इति तयोः संबन्धस्य वाचिकां षष्ठीम् अन्तरेण कथं संबन्धो गम्यते? आह - अन्तरेणापि षष्ठीम्, एकविभक्तिनिर्देशात् सामानाधिकरण्यम् [२१७]{*३/४०*} अवगमिष्यामः, यथा नीलम् उत्पलम् इति. तद् अनुपपन्नम्, रूपाद् अरुणशब्दस्य{*३/४१*} गुणवचनता, कल्पनीयं त्व् एकविभक्तिसंयोगाद् एकहायनीशब्दसंनिधानाच् च तद् एकवाक्यताम् अभ्युपगम्यैकहायनीशब्दसामानाधिकरण्यम्, न च लिङ्गाद् वाक्यं बलीयः. तस्माद् असद् एतत्.
तत्रोच्यते - यदा केवलगुणवचनतायां शब्दः प्रवर्तमानो नान्येन संबन्धं लभते, तदानुपदेशकत्वाद् आनर्थक्यं मा भूद् इति द्रव्यपरताम् आपद्यते, तस्याम् अवस्थायाम् एकविभक्तियुक्तेनैकहायनीशब्देन संनिहितेनैकवाक्यताम् आपद्यमानः समानाधिकरणो भवति, तथा च कृत्वा, नीलम् उत्पलम् इत्य् उपपद्यते. स चायम् अरुणाशब्दस् तस्याम् अवस्थायां वर्तते, न ह्य् अस्य स्वार्थम् अभिदधत इतो विच्छिन्नस्य प्रकरणे ऽप्य् अर्थवत्ता. कुतः? येनैव हेतुना संबध्यते{*३/४२*} क्रीणातिना न, नामूर्तो{*३/४३*} ऽर्थः क्रियायाः साधनं भवतीति. न च क्रियासाधनैर् द्रव्यैः, न हि केवलगुणवचनः शक्नोति द्रव्यम् अभिधातुम् इति स एव हेतुः प्रकरणसंबन्धाभावे ऽपि, तत्रापि संबध्यमानः क्रियाभिर् वा संबध्येत, तत्साधनैर् वा द्रव्यैः, तच् चोभयम् अप्य् अनुपपन्नम्. अतो ऽनर्थकत्वपरिजिहीर्षया संनिहितेनैकहायनीशब्देनारुणाशब्दः संबध्यते. नास्ति वाक्यभेदः.
नैतद् एवम्, न ह्य् अयम् अरुणाशब्द एकहायनीविशेषणं भवितुम् अर्हति. किं कारणम्? करणविभक्त्या तृतीयया समुच्चरितो ऽयम्, तेनैतेन तृतीयाश्रुतिसामर्थ्यात् क्रियाविशेषणेन भवितव्यम्, कारकाणां हि क्रियया संबन्धो न द्रव्येणेति. स एष श्रुतिसामर्थ्यात् क्रियाविशेषणम्, एकवाक्यत्वाद्{*३/४४*} एकहायनीविशेषणम्. श्रुतिश् च वाक्याद् बलीयसी, तस्मान् नास्यैकहायनीसंबन्ध इति.

ननु च गुणस्य क्रियासंबन्धाभावाद् अविवक्षिता कारक[२१८]{*३/४५*}शक्तिर्{*३/४६*} इत्य् एकहायनीसंबन्धो ऽयम् अध्यवसितः. एवम् अपि नोपपद्यते, यदि कारकाभिधानम् अविवक्षितम् इति गुणशब्देनैतेन द्रव्यम् अभिधातुम् इष्यते, तदा प्रातिपदिकार्थस्याव्यतिरेक इति प्रथमा विभक्तिः प्राप्नोति. न हि तृतीयान्तस् तम् अभिसंबन्धं शक्नोति वक्तुम्, न चान्यथानुपपत्तिर् इत्य् अन्यो ऽस्यानुपपद्यमानो ऽर्थः शक्यते कल्पयितुम्, यथाग्नौ तिष्ठति माणवक इत्य् उक्ते ज्वलने ऽनुपपद्यमानो नाश्वे गवि वा कल्प्यते, अग्निसमीपवचन एवाध्यवसीयते. तद्वद् इहाप्य् अप्रथमान्तः शब्दो न कथंचिद् अप्य् अव्यतिरिक्ते प्रातिपदिकार्थे भवितुम् अर्हतीति. तस्मात् कामम् अनर्थको ऽवगम्यतां नास्यैकहायनीसंबन्धो ऽध्यवसातव्यः.
आह - न ब्रूमः, न कारकम् अरुणाशब्देनाभिधीयत इति, व्यक्तम् अरुणगुणविशिष्टम् एतेन कारकम् अभिधीयते. कदाचित् तु किंचिद् विधित्सितं भवति, कदाचिद् उपसर्जनीभूतो ऽर्थो विधित्सितः, प्रधानीभूतो ऽनुवादः. तद् यथा, दण्डीत्य् उपसर्जनीभूतदण्डकपुरुषप्रधानकः शब्दो ऽवगम्यते, कदाचित् तु निर्ज्ञाते पुरुषे दण्डगुणविधानार्थम् उच्चार्यते - दण्डी प्रैषानन्वाहेति. तथा{*३/४७*} लोहितेष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्तीति. एवम् इहापि यद्य् अनुपसर्जनभूतो{*३/४८*} ऽरुणो गुणः, प्रधानभूतं कारकम्. तथाप्य् अनूदिते कारके ऽरुणगुणविधानार्थं वचनं युज्यते. तस्माद् एकहायनीसंबन्ध उपपद्यते, नास्ति वाक्यभेद इति. नैतत् सारम्, अत्र ह्य् एकहायनीक्रीणात्योर् अनवबुद्धं संबन्धं बोधयितुम् अयम् एकहायनीशब्द उच्चरितः, स एष कथम् इवारुणाशबेन संबध्य्ते, तद् एतद् अभिहितम् अपि पुनः पुनः पर्यनुयुज्ज्यते. [२१९]{*३/४९*} कथं पुनर् एकहायनीशब्दस्य क्रीणातिना, अरुणगुणेन च समाने समभिव्याहारे क्रीणातिना संबन्धो ऽभ्युपगमनीयः, न पुनर् आरुण्येनेति. शब्दप्रामाण्यात्, भवति हि क्रियासंबन्धस्य वाचिका विभक्तिर् एकहायनीशब्दम् अनुनिविष्टा, न तु गुणसंबन्धस्य वाचिका. का पुनः क्रियासंबन्धस्य वाचिका, का वा गुणसंबन्धस्येति. कारकलक्षणा क्रियासंबन्धे विवक्षिते भवति द्वितीयादिः, अविवक्षिते पुनः कारके, संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठी. न चात्र षष्टीं पश्यामः, पश्यामस् तु खलु तृतीयाम्. अतः क्रीणातिना संबन्धम् अभ्युपगच्छाम एकहायनीशब्दस्य, नारुणाशब्देनेति.
कथं तर्हि भवत्य् अत्र संबन्धः, नीलम् उतपलम् इति. उच्यते - भवति, न तु श्रुतिलक्षणः, किं तु वाक्यलक्षणः, उत्पलशब्दसंनिधाने तदपेक्षी नीलशब्दस् तेनैकवाक्यताम् अभ्युपगच्छन् नाजहत् स्वार्थवृत्तिर् उपलविशेषाभिधानपर उच्चार्यमाणः संबन्धम् अभ्युपैति.

नन्व् इहापि वाक्यलक्षणस् तद्वद् एवारुणिम्ना समं संबन्ध एकहायन्या युज्यते. नेति ब्रूमः, श्रुतिर् हि वाक्याद् बलीयसी, श्रुतिश् चास्याः क्रियासंबन्धम् आह, न गुणसंबन्धम्. यदि पुनः श्रुतिसामर्थ्यात्, क्रियासंबन्धो ऽभ्युपगम्येत, एकवाक्यतवद् अपि गुणसंबन्धः. नैवं शक्यम्, यो ह्य् अन्येन सह संबन्धुम् उच्चार्यते, न तत्समीपगतो ऽप्य् अन्यस् तेन सह संबन्द्धुम् अर्हति. यथा भार्या राज्ञः, पुरुषो{*३/५०*} देवदत्तस्येति भार्याविशेषणार्थम् उच्चार्यमाणो राजशब्दो न पुरुषेण संबध्यते, तद्वद् इह क्रयाविशेषणार्थम् उच्चार्यमाण एकहायनीशब्दो नारुणाशब्देन संबन्धम् अर्हति.
आह - सत्यम् एवम् एतत्, असत्याम् आकाङ्क्षायाम् आनन्तर्यम् अकारणम्, सर्वत्र तु बोधिते पदार्थे वाक्यार्थ उपपद्यते, नान्यथा, सामान्यवृत्ति हि पदम्, विशेषवृत्ति वाक्यम्, सामान्येनाभिप्रवृत्तानां [२२०]{*३/५१*} पदार्थानां यद् विशेषे ऽवस्थानम्, स वाक्यार्थः, तद् एतद् उक्तम् - तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायो ऽर्थस्य तन्निमित्तत्वाद् इति{*३/५२*}, तत्र प्रत्यक्षतः{*३/५३*} पदार्थः, वाक्यार्थः पुनर् आनुमानिकः, तद् एतद् अवगम्यताम्, केवलस्वार्थवृत्ति पदम् अनुपदेशकम् इति पदान्तरेण संनिहितेनैकवाक्यत्वम् अभ्युपैति, नान्यथेति. तद् इह यद्य् अप्य् एकहायनीशब्दः क्रीणातिना संबन्ध्यमानः कृतार्थो न पदान्तरेण संबन्धम् आकाङ्क्षति, अरुणाशब्दस् तु पदान्तरेण संबन्धम् अलभमानो ऽनर्थक इत्य् एकहायनीशब्देनैकवाक्यताम् अभ्युपैति. ननूक्तम् - क्रियासंबन्धार्थः, नारुणासंबन्धार्थ इति.

