वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्
वाल्मीकिः
१९१२

SRIMAD VALMIKI RAMAYANA

A CRITICAL EDITION


With the commentary of Sri Govindaraja

AND

Extracts from many other commentaries and Readings.




SUNDARAKĀNDA 5.



EDITED AND PUBLISHED

BY

T. R. Krishnacharya,

Proprietor, Madhva Vilâs Book Depot, Kumbakonam.




Printed by B. R. Ghanekar for the proprietor,

at the "Nirnaya-sagar" Press, 23, Kolbhat Lane,

BOMBAY



1912

(Registered according to the Act XXV of 1867.)



[All rights reserved by the publisher. ]

॥ श्रीः ॥

श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ।

श्रीमद्गोविन्दराजीयव्याख्यानसमलंकृतम् ।

तथा

तिलकप्रभृत्यनेकापूर्वव्याख्यानोद्धृतैः

गोविन्दराजीयानुक्तापूर्वविषयैश्च संवलितम् ।



सुन्दरकाण्डम् ५.

एतच्च

कुम्भघोणस्थेन श्रीमन्मध्वविलासपुस्तकालयाधिपतिना

टी. आर्. कृष्णाचार्येण

अनेकेषां विदुषां साहाय्येन नानादेशीयकोशानुसारेण

संशोध्य​

मुंबापुर्यां​

तुकाराम जावजी इत्येतेषां निर्णयसागरमुद्रणयन्त्रे मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।


शाके १८३४ परिधाविनामसंवत्सरे ।

इदं पुस्तकं १८६७ संख्याकराजनियमस्य २५ संख्याकविभागानुसारतो लेखारूढं

त्वाऽस्य सर्वेऽधिकाराः प्रसिद्धिकर्त्राः स्वाधीना रक्षिताः ।

श्रीः

श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ।

श्रीमद्गोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् ।



सुन्दरकाण्डम् ५

श्रीरामचन्द्राय नमः ॥

प्रथमः सर्गः ॥१॥

सीतान्वेषणाय लङ्काजिगमिषया महेन्द्रगिरिशिखराज्जलधिमुल्लङ्घयताहनुमता मध्येसमुद्रं तच्चोदनया जलमध्यादभ्युद्गच्छतःस्वशिखरे स्वस्य​विश्रममर्थयतोमैनाकगिरेः स्वकरतलसंस्पर्शनेन संमाननं ॥ १ ॥ तथा देवैः स्वबलपरीक्षणाय वरदानपूर्वकं प्रेषितया राक्षसरूपधारिण्यासुरसया स्वनिगरणाय बहुयोजनपरिमाणनिजवदनव्यादाने स्वतनुतनूकरणपूर्वकं तदुदरप्रवेशेन तदहिंसयैव बहिर्निर्गमनं ॥२ ॥ तथा सिंहिकाख्ययामहाराक्षस्या स्वच्छायाग्रहणपूर्वकं स्वग्रसनाय बहुयोजनविस्तीर्णनिजमुखव्यादाने स्वशरीरसंकोचनपूर्वकं तन्मुखप्रवेशेन तदुदरविदारणेन तदसुहरणपूर्वकंबहिर्निर्गमनं ॥३॥ तथा राक्षसजनासंभ्रमाय स्वशरीरतनुकरणेन लङ्काबहिस्स्थलंबगिरिशिखरे निपतनं ॥ ४ ॥

ततो रावणनीतायास्सीतायाश्शत्रुकर्शनः ॥ इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥१॥


तत्त्वज्ञानसमुच्चयो घनदयासारस्य सारो महान्निष्कर्षः कमलानिवासचरणद्वन्द्वानुरागस्मृतेः ॥ अक्लेशः परिपाक एष जगतामक्षय्यपुण्यावलेरस्माकं निधिरक्षयो विजयते श्रीमाञ्श​ठारिर्गुरुः ॥ १॥ श्रीरामायणभूषायै प्रवृत्तो रामभक्तितः ॥ व्याख्यां सुन्दरकाण्डस्य तिलकं कलयाम्यहम् ॥ २ ॥ उक्तं परत्वासाधारणं समस्तकल्याणगुणाकरत्वं किष्किन्धाकाण्डे । अत्र सर्वसंहर्तृत्वमुच्यते । वक्ष्यति हि तत् "ब्रह्मा स्वयंभूः" इत्यादिना । यद्वा पूर्वस्मिन्काण्डे सर्वथा मित्रसंरक्षणं कार्यमित्युक्तं । अत्र दूतेन पतिव्रतया चैवं वर्तितव्यमित्यर्थः प्रतिपाद्यते । यद्वा पूर्वत्र सर्वरक्षणप्रवृत्तस्य विष्णोराचार्यरूपपुरुषकारलाभ उक्तः । अधुना आचार्यकृत्यमुच्यते । तत्र प्रथमे सर्गे शिक्षणीयशिष्यान्वेषणमुपपाद्यते । तत इत्यादि । ततः जाम्बवत्प्रोत्साहनानन्तरं । चारणाः सङ्घचारिणो देवगायकाः तैराचरिते पथि आकाशे । रावणनीतायास्सीतायाः पदं स्थानमन्वेष्टुमियेष । शत्रुकर्शनः तदन्वेषणविरोधिनिरसनसमर्थः । यद्वा चारणाचरिते पथि गत्वा सीतायाः पदमन्वेष्टुमियेष । यद्वा यथापाङ्क्त​मेवान्वयः । आकाशेपि पदन्यासान्वेषणसमर्थोयमिति बुद्धिचातुर्यातिशय उच्यते । अनेन शिष्यस्थानान्वेषणपरगुरुस्वरूपमुच्यते । ततः मुद्राप्रदानपूर्वकभगवदनुज्ञालाभानन्तरं शत्रुकर्शनः। "गुशब्दस्त्वन्धकारः स्याद्रुशब्दस्तन्निरोधकः। अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते" इत्युक्तरीत्या अज्ञाननिवर्तनशीलो गुरुः । चारयन्ति आचारयन्ति धर्मानिति चारणाः पूर्वाचार्याः तैराचरिते पथि । "महाजनो येन गतस्स पन्थाः" इत्युक्तसदाचारे स्थित इति शेषः । रावयति असत्प्रलापा-


श्रीरामोजयति ॥ रामानु० श्रीमत्सुन्दरकाण्डेव्याख्येयानिव्याक्रियन्ते । पूर्वस्मिन्काण्डेमनसागमनंकृतमित्युक्तं । इदानींकायेनापिगमनंकर्तुमैच्छदित्याशयेनाह---ततइति ॥ अत्रगन्तुमितिपदमध्याहर्तव्यं । शत्रुकर्शनोहनुमान् रावणनीतायाःसीतायाः पदं निवासस्थानं अन्वेष्टुं चारणाचरितेपथि वर्त्मनि गन्तुमियेषेतियोजना । शि० चारणैः आचरिते अतिसंचारविशिष्टे ॥ १ ॥

वा. रा.१४९
[ सुन्दरकान्डम् ५
श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ।

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन्कर्म वानरः ॥ समुदग्रशिरोग्रीवो गवांपतिरिवाऽऽबभौ ॥ २ ॥
अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ॥ धीरस्सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ ३ ॥
द्विजान्वित्रासयन्धीमानुरसा पादपान्हरन् ॥ मृगांश्च सुबहून्निघ्न​न्प्रवृद्ध इव केसरी ॥ ४ ॥
नीललोहितमाञ्जिष्ठपैत्त्र​वर्णैस्सितासितैः ॥ स्व​भावविहितैश्चित्रैर्धातुभिस्समलंकृतम् ॥ ५ ॥
कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ॥ यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥ ६ ॥
स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ॥ तिष्ठन्कपिवरस्तत्र ह्र​दे नाग इवाबभौ ॥ ७ ॥
स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्व​यंभुवे ॥ भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ ८ ॥
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा पवनायात्मयोनये ॥ ततोभिववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ ९ ॥
प्ल​वङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्ल​वने कृतनिश्चयः ॥ ववृधे रामवृद्ध्यर्थे समुद्र इव पर्वसु ॥ १० ॥
निष्प्रमाणशरीरस्सँल्लिलङ्घ​यिषुरर्णवम् ॥ [१०प्रगृह्यं बलवान्बाहू लङ्कामभिमुखः स्थितः] ॥
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ ११ ॥


न्कारयतीति रावणः अविवेक: तेन नीतायाः स्ववशं प्रापितायाः सीतायाः अनादिभगवत्परतन्त्र​चेतनस्य । सीताशब्देनायोनिजत्वोक्तेः । स्त्रीलिङ्गेन पारतन्त्र्योक्तेश्च​ । स्त्रीप्रायमितरत्सर्वमिति ह्युक्तं । पदं स्थानं संसारमन्डलमन्वेष्टुं । सात्त्विकसम्भाषणादिचिह्नं वा । तथोक्तं "विष्णोः कटाक्षश्चाद्वेष आभिमुख्यं च सात्त्विकैः । संभाषणं षडेतानि त्वाचार्यप्राप्तिहेतवः" इति । यद्वा पदं व्यवसायमन्वेष्टुं कस्य चेतनस्य भगवत्प्राप्तावध्यवसाय इत्यन्वेष्टुं । इयेष । "पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु" इत्यमरः । अत्रैकादशसहस्रश्लोका गता । द्वादशसहस्रस्यादिमोयं श्लोकः । अत्र गायत्र्याः द्वादशमक्षरं प्रयुक्तं । तदव​लोकनीयं विद्वद्भिः ॥ १ ॥ निष्प्रतिद्वन्द्वं यथा भवति तथा दुष्करं चिकीर्षन् समुदग्र​शिरोग्रीवः समुन्नतशिरोग्रीवः । गवां पतिः वृषभ ॥ २ ॥ शाद्बलानांस​लिलकल्पत्वं वैडूर्यवर्णतया ॥ ३ ॥ केसरीव बभाविति शेषः ॥ ४ ॥ नीलेति अत्र यच्छब्दोध्याहार्यः । यदेवंविधं तलं तत्र तिष्ठन्नित्यन्वयः । पत्रवणै: पत्रश्यामैः । "पलाशो हरितो हरित्" इति हलायुधः । सितासितैः कल्माषैः । स्वभावविहितैः स्वतस्सिद्धैः ॥ ५-७ ॥ स्वयंभुवे चतुर्मुखाय । भूतेभ्य: देवयोनिभ्यः ॥ ८ ॥ आत्मयोनये स्वकारणभूताय । दक्षिणः समर्थः । हनुमान् प्राङ्मुखःसन् आत्मयोनये पवनाय । अञ्जलिं कृत्वा ततो दक्षिणां दिशं गन्तुं ववृध इत्यन्वयः । हिः पादपूरणे । अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन्नित पाठस्त्वयुक्तः शतृप्रत्ययेन प्राङ्मुखत्वविशिष्टाञ्जलिकरणदक्षिणदिग्गमनोद्योगयोरेककालिकत्वप्रतीत्या विरोधात् । नहि प्राङ्मुखस्यैव सतो दक्षिणदिग्गमनोद्योगो युज्यते ॥ ९ ॥ रामवृद्ध्यर्थे रामप्रयोजनार्थे ॥ १० ॥ निष्प्रमाणशरीरः निर्मर्यादशरीरः । बाहु-


रामानु० निष्प्रतिद्वन्द्वं प्रतिद्वन्द्वान्निष्कान्तं । प्रतिबन्धकरहितमित्यर्थः ॥ २ ॥ रामानु० वैडूर्यवर्णेषु हरितत्व​संवलितशौक्ल्यविशिष्टतयावैडूर्यवर्णत्वं । शाद्वलानांसलिलकल्पत्वं शैत्यमार्दवादिना ॥ ३ ॥ स० सूर्याय स्व​स्यविद्योपदेष्टृत्वाल्लोकदृष्ट्या । महेन्द्राय व्यवहारसिद्ध्य​र्थेप्रकृतसीताप्रतिकृतिसंनिहितत्वात् । यथोक्तंभगवत्पादैः --- "तस्यास्तुतांप्रतिकृतिंप्रविवेशशक्रः" इत्यादि । पवनाय पितृत्वात् । स्वयंभुवे सर्वगुरुत्वात्स्वस्यवरदानाद्वा । भूतेभ्यः विघ्न​निवारकेभ्योदेवेभ्य । अञ्जालिं हस्तद्वयमेलनं ॥ ८ ॥ स० वृद्ध्यर्थेस्व​पितृत्वोपाधिना पुनरपिवायुंप्रणमति । अञ्जलिमिति । स्वयोनये स्वकारणाय । अथवा आत्मैवयोनिःस्वोत्पत्तिकारणं यस्य तस्मैरामायेतिवा ॥ ९ ॥ स० रामंवृद्ध्यर्थे रामयशोवृद्ध्यर्थे । योववृधे सप्ल​वङ्गप्रवरैर्दृष्टइत्यन्वयः । तेन नपौनरुक्तयं । अथवा अरामवृद्ध्यर्थमितिच्छेदः । अर्थस्तु नविद्यतेरामोयेषांस्वपक्षीयत्वेन तेअरामा । यद्वा अरामाः रामविरुद्धाः । तेषांवृद्ध्यर्थे छेदनार्थे । 'वृधु हिंसायां' इतिधातुव्याख्यानात् । यद्वा वृद्धिरभिवृद्धिः तस्याअर्थोनिवृत्तिस्तमुद्दिश्य । 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयो-

[ पा० ] १ क. च. छ. ज. ञ​. वीरः २ क​. च​.-- झ. न्भीमान्, ३ क. ड. छ.---उ. पद्मवर्णैः. ४ ङ​. झ​. ञ​. ट​. स्वभावसिद्वैर्विमलैः, ५ ङ​. झ. ञ. ट. र्देवकल्पैस्स ६ क. तिष्ठन्हरिवरः, ७ झ. कुर्वन्, ८ ङ​.-ट, ततोहि. ९ क. सिद्ध्यर्थे १० इदमर्धे च​. छ​. ज​. पाठेषुदृश्यते
सर्गः १
श्रीमद्गोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम्

स चचालाचलश्चापि मुहूर्ते कपिपीडितः ॥ तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वे पुष्पमशातयत् ॥ १२ ॥
तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ॥ सर्वतः संवृतश्शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ १३ ॥
तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानस्स पर्वतः ॥ सलिलं संप्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥ १४ ॥
पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ॥ रीतीर्निर्वतयामास काञ्च​नाञ्जनराजतीः ॥ १५ ॥
मुमोच च शिलाश्शैलो विशालास्समनश्शिलाः ॥ मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः ॥ १६ ॥
गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः ॥ गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैस्स्वरैः ॥ १७ ॥
महासत्त्वसन्नादश्शैलपीडानिमित्तजः ॥ पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ १८ ॥
शिरोभिः १०पृथुभिस्सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ॥ वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैश्शिलाः ॥ १९ ॥
तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ॥ जज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥ २० ॥
यानि चौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते ॥ विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुश्शमितुं विषम् ॥ २१ ॥
[११अपरे तु महाकाया वमन्तोऽग्निं स्वतेजसा ॥ कन्दरेभ्यो विनिष्पेतुः कपिपादनिपीडिताः ॥ २२ ॥
गिरेराक्रममाणस्य तरवस्तरुणाङ्कुराः ॥ मुमुचुः पुष्पवर्षाणि व्यक्तमुत्पलगन्धिनः ॥ २३ ॥
गैरिकाञ्जनसंजुष्टा हरितालसमावृताः ॥ व्यदीर्यन्त गिरेस्तस्य शिलास्ताः समनश्शिलाः ॥ २४ ॥
सचन्दनारुणस्ताम्रश्चित्रः काननधातुभिः ॥ क्षिप्तः शिखिनिभैर्दीपैर्दीप्तगैरिकधातुभिः] ॥ २५ ॥
भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः ॥ २६ ॥
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैस्सह ॥ पानभूमिगतं हित्वा हैममा१२सवभाजनम् ॥
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ २७ ॥
लेह्यानुच्चावचान्भक्ष्यान्मांसानि विविधानि च ॥ आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् ॥ २८ ॥
कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ॥ रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ २९ ॥


