वास्तुविद्या

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
वास्तुविद्या
[[लेखकः :|]]
१९१३

TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES:

NO. XXX

THE

VÂSTUVIDYÂ,

EDITED

BY

T. GANAPATI SASTRI

Curator of the Department for the publication of Sanskrit Manuscripts

TRIVANDRUM


PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORE.


TRIVANDRUM:

PRINTED AT THE TRAVANCORE GOVERNMENT PRESS

1913

(All Rights Reserved.)

________________

अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः ३०. MP वास्तुविद्या संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण त. गणपतिशास्त्रिणा HASE संशोधिता। S सा व अनन्तशयने । महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन राजकीयमुद्रणयन्त्रालये - मुद्रयित्या प्रकाशिता । कोळम्बाब्दाः ________________

PREFACE, Vâstuvidya treats of the materials, the ground and other things necessary for house-building, in sixteen chapters. At the end of the 15th chapter which describes the occupation of a newly built house, the manuscript marked y contains the colophon, alegiaa fan; but it then goes on to the end of the 16th chapter which deals with earth and tile-making, as also the other manuscripts used for this edition. It is therefore proper that the 16th chapter should also be a part of the work. many archaic usages (again) are found in this work is in the Saiva-. gama (शवागम) and Vaikhanasagama (वैखानसागम). The edition of the work is based on the following seven palm leaf manuscripts written in Malayalam characters and about two centuries old. 1. . Belonging to the Palace Library, Trivandrum, and running up to a portion of the eleventh chapter. 2. 7. Belonging to the Palace Library, Trivandrum, and running up to the end of the twelveth chapter. 3. . Belonging to the Palee Library. 14. 9. Lent by Mr. Sankara Varyar, Mannar. 5. 3. Lent by Mr. Sankaranaryana Pillai, Nalekattil, Mannar, 6. z. Belonging to Mr. Rajaraja Varina Raja of Ennakad, running up to the beginning of the eighth chapter. 7. 3. Lent by Mr. Rannasari, Parur. rivandruni, T. GANAPATI SÂSTRİ. ________________

निवेदना। C-SA ___ अस्यां वास्तुविद्यायां गृहनिर्माणं प्रति साधनं, भूमिः, वास्तुस्वरूपम् इत्यादिकं षोडशभिरध्यायैः प्रतिपादितम् । भवनपरिग्रहाध्यायस्य पञ्चदशस्यान्ते प्राक् षोडशाध्यायारम्भाद् 'वास्तुविद्या समाप्ता' इति लिखितं छसंज्ञ आदर्शे । तथापि मृल्लोष्टलक्षणपरस्य षोडशाध्यायस्य तत्रापरित्यागाद् आद. शान्तरेषूपलम्भाच्च ग्रन्थाङ्गत्वमेव युक्तम् । अस्यां शैवागमवद् वैखानसागम. वञ्चार्षाः प्रयोगा विद्यन्ते । अस्याः संशोधनाधारभूता ग्रन्था एते १. राजकयिग्रन्थशालीयः ११ अध्यायैकदेशान्तः क. संज्ञः, २. राजकीयग्रन्थशालीयः १२ अध्यायान्तः । ३. राजकीयग्रन्थशालीयः ग. संज्ञः. ४. (मान्नार) शङ्करवार्यसम्बन्धी ५. (नालेकाट्ट) शङ्करनारायणपिळ्ळसम्बन्धी ङ, संज्ञः, ६. (एण्णक्काट्ट)राजसम्बन्धी ८ अध्यायारम्भान्तः च. संज्ञः, - ७. (परवूर) रामाशारिसकाशालन्धः . छ. संज्ञः, सर्व इमे केरलीयलिपय उपद्विशतवर्षवृद्धास्तालपत्रात्मकाः । अनन्तशयनम् । त. गणपतिशास्त्री V POST