आह - अरुणाशब्दस्यानर्थक्यपरिहारायोभयसंबन्धार्थ इति वदामः, अन्यार्थम् अपि कृतम् अन्यार्थम् अपि शक्नोति कर्तुम्, तद् यथा शाल्यर्थं कुल्याः प्रणीयन्ते, ताभ्यश् च पानीयं पीयत उपस्पृश्यते च. एवम् इहापि क्रयसंबन्धार्थम् एकहायनीशब्द उच्चार्यमाणो ऽरुणाशब्देन सह संभन्त्यते, न किंचिद् दुष्यति. तस्मान् न वाक्यभेद इति. नैतद् अस्ति, यद्य् अप्य् अयम् अरुणाशब्दो ऽनर्थको मा भूद् इत्य् एकहायन्या संबध्येत, तथापि सर्वस्मिन् प्रकरणे निवेष्टुम् अर्हति. न चैनं सोमं क्रीणातीत्य् एष शब्दः शक्नोति विशेष्टुम्. न ह्य् अयं विशेषणत्वेनोचार्यते, किं तर्हि अपूर्वो ऽयं विधीयते.
नन्व् अपूर्वो ऽपि विधीयमान एकहायनीशब्दवद् इतरेण संभन्त्स्यते. कथम्? प्रयोजनाय ह्य् उच्चार्यमाणः शब्दो येनार्थः, तस्मै तावत् प्रयोजनायावकल्प्यते, संनिहित्श् च बुद्धौ भवति, तेन बुद्धौ संनिहितेन शक्यते साकाङ्क्षः शब्दः संबन्धयितुम् इति. नैतद् एवम्, यो ह्य् असंबध्यमानो ऽनर्थको भवति, स संबध्यते नान्यः. कुत एतत्? संबध्यमाने हि सामान्यं विशेषे ऽवस्थाप्येत, तत्र वाक्येन श्रुतिः पीडिता स्यात्. न चायम् [२२१]{*३/५४*} असंबध्यमानः क्रीणातिनानर्थको भवति, प्रकरणगताभिः{*३/५५*} एकहायनीभिर्{*३/५६*} अभिसंभन्त्स्यते.
नन्व् एतद् उक्तम् - प्रकरणे ऽप्य् अस्य संबन्धो ऽनुपपन्न इति. नानुपपन्नः, एकस्मिन् वाक्ये ऽन्यो ऽर्थो विधीयमानो नान्येन संबध्यते, वचनव्यक्तिभेदात्, अन्या हि वचनव्यक्तिर् विधीयमानस्य, अन्या गुणेन संबध्यमानस्य. अज्ञातवज् ज्ञाप्यते विधीयमानो ऽर्थः, ज्ञातवद् अनूद्यते गुणसंबन्धार्थम्, न च सकृद् उच्चार्यमाणो ज्ञातवद् अज्ञातवच् च भवितुम् अर्हति, एकहायनीशब्दः क्रये विधीयमानो ऽज्ञातवत् स्यात्, अरुणाशब्देन संबध्यमानश् च ज्ञतवत्. वाक्यभेदे पुनर् न दोषो भवति, प्रकरणे तु वाक्यान्तरैः क्रियाद्रव्यान्तराणी च प्राप्तानि. तैर् इदं वाक्यान्तरविहितं संबध्यते, तत्रान्यस्मिन् विधीयते, अन्यस्मिन् वाक्ये ऽनूद्यत इत्य् उप-पन्नं भवति. तस्मात् संयोगतो ऽविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् च{*३/५७*} सर्वस्मिन् प्रकरणे द्रव्येषु निवेश इति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - अर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोर् ऐककर्म्यान् नियमः स्याद् इति, यत्रार्थैकत्वं श्रूयते द्रव्यगुणयोः, तत्र द्रव्यगुणाव् एकस्मिन् पदार्थे नियम्येयाताम्. कुतः? ऐककर्म्याद् एककार्यत्वात्, एकं हि कार्यं द्रव्यगुणयोः श्रूयते क्रयसंबन्धः. कथम् एतद् अवगम्यते? एकवाक्यत्वात्. कथम् एकवाक्यत्वम्? अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्येत्य् अपर्यवसितो ऽर्थः साकाङ्क्षत्वाद् अभिधातृप्रतिपत्रोः, सोमं क्रीणातीति तु पर्यवस्यति, तयोर् एवं नैरुत्सुक्यात्. यद्य् एककार्यता किम् इति विकल्पो न भवति? नैतद्{*३/५८*} एवम्. एकार्थास् तु विकल्पेरन्न् इति विकल्पधर्माणौ प्राप्नुत इत्य् अयुक्तो ऽयं पर्यनुयोगः. कथम्? पर्यनुयोगो नाम स भवति, यः स्वपक्षं साधयति, विपक्षस्य च प्रतीपम् आचरति, न च [२२२]{*३/५९*} विकल्पो ऽस्मत्पक्षस्य प्रतीपम् आचरति, क्रयेणारुणिम् आसंबन्ध{*३/६०*} इत्य् एष नः पक्षः. न च विकल्पो नानाकार्यत्वात्.
नन्व् इदानीम् एवोक्तम् - एकं कार्यम् इति, तच् चापि विरुद्धम्, एवं हि पूर्वम् अभिहितम्, अमूर्त-त्वाद् गुणो न क्रियया संबध्यत इति, इदानीं विपरीतम् अभिधीयते - उभाव् अपि द्रव्यगुणाव् एकार्थौ क्रयम् अभिनिर्वर्तयत इति. उच्यते, नैतद् विरुद्धम्, न च विकल्पः, एकं कार्यम्, सामर्थ्यभेदस् तु, साक्षाद् धि द्रव्यं क्रियां प्रत्युपकरोति. गुणस् तु विशिष्टानां साधनम्. यद्य् एवम्, न तर्हि गुणः क्रियाम् अभिनिर्वर्तयति, साधनस्यासौ विशेषक इति. नैतद् एवम्, गुणस्य क्रियाम् अभिनिर्वर्तयत एतद् एव सामर्थ्यम्, यत् साधनं विशिष्यात्. आकाङ्क्षति च क्रिया साधनविशेषणम्, चिह्नभूतो हि गुणः साधनं लक्षयति. असति चिह्ने न लक्ष्येत, कतमत् साधनं क्रियाया इति. ततः क्रिया नाध्यवस्येम कर्तुम् इति भवति क्रियासाधनं गुनः. न चैव सति विकल्पो भवति, यथाधिकरणस्य कर्त्रादीनां च, अधिकरणं हि कर्त्रादीनि धारयति, तान्य् अधार्यमाणानि न शक्नुवन्ति क्रियाम् अभिनिर्वर्तयितुम्, तथा{*३/६१*} कर्ता करणादीनि समाधत्ते, तान्य् असमाहितानि न शक्नुवन्ति स्वं स्वम् अर्थम् अभिनिर्वर्तयितुम्. यस्मिंस् तु साधनोपकारे कार्ये तस्मिन्न् एवोपकारे ऽन्यत् साधनं विधीयते, तत्र विकल्पः, यथा व्रीहिम् इर्यजेत, यवैर् यजेतेति, उभये ऽपि तण्डुलनिर्वृत्यर्थाः.
एवं तर्हि तद् एवेदं संजातं भवति, एकहायनीविधनम्, तद्विशेषणं चारुणो गुणः, तत्र स एव दोषो वाक्यभेदः प्रसज्ज्येतेति. न ब्रूमः - अरुणाशब्द एकहायनीशब्देन संबध्यत इति, किं तर्हि क्रीणातिनैव संबध्यते. एवं हि श्रूयते ऽरुणगुणेन क्रयम् अभिनिर्वर्तयेद् इति, यथा च तेन निर्वर्त्यते, तथा यतितव्य भवति. न चाविशिंषन् साधनम्, गुणः क्रिया[२२३]{*३/६२*}म् अभिनिवर्तयतीत्य् अर्थात् साधनविशेषणतां प्रतिपद्यते, यथा स्थाल्यां पचेद् इति क्रियासाधनत्वेन निर्दिष्टे ऽर्थात् संभवने धारणे च स्यालीं{*३/६३*} व्यापारयति तद्वद् इहापि द्रष्टव्यम्. तस्मान् नास्ति वाक्यभेदप्रसङ्ग इति.
नन्व् एवम् अपि वाक्यं भिद्येत. कथम्? प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिर् दृष्टेति, यथा देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्ताम् इति प्रत्येकं भुजिः समाप्यते, यथा च यस्य पिता पितामहः सोमं न पिवेद् इति. एवम् इहाप्य् अरुणया क्रीणाति, एकहायन्या क्रीणातीति. नैतद् अस्मत्पक्षस्य बाधकम्, एवम् अपि क्रय एवारुणिमा निवेक्ष्यति, न सर्वस्मिन् प्रकरण इति. सत्यम् एष दोषो न भवति, किं त्व् अनरुणयाप्य् एकहायन्या क्रयः प्राप्नोति, अरुणया चानेकहायन्या, तत्र यद् उक्तं द्रव्यगुणयोर् नियम इति, सा प्रतिज्ञा हीयते. न तर्हि ब्रूमः - वाक्यभेद इति. कथम्? क्रयस्य हि द्रव्यारुणिमानाव् उपदिश्येते, न क्रयस् तयोः. न च, प्रधानं प्रतिगुणं भिद्यते, प्रतिप्रधानं हि गुणो भिद्यत इति, अस्ति चायं दृष्टान्तः - समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिर् इति, यथा गर्गाः शतं दण्ड्यन्ताम् इति, तथा अभिषुत्य हुत्वा भक्षायन्तीति. तस्माद् उभयविशेषणविशिष्टः क्रयो विधीयते.
कथं पुनस् तस्मिंश् चेतरिंश् च दृष्टान्ते सत्य् एकान्तेनावधार्यते, समुदाय एव वाक्यपरिसमाप्तिर् न प्रत्यवयवम् इति. अत्र ब्रूमः - इह द्रव्यारुणिमानाव् उभाव् अपि क्रियासंबद्धाव् उपलभ्येते परस्परेणासंबद्धौ, क्रयो ऽपि द्रव्यारुणिमाभ्यां विशिष्ट उपलभ्यते नान्ययतरेण, तत्र यदि द्रव्यपरम् अरुणिम् अपरं च भवति वचनम् इदम्, ततः प्रत्यवयवम् असंशयं क्रयसंबन्धः. अथ क्रयविधित्सयाभिधीयते, ततो यथैवायम् एकहायनीवि[२२४]{*३/६४*}शिष्टः, एवम् अरुणिम् अविशिष्ट इति नियमत उभयसंबन्धो ऽभ्युपगमनीयः. न चात्र द्रव्यारुणिमानाव् ईप्सितौ, ईप्सितस् तु क्रयः, तेन हि ज्योतिष्टोमद्रव्यं सोमः परिप्राप्यते, द्रव्यारुणिमानौ क्रयार्थौ सन्ताव् ईप्सितौ स्याताम्, नान्यथा. तस्मात् क्रयो विधीयते, स च नान्यतरविशिष्टः प्रतीयत इति समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिर् इह निश्चीयते. यदा चैवम्, तदा न, एकहायनीं मुक्त्वान्यद् द्रव्यं क्रयसाधनम् अस्ति, न चारुणाद् अन्यः साधनस्य विशेषको गुण इति, नियमः सिद्धो भवति.
अत्र वदामः - यदि क्रयस्य साधने गुणो ऽभिसंबन्धुम् उपैति, तदा वाक्ये भिन्ने ऽपि क्रयसाधनत्वाद् अरुणिमास्मिन् द्रव्ये न निवेक्ष्यते, किम् अर्थम् एकवाक्यता प्रयत्नेन साध्यत इति. तद् एतद् अभिधीयते - भिन्ने हि वाक्य एकाहायनीसाधनकः क्रयो ऽवबुद्धो भवति, अरुणासाधनम् अपि क्रयान्तरम्, न तस्मिन्न् एवैकहायनीसाधने क्रये ऽरुणिमा विहितो भवति, तत्र यत् क्रयान्तरम् अरुणगुणविशिष्टम्, तत्रार्थात् प्राप्तम् अन्यद् अपि साधनं भवति. तद् अपि विशिंषन् अरुणो गुणस् तेन संबध्येत. एकवाक्यत्वे तु तत् परिहृतं भवति. तस्मात् साध्व् अभिधीयते - अर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोर् ऐककर्म्यान् नियमः स्याद् इति.

NOTES:

  • {३/३१: E१ (व्.ल्.): पिङ्गाक्ष्यैकहायिन्या}*
  • {३/३२: Vग्ल्. Tऐत्.S. ६.१.६.७}*
  • {३/३३: E२,४: अध्यवस्यामः}*
  • {३/३४: E२: ४,४३; E४: ३,५५६; E६: १,१४८}*
  • {३/३५: E२,४: अरुणाशब्द}*
  • {३/३६: E२,४: अरुणाशब्दाभिधानीयतां}*
  • {३/३७: E२,४: नारुणाशब्दः}*
  • {३/३८: E२,४,६: करुणा}*
  • {३/३९: E२,४: अरुणाशाब्दो}*
  • {३/४०: E२: ४,४९; E४: ३,५५७; E६: १,१४९}*
  • {३/४१: E२,४: अरुणाशब्दस्य}*
  • {३/४२: E२,४ ओम्. संबध्यते}*
  • {३/४३: E२,४: न संबध्यते, नामूर्तो}*
  • {३/४४: E२,४: वाक्याद्, E६ ओम्. एकवाक्यत्वाद्}*
  • {३/४५: E२: ४,५०; E४: ३,५५८; E६: १,१४९}*
  • {३/४६: E१,६; E१ (व्.ल्.), E२,४: -विभक्तिर्}*
  • {३/४७: E२,४,६: यथा}*
  • {३/४८: E२,४: उपसर्जनभूतो}*
  • {३/४९: E२: ४,५१; E४: ३,५५८; E६: १,१५०}*
  • {३/५०: E२: पुरुषेण}*
  • {३/५१: E२: ४,५३; E४: ३,५५९; E६: १,१५१}*
  • {३/५२: Vग्ल्. MS १.१.२५}*
  • {३/५३: E१,६, E२ (व्.ल्.); E२,४: प्रत्यक्षतः}*
  • {३/५४: E२: ४,५४; E४: ३,५६०; E६: १,१५२}*
  • {३/५५: E२,४: प्रकरणगतैर्}*
  • {३/५६: E२,४ ओम्}*
  • {३/५७: Vग्ल्. MS ३.१.८}*
  • {३/५८: E२,४: (यद् अभिधीयते नियम्येयाताम् इति) नैतद्}*
  • {३/५९: E२: ४,६०; E४: ३,५६१; E६: १,१५२}*
  • {३/६०: E२,४: क्रयेणारुणिम् असंबन्ध}*
  • {३/६१: E२,४: यथा}*
  • {३/६२: E२: ४,६२; E४: ३,५६१; E६: १,१५३}*
  • {३/६३: E२,४,६: स्थालीं}*
  • {३/६४: E२: ४,६३; E४: ३,५६२; E६: १,१५३}*


____________________________________________


एकत्वयुक्तम् एकस्य श्रुतिसंयोगात् // MS_३,१.१३ //

अस्ति ज्योतिष्टोमः - य एवं विद्वान् सोमेन यजत इति{*३/६५*}. [२२५]{*३/६६*} तत्र श्रूयते - दशापवित्रेण ग्रहं संआर्ष्टीति, तथाग्निहोत्रे स्रूयते - अग्नेस् तृणान्य् अपचिनोतीति, तथा दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - पुरोडाशं पर्यग्निकरोतीति{*३/६७*}. तत्र संदेहः - किम् एकस्य ग्रहस्य, एकस्याग्नेः, एकस्य पुरोडाशस्य च संमार्जनादि कर्तव्यम्, उत सर्वेषां ग्रहाणां सर्वेषाम् अग्नीनां सर्वेषां पुरोडाशानाम् इति. किं प्राप्तम्? एको ग्रहः, एको ऽग्निः, एकः पुरोडाश इह ग्रहीतव्यः. कुतः? श्रुतिसंयोगात्, एकत्वश्रुतिसंयुक्ता एते पदार्थाः, एकं हि द्रव्यम् एष श्रूयते, शब्दलक्षणे च हि कर्मणि यच् छब्द आह, तद् अस्माकं प्रमाणम्, यथा पशुम् आलभेत इत्य् उक्त एक एव पशुः पुमांश् चालभ्यते. एवम् अत्राप्य् एको ग्रहः संमार्जनीयः, एकस्याग्नेस् तृणान्य् अपचेयानि, एकः पुरोडाशः पर्यग्निकर्तव्य इति.