भ्यामित्युक्तिर्वानरस्य चतुर्भिः संचारात् ॥ ११ ॥ चापीत्येकमव्ययमप्यर्थकं । अशातयत् अगच्छत् । स्वार्थे णिच् ॥ १२-१४ ॥ रीतीः रेखाः । काञ्चनाञ्जनरजतगर्भासु शिलासु विदीर्यमाणासु दृश्यमानास्तास्ता भेदधारा इत्यर्थः ॥ १५ ॥ समनश्शिलाः धातुविशेषसहिताः । मध्यमेनार्चिषा मध्यमया ज्वालया । पार्श्वज्वाला हि न धूमनिवर्तिका ॥ १६ ॥ विकृतैः विकृतिमद्भिः दैन्यव्यञ्जकैरित्यर्थः ॥ १७ ॥ सत्त्वसन्नादः भूतसन्नादः ॥ १८ ॥ स्वस्तिकंनाम फणोपरि दृश्यमानार्धचन्द्रकं । ददंशुरिति दंशनं कोपव्यापारः ॥ १९ ॥ बिभिदुः भिन्नाः ॥ २० ॥ यानीति अत्र तानीत्यध्याहार्ये । शमितुं शमयितुं ॥ २१-२५ ॥ भिद्यत इत्यर्धमेकं ॥ उत्पेतुरित्यनुषज्यते ॥ २६ ॥ त्रस्ता इत्यादिसार्धश्लोकद्वयमेकान्वयं ॥ आसवभाजनं मद्यपात्रं । पात्राणि भोजनपात्राणि । आर्षभाणि चर्माणि ऋषभचर्मपिनद्धानि खेटकानि । त्सरुः मुष्टिबन्धनं ॥ २७-२८ ॥ कृतकण्ठगुणाः कृतकण्ठस्रजः । क्षीबाः मत्ताः । रक्ताक्षाः मधुपानात् । पुष्कराक्षाः स्वभावत इत्यर्थः ॥ २९ ॥


जननिवृत्तिषु' इत्यमरः ॥ १० ॥ रामानु० अशातयत् अपातयदित्यर्थः । अत्राप्यचल:कर्ता । ति० अशातयत् पर्वतःकर्ता चलनंकरणं ॥ १२ ॥ रामानु० पुष्पौघेणेत्यत्र 'कुमतिच' इतिणत्वं । पुष्पमयोयथा पुष्पमयइव ॥ १३ ॥ ति० मुमोच निपीडनात् । अतएव मध्यमेनमध्यभागेन अर्चिषाज्वालयाजुष्टोयोऽनलस्तस्यधूमराजिरिव बभावित्यर्थः । यस्येत्यध्याहारः ।

[पा०] १ ङ. झ. ञ. ट. श्वाशु. क. ख. च. छ. श्चारु. २ झ. सवृतः. ३ ज. सलिलंच. ४ ङ. च. ज.-ट. मदमत्तः. ५ ङ.-ट. हरिणा. ६ क. च. छ. ज. ञ. सर्वशः. ७ ट. सत्वानि. ८ ङ. च. छ. झ. ञ. ट. महान्सत्व. ९ क. शब्देनोपवनानिच. १० ङ. झ. ट. पृथुभिर्नागाः. ११ इमेचत्वारःश्लोकाः च. छ. ज. पाठेषुदृश्यन्ते. १२ क. ख. ङ, च. छ. झ. ञ. मासनभाजनं.
[ सुन्दरकाण्डम् ५
श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम्

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः ॥ विस्मितास्सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैस्सह ॥ ३० ॥
दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ॥ सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षांचक्रुश्च पर्वतम् ॥ ३१ ॥
शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ ३२ ॥
एष पर्वतसंकाशो हनुमान्मारुतात्मजः ॥ तितीर्षति महावेगस्समुद्रं मकरालयम् ॥ ३३ ॥
रामार्थे वानरार्थे च चिकीर्षन्कर्म दुष्करम् ॥ समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्नुमिच्छति ॥ ३४ ॥
इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम् ॥ तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥ ३५ ॥
दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ॥ ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः ॥ ३६ ॥
१०आनुपूर्व्येण ११वृत्तं च लाङ्गूलं १२रोमभिश्चितम् ॥ उत्पतिष्यन्विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ ३७ ॥
तस्य लाङ्गूलमाविद्ध१३मात्तवेगस्य पृष्ठतः ॥ ददृशे गरुडेनेव १४ह्रियमाणो महोरगः ॥ ३८ ॥
बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ ॥ १५ससाद च कपिः कट्यां चरणौ संचुकोच च ॥ ३९ ॥
संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ॥ तेजस्सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ ४० ॥
मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वे प्रणिहितेक्षणः ॥ रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ ४१ ॥
पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ॥ निकुञ्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन्महाबलः ॥
वानरान्वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४२ ॥
यथा राघवनिर्मुक्तश्शरश्वसनविक्रमः ॥ गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ॥ ४३ ॥
न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ॥ अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ॥ ४४ ॥
यदि वा त्रिदिवे सीतां न १६द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः ॥ बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ॥ ४५ ॥


पारिहार्ये वलयं । तस्थुः तस्थुश्च ॥ ३० ॥ दर्शयन्तः प्रयोजयन्तः । महाविद्यां अणिमाद्यष्टमहासिद्धिं । विद्याधरमहर्षयः विद्याधराः महर्षय इवेत्युपमितसमासः । "उपमितंव्याघ्रादिभिःसामान्याप्रयोगे" इत्यनुशासनात् । विद्याधरश्रेष्ठा इत्यर्थः । विद्याधरा महर्षयश्चेति द्वन्द्वसमासो न युक्तः । इति विद्याधराः श्रुत्वेस्युपरितनश्लोके विद्याधराणामेवोपादानात् ॥ ३१ ॥ सा पुनरत्राकाशस्थितिः । शुश्रुवुः विद्याधरा इति शेषः । इति विद्याधराः श्रुत्वेत्युपसंहारात् ॥ ३२-३३ ॥ समुद्रं तितीर्षतीत्युक्तं तस्य प्रयोजनकथनायोक्तमनुवदति---रामार्थमिति ॥ ३४-३६ ॥ आनुपूर्व्येण वृत्तं क्रमेण वृत्तं ॥ ३७-३८ ॥ लङ्घनोद्योगकालिकावस्थां वर्णयति बाहू इत्यादिना । बाहू संस्तम्भयामास निश्चलीचकार । कट्यां ससाद शरीरं संचुकोचेत्यर्थः । चरणौ संचुकोच च ॥ ३९ ॥ संहृत्य संकोच्य ॥ ४० ॥ प्राणान् उच्छ्वासरूपान् । प्राणनिरोधो व्योमोत्पतनार्थे ॥ ४१-४३ ॥ हेिशब्दःपादपूरणे ॥ ४४ ॥ अकृतश्रमः अप्राप्तश्रमः । राक्षसराजानमित्यत्र टजभावआर्षः ।