॥ श्रीः॥

वास्तुविद्या।

गजास्यमगजापुत्रं विघ्नाद्रिभिदुरं शिवम् ।
नमामि वचसां देवीं मन्दारकुसुमप्रभाम् ॥ १ ॥
प्रणम्य विश्वकर्माणं शिल्पिनां परमेश्वरम् ।
वास्तुविद्यां प्रवक्ष्यामि यथाशक्ति समासतः ॥ २ ॥
तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि सर्वेषां मानसाधनम् ।
मानेनैवाखिलं लोके व[१]स्तु संसाध्य[२]ते यतः ॥ ३ ॥
परमाणुः क्रमाद् वृद्धो[३] मानाङ्गुल इ[४]ति स्मृतः[५]
परमाणुरिति प्रोक्तो योगिनां दृष्टिगोचरः॥ ४ ॥
परमाणुभिरष्टाभि[६]स्त्रसरेणुरिति स्मृतः ।
त्र[७]सरेणुश्च रोमागं लिक्षायूकायवास्तथा ॥ ५ ॥
क्रमशोऽष्टगुणाः प्रोक्ता य[८]वोऽष्टगुणितोऽङ्गुलिः।
अङ्गु[९]लं तु भवेन्मानं वितस्तिदशाङ्गुलः ॥ ६ ॥


वास्तुविद्यायां

तवयं हस्त उद्दिष्टः स च किष्कुरिति स्मृतः । पञ्चविंशतिमात्रेस्तु प्राजापत्य इति स्मृतः ॥ ७ ॥ पदिशतिर्धनुर्मुष्टिः सप्तविंशद्धनुर्ग्रहः । अष्टविंशाङ्गुलः प्राच्यो वैदेहो नवविंशतिः ॥ ८ ॥ वैपुल्यस्त्रिंशदङ्गुल्यस्त्वेकत्रिंशत् प्रकीर्णकः। याने च शयने कि कुः प्राजापत्यो विमानके ॥ ९ ॥ वास्तूनां च धनुर्मुष्टिामादीनां धनुर्ग्रहः । सर्वेषामपि वास्तूनां किष्कुरेवाथवा मतः ॥ १० ॥ उत्तरेण जगल्या वा जन्मना वा प्रकीर्तितः । दण्डस्तु सुरधिष्ण्येषु मानुष्येषु चतुष्करः ॥ ११ ॥ अथ वक्ष्यामि संक्षेपाच्छिल्पिनां लक्षणं पृथक् । स्थपतिः स्थापनाहः स्यात् सर्वशास्त्रविशारदः ॥ १२ ॥ नहीनाङ्गोऽतिरिक्ताङ्गो धार्मिकस्तु दयापरः । अमात्सर्योऽनसूयश्च तान्त्रिकस्त्वभिजातवान् ॥ १३ ॥ गणितज्ञः पुराणज्ञ आनन्दात्माप्यलुब्धः । चित्रज्ञः सर्वदेशज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ १४ ॥ अरोगी चाप्रमादी च सप्तव्यसनवर्जितः । सुनामा दृढबन्धुश्च वास्तुविद्याब्धिपारगः ॥ १५ ॥ १. 'मुद्दिष्टं तच्च कि' क. ख. ग. छ. पाठः. २. 'तु' क. ख, ग. छ. पाठः. ३. 'मि' क. ख. ग. छ. पाठः. ४. 'तम् ।' क, ख. ग. पाठः. ५. 'व' ग. ङ. च. पाठः. ६. 'तु' ख. घ. पाठः, ७. 'रम् । ख. घ. पाठः, ८. 'ग' ग. घ, ङ, पाठः, ९, व घ. पाठः, प्रथमोऽध्यायः। my स्थपतेस्तस्य शिष्यो वा सूत्रग्राही सुतोऽथवा । स्थपत्याज्ञानुसारी च सर्वकर्मविशारदः ॥ १६ ॥ सूत्रदण्डप्रमाणज्ञो मानोन्मानप्रमाणवित् । तक्षितानां तक्षकेणाप्युपर्युपरि युक्तितः ॥ १७ ॥ वृद्धिकृद् वर्धकिः प्रोक्तः सूत्रग्राह्यनुगः सदा। तक्षणात् स्थूलसूक्ष्माणां तक्षकः स तु कीर्तितः ॥ १८ ॥ मृत्कर्मज्ञो गुणी शक्तः सर्वकर्मखतन्त्रकः। गुरुभक्तः सदा हृष्टः स्थपत्याद्यनुगः सदा ॥ १९ ॥ एभिर्विनापि सर्वेषां कर्म कर्तुं न शक्यते। तस्मादेषों सदा पूज्य स्थपत्यादिचतुष्टयम् ॥ २० ॥ एभिः स्थपत्यादिभिरत्र लोके विना ग्रहीतुं सुकृतं न शक्यम् । तैरेव सार्घ गुरुणाथ तस्माद् भजेंन्ति मोदं भजमानमाः ॥ २१ ॥ इति वास्तुविद्यायां साधनकथनं नाम प्रथमोऽध्यायः। १. 'परिकी' क. पाठः, २. 'घ' क. ख. घ. ङ. पाठः. ३. 'ज्यः' क. ख. घ.ङ, च. पाठः. ४. 'यः' ख. ग. ङ.च.पाठ:. ५. 'व' क.ख. घ. पाठः. ६. ख. ग. घ. ङ. पाठ:. ७. 'वतस्तु म' ख. घ. ङ., 'वतांस्तु म' ग. पाठः. पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/१२ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/१३ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/१४ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/१५ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/१६ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/१७ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/१८ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/१९ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२० पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२१ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२२ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२३ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२४ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२५ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२६ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२७ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२८ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/२९ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/३० पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/३१ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/३२ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/३४ पृष्ठम्:वास्तुविद्या.pdf/३५ ८ वास्तुविद्यायां | मानुष्यं तत् प्रोक्तं यत्र चतुष्कं पदं भवेदीशे। नैतिकोणचतुष्कं दैविकमुदितं चतुष्पदं खण्डम् ॥ ९ ॥ वायौ कीर्तितमासुरभिति (तद्यथेय)मखण्डं वह्निकोणवेश्म?) पदम्। निन्द्यत्रासुरयास्यौ सङ्गाद्यौ दैवमानुषौ खण्डौ ॥ १०॥ । तत्र चतुष्षष्टिर्वाप्येकाशीतिस्तु वाथ पदशतकम् । तेषु च यत्र रुचिः स्यात् तेन च कुर्याथालयं प्राज्ञः ॥ ११ ॥ वृतिपादस्य तु बहलं कुर्याद् विस्तारबाह्यतः पश्चात् । सौत्रं बहलार्ध यत् तावद् बहलं च कारयेतें तलिमम् ॥ १२ ॥ तत्र च वनं कुयोत् तुर्यथै द्वारगेहसदृशमपि । यहा पलिधं कुर्यात् पाषाणैर्घडभिक्तिसमचतुरम् ॥ १३ ॥ कण्टकशाखाभिर्वा वृतिमथ करभेक्षणाक्षमं कुर्यात् । उत्तममत्र च वनं मध्यममुदितं तथैव पलिघमपि ॥ १४ ॥ । अधमं शाखाघरणं कुयोधेष्वेकमथेसुलभवशात् । आवृत्यन्तर्भागे दिक्षु च वृक्षान् ‘समाधेत् प्राज्ञः ॥ १५ ॥ । पनसः प्राच्यां श्रेष्ठः क्रमुको याम्येऽथ पश्चिमे केरः।