NOTES:

  • {३/६५: Tऐत्.S. ३.२.२.३}*
  • {३/६६: E२: ४,६५; E४: ३,५८३; E६: १,१५४}*
  • {३/६७: ŚPBर् १.२.२.१३}*


____________________________________________


सर्वेषां वा लक्षणत्वाद् अविशिष्टं हि लक्षणम् // MS_३,१.१४ //

नैतद् अस्ति - यद् उक्तं ग्रहादिष्व्{*३/६८*} एकत्वयुक्तेष्व् अमी पदार्थाः कर्तव्या इति, सर्वे ग्रहाः संमार्ष्टव्याः, सर्वेभ्यो ऽग्निभ्यस् तृणान्य् अपचेयानि, पुरोडाशमात्रं च पर्यग्निकर्तव्यम् इति. कुतः? ग्रहजात्या द्रव्यं लक्षयित्वा संमार्गादि विधीयते, अविशिष्टं च लक्षणं सर्वद्रव्येषु, तत्र न गम्यते विशेषः, को ग्रहः संमार्ष्टव्यः, को नेति, सामान्यावगमाद् विशेषान् अवगमाच् च सर्वप्रत्ययः. तथाग्निपुरोडाशानाम् अपि. नन्व् एकवचनं श्रूयते, तद् विशेक्ष्यति. नैतद् अस्ति, एकत्वं हि श्रूयमाणं ग्रहादिष्व् एकत्वं ब्रूयात्, न द्वितीयादीन् प्रतिषेधेत्, एकत्वस्यासौ वाचको न द्वितीयादेः [२२६]{*३/६९*} प्रतिषेधकः. तेनाप्रतिषिद्धे द्वितीयादौ सामान्यवचनेन प्राप्तं संमार्जनादि किम् इति न क्रियेत.
तत्रैतत् स्यात्, एकवचनम् इह श्रूयमाणं प्राप्त एवैकस्मिन् द्रव्ये, द्वितीयादिषु च, किम् अन्यत् कुर्याद् अन्यतः परिसंख्यायाः, न चेद् एकवचनं परिसंचक्षीत द्वितीयादीन्, अनर्थकम् एव स्यात्, शक्नोति च द्वितीयादीन् निवर्तयितुम्, यथाश्वाभिधानीम् आदत्त इति गर्दभाभिधानं{*३/७०*} परिसंचष्टे, एवम् अत्रापि द्रष्टव्यम् इति.
नैतद् एवम्, तत्र मन्त्रस्याभिधान्याश् च यः संबन्धः, तद् अभिधानपरं वचनम्, इमाम् अगृभ्णान् इत्य् अश्वाभिधानीम् इति{*३/७१*}, नानेन मन्त्रेण, आदत्त इति लिङ्गेनैवादाने प्राप्तत्वान् मन्त्रस्य परिसंख्या युक्ता. इह पुनर् यद् एकवचनं द्रव्ये श्रूयते, तच् छ्रूयमाणम् अप्य् अविधीयमानत्वेन न निवर्तकं भवितुम् अर्हति, यथा कश्चिद् ओदनं निर्दिश्य ब्रूयात् - य एनं भक्षयेत् कश्चिच् छ्वा मार्जारो वा, स निवारयितव्य इति, तत्र यदि भक्षणं निमित्तत्वेन विधीयते, न, श्वमार्जारसंबन्धः, ततः काको ऽप्य् आगच्छन् निवार्यते. श्रूयमाणे ऽपि शुनि मार्जारे वा श्वमार्जारसंबन्धस्य निमित्तत्वेनाविधीयमानत्वात्. एवम् इहाप्य् एकत्वसंबन्धस्याविधीयमानत्वाच् छ्रूयमाणे ऽप्य् एकत्वे ग्रहमात्रं संमृज्येतेति.
न चात्र द्रव्यैकत्वसंबन्धविधायकः कश्चिच् छब्दो ऽस्ति. ननु संमार्ष्टीति. न ह्य् एतद् द्रव्यैकत्वसंबन्धस्य विधायकम्. कस्य तर्हि? द्रव्यसंमार्गसंबन्धस्य विधायकम्, एवं श्रुत्या स्वपदार्थो विहितो भवति, इतरथा वाक्येन परपदार्थो विधीयते. श्रुत्यसंभवे च वाक्यं क्रमते, न संभवन्त्यां श्रुतौ. अतो ऽविधीयमानं विशेषणत्वेन, एकत्वं न द्वितीयादीन् प्रतिषेद्धुम् अर्हति. एवं सति न द्वितीयादौ संमार्गादि क्रियमाणम् [२२७]{*३/७२*} अचोदितं भवति, प्रतिषिद्धं वा, यथैव हि तद् एकस्य श्रुतम् अवगम्यते, तथा द्वितीयादेर् अपि.
अयं चापरो दोषः, न तद् एकत्वं द्रव्यस्य संमार्गादौ विषये नियम्येत, न हि संमार्गादिः, यस्मिन् द्रव्य एकत्वं नियम्येत, तस्य विशेषणत्वेन भवति, विधीयते ह्य् अत्र संमार्गादिः, न प्राप्तो लक्षणत्वेन द्रव्यस्याम्नायते, न हि यौगपद्येन विधातुं शक्यते, लक्षणत्वेन चोच्-चारयितुम्. प्रसिद्धसंबन्धो हि शक्नोति लक्षयितुम्, न चाविहित एवंजातीयकः शब्दावगम्यः प्रसिद्धसंबन्धो भवति. विधीयते च संमार्गादिः, तस्मान् न विशेषकः, न चेद् विशेषकः, न द्रव्य एकत्वं नियम्यत इति शक्यम् आश्रयितुम्.
अथैकत्वं संमार्ग उच्यते. तत्रापि द्वयी गतिः स्यात्, एकत्वं प्रधानम्, संमार्गो वा, तच् चोभयम् अप्य् अनुपपन्नम्. न तावद् एकत्वस्य संमार्गः शाक्यते कर्तुम्. न च द्रव्ये क्रियमाण एकत्वस्योपकरोति केनचित् प्रकरणम्. न चैकत्वस्योपकृतेन किंचित् प्रयोजनम् अस्ति, न हि तद् गुणभूतं श्रुतम्. अथैकत्वं संमार्गं प्रति गुणभूतम् इति. तद् अपि न. कथम्? अमूर्तत्वात्, न हि तत् संमार्गं निष्पादयति. यद्य् अप्य् अन्यद् अमूर्तं क्रियां निष्पादयति साधनं विशिंषत्, तथाप्य् एतन् न भवितुम् अर्हति, न ह्य् अत्र ग्रहः संमार्गार्थः, संमार्गो ऽत्र ग्रहाय चोद्यते, स हि प्रयोजनवान्, कल्प्यप्रयोजनः संमार्गः. यदि ग्रहः संमार्गस्योपकुर्यात्, तद् उपकारिण{*३/७३*} उपकरोतीति संमार्गस्योपकारकम् एकत्वं भवेत्. न त्व् एतद् एवम्. तस्माद् एकत्वसंमार्गयोर् असंबन्धः.
ननु प्रधानभुतम् अपि ग्रहादि संमार्गं निष्पादयत्य् एव, अतस् तत्साधनं तच् च विशिंषत् तद् उपकरिष्यति, यथा इज्यार्थे दधनि पयसि च प्रणीता धर्माः पाक उपकुर्वन्ति. परिधानार्थे च [२२८]{*३/७४*} परिदौ यूपधर्मा बन्धने. तस्माद् अयम् असमाधिर् इति. अत्रोच्यते - न ब्रूमः, अतदर्थे साधके न शक्नुवन्त्य् उपकर्तुम् इति. किं तर्हि? यदा प्रधानभूतं ग्रहादि लक्षणत्वेनोच्यते, न तदैकत्वस्य ग्रहादिना संबन्धः, न संमार्गादिनेति. कथम्? यावद् इह लक्षणत्वेन किंचिद् उच्यते, संवादस् तत्र भवति, न तु तद्विधीयते विज्ञानाय. किम् अर्थं तर्ह्य् उच्चार्यते? अन्यत् तस्य किंचिद् विधायिष्यत इति, तद् एतद् ग्रहादि लक्षयित्वा तस्य संमार्गादि विधीयते. तद् यद्य् एकत्वसंबन्धो ऽपरो ग्रहद्रव्ये{*३/७५*} संमार्गादौ वा पदार्थे{*३/७६*} विधीयेत, द्वयोः संबन्धयोर् विधानाद् भिद्येत वाक्यम्. अथोच्येत - ग्रहादि लक्षयित्वा तस्यैकत्वसंबन्धो विधीयते, न संमार्गादिसंबन्ध इति, तथा च संमार्गादीनाम् अध्ययनं प्रमाद इत्य् अभ्युपगतं स्यात्. न चैतद् एवम्. तस्माद् उभाभ्याम् एकवचनस्यासंबन्ध इति. एवम् एतद् एकत्वं ग्रहस्य न किंचिद् उपकारं करोति, न संमार्गस्य, एवम् एव सदनूद्यते. तस्मान् नैतत् किंचिद् अपि कर्तुं विवक्ष्यत इति सर्वेषां ग्रहादीनां संमार्गादि कर्तव्यम् इति. कुतः? संयोगतो ऽविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् च{*३/७७*}.
यद्य् अविवक्षितम् एकत्वम्, कथं त्रह्य् एकवचनम् उच्चार्यते? ननु बहुषु विवक्षितेषु बहुवचनेन भवितव्यम्. उच्यते - न वयम् एतद् विचारयामः, एकवचनम् उच्चारयितव्यम्, नोच्चारयितव्यम् इति, उच्चार्यमाणे सति किं प्रतिपत्तव्यम्? एकस्मिन्न् एव संमार्गादि, उत सर्वेष्व् इति, तच् च सर्वेष्व् इति स्थापितम्. अपि च न विभक्तेर् वचनम् एवैकं प्रयोजनम्. किं तर्हि? कारकसंबन्धो ऽपि, अविवक्षित एकत्वे कारकसंबन्धार्थम् अस्योच्चारणं भविष्यति. तस्मान् नानर्थकम्.
अपि च ग्रहः प्रातिपदिकार्थ एकत्वं विभक्त्यर्थः. किम् अतो [२२९]{*३/७८*} यद्य् एवम्. एतद् अतो भवति - प्रातिपदिकार्थगतं हि विभक्तिः स्वम् अर्थं श्रुत्यैव वदति. अथैवं सति किम् न, संमार्गेण संभन्त्स्यत इति. तेन हि संबध्यमानं वाक्येन संबध्येत, न च श्रुत्या, अन्येन संबध्यमानं वाक्येनाच्छिद्यान्येन संबन्धम् अर्हति. असंबध्यमानस् त्व् एकत्वेन संमार्गः, यदि नैकत्वविशिष्टः क्रियते, न किंचिद् विपन्नं भवति, न चैकत्वविशिष्टः संमार्गादिः, ग्रहादिमात्रस्य च विधीयत इति किम् इति द्वितीयस्य तृतीयस्य च न क्रियेतेति.

NOTES:

  • {३/६८: E२,४: अस्ति - यद् उक्तं ग्रहादिष्व्}*
  • {३/६९: E२: ४,७४; E४: ३,६००; E६: १,१५५}*
  • {३/७०: E२,४: गर्दभाभिधानीं}*
  • {३/७१: Tऐत्.S. ५.१.२.१}*
  • {३/७२: E२: ४,८३; E४: ३,६०१; E६: १,१५६}*
  • {३/७३: E२,४: उपकारेण}*
  • {३/७४: E२: ४,८६; E४: ३,६०२; E६: १,१५६ (ल्.Z.)}*
  • {३/७५: E१,६, E४ (व्.ल्.); E२,४: द्रव्ये}*
  • {३/७६: E२,४ ओम्}*
  • {३/७७: Vग्ल्. MS ३.१.८}*
  • {३/७८: E२: ४,९५; E४: ३,६०२; E६: १,१५७}*


____________________________________________


चोदिते तु परार्थत्वाद् यथाश्रुति पतीयेत // MS_३,१.१५ //

अथ यद् उक्तम् - यथा पशुम् आलभेतेत्य् एक एव पशुः पुंपशुश् चालभ्यते, एवम् इदम् अपीति, अस्त्य् अत्र वैपरीत्यम् इह ग्रहार्थः संमार्गः, तत्र पुनर् यागार्थः पशुः. किम् एवं सति भवति? यो यागार्थं परिच्छिनति{*३/७९*}, स यागस्योपकरोति, अपरिच्छिन्नेन न शक्यो यागः कर्तुम् इति. न तु ग्रहेण केनचिद् विशिष्टेन संमार्गः कर्तव्यः, यद् ग्रहं विशिंषत् संमार्गस्योप्कुर्यात्, पशोश् चैतद् एकत्वं यागं प्रत्युपदिश्यते. ननूक्तम् - प्रातिपदिकार्थगतं स्वम् अर्थं विभक्तिः श्रुत्यैवाभिवदतीति{*३/८०*}, याग एतद् वाक्येन विधास्यति, तत्र वाक्याच् छ्रुतिर् बलीयसीत्य् उक्तम्. सत्यम्, यत्र श्रौतो ऽभिसंबन्धो विवक्ष्यते, अविवक्ष्यमाणे च वाक्यावगतः सन् अपर्युदसितव्यो{*३/८१*} भवति, तस्माद् एकः पुंपशुश् चालभ्यत इति, ग्रहैकत्वं न संमार्गस्योपकरोतीति न ग्रहं शक्नोति विशेष्टुम्. तस्माद् अविवक्षितम् इति.

[२३०]{*३/८२*}

NOTES:

  • {३/७९: E२,४, E१ (व्.ल्.): परिच्छिन्नति}*
  • {३/८०: Vग्ल्. E१, S.२२९/१-२}*
  • {३/८१: E२,४: सन् न पर्युदसितव्यो, E६: सन्न् अपर्युदसितव्यो}*
  • {३/८२: E२: ४,९६; E४: ३,६४३; E६: १,१५८}*


____________________________________________


संस्काराद् वा गुणानाम् अव्यवस्था स्यात् // MS_३,१.१६ //

अस्ति ज्योतिष्टोमः, तत्र श्रूयते - दशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टीति. तत्रैषो ऽर्थो ऽधिगतः - सर्वे ग्रहाः संमार्जितव्या इति. इदम् इदानीं संदिह्यते - किं चमसापि संमार्ष्टव्या उत नेति.
किं तावत् प्राप्तम्? चमसाद्य् अपि सर्वं संमार्ज्यम् इति. कुतः? संयोगतो ऽविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् चेति{*३/८३*}, यथैव हि ग्रहाणाम् अपूर्वसंबन्धः, एवं चमसानाम् अपि, यथैव च ग्रहा अस्मिन् प्रकरणे, एवं चमसापि. तस्मात् सर्वत्र संमार्गः.
ननु ग्रहाः श्रूयन्ते, ते चमसानां निर्वर्तका भविष्यन्ति. उच्यते - प्रदर्शनार्थं ग्रहग्रहणं भविष्यति, ग्रहादि सोमपात्रम्, यस्मिन् गृह्यमाणः सोमो व्यवसिच्येत, इत्य् एवम् आशङ्क्यते, तत् सर्वं संमार्जितव्यम्. यथा भोजनकालो वर्तते, स्थालानि संमृज्यन्ताम् इत्य् उक्ते, यानि यानि भोजन उपयोगम् अर्हन्ति, तानि तानि सर्वाणि संमृज्यन्ते, स्थालग्रहणं लक्षणार्थम् इति गम्यते. एवम् इहापि द्रष्टव्यम् इति.
उच्यते - लोके ऽर्थलक्षणः संव्यवहारः, येन येनार्थः संमृष्टेन, उक्तो ऽनुक्तो वा स स{*३/८४*} संमृज्येतैव. इह तु वेदे शब्दलक्षणः, शब्दश् च ग्रहस्य संमार्गम् आह, तत्र किम् अर्थं श्रुतौ संभवन्त्यां ग्रहशब्दो लक्षणया कल्प्यते. उच्यते - संमार्ष्टीति संमार्गे पुरुषप्रयत्नं विधातुम् एष शब्दः शक्नोति श्रवणेनैव, ग्रहसंबन्धे तु वाक्येन, श्रुतिश् च वाक्याद् बलीयसी. तस्माल् लक्षणया ग्रहशब्दो वर्ण्यते, न, यथाश्रुत इति, तेन, यो यः संमार्जनसंस्कारार्हः स स संमार्जितव्यः, नेति{*३/८५*} ग्रहेष्व् एव व्यवतिष्ठेतैवंजातीयको गुण इति.