धूमराजिरिवेतिहखपाठः ॥ १६ ॥ ति० पारिहार्यशब्दः श्रेष्ठवाचीति । एतदग्रे 'दर्शयन्तइत्यादि विमलेंबरे ' इत्यन्तंश्लोक द्वयंप्रक्षिप्तकविदितिचकतकः ॥ ३० ॥ शि० महाविद्यांमहाविद्याजनितां निरवलंबनस्थितिरूपांखशक्तिदर्शयन्तः । स० महावि द्याःअणिमाद्याः ॥ ३१ ॥ रामानु० महावेगमितिक्रियाविशेषणं ॥ ३३ ॥ स० परंपारं खगमनोद्दिष्टं ॥ ३४ ॥ रामानु० वीर्यवान्वीर्यमाविवेशेल्यभिधानात् पूर्वविद्यमानमेववीर्यविशेषतोऽधिष्ठितवानित्यवगम्यते । तेजस्सत्त्वयोरप्येवंद्रष्टव्यं । तेजः परा भिभवनसामथ्र्य । सत्त्वं बलं । वीर्य आकाशार्दभिनिष्क्रमणसामथ्र्ये ॥४०॥ रामानु० राघवशरदृष्टान्तेनखस्याविलंबितखाप्रति [ पा०] १ ख. सस्मितास्तस्थुः. ज. सभार्यास्तस्थुः. क. विस्मितास्तस्थुः. २ च. छ. ज. वीक्षमाणाश्च . ३ च, छ : तितीर्घस्समहावेगं. ज. तितीर्षस्सुमहावेगं. ४ ड. झ. ल. ट. वरुणालयं. ५ क. द्रष्टुमिच्छति. ६ ड. झ. ल. ट. विद्याधरावाच श्रुखातेषां. ७ क. ड.-ट, तपखिनां. ८ ड. झ. ट. चानलोपमः. ९ ड. झ. अ. ट. ननादच. १० ड.-ट. आनुपूळर्याच ११ ड, झ. आ. ट. वृत्तंतलाङ्गलं. १२ क. इ. च. छ. झ. ल. ट. लोमभिश्चितं. १३ क. ख. ड अ. मतिवेगस्य. १४ ख हियमाणइवोरगः. क. च. छ. ज. ह्रियमाणोयथोरगः. १५ ड, छ. झ. ट. आससाद. १६ क. ख. ड.-ट. द्रक्ष्यामिकृतश्रम । सर्गः १ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । सर्वथा कृतकार्योहमेष्यामि सह सीतया । आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ॥ ४६ ॥ एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः । उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ।। सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः ।। ४७ ।। समुत्पतति तैस वेगात्ते नगरोहिणः ।। संहृत्य विटपान्सर्वान्समुत्पेतुः समन्ततः ।। ४८ ।। स मत्तकोयष्टिभकान्पादापान्पुष्पशालिनः । उद्वहनूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ४९ ॥ ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्त कपिमन्वयुः । प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ ५० ॥ तैमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः । अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ।। ५१ ।। सुपुष्पिताग्रेर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ॥ हनुमान्पर्वताकारो बभूवादुतदर्शनः ।। ५२ ।। सारवन्तीथ ये वृक्षा न्यमज्जेंलुवणाम्भसि । भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालय ॥ ५३ ।। स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्करकोरकैः ॥ शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ ५४ ॥ विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः । अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा।॥५५॥ लघुत्वेनोपपन्न तैद्विचित्रं सागरेऽपतत् । दुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ।। ५६ ॥ ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ॥ ५७ ॥ पुंष्पौघेणानुबद्धेन नौनावर्णेन वानरः ॥ बभौ मेघ ईंवाकाशे विद्युद्भणविभूषितः ॥ ५८ ॥ तस्य वेगसँमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत । ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ।। ५९ ।। तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ । पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ।। आनयिष्यामि आनेष्यामि ।। ४५-४७ । तस्मिन् | स्थिरांशवन्त । * सारो बले स्थिरांशे च ? इत्यमरः हनुमति । वेगात्समुत्पततिसति नगरोहिणः शैलरु-|।। ५३ । मेघसंकाशः स कपिरित्यन्वयः । खद्योतै हावृक्षाः । विटपान् संहृत्य आदाय समुत्पेतुरित्यर्थः |रात्राविति शेषः ।। ५४ । अवशीर्यन्त अवाशीर्यन्त । ॥ ४८ । संग्रहेणोक्तं विवृणोति--स मत्तेत्यादिना ।। कोयष्टिभकः कोयष्टिः ।। ४९-५० ॥ तमूरुवेगेति आगमशासनस्यानित्यत्वादडभावः । स्थितवन्त इत्यर्थः। प्राठः । उन्मथिताः सालाः सालवृक्षाः । | निवृत्ताः बन्धूननुगम्य निवृत्ताः सुहृत्पक्षे सलिल इति उऊरुवेगेन अन्ये नगोत्तमाः अन्ये वृक्षश्रेष्ठाः । सैन्याः सेनायां | सामीप्येसप्तमी । * ओदकान्तात्स्रिग्धो बन्धुमनुत्र | समवेताः पुरुषाः । * सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते | जेत् ' इत्युक्तेः ।। । घुत्वेनोपपन्न लघुत्वेन ५५ सैनिकाश्च ते ?' इत्यमर ॥ ५१-५२ । सारवन्त: । युक्तं ।। ५६ ॥ तारेत्यर्धमेकं वाक्यं ।। ५७ । अनुब हतखामोघलादिकंसूचितवान् ॥४३॥ ति० मत्ताःकोयष्टिभाःयेषुतान् । स० यद्वा कोयष्टिभिः भा शोभायस्यतत्कोयष्टिभं । तच तत्कं शिरःप्रदेशश्च । तेनसहितान् ॥ ॥ रामानु० तस्यवेगेनविमुक्ताःदूरगमनहेतुभूतवेगेनहेसुनाविमुक्ताःगतसंबन्धा ४९ अवशीर्यन्त । आगमशासनस्यानित्यत्वादडभावः । पुष्पाणिमुक्लासलिले अवशीर्यन्तेत्यनेनप्रस्थितेभ्यःसुहृश्योनिवृतानामश्रुमोक्ष णपूर्वकंशोकसागरेनिमझानांसुहृदांसमाधिध्र्वन्यते ॥ ५५ ॥ रामानु० हनुमन्तमनुद्वता:सारवन्तोवृक्षा:प्रथमंसागरेपतिताः अल्प साराःततोप्यधिकंगत्वाजलेविशीर्णा इत्युक्त्वापुष्पाण्यप्यतिलघुत्ववत्तयामहदूरंगत्वापतितानीत्याह-लघुत्वेनेति ॥ ५६ ॥ ति० सर्ववर्णानां विद्युत्सुसत्त्वान्नानावर्णपुष्पोद्यानबद्धस्यसविद्युद्भणमेघोपमा ॥ ५८ ॥ रामानु० बाह्वोःपञ्चशाखत्वात्पञ्चास्यपन्नगदृष्टान्त [पा० ] १ क. इत्येवमुक्त्वा. २ ख. वानरान्वानरर्षभः, झ. वानरोवानरोत्तमः. ३ ड.-ट. वेगातु ख. वगन. क. वेगात्तुतास्मिंस्ते. ४ ठ. कोयष्टिमकान्. ५ डः -ट. ऊरुवेगोत्थिताः. ६ क. तदूरु. ७ क. नगादयः. ८ ख. ड .-ट, व्यवशीर्यन्त ५ घ. च. छ. ज. बान्धवायथा. १० क. तानवृत्त. ११ ड ट, पुष्पौघेणसुगन्धेन. १२ ख. नानागन्धेन. १३ क. घ इवोद्यन्वै. १४ ख. डः -ट. समुद्रतैः. १५ डं. झ. ट. ताराभिरिवरामाभिः | श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम् । पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ।। ६१ ।। तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः । नैयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ॥ ६२ ।। पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले । चक्षुषी संप्रकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।। ६३ ।। मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ । सन समभिस्पृष्ट येथा तत्सूयेमण्डलम् ।। ६४ लालं च समाविद्धं सुवमानस्य शोभते । अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छूितः ।। ६५ ।। लाङ्गलचक्रेण महाञ्शुक्रुदंष्ट्रोऽनिलात्मजः । व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ।। ६६ ।। स्फिग्देशेनाभिताम्रण रराज स महाकपिः । महता दारितेनेव गिरिगैरिकधातुना ।। ६७ ।। तस्य वानरसिंहस्य पुवमानस्य सागरम् । कक्षान्तरगतो वायुजीमूत इव गर्जति ॥ ६८ ॥ खे यथा निपतन्त्युल्का द्युत्तरान्ताद्विनिस्सृता ।। दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ॥६९॥ पतत्पतङ्गसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः ॥ प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ॥ ७० ॥ उपरिष्टाच्छरीरेण च्छायया चावगाढया । सागरे मारुताविष्टा,नौरिवासीत्तदा कपिः ।। ७१ ।। येयं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।। सैस तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ।। ७२ ॥ सागरस्योर्मिजलानामुरसा शैलवष्र्मणाम् । अभिप्रैस्तु महावेगः पुष्वे स महाकपिः ।। ७३ ।। कपिवातश्च बलवान्मेघवातश्च निस्सृतः ।। सागरं 'भीमनिघर्ष कम्पयामासतुभृशम् ॥ ७४ ।। विकर्षन्नर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि । पुष्वे कैपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी ॥ ७५ ।। द्वेन व्याप्तन ।। ५८-६० । अर्णवं पिबन्निव | र्जत् ॥ ६८ । सानुबन्धा सपुच्छा । उल्का हि पुच्छ आकाशं पिपासुरिवेत्याभ्यामस्य महानुद्योगस्सूच्यते । |युक्ता निपतति ।। ६९ । पतङ्गः सूर्यः । व्यायतो लङ्कनवेगेन सहसा क्षीयमाणे सागरविस्तारे स पीय- | दीर्घः । प्रवृद्ध इव दीर्घ इव । कक्ष्यायां बध्यमानायां मान इव भवति एवमंबरं च । ततोतिवेगेन गच्छन्स- | हि मातङ्गो दीघ भवति । ७० । नौर्जलावगाढेना महार्णवं पिबन्निव बभौ तथा आकाशमपीत्याहुः |धोभागेन व्योमावगाढेन चोध्र्वभागेन गच्छति । अयं ॥ ६१-६२ । पिङ्गे पिङ्गलवणें । पिङ्गाक्षाणां वान- | च उपरिगतशरीरेणाधोजलावगाढच्छायया चैकाकार राणां मुख्यस्य । परिमण्डले मण्डलाकारे । चन्द्रसू- | स्सन् मारुतपूरितकटा नौरिवासीत् ।। ७१।। सोन्माद् यविखभूतोपमा ।। ६३ ॥ तत्सूर्यमण्डलं सन्ध्यासू- | इव समुद्धर्षइव समुद्धतजल इत्यर्थः ।। ७२ । शैलव यैमण्डलं ॥ ६४ ॥ समाविद्धं उन्नतीकृतं ॥ ६५-६६ ॥ | ष्र्मणां शैलतुल्यानां । * वष्मैदेहप्रमाणयोः' इति स्फिपदेशेन वालमूलप्रदेशेन ।। ६७ । गर्जति अग- | सज्जनः ।। ७३-७४ । विक्रिरन्निव विभजन्निव । ॥ ६० ॥ ति० विधृतवक्रत्वात्पिबन्निवेति । अधोवक्रत्वेइयमुत्प्रेक्षा । ऊध्र्ववक्रत्वे आकाशंपिपासुरिवेति । ती० अर्णवसमीपगम नवेलायामुदाधेपिबन्निवबभौ । उपरिगमनावस्थायामाकाशंपिपासुरिवददृशे ॥ ६१ ॥ स० कक्षान्तरगतःबाहुमूलमध्यगत बाहुमूलेउभेकक्षौ ' इत्यमरः ॥ ति० जीमूतइतिसप्तम्यन्तमितिकतकः ।। ६८ । रामानु० उल्कापातोपमयारावणस्यभाव्य शुभंसूच्यते ॥ ६९ ॥ रामानु० कक्ष्या इभमध्यबन्धनं । “ कक्ष्याप्रकोठेहम्र्यादेःकाश्यांमध्येभबन्धने । ' इत्यमरः ॥ ७० ॥ ती० सोन्मादइव समुद्रःअपस्मारीवलक्ष्यते भ्रमणफेनजलोद्भमनघोषादिमत्त्वादियमुपमा ॥ ७२ ॥ रामानु० ऊर्मिजालानामि त्यत्र * नलोकाव्य-'इतिषष्ठयानिषेधेपिऋषिप्रयोगात्साधुखं । उरसा । उरश्शब्देनोरोवेगजनितोवायुर्लक्ष्यते ॥ ७३ ॥ स० पा० ] १ ख. श्रीमान्. २ क. ख. च. छ. ज. अ. सोर्मिमालं. ३ घ. नयनेच. ४ च. छ. ज चन्द्रसूर्याविवांबरे. क ध. ड. झ. अ. ट. चन्द्रसूर्याविवस्थितौ. ५ ख, यथासूर्यस्यमण्डलं. डः -ट. यथास्यात्सूर्यमण्डलं. ६ घ. ड. च . ज.- ट ध्वजमिवोच्छितं. छ. ध्वजमिवोत्थितं. ख, ध्वजइवोत्थितः. ७ ड.--ट. लालचक्रोहनुमान्. ८ क. उशुक्रुदंष्टोमहाकपिः ९ ड. झ. नातितात्रेण १० क. यथातु ११ क. घ ट. सतुतस्याङ्गवेगेन. १२ घ. च. ज. अ. जालानिउरसा. ख मालानामुरसा १३ क. घ. च १४ क. अभिन्नन्सुमहावेग:. १५ डः ट, निर्गत १६ ड भीमनिहाँदं. १७ क. हरिशार्दूलो | सर्गः १ ] भीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । मेरुमन्दरसंकाशानुद्धतान्स महार्णवे । अतिक्रामन्महावेगस्तरङ्गान्गणयन्निव ॥ ७६ ॥ तस्य वेगसँमुद्धतं जैलं सजलदं तदा । अम्बरस्थं विवभ्राज शारदाभ्रमिवाततम् ।। ७७ ।। तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा । वस्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥ ७८ ॥ $वमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गास्सागरालयाः । योन्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे ।। ७९ ॥ दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।। छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराऽभवत् ॥ ८० ॥ श्रेताभ्रधनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी । तस्य सा शुशुभे छाया तैिता लवणाम्भसि ।। ८१ ।। शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः । वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ।। ८२ ।। येनासौ याति बलवान्वेगेन कपिकुञ्जरः । तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः ॥ ८३ ॥ ऑपाते पक्षिसंघानां पक्षिराज इव व्रजन् । हनुमान्मेघजालानि प्रकर्षन्मारुतो यथा ॥ ८४ ॥ पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।। कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ।। ८५ ॥ प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः । प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ ८६ ॥ एवमानं तु तं दृष्टा पुंवङ्गं त्वरितं तदा । वैवषुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ।। ८७ ।। तताप न हि तं सूर्यः पुवन्तं वैनरोत्तमम् । सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ।। ८८ ।। ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं पुवमानं विहाँयसा । जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो मैहौजसम् ।। ८९ ।। नागाश्च तुष्टुवुयेक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः । प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्रमम् ॥ ९० ।। रोदसी द्यावापृथिव्यौ ॥ ७५ ॥ अतिक्रामत् अत्य- बिम्बादधिकपरिमाणत्वं संभवतीति न शङ्कनीयं । क्रामत् ॥ ७६ ॥ तस्य हनुमतः । वेगेन ऊरुवातेन । ' छायाशब्दो हि नात्र प्रतिबिम्बपरः केिन्त्वनातपपर । समुदूतं समुत्थापितं । सजलदं जलं जलदो जलं | प्रातरेव हि समुद्रतरणमुक्तं तदा तस्य छाया समुद्रे मित्यर्थः ।। ७७ । तिमयो महामत्स्याः नक्रा: | तथाप्रमाणा दृश्येतैव ॥ ८० ॥ अभ्रघनः अभ्रमूर्ति प्राहाः झषा: मकराः । विवृताः जलविभेदेन प्रका -|॥ ८१-८२ । द्रोणी कटाहः ।। ८३ ॥ आपाते शिताः ।। ७८-। दशयोजनविस्तीर्णेति । मार्गे ।। । रामकार्य सीतान्वेषणं तदेः ७९ ८४-८७ ननु त्रिंशद्योजनायतत्वे चतुर्थपदेपि लङ्काप्राप्तिः स्यात् | वार्थः प्रयोजनं तस्य सिद्धये लाभाय तद्धेतुभूतहनु मैनाकसंवादसुरसासंवादादिकं च विरुध्येत । नहि | मच्छूमनिवर्तनायेत्यर्थः ।। ८८-८९ । रक्षांसि मेरुमन्दरसंकाशान्स्थौल्यतारतम्येनतयो:सदृशान् । मेरुमन्दरइतिमहामेरोरवष्टभपर्वतः । तत्सदृशान्वा ॥ ७६ ॥ रामानु० जलंसजलदमित्यनेनसमुदूतंजलंमेघमण्डलपर्यन्तमभूदित्यवगम्यते ॥ ७७ ॥ ति० छायाप्रमाणवर्णनेनतच्छरीरप्रमाणमपिवर्णि तप्रायं । इयंमाध्याह्निकीच्छाया ॥८०॥ ती० श्वेताभ्रघनराजीव अत्रश्चेतशब्देनखच्छतोच्यते । घनशब्देनसान्द्रता । तथाचनिर्म लाभ्रसान्द्रपङ्गिरित्यर्थः । ति० चेताभ्रघनराजीव श्वताभ्रयुक्तमेघपङ्गिवतस्यच्छायाशुशुभे । शुकृदंष्ट्रादिनानानावर्णखादुक्तोपमानि वर्वाहः ॥ स० श्वताभ्रघनराजीवशुभ्रमेघदीर्घपङ्गिरिव । छायाचसमुद्रेप्रतिफलितप्रतिबिंबः । नातपाभावः । तेनशैौक्ल्यं संगच्छते । घन:सान्द्रेदृढेदीधे ' “ छायास्यादातपाभावेप्रतिबिंबार्कयोषितोः इत्युभयतोविश्व ॥ ॥ वि० तस्य उपरीतिशेष ८१ ॥ ८७ ॥ स० तत्रहनुमति । दानवाःसज्जनाः ॥ ८७ ॥ रामानु० सिषेवइत्यनेन पुत्रत्वेपिरामकार्यप्रवृत्तत्वात्पूज्यतैवद्योत्यते [ पा० ] १ ड. छ. झ. ट. नुद्वतान्सुमहार्णवे. २ क. घ. ड. झ. अ. ट. अल्यक्रामन्महा. ३ क. न्महावेगांस्तरङ्गान् ४ क. ख. घ.-ट, समुद्रुष्टं. ५ ख. जलमध्येजलंतदा. ६ घ. ड. छ. ज. अ. ट. विबभ्राजे . ७ चव. छ. विविधास्तदा. घ विकृतास्तदा. ८ ड. ज.-ट• क्रममाणं. ९ ड. झ. ट. भुजगाःसागरंगमाः. क. च. छ. ज• भुजगाः. १० क. ड.- ट. सुपर्णमिव. ११ ड. झ. ट. जवे. १२ ज. वारिचरा. १३ ड,-ट. पतिता. १४ घ, न्वेगवान्कपि. १५ ग. घ. च. आकाशे १६ ड ट. दृश्यते १७ ग. घ. च.-ट. वर्ग. १८ च. छ. ज. अ. ववषुस्तस्यपुष्पाणि. झ. ट. ववर्धस्तत्रपुष्पाणि. १९ क. ख. घ.-ट. वानरेश्वरं. २० ग. विहायसि. २१ डः -ट. वनैौकसं. २२ क. ग. चव. छ. ज. अ, विविधाःखगाः, ड. झ. ट. विविधानिच. २३ क. ख. ग. प्रेक्ष्याकाशे श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [सुन्दरकाण्डम् ९ तस्मिन्वगशार्दूले एवमाने हनूमति । इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ।। ९१ ।।। साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ॥ करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ ९२ ॥ अहमिक्ष्वाकुनाथेन सैगरेण विवर्धितः ॥ इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नैवसीदितुमर्हति ॥ ९३ तथा. मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः । शेषं च मयि विश्रान्तस्सुखेनातिपतिष्यति ॥ ९४ ॥ इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्छन्नमम्भसि । हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ॥ ९५ ॥ त्वमिहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम् ।। देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघस्सन्निवेशितः ॥ ९६ ।। त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् । पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ।। ९७ ।। तिर्यगूध्र्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम् । तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिंसत्तम ॥ ९८ ॥ स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् । हनूमात्रामकार्यार्थ भीमकर्मा खमाप्तः अस्य साह्य मया कार्यमिक्ष्वाकुंलवर्तिनः । मैम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ॥ १० ॥ कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् । कर्तव्यमकृतं कार्य सतां मन्युमुदीरयेत् ।। १०१ ।। सलिलादूर्धर्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि । अस्माकमैतिथिचैव पूज्यश्च पुवतांवरः ॥ १०२ ॥ चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ॥ हैंनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततश्शेषं गमिष्यति । स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ॥ १०३ ॥ काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ॥ श्रमं च एवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ॥ १०४ ।। दिक्पालकरक्षस्सबन्धीनि ।। ९० । मानार्थी बहुमा-| शक्तिः अस्तीति शेषः ।। ९८-९९ । इक्ष्वाकोः नार्थी । स्वयं सागरत्वादिति भावः ।। ९१ । सर्व-|कुले वंशे वर्तते शुश्रूषत इति इक्ष्वाकुकुलवतीं तस्य । वाच्यः सर्वप्रकारेण निन्द्यः । विवक्षतां वक्तुमिच्छतां | पूज्यतमास्तव मत्संबन्धादिति भावः । यद्वा ।। ९२-९४ । हिरण्यनाभं हिरण्यश्शृङ्गं । नाभि-| त्वदुपकारकवायुपुत्रमुद्दिश्य ॥ १०० ॥ कार्य प्रयो शब्दो ह्यध्यक्षवाची । श्रृङ्गं च पर्वतस्याध्यक्षमेव । जनं विश्रान्त्यादि । कर्तव्यं कार्यमकृतं सतां मन्यु

  • नाभिरध्यक्षकस्तूर्योः ? ” इति दर्पणः ॥ ९५ ॥|कोपं उदीरयेत्प्रेरयेत् उत्पादयेत् ॥ १०१-१०२ ।।

परिघः अर्गलं । * परिघो मुद्रेऽर्गले ? इति दर्पणः |चामीकरमहानाभ स्वणेमयमहाश्रृङ्ग ॥ १०३ ।। ॥ ९६ ॥ परिघत्वमेवाह त्वमेषामिति ॥ ॥ | काकुत्स्थस्यानृशंस्यं रामस्य सीताविषयां द्यां ॥१०४ ॥ ९७ ॥ ८८ ॥ ती० सर्ववाच्यःसर्वनिन्दावाग्विषयः भविष्यामीत्यर्थः ॥ ९२ ॥ ति० सागरेणविवर्धितइत्युक्तया कश्चिद्देशः सागरखा तस्यापिएतत्संबद्धइतिज्ञायते ॥ ९३ ॥ ती० हिरण्यनाभं हिरण्यप्रधानं । हिरण्मयमित्यर्थः । 'नाभिःप्रधानेकस्तूय ' इतिविश्वः । स० हिरण्यनाभं नान्ना । मैनाकं मेनकाहिमवत्पर्वतभार्या । तत्पुत्रं ॥ ९५ ॥ ती० परिघःसंनिवेशितः आयुधविशेषखेनसंनिवे शितः । अनेन पक्षच्छेदभयात्समुद्रप्रवेशानन्तरं पातालस्थराक्षसनिरोधार्थे देवराजेनमैनाकःस्थापितइत्यवगम्यते ॥ स० देव राज्ञा देवराजेननिवेशितइवासि । देवराजभयात्क्षिप्तत्वात्तेनप्रक्षिप्तइत्युत्प्रेक्षा । अतो नोत्तरग्रन्थविरोधः ॥ ९६ ॥ ति० ज्ञातवी यणां देवराजेनेतिशेषः ।। ९७ ॥ ति० शक्तिस्ते अस्तीतिशेषः । तस्मात्पिहितपातालमुखएवसन्वृद्धिशक्तयावर्धमानस्सन्नध्र्वमु त्तिष्ठ ॥ ९८ ॥ ति० उपर्येति तवोपरिप्रदेशंप्राप्तोति । तस्माद्विश्रमायखमुत्तिष्ठतिपूर्वेणान्वयः । एतदुत्तरं 'हनूमात्रामकार्यार्थभी मकर्माखमापुतः । श्रमंचष्टवगेन्द्रस्यसमीक्ष्योत्थातुमर्हसि ' इतिप्राचीन:पाङ्गःपाठः । अत्रखमापुतइत्यनन्तरंकेचिच्छोकाःप्रक्षिप्ताः परैरितिकतकः ॥ ९९ ॥ रामानु० साहाय्यंसहायकर्म । सहकारित्वमितियावत् । ब्राह्मणादित्वात्व्यञ् । ममइक्ष्वाकवःपूज्याहि । [पा०] १ झ. ट. सागरेण. २ ड. झ. ट. तन्नार्हत्यवसादितुं. घ. नचाईत्यवसादितुं. ३ ङ. ज -ट. स्सुखीसोतिंतरि . व्यति. चः स्सुखीसोतिगमिष्यति. घ. स्सुखेननिपतिष्यति. ४ ड. झ. ट. सङ्घानांदेवराज्ञामहात्मना । पातालनिलयानांहिपरिघः संनिवेशितः. ५ ङ.-ट. ज्ञातवीर्याणां. ६ च. छ. ज. त्संबोधयामि. ७ क. ग. च. छ. ज. नगसत्तम. ख. त्वंनगोत्तम. ८ ड. झ. ट. कार्यार्थी. ९ एतदादयः–‘मैथिल्याश्वविवासनं’ इत्येतदन्ताःपञ्चश्ोकाः झ. पुस्तकेनदृश्यन्ते. । ग. साहाय्यंतस्यकः र्तव्यं. क. तस्यसाह्य. १० क. वशवर्तिनः. ११ अ. ममचेक्ष्वाकवः. ग. मयाहीक्ष्वाकवः, १२ छ . ज. कर्तव्यंनतुयत्कार्य. ग. घ कर्तव्यनंकृतंकाये. १३ क. ग. मतिथिर्दोष. घ. मतिथिश्चैष. १४ क. हनूमांस्खेष सर्गः १ ] श्रीमद्रोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् ।