  • सोमें चूतो धन्यो नागस्तत्रैव केसरः प्राच्याम् ॥ १६ ॥

तिन्त्रिण्युदिता यास्ये छत्री श्रेष्ठोऽथ पश्चिमे कथितः । अन्तःसारा वृक्षा यदि सन्ति ह्यन्तरेवं सन्तुं च ते ॥ १७ ॥ १. ‘ीवम्’ ख. पाठः. २. ‘त् । एवं त्रिविधं प्रोक्तं पुरातनैवीम्तुशास्त्रजैः। आ' घ. पाठः२३. ‘च' क. पाठः४. ‘न्त्वपि ते’ क. पाठः

  1. १. 'वा' क. ख. छ. पाठः.
  2. २. 'ध' ग, घ, ङ, छ. पाठः.
  3. ३. 'च्या' क. पाठः.
  4. ४. 'मि' क. ख. ग. छ. पाठः,
  5. ५, 'तम् ।' क. ग. छ. पाठः.
  6. ६. 'भी रथरे' ख. ग. घ, ङ, च. छ. पाठः.
  7. ७. 'रथरे' ख, ग, घ, ङ. छ. पाठः,
  8. ८. 'वा' क, ख. ग. छ. पाठः,
  9. ९. 'लस्तु' घ, ङ, पाठः,
"https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=वास्तुविद्या&oldid=161773" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्