[२३१]{*३/८६*}

NOTES:

  • {३/८३: Vग्ल्. MS ३.१.८}*
  • {३/८४: E२,४,६: ओम्. स}*
  • {३/८५: E२,४,६ ओम्. इति}*
  • {३/८६: E२: ४,९८; E४: ३,६४६; E१: १,१५९}*


____________________________________________


व्यवस्था वार्थस्य श्रुतिसंयोगात्, तस्य शब्दप्रमाणत्वात् // MS_३,१.१७ //

व्यवतिष्ठेत वा ग्रहेष्व् एव संमार्गः, न चमसेष्व् अपि प्रसज्येतेति. कुतः? अर्थस्य श्रुतिसंयोगात्, श्रूयमाणो हि ग्रहो नोत्स्रष्टव्यः, उत्सृज्यमाने श्रुतिर् एव बाध्यते ग्रहम् इति, प्रमत्तगीतं तत्र भवताम् इत्य् अवगम्यते, न चैतन् न्याय्यम्. तस्माद् ग्रहशब्देन ग्रहं लक्षयित्वा तस्य संमार्गसंबन्धो विधीयते. न चाविदधत् संमार्गम्, शक्नोति तत्संबन्धं विधातुम्, अतो विदधात्य् एवैष शब्दः संमार्गम्. न च श्रुतिर् बाधिष्यते. कुतः? संमार्ष्टीति संमृजिगतं पुरुषप्रयत्नं श्रुत्या शक्नोति विधातुम्. न{*३/८७*} तत्र कश्चिद् विशेषः, उत्पाद्यमाने वा संमृजौ{*३/८८*}, परेण वा संबध्यमान इति. तेन न ग्रहसंबन्धे ऽपि श्रुतिर् बाधिता भवति, अतो ग्रहेष्व् एव संमार्गो व्यवस्थातुम् अर्हतीति.
नन्व् अपूर्वसंयोगाविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् च चमसेष्व् अपि प्रसज्यते, न ग्रहेष्व् एवास्य विधानम् इत्य् उक्तम्. अत्रोच्यते - प्रकरणवद्भिर् एकवाक्यतां कृत्वा शक्नोति तत्र विधातुम्, नाकृत्वैकवाक्यताम्. सा च प्रकरणाद् अनुमीयते, इयं पुनर् ग्रहशब्देन सह प्रत्यक्षा, तस्मान् न प्रकरणे विधानम्, ग्रहैकत्वसंबन्धे पुनर् उत्सृज्य स्वार्थम्, न शक्नोति विधातुम्. तस्माद् वैषम्यम् अस्य{*३/८९*}, ग्रहैकत्वविधानेन{*३/९०*}. यद् उक्तम् - यथा स्थालानि संमृज्यन्ताम् इति लक्षणा, तद्वद् इहापीति, परिहृतम् एतल् लोके कर्मार्थं लक्षणम्{*३/९१*}, शब्दलक्षणं पुनर् वेद इति.

[२३२]{*३/९२*}

NOTES:

  • {३/८७: E२: न च}*
  • {३/८८: E२: संमृजा, E४: संमृजाम्}*
  • {३/८९: E२,४: वैषम्यं}*
  • {३/९०: Dएर् Sअत्z fएह्ल्त् इन् E६}*
  • {३/९१: E२,४: कर्मार्थलक्षणं}*
  • {३/९२: E२: ४,९८; E४: ३,६४९; E६: १,१५९}*


____________________________________________


आनर्थक्यात् तदङ्गेषु // MS_३,१.१८ //

वाजपेये श्रूयते - सप्तदशारत्निर् वाजपेयस्य यूपो भवतीति. तत्र संदेहः - किं सप्तदशारत्निता वाजपेयस्योर्ध्वपात्रे निविशते, उत पशोर् यूपे निविशत इति. किं तावत् प्राप्तम्? ऊर्ध्वपात्र इति. कुतः? वाजपेयस्य यूपाभावात्, यद् वाजपेयस्यास्ति पात्रं यूपसदृशम्, तत्र भवितुम् अर्हति, अस्ति च षोडशिपात्रम्, तच् च खादिरत्वाद् ऊर्ध्वत्वाच् च यूपसदृशम्, तत्र निवेशे सति वाजपेयशब्द आञ्जस्येन भवति, इतरथा वाजपेयाङ्गपशुयागे{*३/९३*} लक्षणया वाजपेयशब्दो वृत्त इति गम्यते. ननु त्वत्पक्षे ऽपि यूपशब्दो लक्षणयोर्ध्वपात्रे. उच्यते, सर्वथा वयं लक्षणाशब्दान् न मुच्यामहे. मत्पक्षे तु वाजपेयप्रकरणम् अनुगृह्यते, तस्माद् ऊर्ध्वपात्रे निवेश इति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - आनर्थक्यात् तदङ्गेषु, वाजपेयशब्दस् तावत् सोमयागविशेषवचनः, तस्य साक्षाद् यूपेन न प्रयोजनम्, अस्ति तु तस्याङ्गं पशुयागः, तस्य तु पशुं बन्धुं यूपेन कार्यम्. साक्षाद् वाजपेययूपस्य यदि सप्तदशारत्निता विधीयते, तस्याभावाद् अनर्थकम् एव वचनं प्राप्नोति, तद् अनर्थकं मा भूद् इति यो ऽस्य पशुयागे यूपः, तत्र निवेशम् अर्हति. ऊर्ध्वपात्रे च यूपशब्दो लक्षणया स्यात्. नन्व् इतरस्मिन्न् अपि पक्षे वाजपेयशब्दो लक्षणयेति. नेति ब्रूमः, वाजपेय एव वाजपेयशब्दो भविष्यति, शक्ष्यति च स पशुयूपं विशेष्टुम्, सो ऽस्याङ्गस्योपकारकः, यश् च यस्योपकारिण उपकरोति, भवति स तस्य संबद्धो मुख्येनैव संबन्धेन. न चैकान्तरितम् इति कृत्वासंबद्धो भवति, यथा देवदत्तस्य नप्तेति, पुत्रेण चासाव् अन्तरितः, अथ च देवदत्तेन मुख्येनैव संबन्धेन संबद्धः. तस्माद् एष एव [२३३]{*३/९४*} पक्ष आश्रयणीयः, न ह्य् एतस्मिन् पक्षे कश्चिद् अपि लक्षणशब्दो भवतीति.

NOTES:

  • {३/९३: E२,४: वाजपेयाङ्गपशुयागे}*
  • {३/९४: E२: ४,१०१; E४: ३,६४९; E६: १,१६०}*


____________________________________________


कर्तृगुणे तु कर्मासमवायाद् वाक्यभेदः स्यात् // MS_३,१.१९ //

दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजवाक्ये श्रूयते - अभिक्रामं जुहोत्य् अभिजित्येति{*३/९५*}. तत्र संदेहः - किम् अभिक्रमणं प्रयाजेष्व् एव निविशत उत कृत्स्ने प्रकरण इति. किं तावत् प्राप्तम्? कर्तृगुणे ऽभिक्रमणे ब्रूमः - वाक्यभेदः स्याद् इति, कर्मणा कर्मणो ऽसमवायात्. अभिक्रमणं कर्मामूर्तम्, न तत् कर्म हवनं साधयितुं शक्नोति, तस्मान् न तेनैकवाक्यतां याति. अतः सर्वस्मिन् प्रकरणे निविशते, संयोगतो ऽविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् चेति{*३/९६*}.
नन्व् अनेनैव हेतुनान्यस्मिन्न् अपि न निवेक्ष्यते. उच्यते - अन्यत्र पुरुषैः संभन्त्स्यते. ननु प्रयाजेष्व् अपि पुरुषैः संबध्येत. नैतद् एवम्, जुह्ःतीति हवन एष शब्दः पुरुषप्रयत्नं विधातुं शक्नोति, न पुरुषाभिक्रमणासंबन्धम्. नन्व् अन्यत्रापि पुरुषाभिक्रमणसंबन्धस्याविधानम्. नैष दोषः, अन्यत्र प्रकरणाम्नानाद् अङ्गभावे निर्ज्ञाते प्रयोगवचनो ऽस्य कर्तव्यतां वक्ष्यति. तस्मात् सर्वस्मिन् प्रकरणे ऽभिक्रमणस्य निवेश इति.

NOTES:

  • {३/९५: Tऐत्.S. २.६.१.४}*
  • {३/९६: Vग्ल्. MS ३.१.८}*


____________________________________________


साकाङ्क्षं त्व् एकवाक्यं स्याद् असमाप्तं हि पूर्वेण // MS_३,१.२० //

नैतद् अस्ति - यद् उक्तम् अभिक्रमणं प्रकरणे निविशत इति. प्रया[२३४]{*३/९७*}जेष्व् एव भवितुम् अर्हति. कुतः? तैः सहास्यैकवाक्यता, यतः साकाङ्क्षम् एतत् पूर्वेण पदेनासमाप्तं वाक्यम्, अभिक्रामं जुहोतीत्य् अत्र पर्यवस्यति, प्रकरणाच् च वाक्यं बलवद् इति प्रयाजेष्व् एवाभिक्रमणं निविशते. नन्व् अभिक्रमणम् अमूर्तत्वाद् धोमनिर्वृत्ताव् असमर्थम् इत्य् उक्तम्. उच्यते, साक्षाद् असमर्थम्, कर्त्रा संबध्यमानं शक्ष्यति निर्वर्तयितुम्. कथम्? अभिक्रमणेन समासीदत्य् आहवनीयं कर्ता, द्वयम् अभ्युपायभूतं होमस्य, दूराद् वाभिप्रसार्य हस्तम्, जुहुयात्, समासीदेद् अन्वाभिक्रमणेन. तस्माद् अभिक्रमणम् उपकरोति होमस्येत्य् अवगम्यते. अतः प्रयाजेष्व् एव निवेश इति.

NOTES:

  • {३/९७: E२: ४,१०३; E४: ३,६५७; E६: १,१६१}*


____________________________________________


संदिग्धे तु व्यवायाद् वाक्यभेदः स्यात् // MS_३,१.२१ //

दर्शपूर्णमासयोः सप्तमाष्टमयोर् ब्राह्मणानुवाकयोः सामिधेन्य उक्ताः, नवमे निविदः, दशमे काम्याः सामिधेनीकल्पाः, इदं कामस्यैतावतीर् अनुब्रूयात्, इदं कामस्यैतावतीर् इति, एकादशे च यज्ञोपवीतम् आम्नातम् - उपव्ययते देवलक्ष्मम् एव तत् कुरुत इति{*३/९८*}. तत्र संदेहः - किं सामिधेनीर् एवानुब्रुवाण उपव्ययेत, उत प्रकरणे सर्वान् एव पदार्थान् अनुतिष्ठता उपव्यातव्यम् इति. कुतः संशयः? उपवीतं सामिधेनीनां प्रकरणे समाम्नातम्, अथ निवृत्ते वा तासां प्रकरण इति न ज्ञायते.
ननु दर्शपूर्णमासयोर् एव प्रकरणम् इदम्, परप्रकरणे सामिधेन्यः श्रूयन्ते. सत्यं परप्रकरणे श्रूयन्ते. तथापि तासाम् अवान्तरप्रकरणम् अपरम्, भवति हि, सामिधेनीर् अनुब्रूयाद् इति विशेषाकाङ्क्षं वचनम्, येन तत्संनिधाव् अभिधीयमानं तस्येति ज्ञायते. कथं पुनर् निवृत्तं तासां प्रकरणम् इत्य् आशङ्क्यते? [२३५]{*३/९९*} निवित्पदानि तासां प्रकरणं व्यवदधतीति. यद्य् एवम्, कथम् अनुवर्तते प्रकरणम् इत्य् आशङ्का? परस्तान् निविदाम्, साद्मिधेनीगुणा एव काम्या विधीयमानाः श्रूयन्ते, यद् अनन्तरं यज्ञोपवीतम् आम्नातम्, तेनानिवृत्तं सामिधेनीनां प्रकरणम् इति भवति मतिः. अतः परप्रकरणे निविदः समुपनिपतिता न व्यवदधति. यथा