००००-००००००००००००००००००००००००००००००००००००---------०

०००००००००००---------------------०००००० ००००००००००००००० ०००००००००००००००००---- --******* हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः । उत्पपात जलातूर्ण महाद्रुमलतायुतः ।। १०५ ।। सें सागरजलं भित्त्वा बैंभूवाभ्युत्थितस्तदा । यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ॥ १०६ ।। स महात्मा मुहूर्तेन पर्वतस्सलिलावृतः ॥ दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ॥ १०७ ॥ ईशातकुम्भनिभैश्शूः सकिन्नरमहोरगैः । आदित्योदयसंकाशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ॥ १०८ ।। तप्तजाम्बूनदैश्शूडैः पर्वतस्य समुत्थितैः ॥ आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत्काञ्चनप्रभम् ।। १०९ ।। जातरूपमयैश्शृङ्गेभ्राजमानैः खैयंप्रभैः । आदित्यशतसंकाशस्सोभवद्भिरिसत्तमः ।। ११० ।। तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम् । मध्ये लवणतोयस्य विन्नोऽयमिति निश्चितः ।। १११ ।। स तैमुच्छूितमत्यर्थ महावेगो महाकपिः ॥ उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ।। ११२ ।। स तँदा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः । बुद्वा तस्य कॅपेर्वेगं जहर्ष च नैनन्द च ।। ११३ ।। तमाकाशगतं वीरमाकाशे सैमुपस्थितः ।। "श्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् । मानुषं धारयचूपमात्मनशिखरे स्थितः ।। ११४ ।। दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वैनरोत्तम ॥ निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ।। ११५ ।। राधवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः । स त्वां रौमहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥ ११६ ।। कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मस्सनातनः ।। सोयं तत्प्रतिकाराथ त्वत्तः संमानमर्हति ॥ १७ ॥ त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः । तिष्ठ त्वं कॅपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।। ११८ ॥ निशंम्य वचनमितिशेष ।। १०५-१०७ ॥ | ।। १११-११२ । जहर्षे विसिष्मिये ॥ ११३ ।। शातकुम्भनिभैः स्वर्णसदृशै । आदित्योदयसंकाशैः |प्रीतः प्रीतिद्योतकव्यापारः ।। ११४- ११६ ॥ आदित्योद्यतुल्यैरित्यर्थः । शृङ्गेरुपलक्षित: श्रृङ्गाणि ! कृते उपकारे । त्वत्प्रतिकारार्थी त्वदातिथ्यकरणापेक्षी दर्शयामासेति योजना ।। १०८ । शस्रसंकाशं | त्वत्तः संमाननमर्हतीति त्वया तत्कृतातिथ्यपरिग्रह नीलमित्यर्थ । * शास्रमायुधलोहयोः ? इतिविश्वः | एवास्य संमाननमित्यर्थः ।॥११७ ॥ चोदनाप्रकारमाह ॥१०९-११०॥ निश्चित: निश्चितवान् । कर्तरिनिष्ठा | योजनानामिति । प्रक्रमतामिति प्रचोदित इति पूर्वे मदृद्धिहेतुत्वात् । तवपरंपूज्यतमाः सगरविवृद्धमदन्तःप्रवेशसुखावस्थानादिफलभोकृत्वादितिभावः ॥ १०० ॥ रामानु० जीमूः तइवमारुतइत्यनेन अनायासेनपर्वतंपातितवानितिद्योत्यते ॥ ११२ । रामानु० जहर्षचननन्दचेतिपदद्वयेनकायमनसोर्विकृतिरु } च्यते । अस्यवेगेनग्लानिराहिल्यंबुट्टाहृष्टमनाबभूवेत्यर्थः । ति० सादितः अवसादितः अधःकृतइतियावत् । जहर्षचननादचेतिप्राची न:पाठः । बलवैभवंदृष्टाजहर्ष । खोत्थानप्रयोजनावेदनाय ननाद शब्दंकृतवान् । ननन्देतित्वाधुनिककल्पितःपाठः ॥ ११३ ॥ रामानु० प्रीतःसुखितः । हृष्टमनाः प्रसन्नमनाः ॥ । रामानु० विश्रमखेति । श्रमिरात्मनेप ११४ दीकश्चिदस्ति । तथाचोत्तंभट्टमलेन- “ विश्राम्यतीतिविश्रान्तौकचिद्विश्रमतेपिच ' इति ॥ ११५ । रामानु० खन्निमित्तमित्यादिश्लोकद्वयमेकंवाक्यं । एषकपि:योजनानांशतंचापिसमाशुतःसमापतितुमुपक्रान्तः । तवसानुषुविश्रान्तःशेषं मार्गशेषंप्रक्रमतामितिखन्निमित्तं अहमनेनसागरेणबहुमानात्प्रचोदितः । अतःकपिशार्दूल खंतिष्ठ । मयिविश्रम्यगम्यतामित्यन्वयः । [ पा०] १ ड. झ. ट. हिरण्यगर्भों. क. हिरण्यनाभस्तद्वाक्यंनिशम्य . ३ ङ. झ. ट २ क. उत्पपाताथवंगनजलाद्रुम. लतावृतः. ४ ग. च. छ. ज. अ. सागरस्यजलं. ५ ङ. झ. ट. बभूवात्युच्छूितस्तदा. क. बभूवावस्थितस्तदा. ६ ख. घ.-ट शातकुंभमयैः. ७ ङ. झ. अ. ट. संकाशैरुलिखद्रिः. ८ क-ट. तस्यजांबूनदैः. ९ कं. च . समुच्छूितैः. १० ड. झ. व्. ट महाप्रभैः. ख. खलंकृतै ११ झ. तमुत्थितं १२ घ. च. छ. तथासादितस्तेन. ड. झ. अ. ट. तदासादितस्तेन. क. ख. ग तथापातितः. १३ ज. बुद्धास्यसुमहावेगं. १४ च. छ. महावेगं. ड. झ. अ. ट. हरेर्वेगं १५ क. ग. ड. झ. ज. ट. ननादच १६ च. छ. ज. समवस्थितं. ख. ग. घ. समवस्थितः. क. समुपस्थितं. १७ ग. प्रीतिह्यष्टमना , १८ च. छ. ज. वाक्यं पर्वतःकपिमब्रवीत्. १९ ट. दुष्कृतं. २० क. वानरर्षभ. २१ ड. झ. ट. सुखंविश्रम्यगम्यतां. २२ ग. रामहितार्थाय २३ घ. युक्तमभ्यर्चयति. २४ क.-ज. अ. हरिशार्दूल, २५ क. विश्रम्यमयि श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ योजनानां शतं चापि कपिरेष सैमाप्तः । तैव सानुषु विश्रान्तश्शेषं क्रमतामिति ॥ ११९ ॥ तदिदं गन्धवत्खादु कन्दमूलफलं बहु । तदाखाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोनुगमिष्यसि ।। १२० ॥ अस्माकमपि संबन्धः कपिमुख्य त्वयाऽस्ति वै । प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ।। १२१ ।। घेगवन्तः $वन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज । तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ १२ ॥ अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोपि विजानता ॥ धर्म जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान्१२३ वै हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः । पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ १२४ ।। पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्तोति मारुतः । तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥१२५॥ पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् । 'ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गैरुडानिलवेगिनः ॥१२६ ॥ ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्काः सैहर्षिभिः । भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ।। १२७ ॥ ततः कुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शैतक्रतुः । पक्षांश्चिच्छेद वत्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ।। १२८ ॥ स मैंमुपगतः कुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् । ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ।। १२९ ।। असिर्लवणतोये च प्रक्षिप्तः एवगोत्तम । गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राऽभिरक्षितः ॥ १३० ॥ ततोऽहं मानयामि त्वां मन्यो हि मम मारुतः ॥ त्वया मे' हेखेष संबन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥१३१ ॥ तस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य मैव च । प्रीतिं प्रीतमनाः केतुं त्वमर्हसि महाकपे ।। १३२ ।। श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कॅपिसत्तम । प्रीतिं च बहु मन्यख प्रीतोसि तव दर्शनात् ॥१३३॥ एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् । श्रीतोस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोपनीयताम् ।। १३४ ।। त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते । प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहैॉन्तरे ।। १३५ ॥ णान्वयः ।। ११८-११९ ॥ तत् प्रसिद्धं । कन्दः | प्रपक्षश्च यथा भवामि तथा अभिरक्षितोस्मीत्यर्थ करहाटः । मूलं पादः । तत् तस्मात् ॥ १२० ॥ |।। १३०-१३३ । कृतमातिथ्यं तव दर्शनादिनेति प्रख्यात इति संबन्धविशेषणं । महागुणानां परिग्रहो |भावः । मन्युः कोपः । मत्कृता पूजानगृहीतेति कोपो यस्मिन्स तथा ॥ १२१-१२५ ॥ संबन्धं विवृणोति |निरस्यतामित्यर्थः ।। १३४ । कार्यकालः त्वरते शीघ्र पूर्वमित्यादिना । पक्षिणः पक्षवन्तः । हिः पादपूरणे गच्छेति मां प्रेरयति । अहश्चाप्यतिवर्तते अत्र विल ॥ १२६-१२९ । समग्रः समप्रपक्ष । गुप्तसम- ! म्बःक्रियते चेदिदमहोतिवर्तत इत्यर्थः । इह समुद्र । ॥ ११८-११९ ॥ रामानु० हनुमतःपूज्यतमखेहेत्वन्तरंदर्शयति-अस्माकमपीति । संबन्धः अतिथ्यतिथिमद्रावलक्षणः । मंहागुणपरिप्रहः परिगृह्यतइतिपरिग्रहः । महागुणानांसतांपरिग्रहःमहागुणपरिप्रहः ॥ ती० महागुणपरिग्रहःमहागुणेनवायुनाप रिगृह्यतइतिथा ॥ ॥ रामानु० किंचातिथेस्तवपूजायांकाम्यार्थसिद्धिवद्वायोरपिप्रत्युपकारसिद्धिःस्यादित्याह-खंही - } १२१ त्यादिना ॥ १२४ । रामानु० मोक्षय मुच । ‘मोक्षनिरसने' इतिचैौरादिकोधातुः ॥ ति० मान्यस्य वायुसंबन्धात्तवपूज्यस्यम मप्रीतिं कुर्वितिशेषः ॥ १३३ ॥ ती० मन्युःपूजानङ्गीकारनिबन्धनंदैन्यं ॥ १३४ ॥ रामानु० कार्यकालइति । कार्यःकरणयो [ पा० ] १ च. छ. ज. व्. वापि. २ ड. झ. ट. खमाप्लुतः. ३ च. छ. ज. अ. तवसानुनि. ४ ड. छ. ज. अ. विक्रम तामिति. ५ ड. झ. अ. ट. विश्रान्तोथगमिष्यति. क. ग. विश्रान्तोनूत्पतिष्यति. ६ ख. घ. अ. ट. प्लवङ्गाः, ७ ग. तेषु. ८ छ ज. विधानतः. ९ ङ.-ज. पुत्रस्खंतस्य. ख. पुत्रस्तस्यच. १० ड.-ट. धर्मज्ञे. ११ ख .-ट. तेपि. १२ क. ड. झ. अ. ट गरुडाइववेगिनः. १३ ङ-ज. ज. सहस्रशः. ख. महर्षिभिः, ग. सुरर्षिभिः. १४ . छ. ज. अ. क्षयायवै, १५ घ.-ट चव. ततःशतसहस्रशः. ग. शतशश्वसहस्रशः. १६ क. घ. झ. मामुपागतः. १७ क. च.-झ. गुप्तपक्षःसमग्रश्च. १८ ड. झ. ट मान्योसिमममारुते. १९ ग. ड. झ. ल. ट. ममैष. २० .—ट, अस्मिन्नेवं. २१ क.-घ. च. छ. ज. ममैवहेि. २२ ख कीअ ग. च. छ. ज. कर्तुमर्हसिखं . २३ ड. झ. अ. ट. महामते. २४ क. पूजांखं. २५ ड. ज. ट. हरिसत्तम. घ. कपिकुञ्जर. २६ ङ. झ. ट, मममान्यस्य, २७ घ. ड. झ. अ. ट. मिहान्तरा सर्गः १ ] श्रीमद्वैोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः ॥ जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान्प्रहसन्निव ॥ १३६ ।। स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः । पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरेनिलात्मजः ॥ १३७ ।। अथोध्र्व दूरमुत्पत्य हित्वा शैलमहार्णवौ । पितुः पन्थानमस्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥ १३८ ।। भूयश्चोध्र्वगतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् । वैायुसूनुर्निरालम्बे जगाम मिलेऽम्बरे ॥ १३९ ॥ तद्वितीयं हनुमतो दृष्टा कर्म सुदुष्करम् । प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।। देवताश्चाभवन्हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ॥ काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ।। १४१ ।। उवाच वचनं धीमान्परितोषात्सगद्दम् । सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ १४२ ॥ हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोसि ते भृशम् ॥ अभयं ते यच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥१४३॥ साह्य कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः ।। क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ १४४ ।। रौमस्यैष हि दूत्येन याति दाशरथेर्हरिः । सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोसि दृढं त्वया ॥१४५॥ तैतः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।। देवतानां पतिं दृष्टा परितुष्टं शतक्रतुम् ।। १४६ ॥ स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा । हनुमांश्च मुहूर्तन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ १४७ ।। ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ [तं यान्तं समुद्वीक्ष्य ह्याकाशे मारुतात्मजम् ।।] अंबुवन्सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम् ।। १४८ ॥ अयं वातात्मजः श्रीमान्पुवते सागरोपरि ॥ हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्त विन्नमाचर ।। १४९ ।। राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।। दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वकं कृत्वा नैभस्समम् ।। १५० ॥ अन्तरे मध्ये । मया नस्थातव्यमिति वानरसन्निधौ | मत्तया तत्रादृश्यतेति सूचितं ।। १३८-१३९ ॥ प्रतिज्ञा कृता ॥ १३५ । प्रहसन्निव प्रसन्नमुख इवे |द्वितीयं समुद्रलङ्कनापेक्षया द्वितीयं तत्पर्वतजयरूपंकर्म त्यर्थः ।। १३६-१३७ । हित्वा शैलमहार्णवौ मूर्ति मन्तौ तौ हिवेत्यर्थः । अनेन शैलवत्समुद्रोपि मूर्ति|॥ १४० -१४३ । भये सति समुद्रलङ्कनेस्य किं भवेि ग्यःकालःकार्यकालः । स्वरतेत्वरयति । अहश्चाप्यतिवर्ततेलङ्काद्वीपप्रवेशयोग्यमहश्चातिवर्तते । प्रतिज्ञाचेति–“यथाराघवनिर्मुक्त शरःश्वसनविक्रमः । गच्छेत्तद्वद्रमिष्यामिलङ्कांरावणपालिताम् ' इतिप्रतिज्ञादत्ता । तस्मादिहान्तरेनस्थातव्यं ॥ १३५ ॥ ति प्रहसन्निवेति । एतावत्वनेपिश्रममारोप्यवृथायंप्रयासएतयोरितिप्रहास ॥ रामानु० आलभ्यस्पृष्टा । प्रहसन्निवेत्यत्रेवशब्दोहा सप्रकर्षस्यपारमाथ्र्यपरःप्रीतिसूचकः । मन्दस्मितंकुर्वन्नित्यर्थ ॥ १३६ ॥ ति० भूयऊध्र्वततोपिबहूध्र्वतंगिरिंअधःप्रदेशवर्तिनम वलोकयन् ॥ १३९ । रामानु० सायंसहायकर्मसहकारिखमितियावत् । तेखयानिर्भयस्यभयेसति अतिविस्तृतसमुद्रोपर्याका शगमनेसमुद्रपतनादिभयनिमित्तसंभावनायामपिनिर्भयस्य ॥१४४॥ रामानु० बभूवावस्थितस्तदा तस्मिन्कालेखस्थोभूदित्यर्थः । प्रतिप्रयाणवेलायापि * पर्वतेन्द्रंसुनाभंचसमुपस्पृश्यवीर्यवान्’ इतिमैनाकावस्थानाभिधानातू । सागरं मैनाकाधिष्ठितसागरप्रदेशं ॥ १४७ ॥ रामानु० श्रीमान् अत्रश्रीशब्देनातिदूरसमुद्रलङ्कनेप्युपर्युपरिबलाभिवृद्धिप्रयुक्तासुषमोच्यते ॥१४९॥ स० रक्षसाम यंराक्षसस्तं । करालंक्रूरं। पिङ्गलवर्णयुक्ते अक्षिणीयस्यतं । वक्र मुखं । अर्धचदिनिविष्टइतिवक्रशब्दःपुंलिङ्गः । अतोनभस्पृशमित्युप पन्न । अतएवार्धचर्चादिगणोक्तप्रपञ्चनपरे “ वक्रनेत्रारण्यगाण्डीवानिनपुंसकेच ' इतिलिङ्गानुशासने चशब्देनपुंलिङ्गत्वमप्यनुशिष्टं । [ पा० ] १ ख. श्वोपहाराभिः. २ घ. ड. झ. अ. ट. रभिनन्दितः. ३ च. छ. ज. अतऊध्र्वसमुत्पत्य. ग. ड. झ. अ. ट अथोध्र्वदूरमाशुल्य. क. ख. अथोध्र्वदूरमुत्सुल्य. ४ ख. ड-ट. मासाद्य. ५ ख. ग. घ. ततश्चोध्र्वगार्ति. झ. ततश्चोध्र्वगतिं हृ६ ड.-ट. वायुसूनुर्निरालंबो. ख. वायुपुत्रोनिरालंबो. ७ घ. ड. झ. ट. कपिकुञ्जरः. ८ व. ज. कर्मणि. ९ घ. प्रदास्यामि झ. म. ट. गच्छसौम्य. ११ ग. ड. झ. द्विश्रान्तस्य १२ क. च. छ. ज. रामस्यैव. १३ ड. झ. अ. ट. हितायैव १४ ड. झ. ज, ट. दाशरथेःकपिः. १५ क. ग.-ट. शक्तया. १६ ड. झ. ट. सतत्प्रहर्ष. १७ क. ख. छ.-ट. मलभत १८ अ. पर्वतोभृशं . १९ इदमर्ध च. छ. ज. पाठेषुदृश्यते. २० घ. अबुवन्देवसंकाशां. २१ ग .-झ. ट.,नभस्पृशं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ॥ त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति ॥ १५१॥ एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता । समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ।। १५२ ।। विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् । एवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ १५३ ।। मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ । अहं त्वां भक्षयिष्यामि विशेदं ममाननम् ।। १५४ । [वरं एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा । व्यादाय वत्रं विपुलं स्थिता सा मारुतेः पुरः]॥१५॥ एवमुक्तः सुरसया प्रेञ्जलिर्वानरर्षभः । प्रहृष्टवदनः श्रीमैनिदं वचनमब्रवीत् ।। १५६ ।। रामो दैशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ‘वैदेह्या चापि भार्यया ॥१५७॥ अॅन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ॥ तैस् सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ।। १५८ ।। तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ कर्तुमर्हसि रामस्य साह्य विषयवासिनी ॥ १५९॥ अथवा मैथिलीं दृष्टा रामं चाष्टिकारिणम् । आगमिष्यामि ते वत्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥१६०॥ एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी । अब्रवीनैतिवर्तन्मां कश्चिदेष वरो मम ।। १६१ ॥ तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् । बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः ॥ १६२ ।। ष्यतीत्यस्माकं भये सतीत्यर्थः ।। १४४-१५७ । अन्य - | व्यादाय विपुलं वश्रक स्थिता सा मारुतेः पुरः । एव त्कार्यविषक्तस्य मारीचमृगग्रहणव्यासक्तस्य १५८ मुक्तः सुरसया कुद्धो वानरपुङ्गवं अब्रवीत्कुरु विषयवासिनी रामराज्यवासिनी ।। १५९-१६० ॥ |वै वत्रं येन मां विषहिष्यसे । इत्युक्त्वा सुरसां कुद्धो नातिवर्तन्मां ममाननमप्रविश्य न गच्छेत् । अतिव- | । दशयोजनविस्तारो बभूव हनु दन्शयाजन्नमायतः तेंदित्यत्र परस्मैपदमार्ष । अत्र इतिकरणं द्रष्टव्यं । |मांस्तदा । तं दृष्टा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम् ।।