द्वादशोपसत्ताहीनधर्मो ज्योतिष्टोमप्रकरण इति. तेन भवति संदेहः.
अस्मिन् संदेहे किं तावत् प्राप्तम्? सामिधेनीप्रकरणम् अनिवृत्तम्, तत्रोपवीतं समाम्नातम् इति. कुतः? काम्यानां सामिधेनीकल्पानाम् आनन्तर्यवचनात्, हृदयम् अनुविपरिवर्तमानासु सामिधेनीषु उपवीतम् आमनन्ति, कर्तुश् च वासोविन्यासमात्रं गुणो भवत्य् उपवीतं नाम. किं कुर्वता तत् कर्तव्यम् इति भवति तत्र पदार्थाकाङ्क्षा, तत्र बुद्धौ संनिहितेनाविप्रकृष्टेन सामिधेनीवाक्येनैकवाक्यतां उपगम्य सामिधेनीषूपवीतं उपव्ययत इत्य् एष शब्दो विदधातीति गम्यते.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - न, अस्मिन् संदेहे यस् त्व् अयोक्तः, स निर्णयः. अस्मिन् संदेहे वाक्यभेद इति निर्णय इति. कुतः? व्यवायात्, इह समाप्तस्य सानुबन्धस्य सामिधेनीवाक्यस्य, अस्य चोपव्ययत इति वचनस्य, निविदां विधायकेन सामिधेनीभिर् असंबद्धेन ग्रन्थेन व्यवधानं भवति, यस्य च पर्यवसिते ऽपि वचने तत्संबद्धम् एवार्थान्तरं प्रक्रमन्ते, न तत्राननुवृत्तं प्रकरणम्, आगच्छति हि तत्संबद्धाभिधाने हृदयम्. यत्र तु पर्यवसिते वचने तदसंबद्धम् एवार्थान्तरं प्रक्रमन्ते, न तत्र बुद्धौ पूर्वः पदार्थः संनिधीयते. न च, बुद्धाव् असंनिहितेनैकवाक्यता भवति. द्वाभ्यां हि बुद्धाभ्यां{*३/१००*} पदार्थाभ्यां वाक्यार्थः संजन्यते, नान्यतरेण, संनिधौ समाम्नानस्यैतद् एव प्रयोजनम्, कथम् उभाभ्यां पदार्थाभ्यां विशिष्टां बुद्धिम् उत्पादयेयुर् इति. [२३६]{*३/१०१*} अनन्तराव् अबुद्धेन सह वाक्यार्थः शक्यते कर्तुम्, असंबद्धपदोच्चारणे च नानन्तराव् अबुद्धो भवति. तस्माद् व्यवहितेन सह नैकवाक्यता भवतीति.
अथान्येन प्रकारेण ध्यानादिना पूर्वपदार्थम् अवगम्य, वाक्यार्थं संजनयेत्. अवैदिकः स पुरुषबुद्धिर् पूर्वको वाक्यार्थो भवेत्, यथा, अन्यस्माद् अनुवाकाद् आख्यातपदं गृहीत्वा, अन्यस्माच् च नामपदं यो वाक्यार्थः संजन्यते, तादृशं तद् भवेत्, यत्रान्येन ध्यानादिना पूर्वपदार्थम् अवगम्य, वाक्यार्थं संजनयेत्. तस्मान् नासंबद्धार्थव्यवधानैकवाक्यता भवतीति निश्चीयते. तस्मान् न सामिधेनीभिर् एकवाक्यतोपवीतस्येति. ननु सामिधेनीकल्पानाम् अनन्तरबुद्धानां संनिधाव् उपवीतम् आम्नायते, तेन सामिधेनीभिः संभन्त्स्यत इति. नेति ब्रूमः - अतिवृत्तम् एव हि सामिधेनीनां प्रकरणं निवित्पदैर् व्यवधानात्. वाक्येन हि
सामिधेनीकल्पाः काम्याः संबन्धम् उपगच्छन्ति, न प्रकरणम् अनुवर्तते, न च, पुनः कल्पवचनेन सामिधेन्यः प्रकृता भवन्ति. न हि, तत्र तासां वचनं कर्तव्या इति. किं तर्हि? संख्याभिः संबन्धयितव्या इति, तद् अपि वाक्येन, न प्रकरणेन. तत्राप्रकृतासु समिधेनीषु यस्यैकवाक्यता गुणस्य सामिधेनीभिर् नास्ति, न तस्य ताभिः संबन्धः. तस्मात्{*३/१०२*} प्रकरणे{*३/१०३*} यद् अनुष्ठेयं तद् यज्ञोपवीतिनेति सिद्धम्.

NOTES:

  • {३/९८: Tऐत्.S. २.५.११.१}*
  • {३/९९: E२: ४,१०६; E४: ३,६६१; E६: १,१६१ (वोर्लेत्zते Zएइले)}*
  • {३/१००: E२,४ ओम्. हि बुद्धाभ्यां}*
  • {३/१०१: E२: ४,१०८; E४: ३,६६१; E६: १,१६२}*
  • {३/१०२: E२: यस्मात्}*
  • {३/१०३: E२,४: कृत्स्ने प्रकरणे}*


____________________________________________


गुणानां च परार्थत्वाद् असंबन्धः समत्वात् स्यात् // MS_३,१.२२ //

अग्न्याधेये वारणवैकङ्कतपात्राण्य् अहोमार्थानि होमार्थानि [२३७]{*३/१०४*} च श्रूयन्ते - तस्माद् वारणो वै यज्ञावचरः स्यात्, न त्व् एतेन जुहुयात्, वैकङ्कतो यज्ञावचरः स्याज् जुहुयाद् एतेनेति. न च वारणवैकङ्कतानां पात्राणाम् अग्न्याधेयेन संबन्धः. कुतः? यज्ञाव् अचरवचनात्, यज्ञस्यैतानि पात्राणि, वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा भवन्ति. तत्रैष संदेहः - किं पवम् आनेष्टिषु निविशन्ते, उत दर्शपूर्णमासादिषु सर्वयागेष्व् इति. किं तावत् प्राप्तम्? पवमानहविःष्व् इति. कुतः? उक्तम् एतत् प्रधाने ऽसंभवन् पदार्थस् तद्गुणे कल्प्यत इति, अग्न्याधेयप्रकरणे च समाम्नानात् पवमानहविषां तद्गुणता. तस्मात् पवमानहविःष्व् इत्य् एवं प्राप्तम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - गुणानां समत्वात्, पवमानहविषाम् अग्न्याधेयस्य च न परस्परेण संबन्धः. यथाधानम् अग्नेर् गुणः संस्कारार्थः, एवं पवमानहवींष्य् अप्य् अग्नेर् एव गुणभूतानि. कस् तत्र परस्परेण संबन्ध इति. यद् उक्तम् - आधानस्य प्रकरणे समाम्नायन्त इति, यद्य् अपि समाम्नायन्ते, तथापि प्रकरणं बाधित्वा वाक्येनाग्नेर् भवन्ति. किम् इह वाक्यम्? यद् आहवनीये जुहोति{*३/१०५*} तेन सो ऽस्याभीष्टः प्रीतो भवतीति.
नन्व् आहवनीयो ऽत्र यागस्याधिकरणत्वेन गुणभूतः श्रूयते. सत्यम्, अधिकरणम् आहवनीयः, तथापि त्व् आहवनीयार्थ एव यागः, प्रयोजनवत्त्वाद् आहवनीयस्य निष्प्रयोजनत्वात् पवमानहविषाम्. कथम् एषां निष्प्रयोजनता? फलाश्रवणात्. कल्प्यं फलम् इति चेत्. सत्यं कल्प्यम्, अग्निसंस्कारस् तु तत्फलम्, न स्वर्गः, स्वर्गे कल्प्यमाने द्विर् अदृष्टं कल्प्येत, होमाच् च [२३८]{*३/१०६*} स्वर्गो भवति, तस्य चाहवनीयेनापरो ऽदृष्टः संस्कार इति. तस्माद् अग्न्यर्थता पवमानहविषाम्, नैषाम् आधानेन संबन्धः. तस्मान् नाधाने श्रूयमाणम्, पवमानहविषां भवितुम् अर्हति. किं तर्हि सर्वयागेषु दर्शपूर्णमासप्रभृतिष्व् आधानस्य प्रधानभूतेषु निवेश इति.

NOTES:

  • {३/१०४: E२: ४,१११; E४: ३,६७४; E६: १,१६३}*
  • {३/१०५: E२,४: जुह्वति}*
  • {३/१०६: E२: ४,११३; E४: ३,६७५; E६: १,१६४}*


____________________________________________


मिथश् चानर्थसंबन्धात् // MS_३,१.२३ //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - वार्त्रघ्नी पौर्णमास्याम् अनूच्येते, वृधन्वत्य् अमाव् अस्यायाम् इति{*३/१०७*}. तत्र संदेहः - किम् अनुवाक्याद्वित्वस्य प्रधाने निवेशः, उताज्यभागयोर् इति. किं तावत् प्राप्तम्? प्रधान इति. कुतः? पौर्णमासीसमभिव्याहारात्, अमाव् अस्यासमभिव्याहाराच् च. प्रधानं पौर्णमासी चामाव् अस्या च नाज्यभागौ. तस्मात् साक्षाद् वाक्यात् प्रधानस्येति प्राप्तम्.
तत्र ब्रूमः - मिथः सह द्वाभ्याम् अनुवाक्याभ्यां न प्रधानस्य कार्यम् अस्ति, यत्र तु द्व अनुवाक्ये, तत्र तयोर् वार्त्रघ्नता वृधन्वत्ता च विधीयते, प्रधाने चैकानुवाक्या, तत्र द्वित्वं वार्त्रघ्नतां वृधन्वत्तां च विदधद् वाक्यं भिद्येत. आज्यभागयोस् तु द्वे प्राप्ते आग्नेयी सौमी च, तत्र वार्त्रघ्नतां वृधन्वत्तां केवलां शक्ष्यति विधातुम्. ननु प्रधानगामित्वे ऽपि द्वयोः प्रधानयोर् द्वे अनुवाक्ये, आग्नेयस्याग्नीषोमीयस्य चेति. उच्यते - एका [२३९]{*३/१०८*} वार्त्रघ्न्य् आग्नेयी, एका सौमी, तथा वृधन्वत्यै, तत्र याग्नेयी, सा विधीयमाना संबध्येत न सौमी. अमाव् अस्यायां तावन् नास्त्य् एव{*३/१०९*}, पौर्णमास्याम् अप्य् अग्नीषोमीय एव क्रियमाणे क्रियेत, तत्राप्य् एकदेवत्या न शक्नुयाद् देवताद्वित्वे कार्यं कर्तुम्. अथोभ अग्नीषोमीये प्राप्ते इति. न, एकस्य यागस्य द्वाभ्याम् अनुवाक्याभ्यां प्रयोजनम्. उपादेयत्वेन ह्य् अनुवाक्या चोद्यते, तत्रैकत्वं विवक्षितम्, तेन तत्रापि न द्वे. तस्माद् आज्यभागयोर् निवेश इति.

NOTES:

  • {३/१०७: Tऐत्.S. २.५.२.५}*
  • {३/१०८: E२: ४,११५; E४: ३,६८१; E६: १,१६४}*
  • {३/१०९: E२,४: एव सोमः}*


____________________________________________


आनन्तर्यम् अचोदना // MS_३,१.२४ //

ज्योतिष्टोमे श्रूयते - मुष्टीकरोति, वाचं यच्छति, दीक्षितम् आवेदयतीति, तथा हस्ताव् अवनेनिक्ते, उलपराजिं स्तृणातीति. तत्र संदेहः - किं मुष्टीकरणं वाग्यमश् चावेदनार्थम्, उत कृत्स्नप्रकरणे निवेश इति तथा, हस्ताव् अनेजनं किम् उलपराजिं स्तरितुम्, उत प्रकरणे सर्वपदार्थान् कर्तुम् इति. किं तावत् प्राप्तम्? हस्ताव् अनेजनं हस्तसंस्कारार्थम्, वाग्यमः पुरुषसंस्कारार्थः, आमन्त्रयमाण एकाग्रो भवति, पदार्थान् अनुतिष्ठति, तेन केषां केषां पदार्थानाम् इमे{*३/११०*} संस्काराव् इत्य् आकाङ्क्षास्ति, सत्याम् आकाङ्क्षायाम् आनन्तर्येण निराकाङ्क्षीकरणम्. तस्माद् आनन्तर्याद् आवेदनार्थो वाग्यमो मुष्टीकरणं च, हस्ताव् अनेजनं चोलपराजिं स्तरितुम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - सर्वैः प्रकरणाधीतैः संबन्ध इति. [२४०]{*३/१११*} कुतः? वाक्यभेदात्. कथं वाक्यभेदः? अर्थद्वयस्याभिधानात्. न हि, दीक्षितम् आवेदयितुम् इत्य् अस्मिन्न् अर्थ आवेदयतीति, न च स्तरितुम् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे स्तृणातीति. स्तरणम् अपि विधीयते ऽवनेजनं च. मुष्टीकरणं वाग्यमश् च विधीयते, आवेदनं च. न च, एषां परस्परेण कश्चित् संबन्धो ऽस्ति, न च, पदार्थाकाङ्क्षायां सत्याम् आनन्तर्यम् एकवाक्यत्वे कारणं भवति, तस्मात् प्रकरणधर्मा एवंजातीयकाः.
NOTES:

  • {३/११०: E१,६, E४ (व्.ल्.); E२,४: इमौ}*
  • {३/१११: E२: ४,११९; E४: ३,६८६; E६: १,१६५}*


____________________________________________


वाक्यानां च समाप्तत्वात् // MS_३,१.२५ //

स्वेन स्वेन पदसमूहेन परिपूर्णम् एकं वाक्यम्, तथापरम्, तथा सर्वाणि यान्य् उदाहृतानि. तस्माद् विस्पष्टम् अर्थद्वयम्, विभागे च निराकाङ्क्षता, तेन वाक्यभेदः. अतः संयोगतो ऽविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् च{*३/११२*} कृत्स्ने पर्करणे निवेश इति.

NOTES:

  • {३/११२: Vग्ल्. MS ३.१.८}*


____________________________________________


शेषस् तु गुणसंयुक्तः साधारणः प्रतीयेत मिथस् तेषाम् असंबन्धात् // MS_३,१.२६ //

दर्शपूर्णमासयोः समाम्नायते - आग्नेयं चतुर्धा करोतीति. तत्र संदेहः - किम् आग्नेये ऽग्नीषोमीये ऐन्द्राग्ने{*३/११३*} च सर्वत्र चतुर्धाकरणम्? किं वाग्नेय एवेति. किं प्राप्तम्? शेषश् चतुर्धाकरणम्, आग्नेयम् इति देवतागुणसंयुक्तः साधारणः प्रतीयते, अग्नीषोमीये ऽपि स्यात्, ऐन्द्राग्ने ऽपि. कुतः? ताव् अप्य् आग्नेयौ, यस्याग्निर् देवता, अन्या च भवति, असाव् आगेयः. तद् यथा, या डित्थस्य डवित्थस्य च माता, सा डवित्थस्य [२४१]{*३/११४*} भवति, एवम् इहापि. यद्य् आग्नेयाग्नीषोमस्य च पुरोडाशस्य मिथः संबन्धो न भवेत्, तत आग्नेय एव चतुर्धाकरणं व्यवतिष्ठेत, भवति तु संबन्धः, तस्माद् अव्यवस्था, यथाग्नेयस्य मस्तकं विभज्य प्राशित्रम् अवद्यतीति सर्वेभ्यः प्राशित्राव् अदानम्, एवं चतुर्धाकरणम् अपि.