  • अब्रवीन्नातिवर्तन्मां कश्चिदेष वरो मम ? इत्यस्या- । चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम् । हनूमांस्तु

नन्तरं * तदृष्टा व्यादितं वत्रं वायुपुत्रः सुबुद्धि- | ततः कुद्वात्रिशद्याजनमायतः । चकार सुरसा वत्रं मान् ' इत्या । मध्ये तं प्रयान्तमि- चत्वारिंशत्तथोच्छितम् । बभूव हनुमान्वीरः पञ्चा त्यादयः केचन श्लोकाः प्रक्षिप्ताः असङ्गताश्च । शत- ; शद्योजनोच्छूितः । चकार सुरसा वक्र षष्टियोजन योजनायतत्वे वानरैर्लङ्कावासिभिश्च ज्ञातः स्यादिति |मायतम् । तथैव हनुमान्वीरस्सप्ततीयोजनोच्छूितः । विरोधात् । त इमे प्रक्षिप्तश्लोका ।। * तं प्रयान्तं | चकार सुरसा वक्रमशीतीयोजनोच्छूितम् । हनुमान समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् । बलं जिज्ञासमाना | चलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छूितः । चकार सुरसा वै नागमाता हनूमतः । प्रविश्य वदनं मेद्य गन्तव्यं वक्र शतयोजनमायतं’ इति । प्रकृतं विलिख्यते वान्रोत्तम । वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा । । तदृष्टा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् । सुसं अथवा “ यथावाचानिशादिशा' इत्यादिवत्स्पृक्छब्दस्यहलन्तत्वाद्वाबन्ततामाश्रित्यनभसःस्पृशायस्यतदिति ॥१५०॥ ति० बलज्ञान बलमुपायबलंच । पराक्रमंचज्ञातुमिच्छामहे । तदेवविवृणोति-खामितिभयस्यचभयावहमितिपाठेसर्वलोकभयस्यापीत्यर्थः ॥ स० बलंशारीरं । मैनाकाविश्रमेणैवज्ञातत्वाद्भयइत्युक्तं । इच्छामहेइच्छामः । केनचिदुपायेनखांविजेष्यतिवाकिंवाविषादंदैन्यंगमिष्यती-| तिविचारयामः । यद्वाबलं तुभ्यमस्मद्दत्तवरबलं अस्यहनुमतःपराक्रमंचज्ञातुमिच्छामः । यद्युपायेनत्वांविजेष्यतिहिंतत्पराक्रमी विज्ञातः । यदिविषादंगमिष्यतिदास्मद्वरबलंविज्ञातंभवेदिति ॥ १५१ ॥ शि० अन्यकार्यविषक्तस्यदेवादिकार्यसाधनासक्तस्य ॥ १५८ ॥ ती० विषयवासिनि रामराज्यवासिनि । त्रैलोक्यनाथखाद्रामस्येतिभावः ॥ १५९ ।। [पा० ] १ ख. दैवतैश्चापि. घ. देवैस्तैरभि. च. छ. ज. देवैरपिच. २ क. सहसा. ३ क. प्रविशख. ४ ग. ड.-ट पाठेषुअयंश्लोकोदृश्यते. ५ ग. छ. ज. अ. प्राञ्जलिःपवनात्मजः. ६ ख. श्रीमान्सुरसांवाक्यमब्रवीत्. ७ क. ख. दाशरथिः श्रीमान्. ८ च. छ. ज. न. सीतया. ९ चैव. ट. सह. १० ड.-अ. अस्यकार्य. ११ ग. ततःसीता. घ. तस्यंभार्या हृतादेवी. १२ क. तपखिनी. १३ ग. न्नातिवर्तेथाः, च, छ, ज. न्नातिवर्तेत. १४ ड,-ट, मानासा सर्गः १ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ॥ वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा । व्यादाय वैत्रं विपुलं स्थिता सा मारुतेः पुरः ॥ १६३ ॥ एवमुक्तः सुरसया कुद्धो वानरपुङ्गवः । अब्रवीत्कुरु वै वत्रं येन मां विषहिष्यसे ।। १६४ ।। इत्युक्त्वा सुरसां कुद्धो दशयोजनमायतः ।। दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा ।। १६५ ।। तं दृष्ट्रा मेधैसंकाशं दशयोजनमायतम् । चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम् ॥ १६ ॥ तां दृष्टा विस्तृतास्यां तु वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् । हनूमांस्तु ततः कुद्धत्रिंशद्योजनमायतः ॥१६७॥ चकार सुरसा वत्रं चत्वारिंशत्तथोच्छितम् । बभूव हनुमान्वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छितः ॥ १६८ ।। चकार सुरसा वक्र षष्टियोजनमायतम् ॥ तैथैव हनुमान्वीरः सप्ततीयोजनोच्छितः । १६९ ॥ चकार सुरसा वैक्रमशीतीयोजनायतम् । हनुमानैचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छितः ॥ १७० ॥ चकार सुरसा वत्रं शतयोजनमायतम् ।। १७१ ।। तदृष्टा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् ।। दीर्घजिहं सुरसया सुघोरंनरकोपमम् ।। सुसंक्षिप्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।। १७२ ।। सोभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च मेहाजवः । अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमैनिदं वचनमब्रवीत् ॥१७३ ॥ प्रविष्टोसि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोस्तु ते ॥ गमिष्ये यत्र वैदेही संयश्चासीद्वरतव ।। १७४ ।। तं दृष्टा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव । अब्रवीत्सुरसा देवी खेन रूपेण वैॉनरम् ॥ १७५ ।। अर्थसिछौ हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ सैमानयख वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ १७६ ।। तत्तृतीयं हनुमतो दृष्टा कर्म सुदुष्करम् ॥ साधुसाध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ।। १७७ ।। स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् । जगामाकाशमाविश्य वेगेन गैरुडोपमः ।। १७८ ।। सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते । चरिते कैशिकाचार्येरैरावतनिषेविते ।। १७९ ।। क्षिष्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।। १६१-१७३ ॥ | दक्षस्यापत्यं दाक्षायणी । तत्त्वं च पूर्व वरप्रदा ति० विंशद्योजनमायतमित्यनन्तरं * तदृष्टाव्यादितंत्खास्यं ’ इतिप्राचीनःपाठः । ‘तांदृष्टा' इत्यादयः * शतयोजनमायतं इत्यन्ताःश्लोकास्तुप्रक्षिप्ताइतिकतकः ॥ १६६ ॥ रामानु० व्यादितं व्यात्तं । इडागमस्वार्षः । अतिविस्तृतंवकंसूक्ष्मरूपेणप्रवि श्याशेन । निर्गन्तुमर्यसमीचीनःसमयइति ज्ञानयोगात्सुबुद्धिमानिति विशेषणं ॥ १७२ । रामानु० दाक्षायणीत्यनुवादा त्खवरप्रदानकथनसमये हनुमन्तमुद्दिश्यखकीयंदाक्षायणीखमपितयैवकथितमित्यवगन्तव्यं । सत्यंचासीद्वरंतव खदास्यप्रविश्यनिर्ग मनाब्रह्मणादत्तोवरःसत्यआसीदित्यर्थः । वरशब्दस्य नपुंसकत्वमार्षे ॥ १७४ । रामानु० समानयख संगमय ॥ १७६ ॥ रामानु० कैशिकंरागविशेषः तदाचायैः तुंबुरुप्रभृतिभिरित्यर्थः । ऐरावतनिषेविते ऐरावतमितिक्रऋजुदीर्घमिन्द्रधनुरुच्यते । तेननिषेवितेयुक्त । “ इन्द्रायुधैखिन्द्रधनुस्तद्दीर्घमृजुरोहितम् । ऐरावतंचविद्युतुचञ्चलाचपला ' इतिवैजयन्ती ॥ १७९ ॥ [ पा० ] १ ड. झ. ट. निविश्य. २ घ - ट. विपुलंवक्र. ३ घ. ड. झ. ज. ट. विषहिष्यसि. ४ ड. झ. अ. ट. दशयो जनमायतां. घ. पञ्चयोजनमायतः. ५ ड. झ. अ. ट. हनूमानभवत्तदा. ६ इदमधै. झ. पाठेनदृश्यते. ७ च. छ. ज गरिसंकाशं. ८ क. ख. डः -ज. ट. सुरसाप्यास्यं. ९ तांदृष्ट्राविस्तृतास्यांतुइत्यर्धमारभ्यनवार्धानि झ. पाठेनदृश्यन्ते. १० क तःपरंहनूमांसुतुत्रिंशद्योजनं. ११ .घ. सुरसाचास्यं. क. सुरसाप्यास्यंचलवारिंशत्तथायतं १२ ग.-ज. अ. ट. मुच्छूितं ३ ड. अ. ट. तदैव. १४ क. वक्रयोजनाशीतिमायतं. १५ घ. अ. योजनोच्छूितं. १६ ड. अ. ट. ननलप्रख्यः. १७ ख. वकं क. घ. चास्यं १८ क. झ. वायुपुत्रस्स. ख. वायुपुत्रस्तु. १९ घ. सुघोरनरकोपमं. ड.-झ. सुभीमं. २० ख.- ट ससंक्षिप्यात्मनः. क. संक्षिप्यचात्मनः. घ. ड. झ. अ. ट. पाठेषु. सुसंक्षिप्यात्मनःकायमित्यर्धस्यस्थाने. ससंक्षिप्यात्मनःकायंजी मूतइवमारुतः । तस्मिन्मुहूर्तेहनुमान्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः. इत्येकःश्लोकोदृश्यते, २१ ड.-ट. सोभिपद्याथ. ग. सन्निपत्याशु २२ . ड.-ट. महाबलः. २३ क. ख. घ. श्रीमान्प्रहसन्निदमब्रवीत्, २४ ख. घ. सल्यंचवास्तुवचस्तव. क. सत्यश्चास्तुवरस्तव, २५ ग, वातजं. २६ क, गं.-ट, समानयच, २७ घ, गरुडोयथा श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ॥ विमानैः संपतद्भिश्च विमलैः समलंकृते ।। १८० ।। वज्राशनिसमाघातैः पैावकैरुपशोभिते ॥ कृतपुण्यैर्महाभागैः खर्गजिद्रिरॉलंकृते ॥ १८१ ॥ वहता हव्यमंत्यर्थ सेविते चिंत्रभानुना ॥ ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ १८२ ।। महर्षिगणगन्धवैनागयक्षसमाकुले । विविक्त विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ १८३ ।। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे । विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ।। १८४ ।। बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरंगणैर्वरैः ॥ जगाम वैयुमार्गे तु गरुत्मानिव रुतिः ॥ १८५ ।। [हनुमान्मेघजालानि प्राकर्षन्मारुतो यथा ।। १८६ ॥ कालागरुसवर्णानि रक्तपीतसितानि च ।। कपिनाऽऽकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ।। १८७ ॥ प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।। प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन्प्रविशंस्तदा] ।। १८८ ।। प्रदृश्यमानस्सर्वत्र हनुमान्मारुतात्मजः । भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट् ॥ १८९ ।। वैमानं तु तं दृष्टा सिंहिंका नाम राक्षसी ॥ मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ।। १९० ।। अंद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता । इँदं हि मे महत्सत्वं चिरस्य वशमागतम् ॥१९१॥ इति संचिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत्।। छायायां गृह्यमाणायां चिन्तमायास वैनरः ॥१९२॥ समाक्षिप्तोसि सहसा पङ्गकृतपराक्रमः । प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ।। १९३ ।। तिर्यगूर्धर्वमधचैव वीक्षमाणस्तैतः कपिः ॥ ददर्श स महत्सत्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ १९४ ।। नकथनसमये तयैव कथितमित्यनुवादात्कल्प्यते | विश्वे विश्वगते व्यापक इत्यर्थः ।। १८३ । देव ॥ १७४-१७८ ॥ आकाशगमनमतिदुष्करमित्यमु-|राजगजाक्रान्ते ऐरावतभिन्नदिग्गजाक्रान्ते । विताने मथै कथयितुं आकाशस्वरूपं वण्यैते सेवित इत्यू" | वितानतुल्ये । वितत इति वितानविशेषणं ॥१८४ दिना श्लोकसप्तकेन । कैशिकाचायैः कैशिके रागवेि शेषे आचायैः विद्याधरविशेषेरित्यर्थः ।॥१७९-१८० ॥ | १९० । दीर्घस्य कालस्य दीर्घकाले गते सति । वज्राशनिसमाघातैः पावकैः वज्राशनिसमाघातैर्हेतुः | अद्य आशिता आशित्री भुक्तवती । भविष्यामि भिजीतैः पावकैः ॥ १८१ । हव्यं वहता देवेभ्यो | ।। १९१'। समाक्षिपत् सम्यग्गृहीतवती ।। १९२ ।। हव्यवहनार्थ गतेन । चित्रभानुना वह्निना ॥ १८२ ॥ पडूकृतपराक्रमः कुण्ठितगतिः । प्रतिलोमेन प्रतिकू ति० पतगोरगाः पक्षिसपः ॥ १८० ॥ रामानु० वज्राशनिसमाघातैःवज्राशन्यो:समःतुल्यः आघातः अभिघातःयेषांतै ॥ १८१ ॥ ती० आकाशयैकोनपञ्चाशदन्निसंबन्धमुक्खातत्प्रधानभूतचित्रभानुसंबन्धमाह वहतेति ॥ तेि० वज्राशनिसमस्पर्श तद्वत्प्राणहरैः । पावकैःपञ्चान्निभिरिवखर्गजिद्रिरधिष्ठिते ॥ स० खर्गजिद्रिःप्राप्तखगैः । धनजिते खर्जितेइत्यादाविवजिधातुः प्राप्यर्थकः ॥ १८१ ॥ स० नक्षत्राणिपुंनक्षत्राणि । तारागणः अश्विन्यादिसमूहः ॥ १८२ । रामानु० विविक्तइति । विश्वेविश तीति विश्वःव्यापकइत्यर्थ ॥ १८३ ॥ रामानु० वितानेउछोचभूते । “अस्रीवितानमुलोचः' इत्यमरः । हनुमान्मेघजालानी त्यादिसार्धश्लोकद्वयंप्रमादालिखितं ॥ ॥ ति० महानौर्यथापङ्कृतपराक्रमास्तब्धगतिःप्रतिलोमेनवातेनक्रियते । गम्यदेशग १८४ तिनिरोधएवात्रस्तब्धगतित्वं । यद्वातेनयथाविपरीतगतिवारणाययत्रैःस्तब्धगतिःकार्यतेतथाऽहंकेनचित्स्तब्धगतिःकृतः ॥ ॥ १९३ [पा० ] १ ग. च. छ, ज. संपतद्रिश्चविमलैर्विमानैः. घ. विमानैर्निष्पतद्रिश्वविविधैः. २ झ. ट. समस्पशैः. ३ ड. झ ठ. पावकैरिव. ४ ड. झ. ट. रधिष्ठिते. च. छ. ज. ज. रधिश्रिते. ५ क. ख. घ.-ट. मत्यन्तं. ६ घ. कृष्णवत्र्मना. ७ क ख. घ. गणनिषेविते. ८ कः देवगन्धर्व. ९ ग. ड.-ट. विमले. १० क. घ. ड. झ. अ. ट. गणैते. ११ ख. च. छ. ज. वायु मार्गेण. ड. झ. अ. ट. वायुमार्गेच. क. घ. वायुवेगेन. १२ क. वानरः. १३ इमानिपञ्चार्धानि क, ख. घ.-ट. पाठेषुट्ट श्यन्ते. १४ ड-ट. पक्षयुक्तइवाद्रिराट्. १५ क. ग. उवमानं.ि १६ घ. अदैवदीर्घकालस्य. १७डः -ट. इदंममहासखं १८ क घ. संगृहीतायां. १९ क. मारुतिः, २० ड. झ. अ, ट. स्तदाकपिः. क. ग. घ, च. छ. ज. स्ततस्ततः. २१ ख ददर्शच, ग. ददर्शसहसासवं सर्गः १ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । तद्दष्टा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम् । कैपिराजेन कथितं सत्वमदुतदर्शनम् ॥ छायाग्राहि मैहावीर्य तदिदं नात्र संशयः ॥ १९५ ॥ स तां बुद्वाऽथैतत्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ॥ व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥१९६॥ तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः । वत्रं प्रसारयामास पैतालान्तरसन्निभम् । १९७ । घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत् ।। १९८ ।। स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम् ॥ कायमात्रै च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ।। १९ ।। स तस्या विवृते वक्रे वज्रसंहननः कपिः ।। संक्षिप्य मुहुँरात्मानं निष्पपात महाबलः ।। २० ।। आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ॥ ग्रंस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्ण पर्वणि राहुणा ॥२०१॥ ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः । उत्पपाताथ वेगेन मनस्संपातविक्रमः ।। २०२ ।। तां तु दृष्टया च धृत्या च दाक्षिण्येन निपत्य च।। सै कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान् ।॥२०३॥ हृतहृत्सा हनुमता पपात विधुरांभसि ।। [स्खैर्यभुवैव हनुमान्सृष्टस्तस्या निपातने ] ॥ २०४ ।। तां हतां वैॉनरणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्॥ भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः वगोत्तमम्।॥२०५॥ भीर्मद्य कृतं कर्म महत्सत्वं त्वया हतम् ॥ साधयार्थमभिप्रेतमरिटं पुवतां वर ।। २०६ ।। यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव । धृतिईष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स्वकर्मसु न सीदति ।। २०७ ।। लेन ।। १९३-१९४ । तदिदं छायाग्राहि कपिराजेन | ।। २०४-२०५ । अरिष्टं शुभं यथा भवति तथा । कथितं नात्र संशय इति योजना ।। १९५-१९७ ।॥ | यस्य सिंहिकारूपसत्त्वस्य । दृष्टि: आयतिक्षमसूक्ष्मे समभिद्रवत् समभ्यद्रवत् ॥१९८॥ कायमात्रं देहप्र- | क्षणं । मतिः अर्थतत्त्वनिश्चयः । क्रियावत्वं दाक्ष्यं माणं ।। १९९ । मुहुस्संक्षिप्य संनिकर्षानुगुणं |यथा तव तथा यस्य चत्वारि सन्ति तत्त्वया हतं । संकुच्य ॥ २००–२०१ । ततः तंन रूपेण मन - | तान्येव चत्वार्याह-धृतिरिति । या धृतिः स्वकर्मसु स्संपातविक्रमः मनोवेगतुल्यगतिः ।। २०२ ॥ दृष्टया | खानुकूलकार्येषु नावसीदति । या दृष्टिनवसीदति । दूरादेव दर्शनेन । धृत्या अस्य नियमनजननधाष्टर्थेन । |या मतिर्नावसीदति । यद्दाक्ष्यं नावसीदति एतानि क्षिण्येन पाटवेन ।। २०३ । विधुरा आर्ता । चत्वारि यस्य सन्ति तत्त्वया हतमिति योजना ० कायमात्रं कायस्य खदेहस्य मात्रा परिमाणं यस्यतत् । खशरीरकबलीकरणयोग्यमितियावतू । मर्माणि सन्धिस्थानानि १९९ ॥ स० आत्मानं आत्मीयंवपुः । कंपयतिशत्रूनितिकपि । कंपेर्नलोपश्चेतिनलोपः । कुडिकेभ्यइतीखं ॥ २० ॥ ० रामानु० अथवानरःमनस्संपातविक्रम:मनोगमनसमानगतिःसनूतीक्ष्णैर्नखैःतस्यामर्माण्युत्कृत्यतः आस्यातूवेगेनोत्पपात आस्यपिधानात्पूर्वमेवोत्पपातेत्यर्थः । २०२ ॥ ति० ननुप्रथमप्रवृत्तवेगस्यसुरसादिःकुण्ठीभावेसतिकथंपुनराकाशगमनंतत्राह आत्मवान् । वायोरिवखाधीनएवतद्वमनविषयोयन्नः । प्रथमंखाकाशमार्गप्राप्तिमात्रायमहेन्द्रपर्वतालंबनमितरजनप्रतारणायवे । अत्रकविरुत्प्रेक्षते-तस्याच्छायाग्रहणमात्रेणभक्षणादिशक्तिमत्या:सिंहिकायानिपातने निपातनिमित्तं रावणनाशायखात्म परामवत्खखरूपोहनुमान्सृष्टः । ति० महत्सवं महाबलाराक्षसीरावणवदशक्यसंहारा । खयासंहृतेत्यर्थः । अरिष्टं बाधारहितं । रेष हिंसायां ' ॥ २०६ ॥ स० यस्यपुरुषस्यदृष्टिः अपरोक्षज्ञानं । मतिःपरोक्षज्ञानं दाक्ष्यंदक्षत्वं ॥ २०७ ॥ [ पा० ] १ डु,-ट. कपिराज्ञायथाख्यातं. क. ख. घ. कपिराज्ञायदाख्यातं. २ घ. महासत्वं. ३ ग .-च. झ. आ. ट तालांबरसंनिभं. क. पातालतलसंनिभं. ४ घ. मेघराजीव५ ङ.-ट. विकृतं. ६ ग. ड .-ट. विकृते. ७ क. च. छ. ज. पुनरात्मानं. ८ क. ड. झ.ज, ट. निपपातमहाकपिः. छ. ज. निष्पपातमहाकपिः. ९ क. गृह्यमाणं १० व. छ ज. निहत्यसः. ड. झ. ट. निपात्यसः. ११ ड्. छ. अ. ट. कपिप्रवीरोवेगेनववृधे. १२ ख. ग. लवणांभसि. १३ इदमर्ध ग.-ट. पाठेषुदृश्यते. *१४ च. छ. ज. अ. वानरेणाथ. ग. वानरेन्द्रेण१५ क.-घ. छ. ज. वगर्षभं. १६ च, छ ज. भीममत्यद्भदुर्तकर्म. क. भीममद्यमहत्कर्म १६ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ स तैः सैभावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः । जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ।। २०८ ॥ प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः तिलोकयन् । योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ॥ २०९ ।। ददर्श च पतन्नेव विविधदुमभूषितम् ।। द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ॥ २१० ॥ सागरं सैागरानूपं सागरानूपजान्दुमान् ।। सागरस्य च पतीनां मुंखान्यपि विलोयकन् ॥ २१ ॥ स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानंमात्मवान् । निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान्मतिम् ॥२१२॥ कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृझैव राक्षसाः ॥ मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महाकपिः ॥ २१३ ॥ ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसन्निभम् । पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ॥ २१४ ॥ तैदूपमतिसंक्षिप्य हनुमान्प्रकृतौ स्थितः ॥ त्रीन्क्रमानिव विक्रम्य वैलिवीर्यहरो हरिः ।। २१५ ॥ स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।। रैशक्यः प्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ॥ २१६ ॥ ततस्स लम्बस्य गिरस्समृद्धे *विचित्रकूटे निपपात कूटे ।। सकेतकोद्दालकर्नलिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥ २१७ ।। ततस्तु संप्राप्य समुद्रतीरं समीक्ष्य लङ्कां गिरिवर्यमूर्धाि । कपिस्तु तसिन्निपपात पर्वते विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान् ।। २१८ ॥ ॥ २०६-२०७ । संभावितः पूजितः । प्रतिपन्नप्र- | । उक्तं शरीरसंक्षेपं दृष्टान्तार्थमनुव वान् ।। २१४ योजनः प्राक्प्रतिभासितकार्यसारः । सच स्त्रीत्वे |दति-तदूपमिति ।२१५॥ प्रतिपन्नरूपः प्रतिपन्नस्ख दोषे समानेपि सुरसाया जयप्रतिपत्तिः सिंहिकाया |भावशरीरः । अभूदितिशेषः । समीक्षितात्मा समी वधप्रतिपत्तिश्च ।। २०८ ॥ प्राप्तभूयिष्टपारः प्राप्तप्रा- | क्षितदेहः । समवेक्षितार्थः निरूपितकार्यः । पूर्वोक्तो यतीरः ॥ २०९ । मलयोपवनानि लङ्कामलय इति | पसंहारश्लो क एष : ।। । लम्बस्य २१६ लम्बमानः दृक्षिणतीरे स्थितमलय: तस्योपवनानि ॥ २१० ॥ | स्येव स्थितस्य अविज्ञाताग्रस्येत्यर्थः । विचित्रकूटे। सागरस्य पत्रीनां नदीनां त्रिकूटोत्पन्नानां आत्मानं |विविधाश्चर्यसमूहे । “ कूटस्त्वस्रियां पुञ्जपालयो स्वशरीरं । मतिं चकार मेन इति यावत् ।। २११–|इति दर्पणः । उद्दालकाः श्लेष्मातकाः ।। २१७ ॥ ॥ २१२. ॥ कथं मेन इत्यत्राह कायवृद्धिमिति | व्यथयन्मृगद्विजानित्यादिविशेषं वत्कुमुक्तमर्थमनुव ॥ २१३ ॥ पुनः प्रकृतिमापेदे पुनर्निजाकारं प्राप्त-|दति-ततस्त्विति। समुद्रतीरं तीरोपर्याकाशं। विधूय स० प्राप्तभूयिष्ठपारः प्राप्तप्रायं भूयिष्ठपारं महालङ्काद्वीपतीरंयेनसः ॥ २००९ ॥ ति० पतन्नेवगच्छेन्नवमलयोपवनानि । अनेनो तरतीरइवदक्षिणतीरेपिमलयाख्यःपर्वतोस्तीतिगम्यते ॥ २१० ॥ ती० वीतमोहःनिवृत्ताविद्यः ॥ २१४ ॥ रामानु० चारु नानाविधरूपधारीतत्तकार्यानुगुण्येनपरिगृहीतरमणीयस्थूलसूक्ष्मादिरूपः । परैःसिंहेिकादिभिः । अशक्यः अप्रधृष्यः । स:परंस मुद्रतीरमासाद्यसमीक्षितात्मा समालोकितातिप्रमाणखशरीरः समवेक्षितार्थःसमालोचितकार्यः प्रतिपन्नरूपः अङ्गीकृतनिजशरीर अभूदितिशेषः । ती० समवेक्षितार्थःआलोचितानन्तरकार्यः । प्रतिपन्नरूपः अङ्गीकृतपृषदंशदेहः ॥११६ ॥ इतिप्रथमःसर्गः ॥१ [पा०]१ क. संपूजितःपूज्यैः. क. ज.-झ. ट. संपूजितःपूज्यः. २ ड. झ. म. ट. रिलोकयन्, च. प्रविलोकयन् ३ क. ड. च. छ. झ. अ. टः सागरानूपान्, ४ ख. ग. मुखान्यभि. ५ ख. मात् ६ घ. संनिरुद्धमिवा. ७ घ. दृशैवसम. ८ ड. ट. . ९ ग. च. छ. ज. तपमपि. घ. बलियंज्ञहरो. क महामतिः१० बलवीर्याधिको. ११ ख. ड. झ. ट, रशक्यं १२ क. सचित्रकूटे. १३ ङ.-ट, नारिकेले. १४ ख.-छ. झ. म. ट. महाश्त्रकूट

        • सर्गः २ ]

स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।। निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लङ्काममरावतीमिव ।। २१९ ।। इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । वा, रा. १५१ द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥ हनुमता लङ्काया राक्षसगणरक्षणादिनिरीक्षणेनेतरदुराधर्षत्वादिचिन्तनपूर्वकं बिडालतुल्यपरिमाणकवपुषासता चन्द्रो दयसमये लङ्काप्रवेशनं ॥ १ ॥ स सागरमनाधृष्यमतिक्रम्य महाबलः ॥ त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थेितां स्वस्थो ददर्श ह ।। १ ।। ततः पादपमुत्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् । अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ॥ २ ॥ योजनानां शैतं श्रीमांस्तीत्वॉऽप्युत्तमविक्रमः । अनिश्वसन्कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति ।। ३ ।। शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि ॥ किं पुनस्सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम् ।। ४ ।। स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्रवतामपि चोत्तमः । जगाम वेगवॉलङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ ५ ॥ शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च । गैण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च ॥६॥ शैलांश्च तैरुसंछन्नान्वनंराजीश्च पुष्पिताः । अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान्एवगर्षभः ॥ ७ ॥ स तसिन्नचले तिष्ठन्वनान्युपवनानि च ।। स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः ॥ ८ ॥ सरलान्कर्णिकारांश्च खर्जरांश्च सुपुष्पितान् । प्रियालान्मुचुलिन्दांश्च कुटजान्केतकानपि ।। ९ ।। प्रियङ्कन्गन्धपूर्णाश्च नीपान्सैप्तच्छदांस्तथा ।। सनान्कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान् ।। १० ।। पुष्पभरनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि । पादपान्विहगाकीर्णान्पवनाधूतमस्तकान् ॥ ११ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पदैोत्पलायुताः ॥ आक्रीडान्विविधात्रम्यान्विविधांश्च जलाशयान्॥१२॥ रूपं पूर्वरूपं विहाय । वृत्तमुपजातिः॥२१८-२१९॥|गण्डशब्देन गण्डशैल उच्यते ।। ६-७ । स तस्मि इति श्रीगोविन्दराजविरचिते श्रीमद्रामायणभूषणे |न्नित्यधं ददर्शल्यपकृष्यते ।। ८ । सरलान् यूपसर श्रृङ्गारतिलकाख्याने. सुन्दरकाण्डव्याख्याने 'प्रथमःलान् । कर्णिकारान्परिव्याधान् । खजूरान् कण्टक च्छदान् । प्रियालान् धनुःपटान् । मुचुलिन्दान् स सागरमित्यादि । १-३॥ समुद्रलङ्कने कुतो जम्बीरान् ।। ९ । प्रियङ्कन फलिनः । गन्धपूर्णान् ग्लानिं -शतानीति ॥ ४-५॥|नीपान् असनान् । कोविदारान् चमरिकान् ॥१० नाध्यगच्छदित्यत्राह पाण्डवन्ति स्थूलोपलवन्तेिं । नामैकदेशे नामग्रहणेन | ११ ॥ आक्रीडान् सर्वसाधारणक्रीडास्थानानि ॥१२॥ स० खस्थउत्तरत्रकथंकर्तव्यमितिचित्तवैकृव्यरहित ॥ १० ॥ समुद्रलङ्कनेकुतःश्रमंनाध्यगच्छत्तत्राह रामानु० -शतान्यह मिति । अहंसुबहून्यपियोजनानांशतानिक्रमेयं । शतयोजनसंख्याकंसागरस्यान्तंकिंपुनरित्यमन्यतेतिशेषः ॥ ४ ॥ रामान० अत्र शैलशब्दःश्धृङ्गपरः । लंबाख्यगिरेरुपरितनस्योच्यमानत्वात् ॥ ७ ॥ वनानि खतएवजातवृक्षसमूहान् । उपवनानिस्थापितवृक्ष [पा०] १ क. ध. ड. झ. अ. ट. त्रिकूटस्यतटे. २ क. ग. घ. ड. झ. अ. ट. स्थितःखस्थो. ३ ग. ड. झ, अ. ट अभिवृष्टस्ततस्तत्र. ४ ड. झ. अ. ट. हरिः.५ च. छ. ज. शतंतीलखतथाप्युत्तम. ६ क. ड. झ. ज. ट. मधुमन्तिच. ग. च.छ गजवन्तिच. ७ घ. छ. तरुसंपन्नान्. ८ ग. ड -ट. स्थितांलङ्कां. ९ ग. बकुलान्मु. १० क. ख. न्सप्तच्छदानपि. ११ ग. पनसान्को. १२ छ. ज. भारपिनद्धांश्च. ग, भारातिभारांश्च. क. भारातिबद्धांश्च. १३ झ. आ. ट. पद्मोत्पलावृताः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ संर्ततान्विविधैवृक्षः सर्वर्तुफलपुष्पितैः ॥ उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः ॥ १३ ॥ समासाद्य च लक्ष्मीवाँलङ्कां रावणपालिताम् । परिघाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलंकृताम् ॥१४॥ सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम् ॥ सैमन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः ॥ १५ ॥ काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् । गृहैश्च ग्रंहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः ॥ १६ ॥ पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुचाभिरभिसंवृताम् ॥ अट्टालकताकीर्णा पताकाध्वजमालिनीम् ।। १७ ।। तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्गिविचिंत्रितैः ।। ददर्श हनुमॅॉलुङ्कां दिवि देवपुरीमिव ॥ १८ ॥ गिरिमूर्धि थितां लङ्कां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः ।। दैदर्श स कपिश्रेष्ठः पुंरमाकाशगं यथा । पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा । एवमानामिवाकाशे ददर्श हैनुमान्पुरीम् ॥ २० ॥ वप्राकारजघनां विपुंलाम्बुनवाम्बराम् । शतमीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम् । मैनसेव कृतां लङ्कां निर्मितां विश्वकर्मणा ।। २१ ।। द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः ।। २२ ।। कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम् ॥ डीयमानामिवाकाशमुच्छूितैर्भवनोत्तमैः ॥ २३ ॥ उद्यानानि राजयोग्यानि । सर्वर्तुफलपुष्पितैः सर्वर्तुषु | त्रीह्यादित्वादिनिः ॥ १७ ॥ लतापङ्गयः लताकाररे फलपुष्पाण्येषां संजातानि तैः ॥ १३ । समासाद्य | खाः ॥ १८-२० ॥ वप्रेत्यादावपि ददर्श हनुमान्क ददर्शति क्रियाभेदालङ्कापदावृत्तिः । लक्ष्मीवान् जूय-पिरित्यनुवर्तते । वग्रं प्राकारमूर्तिकः । प्राकारः हेतुकान्तिमान् । उत्पलानि पद्मव्यतिरिक्तानि. सरसि सालः । विपुलाम्बु परिघारूपं नवाम्बरं यस्यास्सा । जानि ॥ १४ ॥ सीतापहरणं अर्थ: प्रयोजनं यस्य शतन्नी यत्रविशेषः । वतंसः अवतंसः । भागुरिमते तेन । सुरक्षितत्वे हेतुरयं । विचरद्भिश्चेत्यत्र चकारो भिन्नक्रमः । राक्षसैश्च सुरक्षितां ।। १५ ॥ प्रहसंकाशै नालोपः । वस्तुतो विश्वकर्मणा निर्मितां विचार्यमाणे ६ ॥ पाण्डुराभिः सुधालिप्तभूमि-केनापि मनसा निर्मितामिव िस्थतामित्युप्रेक्षा । २१॥ कत्वात्सिताभिः । प्रतोलीभिः वीथीभिः। अट्टालकाः |उत्तरं द्वारमासाद्य । चिन्तयामास मनसा निरूप अट्टा: । पताकाध्वजमालिनीं लतादिरेखाविचित्रित-|यामास । वैदेहीदर्शनोपायमिति शेषः ।। २२ ।। पटविशिष्टाः पताकाः । मत्स्यमकराद्याकारा ध्वजाः । | डीयमानां गच्छन्तीं । डीडू विहायसागतौ इत्यस्मा षण्डानि । सनर्गवृक्षसहितंयदग्रंतस्मिन्स्थितांलङ्कांचददर्श ॥ ८ ॥ ती० अट्टालकशताकीर्णा प्राकारवेदिकोपरियुद्धार्थपरिकल्पितम ऋविशेषशतसंकुलां । ददर्शहनुमॅॉलङ्कामितिपुनर्दर्शनाभिधानंविशेषान्तरविवक्षयोपमानान्तरविवक्षयावा ॥ स० पताकासौभाग्यं तस्याध्वजः सूचकसचेलयष्टिविशेषः । तेनमालतेशोभतेसातथा ॥ अभिधानंतूत्तं । ति० गिरिमूर्धस्थलादेवाकाशेठवमानामिव । लङ्कांद्रष्टुंहंनूमतइवतद्वर्णनप्रसक्तस्यकवेरप्याश्चर्यमझतयाददर्शतिपुनरुक्तिर्नदोषाय । विस्मयेनपुनःपुनर्ददर्शतिवातात्पर्य ॥१७-२०॥ रामानु० वत्रं चयः । प्राकाराधारवेदिकेतियावत् । “ स्याच्चयोवप्रमस्त्रियां' इत्यमरः । अट्टालकाःवर्तस:कर्णाभरर्णयस्यास्सातां । ति० विपुलांबु:समुद्रोवनानिचांबरंवासोयस्यास्तां। स० विश्वकर्मणानिर्मितामपिमनसेवकृतां मनोमयसदृशीं ॥२१॥ ति० कैलासो निलयःस्थानंयस्यअलकाद्वारस्यतत्प्रख्यंउत्तरद्वारं । उच्छूितैर्भवनोत्तमैःअंबरमालिखन्तमिव । आकाशंध्रियमाणमिव आकाशधारणं कुंर्वदिव ॥ स० कैलासरूपोयोनिलयःरुद्रभवनंतत्प्रख्यंतत्सदृशं । यद्वाकैलासनिलयोभवस्तत्प्रख्यं हरस्यापिकेवलंशुभ्ररूपत्वात् । एतादृशंद्वारमासाद्येतिपूर्वेणान्वय । आलिखन्तं आलिखत् । ‘तदशिष्यं' इतिलिङ्गस्यातन्त्रत्वोत्तेः । रामानु० आलिखन्तमिति लिङ्गव्यत्ययः ॥ डीयमानामिवउद्रच्छन्तीमिव । डीयमानत्वादिविशेषणविशिष्टा या तस्यालङ्कायाःमहतींगुसिागरंचरावणंघोरं [पा० ] १ छ. ज. संततैर्विविधैः. २ ज. विहायसिचरद्रिश्च. ३ क .-ट. गिरिसंकाशैः. ४ व. ज. समाकीर्णा. ५ डः झ. अ. ट. ध्वजशोभितां. घ. ध्वजशालिनीं. ६ ज. ट. विराजितैः. ७ ड. झ. ज. ट. देवोदेवपुरीमिव. ८ क. ग. च, रम्यां ९ ग. सददर्शकपिःश्रीमान्, क. ख. घ -ट. ददर्शसकपिःश्रीमान्. १० ड. अ. ट. पुरीमाकाशगामिव. ११ घ.-ट हनुमान्कपिः. १२ घ. विपुलांबुधरांबरां. ड. झ. ज. ट. विपुलांबुवनांबरां. १३ ग. मनसैवतदालङ्कां. १४ क. ख. ड. च छ. झ. ज. ट. कैलासनिलयप्रख्यमालिखन्तमिवा. १५ ड. झ. ट. ध्रियमाणमिवाकाशं. ख. पिबन्तीमिवचाकाशं सर्गः २ ] श्रीमद्रोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । संपूर्णा राक्षसैर्घोरैर्नागैभगवतीमिव ॥ अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा ॥ २४ ॥ दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः ॥ रक्षितां राक्षसैधेरैर्गुहामाशीविषैरिव ।। २५ ॥ तस्याश्च महतीं गुतिं सागरं च निरीक्ष्य सः ।। रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः ॥ २६ ॥ आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः । नहि युद्धेन वै लङ्का शंक्या जेतुं सुरैरपि ।। २७ ।। ईमां तु विषमां दुर्गा लङ्कां रावणपालिताम् । प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥२८॥ अवकाशो न सान्त्वस्य राक्षसेष्वभिगम्यते । न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते ॥ २९ ॥ चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां महात्मनाम् ॥ वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः ।। ३० ।। यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा नवा । तैत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्टा तां जनकात्मजाम् ॥३१॥ ततः स चिन्तयामास मुहूर्ते कपिकुञ्जरः । गिरिशैङ्गे स्थितस्तमित्रामस्याभ्युदये रतः ॥ ३२ ॥ अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी । प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः ॥ ३३ ।। उँग्रेौजसो महावीर्या बलवन्तश्च राक्षसाः । वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गता ।। ३४ ।। लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्कापुरी मया ॥ प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत् ।। ३५ ।। तां पुरीं तादृशीं दृष्टा दुराधर्षा सुरासुरैः । हनुमांश्चिन्तयामास विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः ।। ३६ ।। केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् । अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।। ३७ ।। न विनश्येत्कथं कार्य मिस्य विदितात्मनः ॥ एकामेकैश्च पश्येयं रहिते जनकात्मजाम् ।। ३८ ।। भूताश्चार्था विपैद्यन्ते देशकालविरोधिताः । विकृबै दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ।। ३९ ।। च्छानच् ।। २३-३० । एवं विचार्य नायमेतद्वि- | ३४ ॥ ल क्ष्यालक्ष्येति लक्ष्यशरीरत्वे राक्षसा गृह्णीयु । चारकाल इत्यनुशेते-यावदिति । यावत् यदा । | अलक्ष्यशरीरत्वे सर्वा लङ्का न विचेतुं शक्या । कृत्यं जीवति वा न वेति वैदेहीं जानामि । तत्रैव काले तां | साधयितुं प्रवेष्टुं कृत्यसाधनाय प्रवेष्टुं । प्राप्तकालयुक्त जनकात्मजां दृष्टा चिन्तयिष्यामि । यद्वा यावच्छ- | ॥३५॥ विनिश्चित्य सीतान्वेषणप्रकारं विनिश्चित्य । मुहु ब्दोवधारणे । जानाम्येव जीवति वा नवेतेि जाना- | मुंहुस्तमेव चिन्तयामासेत्यर्थः ।॥३६-३७॥ एकश्च प म्येव । यदि जीवति तदा तां जनकात्मजां दृष्टा तत्रैव | इयेयमिति अत्रापि कथमित्यनुषजनीयं । रहिते एकान्ते तत्काल एव । चिन्तयिष्यामीत्यन्वयः ॥ ३१ ॥ |॥३८॥ पण्डितेन मुहुर्मुहुर्विचार्य कार्याणि कर्तव्यानि चिन्तयामास वैदेहीदर्शनोपायमिति शेषः ।। ३२ – | नतु पण्डितमानिना सकृद्विचार्य कर्तव्यानि तथासति रिपुंचनिरीक्ष्यज्ञाखावानरचिन्तयामासेतिसंबन्धः ॥ २३ ॥ रामानु० आगल्यापीति । अत्रापिशब्देनदुस्तरसागरलङ्घनपूर्वकमागम नमेवदुर्घटमितिसूच्यते ॥ २७ ॥ रामानु० स:सालगिरिभूविदलनादिषुदृष्टपराक्रमइत्यर्थ । स० राघवःकिंकरिष्यतीत्येतछङ्का तुल्यर्थे । नतुरामस्यासामथ्र्याभिप्रायं । ति० अविषमांनविद्यतेविषमायतस्तां ॥२८॥ रामानु० सान्खस्यावकाशाभाव आसुर प्रकृतिखात् । दानस्यावकाशाभावोऽर्थोपचितत्वात् । भेदस्यावकाशाभावो बलदर्पितत्वात् । युद्धस्यावकाशाभावो बुद्धिपराक्रमयु क्तखात् ॥ २९ ॥ स० आगल्यापीति पूर्वमङ्गीकृत्य सर्वेषामागमनमुक्तं । वसुतुतस्तदपि नसंभवतीत्याह-चतुर्णामिति ॥३०॥ ते० रामस्याभ्युदयं तदभ्युदयरूपसीतान्वेषणोपायं ॥ ३२ ॥ रामानु० विनिश्वस्यमुहुर्मुहुरित्यनेन समुद्रलङ्कनादपि लङ्काप्रवे दुष्करलंद्योत्यते ॥ ३६ ॥ ती० पृषदंशकमात्रः पृषान्मूषिकान्दशतीतिपृषदंशोमार्जारः । “ ओतुर्बिडालोमार्जार:पृषदंशक आखुभुकू ' इत्यमरः । शिा० वृषदंशकमात्रःवृषाणांमूषकाणांदंशकोमार्जारःतन्मात्र । * वृषोगव्याखुधर्मयो ?” इतिहैमः [ पा०] १ ट. राक्षसैर्वीरैः. २ घ. पुष्टां. ३ घ. शूलमुदूरपाणिभिः. ४ ग. आगताश्चापि. ५ ग. सुरासुरैः. ६ ड. झ. ज ट. इमांखविषमां. ७ क. ख. घ.-ट. लंकांदुर्गा. ८ ड. च. छ. ज. ट. सुमहाबाहुः. ९ सान्नस्तु. १० क. ग. ष्वधिगम्यते ११ ड. अ. ट. तरखिनां १२ ज. तदैव. १३ ख. ड. झ. ल. ट. गिरेः शृङ्गे. १४ व. छ. ज. स्थितःश्रीमान्. १५ ड. झ त्रामस्याभ्युदयंततः. १६ ङ.-ट. महौजसो. १७ झ. विनिश्धस्य. १८ क. रामस्याङ्गिष्टकर्मणः. १९ झ. अ. मेकस्तु. २० ग च. ज. ल. भूतार्थाश्च. २१ ङ. झ. विनश्यन्ति मद्वाल्मीकेिरामायणम् । [सुन्दरकाण्डम् ५ अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चिताऽपि न शोभते । धातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥४०॥ न विनश्येत्कथं कार्य वैक्रब्यं न कथं भवेत् ॥ लङ्कनं च समुद्रस्य कथं नु नै वृथा भवेत् ॥ ४१ ॥ मयि दृष्ट तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः ॥ भवेद्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः ॥ ४२ ॥ न हि शक्यं कचित्स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः ॥ अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित् ॥ ४३ ॥ वायुरप्यत्र नै ज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम ॥ न ह्यस्त्यविदितं किंचिद्राक्षसानां बलीयसाम् ।। ४४ ॥ इहाहं यदि तिष्ठामि खेन रूपेण संवृतः । विनाशमुपयास्यामि भर्तुरथैश्च हीयते ॥ ४५ ॥ तदहं खेन रूपेण रजन्यां इखतां गतः ॥ लैङ्कामधिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये ।। ४६ ।। रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् ॥ विचिन्वन्भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥ ४७ ॥ इति संचिन्त्य हनुमान्सूर्यस्यास्तमयं कपिः ॥ आचकाङ्गे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ।। ४८ ।। सूर्ये चास्तं गते रात्रौ देहं संक्षिप्य मारुतिः ॥ वृषदंशकर्मत्रः सन्बभूवाद्रुतदर्शनः ।। ४९ ।। प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्त्य वीर्यवान् । प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथाम् ॥ ५० ॥ प्रासादमालाविततां स्तम्भैः कॅश्चनराजतैः । शातकुम्भमयैर्जलैर्गन्धर्वनगरोपमाम् ॥ ५१ ।। संप्तभूमाष्टभूमैश्च स ददर्श महापुरीम् ॥ तैलैः स्फटिकसंकीर्णेः कार्तखरविभूषितैः ॥ ५२ ॥ दोषः स्यादित्याह-भूताश्चेति । भूताश्चार्थाः सम्य- | रूपेणेत्यर्थः । वैकृब्यं ममापाण्डित्यं कथं भवेत्। न गुपायप्रयोगान्निष्पन्नप्राया अप्यर्थाः । विठ्ठबं अधीरं |।। ४१ । अपराहे प्रवेशेदोषमाह-मयीति ॥ ४२ ॥ अविमृश्यकारिणं । दूतमासाद्य देशकालविरोधिता- महता रूपेण प्रवेशं निराचष्ट-न हीति ॥ ४३ स्सन्तः । सूर्योदये तमो यथा तम इव तदूतस्याविमृ -|४४ । खेन रूपेण स्वाभाविकमहता रूपेण ॥ ४५ ॥ इयकारित्वेन सद्य एव विपद्यन्ते । नश्यन्तीत्यर्थः । परिशेषाद्रात्रौ हस्वरूपेणैव प्रवेष्टव्यमित्याह--तदह }॥ ३९ । न केवलं कार्यहानिः किन्तु खाम्यादीनां |मिति ॥ ४६-४८ ॥ खेन रूपेण वृषदंशकमात्रः बुद्धिशून्यतापि स्यादित्याह-अर्थेति । अत्रापि विक्षुबै | बिडालप्रमाणः ।। ४९ ॥ प्रविवेश प्रवेष्टुमुपक्रान्तः । दूतमासाद्येत्यनुवर्तते । अर्थानर्थान्तरे अर्थानर्थयोः |चतुर्थे सर्गे प्रवेशस्य वक्ष्यमाणत्वात् । लङ्कादर्शनं तु प्रयोजनसाधनयोः कार्याकार्ययोः । अन्तरे विषये । |त्रिकूटदर्शनस्थित्या ॥ ५० ॥ काञ्चनराजतैः स्तम्भैः निश्चिता राज्ञा सचिवैश्च निर्णता । बुद्धिः। विकुबं | शातकुम्भमयैजालैश्च उपलक्षितां । गन्धर्वनगरोपमा दूतमासाद्य न शोभते अनर्थकारिणी भवतीत्यर्थः । |मिति । गन्धर्वनगरं नाम नानारत्रमयगोपुरप्रासादा इदमेव समर्थयते-धातयन्तीति ॥ ४० ॥ प्रागुक्त-|दियुक्तनगरादिवद्भासमानमभ्रचित्रं तद्वदाश्चर्यावहा दोषाः स्वस्मिन्कथं न स्युरिति चिन्तयति --न विन- |मित्यर्थः । यथोक्तं * अनेन रत्राकृति खे विराजते। श्येदिति ॥ कार्य रामकायै । कथं केनोपायेन न |पुरं पताकाध्वजतोरणान्वितम् । यदा तदा हस्तिमनु विनश्येत् । किमद्यापराह एव लङ्काप्रवेष्टव्या उत |ष्यवाजिनां पिबत्यसृग्भूरि रणे वसुन्धरा” इति॥५१॥ रात्रौ । किमनेनैव महता रूपेण प्रवेष्टव्या उत हखेन | सप्तभूमाष्टभूमैश्चेति । भूमशब्दनआसनशयनाद्य ॥ ३९ ॥ रामानु० अभ्रंलिहलातिविचित्रत्वाभ्यांगन्धर्वनगरौपम्यं । स्फटिकसंकीर्णे:कार्तखरविभूषितैश्चतलैरुपलक्षितैः सप्त भौमाष्टभौमाः भूमिषुभवन्तीतिभौमानिस्थलानि । सप्त भौमानियेषांतेसप्तभौमाः । एवमष्टभौमाः । सप्तभौमाश्चाष्टभौमाश्वतै प्रासादैरितिशेषः । तैरुपलक्षितांपुरींदशैतियोजना ॥ ५१-५२ ॥ [पा० ] १ घ. ड. झ. ट. घातयन्तीह. २ ख. घ. ड. झ. अ. ट. नभवेदृथा ३ ग. ड. च. छ. झ. अ. नाज्ञात ४ ड. झ. ट. ह्यत्राविदितं. ५ झ. अ. ट. हास्यति. ६ क. ख. ग. ड. च. ज. झ. ट. लङ्कामभि. ७ च. छ. ज. ज. रम्यां ८ ङ.-ट. प्रविश्यभवनं. ९ ड. च. झ. ल. ट, निश्चित्य १० क. च. छ. ज. हरि ११ क. ड. झ. अ. ट. मात्रोथ १२ क. घ. च.-ट. मुत्पत्य१३ ड. च. छ. अ. ट. प्रविभक्त. १४ ड. झ. अ. ट, काञ्चनसंनिभैः, १५ झ. सप्तभौ माष्टभौमैश्च. १६ ड.-ट, स्थलैः. १७ च. छ. ज. , परिष्कृतैः | । सर्गः ३ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयंव्याख्यासमलंकृतम् वैडूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः ॥ तैलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम् ॥ ५३ ॥ काश्चनानि विचित्राणि तोरणानि च रक्षसाम् ।। लङ्कामुद्दयोतयामासुः सर्वतः समलङ्कताम् ॥५४ ॥ अचिन्त्यामदुताकारां दृष्ट्रा लङ्कां महाकपिः ॥ आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ।। ५५ ॥ स पैाण्डुरोद्विद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् ॥ यशस्विनीं रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः समावृताम् ।। ५६ ।। चन्द्रोपि साचिव्यमेिवास्य कुर्वस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन् ।। जोत्स्रावितानेन वितत्य लोकंमुत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५७ ॥ शङ्खप्रभ क्षीरमृणालवणेमुद्रच्छमानं व्यवभासमानम् ददर्श चन्द्रं स हरिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हँसम् ।। ५८ ।। इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥ तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥ लङ्काभिमानिन्यामहारराक्षस्या निशि लङ्कांप्रविशतोहनुमतः प्रत्यक्षीभूय साधिक्षेपंप्रतिषेधनपूर्वकं स्वपाणितलेन ताडनं ॥ १ ॥ ततोहनुमता नारीतिकरुणया वाममुष्टिनामन्दंताडने पतितविह्वलयातया तंप्रति कपिना स्वपराजयेसति लङ्का विनाशप्रतिपादकब्रह्मवचननिवेदनेन नगरान्तःप्रवेशाभ्यनुज्ञानं ॥ २ ॥ स लम्बशिखरे लम्बे लम्बतीयदसन्निभे ।। सत्त्वमास्थाय मेधावी हनुमान्मारुतात्मजः ॥ १ ॥ ग्यं तलमुच्यते । सप्त भूमया येषां ते सप्तभूमाः । | चन्द्रोद्यकाल इत्याह-चन्द्रोपीति । मध्यगतः कृष्णोक्पाण्डुसंख्यापूर्वाया भूमेरजिष्यते' इत्यच् | सन्निधानात्तारागणमध्यगतः । तारागणैरिति सहयोगे समासान्तः । एवमष्टभूमा: । सप्तभूमादिशब्देन | तृतीया । ज्योत्स्रावितानेन लोकं वितत्य व्यांप्य । तादृशाः प्रासादविशेषा उच्यन्ते । यद्वा प्रासादैरिति |उत्तिष्ठते स्म । * उदोनूध्र्वकर्मणि आविभेवातेि । शेषः । तैरुपलक्षितां ।। ५२-५४ । विषण्णः हृष्ट-|इत्यात्मनेपदं ।। ५७-५८ । इति श्रीगोविन्दराजवि श्चेति । अचिन्त्या दुष्प्रवेशेति च विषण्णः । यतोदुः |रचिते श्रीमद्रामायणभूषणे श्रृङ्गारतिलकाख्याने कारा अतो विस्मयनीयतया हृष्टः ॥ ५५ ॥ स इति |सुन्दरकाण्डव्याख्याने द्वितीयः सर्गः ।। २ ।। पूर्वेश्लोकेनायमेकान्वयः । सुधाधवलनिम्रोन्नतविमा नाकारभवनमालिनीमित्यर्थः ।। ५६ । इदानीं | लम्बे लम्बाख्ये। लम्बशिखरेलम्बगिरिशिखरे इतेि रामानु० सपाण्डुरेत्यस्यदृष्टति पूर्वेणसंबन्धः । पाण्डुरोद्विद्धविमानमालिनीं सुधाधौतोन्नतसप्तभूमगृहमालिनीं । “विमानोत्री देवयानेसप्तभूमेचसद्मनि” इतिवैजयन्ती ॥ ५६ ॥ ति० मध्यगतःखमध्यगतः । अनेकसहखेत्यनेनपूर्णखं । अनेकेल्यस्यैवसहखे नविवरणं । उत्तिष्ठते आर्षस्तङ् । ज्योत्स्रावितानेनलोकान्वितत्य आवार्यसम्यगवलोकनसाधनतयाअस्यहनूमतःसाचिव्यंसाहा कुर्वन्निव ॥ ति० ननुखमध्यगतस्यप्रदोषेउदयोष्टम्यांनतदापूर्णखं । पूर्णस्यतुनखमध्यगतस्योदयइतिचेन्न । शुलैकादश्यांखमध्य मीपगतखेनमध्यगतत्वोपचारात् । पूर्णखंचवपूर्णकल्पत्वेनव्यवहृतं । यद्वानेकन्यूनाः सहस्ररश्मयोयस्येतिमध्यमपदलोपितत्पुरुषग बहुव्रीहिः । अतएवरात्रिशेषेहनूमल्यशोकवनिकास्थसीतासविधेरावणस्यागमनकालेदीपिकावर्णनंकृतं । तेनहितदाचन्द्रास्तानु नं । साचेयंमार्गशीर्षस्य । फाल्गुनेलङ्कांप्रविष्टायाःसीताया “वर्ततेदशमोमासोद्वौतुशेषौष्ठवङ्गम' इतिहनूमन्तंप्रतिवचनात् । रणदिनएवचसीतायालङ्काप्रवेशनंरामभयादितिस्पष्टमेव । रामानु० सागरमैनाकदिवाकरादिवचन्द्रोपिसाचिव्यंकुर्वन्प्रादुरभूदित्य वगम्यते ॥ ५७ ॥ इतिद्वितीयःसर्गः ॥ २ ॥ रामानु० पूर्वसगॉक्तलङ्काप्रवेशोपक्रमंविस्तरेणाह । सलंबशिखरइत्यादिना । सः सागराशतरणेनप्रसिद्धः । महासत्वःसमुद्र [ पा० ] १ ड. झ. ट. ः शुशुभिरे. २ घ. भवनान्यपि. ३ ड. छ. ज. झ. ट. पाण्डराविद्ध. ४ झ, ट. सुपालितां. दुरासदां. ५ ङ,-ट, लोकानुत्तिष्ठते. ६ क.-ट, कपिप्रवीरः