NOTES:

  • {३/११३: E२,४,६: चैन्द्राग्ने}*
  • {३/११४: E२: ४,११९; E४: ३,६९५; E६: १,१६५}*


____________________________________________


व्यवस्था वार्थसंयोगाल् लिङ्गस्यार्थेन संबन्धाल् लक्षणार्था गुणश्रुतिः // MS_३,१.२७ //

वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति, व्यवतिष्ठेत वा चतुर्धाकरणम् आग्नेय एव, न साधारणं भवितुम् अर्हति. कुतः? अर्थसंयोगात्, अग्निना देवतयार्थेनैकदेवत्यस्य{*३/११५*} संयोगः, न द्विदैवत्यस्याग्नीषोमीयस्यैन्द्राग्नस्य{*३/११६*} चेति. कुतः? यस्य ह्य् अग्नीषोमौ देवता, उभयविशेषणविशिष्टः संकल्पः क्रियते, तस्याग्निः सोमम् अपेक्षमाणो देवता, न निरपेक्षः, यस्य चाग्निः सोमम् अपेक्षमाणो देवता, न तस्मात् तद्धित उत्पद्यते, समर्थानां हि स उच्यते, सापेक्षं चासमर्थम्. तस्मान् न तद्धितान्तेन निरपेक्षाग्निदैवत्येन{*३/११७*} द्विदेवत्यस्याभिधानम्{*३/११८*}. अतो यत्र निरपेक्षो ऽग्निर् देवता, तत्रैव चतुर्धाकरणम् इति, देवतालिङ्गस्य हि सामर्त्येन संयोगो भवति तद्धितार्थस्य, नासति सामर्थ्ये.
अथ यद् उक्तम्, यथा{*३/११९*} प्राशित्राव् अदानं सर्वेभ्यः क्रियते, एवं{*३/१२०*} चतुर्धाकरणम् अपीति, युक्तं प्राशित्राव् अदानेन तत्रैव{*३/१२१*} संबन्धः क्रियते, आग्नेयस्य प्राशित्रम् अवद्यतीति. कथं तर्हि, आग्नेयस्य मस्तकं विभज्येति. एकं ह्य् एतद् वाक्यं प्राशित्रम् अवद्यतीति, द्वितीयम् आग्नेयस्य मस्तकं विभज्येति, तत्राग्नेयस्य मस्तकाद् अवद्यतीति गम्यते, अन्यस्य मस्तकात्, अन्यस्माद् वेत्य् अनियमः. यदि तु तत्र केवलाग्निदैवत्यो{*३/१२२*} नाभविष्यत्, तदानर्थक्यपरिहाराय द्विदैवत्यो{*३/१२३*} ऽप्य् अग्रहिष्यत{*३/१२४*}.
[२४२]{*३/१२५*} यत् तु, डित्थस्य मातेति, युक्तं तत्राव्यासङ्गि मातृत्वम्, ततो जातो डित्थः, एतावता संबन्धेन, मातेत्य् उच्यते, नात्र किंचिद् अपेक्ष्यते. स च तावांस् तत्र संबन्धो ऽस्तीति डित्थस्य मातेति युक्तं वचनम्.



[२४३]{*३/१२६*}

NOTES:

  • {३/११५: E२,४: देवतयार्थेनैकदैवत्यस्य}*
  • {३/११६: E२,४: द्विदेवत्यस्याग्नीषोमीयस्यैन्द्राग्नस्य}*
  • {३/११७: E२,४: निरपेक्षाग्निदेवत्येन}*
  • {३/११८: E२,४: द्विदेवत्यस्याभिधानम्}*
  • {३/११९: E२: यथा यथा}*
  • {३/१२०: E२ ओम्. एवं}*
  • {३/१२१: E२: अदाने. न तत्रैवं, E४: अदाने. तत्रैवं}*
  • {३/१२२: E२,४: केवलाग्निदेवत्यो}*
  • {३/१२३: E२,४: द्विदेवत्यो}*
  • {३/१२४: E२,४: अग्रहीष्यत}*
  • {३/१२५: E२: ४,१२२; E४: ३,६९८; E६: १,१६६}*
  • {३/१२६: E२: ४,१२३; E४: ४,१; E६: १,१६७}*


____________________________________________


अर्थभिधानसामर्थ्यान् मन्त्रेषु शेषभावः स्यात् तस्माद् उत्पत्तिसंबन्धो ऽर्थेन नित्यसंयोगात् // MS_३,२.१ //

इह मन्त्रा उदाहरणम् - बहिर्देवसदनं दामीत्येवमादयः. किं मुख्य एवाभिधेये मन्त्राणां विनियोगः, उत गौणे ऽपीति. कः पुनर् मुख्यः को वा गौण इति. उच्यते - यः शब्दाद् एवावगम्यते, स प्रथमो ऽर्थो मुख्यः, मुखम् इव भवतीति मुख्य इत्य् उच्यते. यस् तु खलु प्रतीताद् अर्थात् केनचित् संबन्धेन गम्यते, स पश्चाद् भावाज् जघनम् इव भवतीति जघन्यः, गुणसंबन्धाच् च गौण इति.
यद्य् एवं सर्व एव मुख्यः, सर्वो हि शब्दाद् गम्यते, यथैव ह्य् अग्निर् ज्वलतीत्य् उक्ते ज्वलने संप्रत्ययः{*३/१२७*}, एवम् एवाग्निर् माणवक इति शब्द एवोच्चारिते माणवके संप्रत्ययः. अथोच्यते, यस्मिन् निरुपपदाच् छब्दात् संप्रत्ययः स मुख्यः, यस्मिन् सोपपदात् स गौण इति. नैतद् युक्तम्. यस्य हि शब्दस्य रूपं कस्यचिद् अर्थस्य निमित्तम्, सोपपदस्यापि तद् एव रूपम्, निरुपपदस्यापि. न च शक्यं निमित्ते सति नैमित्तिकेन न भवितुम्. किम् अतः? यद्य् एवम्, इदं न शक्यते वदितुम् - उपपदाद् ऋते न सो ऽर्थो भवति, उपपदे तु संजाते सो ऽर्थः संजनिष्यत इति. न चासौ समुदायार्थः शक्यते विज्ञातुम्. अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हि विभागो ऽवगम्यते. अथ, वाक्-यार्थो ऽयम् इत्य् उच्यते. नैवं शक्यम्, न ह्य् अनन्वितः पदार्थो भवति [२४४]{*३/१२८*} वाक्यार्थः. तद् एवं दृश्यताम् - अग्निशब्द एवायं ज्वलनवचनः, अग्निशब्द एव माणवकस्याभिधातेति. तस्मान् न गौणो मुख्य इति कश्चिद् विशेषः. अथोच्यते, यः सुष्ठु प्रसिद्धः स मुख्यः, यो मनाग् इव स गौण इति. इदम् अपि नोपपद्यते, प्रसिद्धिर् नाम प्रज्ञानम्, न च प्रज्ञाने कश्चिद् विशेषो ऽस्ति. अथोच्यते, यस्य बहुशः प्रयोगो ऽस्ति स मुख्यः, अल्पशः प्रयुज्यमानो गौण इति. नैतद् एवम्, अल्पशो ऽपि प्रयुज्यमानो नासति सामर्थ्ये प्रत्याययेत्. अतः सो ऽपि शब्दात् प्रतीयत इति मुख्य एव.

अत्रोच्यते - अस्त्य् अत्र विशेषः, माणवको नाग्निशब्दात् प्रतीयते. कथम् अवगम्यते? उक्तम् - अन्यायश् चानेकार्थत्वम् इति. कथं न विपर्ययः? उच्यते - अनादृत्यैव माणवकप्रत्ययं ज्वलनम् अग्निशब्दात् प्रतियन्तो दृश्यन्ते. न त्व् अनादृत्य ज्वलनम्{*३/१२९*}, मानवकम् अग्निशब्दात् प्रतियन्ति. कुत एतत्? यो यो ऽग्निसदृशो विवक्ष्यते, तत्र तत्राग्निशब्दो नियत इति. अत एव विगतसादृश्याद् अयं तु दृश्यते. अतो ऽग्निसादृश्यम् अस्य प्रवृत्तौ निमित्तं न च ज्वलने ऽप्रतीते तत्साद्रृश्यं प्रतीयते. तस्माज् ज्वलनस्याग्निशब्दो निमित्तम्, न माणवकस्य. तस्माज् ज्वलने मुख्यो न माणवके. एवम् एव तृणप्रत्ययस्य बर्हिःशब्दो निमित्तम्, न तृणसदृशप्रत्ययस्य. तद् एवं द्वैते सति मुख्यपरता शब्दस्य, उत गौणपरतापीति युक्तो विचारः. किं तावत् प्राप्तम्? मुख्ये गौणे च विनियोगः. कुतः? उभयस्य शक्यत्वाद् उभयम् अपि बर्हिःशब्देन शक्यते प्रत्याययितुम्, तृणं च तृणसदृशं च, तृणं साक्षात्, तृणसदृशं तृणप्रत्ययेन. यच् च नाम दर्शपूर्णमासयोः साधनभूतेन बर्हिःशब्देन शक्यते प्रत्याययितुम्, तत् सर्वं प्रत्याययितव्यम्, विनिगमनायां हेत्वभावात्.
[२४५]{*३/१३०*} अपि चैवम् आश्रीयमाणे पूषाद्यनुमन्त्रणादीनि दर्शपूर्णमासाभ्यां नोत्कृष्यन्ते{*३/१३१*}, तत्रैव गौणेनाभिधानेन प्रकृतां देवताम् अभिवदिष्यन्ति.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - मुख्य एव विनियोक्तव्यो मन्त्रो न गौण इति. कुतः? उभयाशक्यत्वात्, प्रकरणे हि समाम्नानात् प्रधानेनैकवाक्यताम् उपैति. तत्रैतद् आपतति यच् छक्नुयाद् अनेन मन्त्रेण साधयितुम्, तथा साधयेद् इति. स चासाव् अर्थाभिधानसंयोगाच् छक्नोत्य् उपकर्तुम्, न गौणम् अर्थं शक्योत्य् अभिधातुम्, तस्मान् न गौणे विनियोगः.
ननु मुख्यप्रत्ययाच् छक्यते गौणः प्रत्याययितुम्. सत्यम् एतत्, मुख्यप्रत्यायनेनैवास्य प्रयोजनवत्ता निर्वृत्तेति न गौणं प्रति विनियोगे किंचित् प्रमाणम् अस्ति. मुख्ये विनियोगेन त्व् आनर्थक्यं परिह्रियते, परिहृत आनर्थक्ये न गौणाभिधानम् आपतति. न ह्य् अनभिधाय मुख्यम्, गौणम् अभिवदति शब्दः. अतः प्रमाणाभावान् न गौणे विनियुज्येत.
अपि च गौणस्य प्रत्यायने सामर्थ्याद् बहवो ऽभ्युपायाः प्राप्नुवन्ति, सामर्थ्यं च शब्दैकदेश इत्य् उक्तम् - अर्थाद् वा कल्पनैकदेशात्वाद् इति{*३/१३२*}, तत्र मन्त्रे नियोगतो गौणं प्रति विनियुज्यमान उपायान्तरम्, विना प्रमाणेन बाध्येत. मन्त्राम्नानं प्रमाणम् इति चेत्. न तस्योपायान्तरनिवृत्तौ सामर्थ्यम् अस्ति. ननु मुख्ये ऽपि विनियुज्यमान्स्यैष एव दोषः. नेत्य् उच्यते - यदि मुख्ये ऽपि न विनियुज्येत, नैव प्रधानस्योपकुर्यात् तत्र चास्योत्पत्तिर् अनर्थिकैव स्यात्. तस्माद् अस्ति गौणे मुख्ये च विशेषः. अपि च यो गौणे मन्त्रं विनियुङ्क्ते, स वक्तव्यः - किम् अर्थं मुख्यं प्रत्याययसि [२४६]{*३/१३३*} इति. स चेद् ब्रूयात् - नान्यथा गौणप्रत्ययो ऽस्तीति, प्रतिब्रूयाद् एनम् - अन्ये ऽपि गौणप्रत्ययस्याभ्युपायाः सन्तीति. अथ स एवम् अभियुक्तः प्रतिब्रूयात् -मुख्यप्रत्ययो ऽपि पाक्षिको ऽभ्युपाय इति, ब्रूयाद् एनम् - न तर्हि नियोगतो गौणे विनियोजनीयः, यदा गौणप्रत्ययाय मुखम् उपादत्ते, तदैतद् आपतितं भवति, मुख्य एव विनियोग इति. अर्थेन च प्रतीतेन प्रयोजनम्, न प्रत्यायकेन मन्त्रेण, अतो ऽन्येनाप्य् उपायेन गौणः प्रत्य्-आययितव्यः, न स एव मन्त्र आदर्तव्यः. अथापि मन्त्रेण प्रत्यायकेन प्रयोजनं स्यात्, तथापि मुख्यप्रत्यायनेनैव निर्वृत्तं प्रयोजनम् इति नतरां गौणे विनियुज्येत. तस्मान् मुख्यगौणयोर् मुख्ये कार्यसंप्रत्यय इति सिद्धम्.

NOTES:

  • {३/१२७: E२,४,६: ज्वलनसंप्रत्ययः}*
  • {३/१२८: E२: ४,१२५; E४: ४,१; E६: १,१६७}*
  • {३/१२९: E२,४: ज्वलनप्रत्ययं}*
  • {३/१३०: E२: ४,१२७; E४: ४,२; E६: १,१६८}*
  • {३/१३१: E१ (व्.ल्.): नोत्स्रक्ष्यन्ते}*
  • {३/१३२: MS १.४.३०}*
  • {३/१३३: E२: ४,१२९; E४: ४,३; E६: १,१६९}*


____________________________________________


संस्कारकत्वाद् अचोदिते न स्यात् // MS_३,२.२ //

अथ यद् उक्तम् - पूषाद्यनुमन्त्रणादीनाम् उत्कर्षो न भविष्यतीति, युक्तस् तेषाम् उत्कर्षः, संस्कारको हि मन्त्रः, सो ऽसति संस्कार्ये ऽनर्थक इति यत्रार्थवांस् तत्र नाययिष्यते. न च कश्चिद् दोषो भविष्यति.


____________________________________________


वचनात् त्व् अयथार्थम् ऐन्द्री स्यात् // MS_३,२.३ //

अग्नौ श्रूयते - निवेशनः संगमनो वसूनाम् इत्य् ऐन्द्र्या गार्हपत्यम् उपतिष्ठत इति{*३/१३४*}. तत्र संदेहः - किम् इन्द्रस्योपस्थानं कर्तव्यम्, उत गार्हपत्यस्येति. कुतः पुनर् गार्हपत्यम् उपतिष्ठत इत्य् एवं विस्पष्टे वचने संशय इति. उच्यते, [२४७]{*३/१३५*} यद् धि{*३/१३६*} वाक्येनोपस्थानं{*३/१३७*} तत् स्तुतिवचनेन संस्करणं न समीपस्थानमात्रम्, न च, ऐन्द्रेण मन्त्रेणाग्नेर् अभिधानं शक्यते कर्तुम्. अतो गार्हपत्यम् उपतिष्ठत इति न गार्हपत्यार्थम् उपस्थानम् एतद् इति जायेत शङ्का - गार्हपत्य उपस्थानार्थो भवेद् इति, तादृशश् च शब्दो नास्ति, तृतीयान्तः सप्तम्यन्तो वा. तस्माद् विचारः - कथम् उपपन्नं भवतीति.
किं तावत् प्राप्तम्? सामर्थ्याद् इन्द्रोपस्थानम्, अशक्यत्वाच् च गार्हप्त्योपस्थानस्य. कथं द्वितीया विभक्तिर् इति चेत्. अविवक्सितेप्सितार्था वा संबन्धमात्रप्रधाना. यद् वोपस्थानविशेषणं संबन्धाद् गार्हपत्यशब्दः. तस्माद् गार्हपत्यविशिष्टम् उपस्थानम् इन्द्रार्थं कर्तव्यम् इति. गार्हपत्यश् च देशेन विशिंष्यान् मुख्यम् एव कार्यं मन्त्राणाम्.
एवं प्राप्ते ब्रूमः - वचनात् त्व् अयथार्थम् ऐन्द्री स्यात्. नैतद् अस्तीन्द्रार्थम् उपस्थानम् इति, अयथार्थम् ऐन्द्री स्यात्. कुतः? वचनसामर्थ्यात्, वचनम् इदं भवति, ऐन्द्र्या गार्हपत्यम् उपतिष्ठत इति, गार्हपत्ये द्वितीया विभक्तिः प्राधान्यम् आह, किम् इव वचनं न कुर्यात्, नास्ति वचनस्यातिभारः. तस्माद् गार्हपत्यार्थम् उपस्थानम्.

NOTES:

  • {३/१३४: Mऐत्.S. ३.२.४}*
  • {३/१३५: E२: ४,१३१; E४: ४,१४; E६: १,१६९}*
  • {३/१३६: E२,४: यदि}*
  • {३/१३७: E२: वाक्येनोपस्थाने}*


____________________________________________


गुणाद् वाप्य् अभिधानं स्यात् संबन्धस्याशास्त्रहेतुत्वात् // MS_३,२.४ //

अत्राह नन्व् एतद् उक्तम् - नैन्द्रेण मन्त्रेण गार्हपत्योपस्थानं भविष्यतीति. उच्यते, वचनाद् भविष्यति. आह - न वचनशतेनापि शक्यम् एतत्, इन्द्रशब्देनाग्निनं प्रत्याययेद् इति ब्रुवन् विहन्येत, यथाग्निना सिञ्चेद् इति{*३/१३८*}, उदकेन दीपयेद् इति, न हि शास्त्रहेतुकः शब्दार्थयोः संबन्धो भवति. नित्यौ ऽसौ लोकतो ऽवगम्यत इत्य् उक्तम् - औत्प[२४८]{*३/१३९*}त्तिकस् तु शब्दस्यार्थेन संबन्ध इति{*३/१४०*}. ननु शब्दलक्षणो ऽपि भवति शब्दार्थयोः संबन्धः कृत्रिमः, यथा देवदत्तो यज्ञदत्त इति. भवति कश्चित्, यत्र संबन्धस्य विधायकं वाक्यं भवति, न त्व् एतद् वाक्यं शब्दार्थयोः संबन्धस्य विधायकम्, गार्हपत्यस्येन्द्रशब्दो नामेति, कथं तर्हि सिद्धसंबन्धेनेन्द्रशब्देन गार्हपत्यम् उपतिष्ठत इति. न च शक्यते परशब्देन परो वदितुम्. किम् अत्र वचनं करिष्यति?
अत्रोच्यते - गुणाद् वाप्य् अभिधानं स्यात् संबन्धस्याशास्त्रहेतुत्वाद् इति, यद्य् अपि नेदं वाक्यं शब्दार्थसंबन्धस्य विधाने हेतुभूतम्, तथाप्य् अनेनेन्द्रशब्देन शक्यं कर्तुम् - गार्हपत्याभिधानम्. कुतः? गुणसंयोगाद् गौणम् इदम् अभिधानं भविष्यति, भवति हि गुणाद् अप्य् अभिधानम्, यथा सिंहो देवदत्तः, अग्निर् माणवक इति. एवम् इहाप्य् अनिन्द्रे गार्हपत्य इन्द्रशब्दो भविष्यति, अस्ति चास्येन्द्रसादृश्यम्{*३/१४१*}, यथैवेन्द्रो यज्ञसाधनम्, एवं गार्हपत्ये ऽपीति. अथवा इन्द्रतेर् ऐश्वर्यकर्मण इन्द्रो भवति, भवति च गार्हपत्यस्यापि स्वस्मिन् कार्य ईश्वरत्वम्. तस्माद् इन्द्रशब्देन यः प्रत्यायते ऽर्थः स प्रतीतः सादृश्याद् गार्हपत्यं प्रत्याययिष्यति, ऐश्वर्याद् वा प्रत्याययिष्यतीति न दोषः.

NOTES:

  • {३/१३८: E२,४ ओम्. इति}*
  • {३/१३९: E२: ४,१६६; E४: ४,२१; E६: १,१७०}*
  • {३/१४०: MS १.१.५}*
  • {३/१४१: E२,४,६: अस्ति तु चास्येन्द्रसादृश्यम्}*


____________________________________________


तथाह्वानम् अपीति चेत् // MS_३,२.५ //

स्तो दर्शपूर्णमासौ, तत्रेदं समाम्नायते - हविष्कृद् एहि [२४९]{*३/१४२*} इति त्रिर् अवघ्नन्न् आह्वयतीति. तत्र संदेहः - किम् एष मन्त्रो ऽवहन्तिं प्रत्युपदिश्यते, उत हन्तिर् अस्य कालं लक्षयतीति. कथं हन्तिं प्रत्युपदिश्यते? कथं वा कालं लक्षयेत्? यद्य् एवं संबन्धः क्रियेत - हविष्कृद् एहीत्य् अवघ्नन्न् इति, ततो हन्तिं प्रत्युपदिश्यते, अथावघ्नन्न् आह्वयतीति, ततो ऽस्य कालं लक्ष्यतीति. किं तावत् प्राप्तम्? तथाह्वानम् अपि, यथैन्द्री गार्हपत्यं प्रत्युपदिश्यते, एवम् एष मन्त्रो हन्तिं प्रत्युपदिश्यते. एवं श्रुतिर् अनुगृहीता भवति, इतरथा लक्षणा स्यात्, हन्तिकालस्य मन्त्रस्य च संबन्धो भवेत्, न हन्तेर् मन्त्रस्य. एवं च सत्याह्वयतीत्य् अयम् अनुवादः, आह्वानं करोति, यो ह्य् एहीति ब्रूते स आह्वयति, तत्र केनचिद् गुणेन मन्त्रो हन्तिं प्रत्याययिष्यति, तस्मान् नाह्वाने विनियोक्तव्यः.

NOTES:

  • {३/१४२: E२: ४,१३४; E४: ४,२३; E६: १,१७१}*


____________________________________________


न कालविधिश् चोदितत्वात् // MS_३,२.६ //

नैतद् अस्ति - हन्तिं प्रत्युपदिश्यत इति. किं तर्हि? काललक्षणा स्यात्. कुतः? त्रिर् आह्वयतीति त्रित्वम् अत्र विधीयते, यद्य् अस्मिन्न् एव वाक्ये मन्त्रो विधीयेत, अनेकगुणविधानाद् वाक्यं भिद्येत. तस्मान् नैवम् अभिसंबन्ध एवम् अवघ्नन्न् इति. कथं तर्हि, अवघ्नन्न् आह्वयतीति. नन्व् अस्मिन्न् अपि पक्षे मन्त्रो विधीयते कालश् च, तत्र स एव दोषो भवेत्. नेति ब्रूमः, अवहननकाल एवार्थेन हविष्कृद् आह्वातव्या, तत्रायम् एव संबन्धो ऽनूद्यते. केवला तु त्रिर् आवृत्तिर् विधीयते. यत् तु काललक्षणार्थः शब्द इति. नैष दोषः, लौकिकी हि लक्षणा. मन्त्रो ऽपि च रूपाद् एवाह्वाने प्राप्तः, सो ऽप्य् अनूद्यत एव, चोदितश् च वाक्यान्तरेणावघातः शक्नोति कालं लक्षयितुम्. तस्माद् आह्वाने विनियोक्तव्य इति.

[२५०]{*३/१४३*}

NOTES:

  • {३/१४३: E२: ४,१३७; E४: ४,२९; E६: १,१७१}*


____________________________________________


गुणाभावात् // MS_३,२.७ //

इदं पदोत्तरं सूत्रम्{*३/१४४*}. अथ कस्मान् न गुणाद् अवहन्तिं ब्रूते? हविष्करोति ह्य् अवहन्तिः, तस्माद् धविष्कृत्. किम् एवं भविष्यति? रूपाद् एवावहन्तौ मन्त्रे प्राप्ते केवलं त्रिर् आवृत्तिम् एव वक्ष्यति न भविष्यति वाक्यभेद इति. अत्रोच्यते - गुणाभावाद् गौणम् अभिधानम् अवहन्तौ न संभवतीति. न ह्य् असाव् आहूतो ऽस्मीत्य् अवगच्छति, तत्रादृष्टार्थम् आह्वानं स्यात्. यजमानस्य पत्न्यां हविष्कृति दृष्टार्थम् आह्वानम्. तस्मान् न हन्तिमन्त्र इति.

NOTES:

  • {३/१४४: इदं पदोत्तरं सूत्रम् इन् E१ गेक्लम्मेर्त्}*


____________________________________________


लिङ्गाच् च // MS_३,२.८ //

लिङ्गं च भवति - वाग् वै हविष्कृद् वाचम् एवैतद् आह्वयतीति{*३/१४५*}, न च वाचो ऽवहन्तिना सादृश्यम् अस्ति, अस्ति तु यजमानस्य पत्न्या, सा हि स्त्री, वाग् इति च स्त्रीलिङ्गः शब्दः, अवहन्तिस् तु न स्त्री न पुमान् न नपुंसकम् इति. नन्व् अवहन्तेर् अपि स्त्रीलिङ्गः शब्दो ऽस्ति, क्रियेति. अत्र ब्रूमः - न नियोगतो ऽवहन्तेः स्त्रीलिङ्गः शब्दः, पुंलिङ्गो ऽपि तस्यास्ति, अवघात इति. नपुंसकसिङ्गो ऽपि, कर्मेति. अपि च, पत्न्याः स्वरूपेण सादृश्यम्, अवहन्तेः पररूपेण शब्देन. तस्मात् पत्न्यां हविष्कृति लिङ्गम् अनुरूपतरं भवति.

NOTES:

  • {३/१४५: Vग्ल्. ŚPBर् १.१.४.११}*


____________________________________________


विधिकोपश् चोपदेशे स्यात् // MS_३,२.९ //

अवहन्तिमन्त्रे सत्य् अस्मिन् मन्त्रे विध्यन्तरकोपः स्यात्. अपहतं रक्ष इत्य् अवहन्त्य् अपहता यातुधाना इत्य् अवहन्तीति. तत्र पक्षे ऽभावान् नित्यवच् छ्रूतिर् उपध्येत. तस्माद् अवघ्नन्न् [२५१]{*३/१४६*} इति काललक्षणार्थ इति. मन्त्रो ऽप्य् अह्वानार्थ इति{*३/१४७*}.

NOTES:

  • {३/१४६: E२: ४,१३८; E४: ४,३२; E६: १,१७२}*
  • {३/१४७: E२,४,६ ओम्. मन्त्रो ऽप्य् अह्वानार्थ इति}*


____________________________________________


तथोत्थानविसर्जने // MS_३,२.१० //

ज्योतिष्टोमे श्रूयते - उत्तिष्ठन्न् अन्वाह, अग्नीद् अग्नीन् विहर इति. तथा - व्रतं कृणुतेति वाचं विसृजतीति{*३/१४८*}. तत्र संदेहः - किम् उत्थानं वाग्विसर्जनं च प्रति मन्त्रयोर् उपदेशः, उत कालार्थः संयोग इति. अत्र पूर्वाधिकरण्यायो ऽतिदिश्यते. यस् तत्र पूर्वः पक्षः, स इह पूर्वः पक्षः. यस् तत्र सिद्धान्तः, स इह सिद्धाण्तः. अग्नीद् अग्नीन् इत्य् एवम् उत्तिष्ठन्न् अन्वाहेति, व्रतं कृणुतेत्य् एवं वाचं विसृजतीति पूर्वः पक्षः. लक्षणाभावात्, उत्तिष्ठन्न् अन्वाहेति सिद्धान्ते संबन्धः. व्रतं कृणुतेत्य् उच्यमाने वाचं विसृजतीति. वाक्येन पूर्वः पक्षः, लिङ्गेन सिद्धान्तः.
यद्य् अपि च शक्यते, उत्थानक्रियाग्नीद् अग्नीन् विहरेति वक्तुम्, उत्थानेनाग्निर् इध्यते, वह्निश् च विह्रियत इति. व्रतं कृणुतेति च वागभिधानम्. तथाप्य् अदृष्टार्थं वचनं भवतीति न मन्त्रयोर् उत्थानविसर्जनार्थता कल्प्येत. कल्प्यमानायां च मन्त्रान्तरं विहितं बाध्येत - याः पशूनाम् ऋषभो वाच इति. अपि चोत्थानवाग्विसर्गौ प्रति मन्त्रौ विधीयमानाव् अदृष्टार्थौ स्याताम्, प्रेषणे तु दृष्ठार्थौ. तल्{*३/१४९*} लक्षणैवात्र न्याय्या.

[२५२]{*३/१५०*}

NOTES:

  • {३/१४८: Tऐत्.S. ६.१.४.४}*
  • {३/१४९: E२,४: तस्माल्}*
  • {३/१५०: E२: ४,१४०; E४: ४,३६; E६: १,१७३}*


____________________________________________


सूक्तवाके व कालविधिः परार्थत्वात् // MS_३,२.११ //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीति{*३/१५१*}. तत्र संदेहः - किं सूक्तवाकः प्रस्तरप्रकरणं प्रत्युपदिश्यते, उतेयं काललक्षणेति. तद् उच्यते - काललक्षणेति. कुतः? सूक्तवाकस्य देवतासंकीर्तनार्थत्वात्, प्रस्तरप्रकरणं च प्रत्यशक्तेः, प्रस्तरस्य च स्रुग्धारणार्थत्वात्.

NOTES:

  • {३/१५१: Vग्ल्. Tऐत्.Bर्. ३.४.१०.१}*


____________________________________________


उपदेशो वा याज्याशब्दो हि नाकस्मात् // MS_३,२.१२ //

उपदेशो वा प्रस्तरप्रकरणं प्रति मन्त्रस्य स्यात्, एवं श्रुतिविहितो ऽर्थो भवति, सूक्तवाकेनेति करणविभक्तिसंयोगात्, इतरथा लक्षणा स्यात्, सूक्तवाकेन लक्षणेन प्रस्तरं प्रहरेद् इति. एवं च कृत्वा याज्या शब्द उपपन्नो भवति, सूक्तवाक एव याज्या, प्रस्तर आहुतिर् इति.


____________________________________________


स देवतार्थस् तत्संयोगात् // MS_३,२.१३ //

यद् उक्तम् - देवतासंकीर्तने सूक्तवाकः समर्थः, न प्रस्तरप्रकरण इति. उच्यते - न{*३/१५२*},
देवतावचनः{*३/१५३*} पर्करणेन संबध्यते, प्रकरणं हि यजिः, मान्त्रवर्णिको देवताविधिः, एवम् अभिसंबन्धः. अग्निर् इदं हविर् अजुषतावीवृधत इत्य्{*३/१५४*} एवं देवताम् अनुक्रम्य, आशास्ते ऽयं यजमान इत्य्{*३/१५५*} उक्त्वा, इदम् इदम् आशास्त इति च यद् अनेन हविषाशास्ते तद् अस्य स्याद् [२५३]{*३/१५६*} इति{*३/१५७*} प्रस्तरं हविर् निर्दिशति, अग्न्यादींश् च देवताविशेषान्, तेन प्रहरतिर् यजतिः. एवं सूक्तवाकेन प्रस्तरः प्रहर्तुं शक्यते, यदि प्रहरतिर् यजतिः, अग्न्यादिदेवताकश् च. तस्मात् सूक्तवाकस्य हरतिसंयोगो ऽपि देवतार्थता घटत एव. यद्य् अग्निर् इदं हविर् अजुषतावी वृधत इत्येवमाद्य् एव श्रूयेत. न, आशास्ते ऽयं यजमान इत्येवमादीन्य् अपराणि, ततो ऽग्न्यादय एवेष्टा नान्तरिता इत्य् एव पर्यवसितं वाक्यं भवेत्. यतस् तु खल्व् आशास्ते ऽयं यजमान इत्येवमादीन्य् अपराणि श्रूयन्ते, तेनेह पर्यवसानम्, अग्न्यादयः पुरोडाशादिभिर् इष्टाः, अपरं तु यजमान आशास्ते. तद् अनेन प्रस्तरेण प्राप्नुयाद् इति.
ननु सत्स्व् अप्य् एतेषु देवतासंकीर्तन एव पर्यवस्येत्, पुरोडाशादिभिर् इष्टा अग्न्यादयः, तत एव यजमान आयुर् आदीन्य् अप्य् आशासानः प्राप्नुयाद् इति. उच्यते - उभयथा संबन्धे सति प्रहरणे विनियोक्तव्यः, लिङं च न बाधितं भविष्यति, वाक्यं चानुग्रहीष्यत इति.
अथवाग्निर् इदं हविर् अजुषतेति प्रस्तर एव हविर् निदिश्यते. एवम् इदम् इति संनिहितवचनम् उपपन्नं भविष्यतीति.

NOTES:

  • {३/१५२: E२,४: स}*
  • {३/१५३: E२,४: देवतावचनः}*
  • {३/१५४: Tऐत्.Bर्. ३.५.१०.२; ŚPBर् १.९.१.९}*
  • {३/१५५: Tऐत्. Bर्. ३.५.१०.४; ŚPBर् १.३.१.१२}*
  • {३/१५६: E२: ४,१४४; E४: ४,४४; E६: १,१७३}*
  • {३/१५७: ŚPBर् १.९.१.१६}*


____________________________________________


प्रतिपत्तिर् इति चेत्, स्विष्टकृद्वद् उभयसंस्कारः स्यात् // MS_३,२.१४ //{*३/१५८*}
अथ स्रुग्धारणे विनियुक्तस्य प्रस्तरस्य प्रकरणं प्रतिप्रत्तिर् इत्य् उच्यते. तत्र प्रतिवचनम् -स्विष्टकृद्वद् एतत् स्याद् इति, यथा, इज्यार्थात् पुरोडाशात्, वचनप्रामाण्यात् स्विष्टकृद् इज्यते, यागश् च स भवति, प्रतिपाद्यते च पुरोडाशः, एवं [२५४]{*३/१५९*} प्रतिपाद्येतैव हि प्रस्तरः, यागश् च निर्वर्त्यत इति न दोषः. प्रतिपाद्यमानो ऽपि हि त्यज्यते. प्रत्यक्षतः प्रतिपाद्यते, वचनाद् इज्यां साधयतीत्य् एवं गम्यते. तस्मात् सूक्तवाकः प्रहरतिमन्त्र इति.

NOTES:

  • {३/१५८: E२,४ स्पल्तेन् MS ३.२.१४ इन् zwएइ Sऊत्रस्, ददुर्छ् wएइछ्त् नुन् औछ् इह्रे Zäह्लुन्ग् अब्: प्रतिपत्तिर् इति चेत् // MS_३,२.१४ //


अथ स्रुग्धारणे विनियुक्तस्य प्रस्तरस्य प्रकरणं प्रतिप्रत्तिर् इत्य् उच्यते. स्विष्टकृद्वद् उभयसंस्कारः स्यात् // MS_३,२.१५ // तत्र प्रतिवचनं..}*

  • {३/१५९: E२: ४,१४६; E४: ४,४९; E६: १,१७४}*


____________________________________________


कृत्स्नोपदेशाद् उभयत्र सर्ववचनम् // MS_३,२.१५ //{*३/१६०*}
दर्शपूर्णमासयोः सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीति श्रूयते. तत्र संदेहः - किं पौर्णमास्यां कृत्स्नः सूक्तवाकः प्रयोक्तव्यः, कृत्स्नो ऽमावास्यायाम्, उत यथासामर्थ्यं निष्कृष्य यथायथं प्रयोग इति. तद् उच्यते - उभयत्र सर्ववचनम् इति. कुतह्? कृत्स्नो हि मन्त्रः सूक्तवाक इत्य् उच्यते, स पदेनापि विना, सूक्तवाको न स्यात्, तत्र सूक्तवाकेन न प्रहृतं भवेत्. तस्माद् उभयत्र कृत्स्नः सूक्तवाको वदितव्यः.

NOTES:

  • {३/१६०: E२,४: MS ३.२.१६}*


____________________________________________


यथार्थं वा शेषभूतसंस्कारात् // MS_३,२.१६ //

ये पौर्णमासीदेवतातावाचिनः शब्दाः, ते पौर्णमास्यां प्रयोक्तव्याः, नामावास्यायाम्. ये ऽमावास्यादेवतावाचिनः, ते ऽमावास्यायाम्, न पौर्णमास्यां. शेषभूतम् अर्थं संस्कुर्वन्तो मन्त्रा उपकुर्वन्ति, नान्यथेत्य् उक्तम्. तस्माद् ये यत्रोपकुर्वन्ति, ते तत्र प्रयोक्तव्या इति न कृत्स्नः पौर्णमास्याम्, न कृत्स्नश् चामावास्यायाम् इति.


____________________________________________


वचनाद् इति चेत् // MS_३,२.१७ //

अथ यद् उक्तम् - वचनम् इदं भविष्यति, सूक्तवाकेन प्रहरति [२५५]{*३/१६१*} इति. तत्र पदेनाप्य् ऊनेन न सूक्तवाकेन प्रहृतं भवेत्, कृत्स्नस्य हि सूक्तवाकस्योपदेश इति.

तद् उच्यते -
NOTES:

  • {३/१६१: E२: ४,१४८; E४: ४,५४; E६: १,१७५}*


____________________________________________


प्रकरणाविभागाद् उभे प्रति कृत्स्नशब्दः // MS_३,२.१८ //

उभे पौर्णमास्यमावास्ये प्रति एष कृत्स्नशब्दः, उभयोः प्रकरणात्, उभयोर् असौ कृत्स्न उच्यते, अवयवे ऽवयव इति.
नैतद् एवम्, न हि सापेक्षाणाम् इतिकर्तव्यतया संबन्धः. न हीतिकर्तव्यतैतद् विशिष्टा श्रूयते, इतिकर्तव्यताविशिष्टास् त्व् एते गम्यते. कुतः? न हीतिकर्तव्यतां प्रति कर्मणि विधीयण्ते, फलं प्रति तेषां विधिः, इतिकर्तव्यता तु कर्मणां विधीयते, तत्र संनिधानाविशेषात्, कस्य किं विधीयते, कस्य नेति न गम्यते विशेषः. साधनत्वेन च सर्वेषां निर्देशाद् इतिकर्तव्यतायाः संनिधानाच् च, वचनाच् चास्य{*३/१६२*}, प्रकरणलिङ्गस्याविशेषात्, एकैकस्य कृत्स्नं प्रकरणं निराकाङ्क्षस्य, न सहायम् अपेक्षमाणस्य. तस्माद् एकैकं प्रति कृत्स्नः सूक्तवाक उपदिश्यते. स विभागे ऽपि प्रधानानाम्, कृत्स्न एव प्रयोक्तव्य इति यानि यत्रानर्थकानि पदानि, तान्य् अपि तत्र प्रयोक्तव्यान्य् अदृष्टाय भविष्यन्ति, सूक्तवाकेन प्रहरतीति वचनात्, नास्ति वचनस्यातिभारः, गुणेन वा केनचिद् अभिधानं तासां देवतानां निर्वर्तयिष्यन्तीति.
अत्रोच्यते, नैतद् एवम्. उक्तम् - मुख्यम् एव कार्यं मन्त्राणाम्, न गौणम् इति{*३/१६३*}, संस्कारार्थत्वाद् वोत्कर्षो{*३/१६४*} न्याय्यः, न गौणम् अभिधानम् इति. कस् तर्हि कृत्स्नसंयोगस्य समाधिर् उच्यत इति. एष समाधिः, न ह्य् एतद् एकं वाक्यम्, यः [२५६]{*३/१६५*} कृत्स्नः सूक्तवाकः, बहून्य् एतानि वाक्यानि, येषां प्रधानदेवताभिधायीनि पदानि मध्ये, साधारणानि तन्त्रपदानि पुरस्ताद् उच्चार्यन्ते, तथा परस्तात्. यथा - अग्निर् इदं हविर् अजुषतावी वृधत महोज्यायोकृताग्नीषोमाविदं हविर् अजुषेताम् अवी वृधेताम् इत्येवमादीनि{*३/१६६*}. तेषां पुरस्तात् तन्त्रम् - यथा, इदं द्यावापृथिवीति, परस्ताद् अपि यथा, अस्यामृधेद् इति. तान्य् एतानि सर्वाणि सूक्तवचनेन सूक्तवाकशब्दं लभ्यन्ते. न च तेषां समुदायः किंचिद् अर्थं वदति. तस्मान् न समुदायः सूक्तवाकः, न च साक्षात् साधनम्, सूक्तवाकसामान्यस्यैकत्वात्, सूक्तवाको वर्तत इत्य् एकवचनं भवति. सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीति तु येन केनचित् सूक्तवाकेन प्रह्रियमाणे यथाश्रुतं कृतं भवति. तस्मात् समुदायः सूक्तवाकः. यत् त्व् अमावास्यादेवतावाचीनि पदानि, न पौर्णमास्यां प्रयुज्यन्ते, न तत्र सूक्तवाकशब्दो बाध्यते, प्रकरणं तत्र लिङ्गेन बाधितम्, तच् च न्याय्यम् एव. तस्मात् पौर्णमास्याम् अमावास्यायां च विभज्य सूक्तवाकः प्रयोक्तव्य इति.

NOTES:

  • {३/१६२: E२: संनिधानावचनाच् च, अस्य, E४: संनिधानाद् अवचनाच् च, अस्य}*
  • {३/१६३: Zउ MS ३.२.१}*
  • {३/१६४: E२,४,६: एवोत्कर्षो}*
  • {३/१६५: E२: ४,१५२; E४: ४,५५; E६: १,१७५}*
  • {३/१६६: १. Tएइल्: Tऐत्.Bर्. ३.५.१०.२}*


____________________________________________


लिङ्गक्रमसमाख्यानात् काम्ययुक्तं समाम्नानम् // MS_३,२.१९ //

इह काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डम् उदाहरणम् - इन्द्राग्नी रोचना दिवः{*३/१६७*}, प्रवर्षणिभ्यः{*३/१६८*}, इन्द्राग्नी नवतिं पुरः{*३/१६९*}, श्लथद् वृत्रम्{*३/१७०*} इत्येवमाद्या ऋचः. अपरा अपि काम्या इष्टयः - ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर्वपेत्, यस्य सजाता वियायुः, ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर्वपेद् भ्रातृव्यवान्, अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं [२५७]{*३/१७१*} निर्वपेद् रुक्कामः, अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वपेत् सपत्नम् अभिद्रोष्यन्न् इत्येवमाद्याः. तद् एता याज्यानुवाक्याः प्रति संदेहः - किं यावत् किंचिद् ऐन्द्राग्नं कर्म, तत्र सर्वत्रानेनैन्द्राग्नेन याज्यानुवाक्यायुगलेन भवितव्यम्, उतैतस्याम् एवैन्द्राग्न्याम् इष्टौ काम्यायाम् इति. एवं वैश्वानरीययोर् याज्यानुवाक्ययोः, एवं सर्वत्र.
किं तावत् प्राप्तम्? यावत् किंचिद् ऐन्द्राग्नं वैश्वावरीयम् अग्नीषोमीयं जातवेदसं च सर्वत्रैता याज्यानुवाक्या भवेयुः. कुतः? लिङ्गात्. ननु क्रमसमाख्याने विशेषके भविष्यतः. सत्यम्, तथापि क्रमं समाख्यां च शक्नोति लिङ्गं बाधितुम् इति. एवं प्राप्ते ब्रूमः - लिङ्गक्रमसमाख्यानात् तास्व् एव काम्यास्व् एता याज्यानुवाक्या इति गम्