  • श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ।

[ सुन्दरकाण्डम् ५ निशि लङ्कां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः ।। रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम् ॥ २ ॥ शारदाम्बुधरप्रख्यैर्भवनैरुपशोभिताम् । सागरोपमनिघषां सागरानिलसेविताम् ॥ ३ ॥ सुपुष्टबलसंघुष्टां यथैव विटपावतीम् ।। चारुतोरणनिर्दूहां पाण्डुरद्वारतोरणाम् ।। ४ ।। भुजगाचरितां गुप्तां शुभां भोगवतीमिव । तां सविद्युद्धनाकीर्णा ज्योतिर्मार्गनिषेविताम् ।। ५ ।। मैन्दमारुतसंचारां यथेन्द्रस्यामरावतीम् । शातकुम्भेन महता प्राकारेणाभिसंवृताम् ।। ६ ।। किङ्किणीजालघोषाभिः पताकाभिरलङ्कताम् । आसाद्य सहसा हृष्टः प्राकारमभिपेदिवान् ।। ७ ।। विस्मयाविष्टहृदयः पुरीमालोक्य सर्वतः ॥ ८ ॥ जाम्बूनदमयैद्वौरैवैडूर्यक्रुतवेदिकैः ॥ वज्रस्फटिकमुक्ताभिर्मणिकुट्टिमभूषितैः ॥ तप्तहाटकनिहै राजतामलपाण्डुरैः ॥ ९ ॥ वैडूर्यकृतसोपानैः स्फाटिकान्तरपांसुभिः ॥ चारुसंजवनोपेतैः खमिवोत्पतितैः शुभैः ॥ १० ॥ क्रौञ्चबर्हिणसंघुटै राजहंसनिषेवितैः ॥ तूर्याभरणनिघोषैः सर्वतः प्रैतिनादिताम् ॥ ११ ॥ वखोकसाराप्रतिमां तै वीक्ष्य नगरीं ततः ।। खैमिवोत्पतितुं कामां जहर्ष हनुमान्कपिः ॥.१२ ।। तां समीक्ष्य पुरीं रम्यां राक्षसाधिपतेः शुभाम्। अनुत्तमामृद्धियुतां चिन्तयामास'वीर्यवान् ॥१३॥ नेयमन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात् ।। रक्षिता रावणबलैरुद्यतायुधधौरिभिः ॥ १४ ॥ कुमुदाङ्गदयोर्वापि सुषेणस्य महाकपेः ॥ प्रसिद्धेयं भवेद्भमिमैन्दद्विविदयोरपि ॥ १५ ॥ चाहुः । यद्वा लम्बे लम्बमान इव स्थिते । लम्बशिखरे | स्फटिकमुक्ताभिरित्यत्रापि कृतवेदिकैरिति संबध्यते । त्रिकूटशिखरे । सत्त्वं व्यवसायं । धैर्यमिति यावत् । | राजतामलपाण्डुरैः अवयवैः ॥९॥ स्फाटिकान्तरपां विवेश प्राप ।। १-३ । विटपावतीं अलकां । निर्दूहो |सुभिः स्फटिकमयाङ्गणपांसुभिः । संजवनं चतुश्शालं मत्तवारणः । पाण्डुरद्वारतोरणां पाण्डुरे द्वारतोरणे |।। १०-११ । वस्वोकसारा अलका । यद्वा वस्खी यस्यास्ता ॥४-७l॥ विस्मयाविष्टहृदयः । अभूदिति | कसारा पूर्वदिगवस्थिताशक्रपुरी । * वस्वोकसारां शेषः ॥ ८ ॥ पुनर्हर्षहेतूनाह-जाम्बूनदमयैरित्यादि -| शक्रस्य पूर्वस्यां दिशि वै पुरी ” इतिपुराणवचनात् ना। जाम्बूनदमयैर्द्धरैरित्यादौसहयोगे तृतीया। वज्र - | ।। १२-१४ । प्रसिद्धेयमिति । इयं लङ्का विदिता लङ्कनादावप्रतिहतशक्तिः । हनुमानूलंबेलंबमानाकारे । लंबतोयदसंनिभेलंबशिखरे लंबपर्वतशिखरे । मेधावीतत्कालोचि व्यविषयप्रज्ञायुक्तःसन् । सखमास्थाय लङ्काप्राप्तिमात्रोपयुक्तलङ्कनशक्तिमास्थायनिशिविवेशेतिसंबन्धः ॥ ति० लंबशिखरेउ शिखरेलंबेलंबाख्यपर्वते ॥ १-२ ॥ रामानु० सागरोपमनिघोषांसागरनिघोषोपमनिघषां । विटपावतींअलकां । ‘क्षयःपु ण्यजनानांस्यादलकाविटपावती' इतिवचनात् । तोरणस्यनिर्दूहःतोरणनिर्दूहः । चारुतोरणनिर्दूहोयस्यास्तां । प्राकारशब्देनप्राक रसमीपोलक्ष्यते । ' अद्वारेणमहाबाहुःप्राकारमभिपुषुवे ' इत्युपरिवक्ष्यमाणत्वात् ॥ २-८ ॥ ति० चण्डमारुतानांपरिवहाद नांशब्दोयस्यांतादृशीं अमरावतीमिवस्थितां । अत्रामराःसन्यस्यामित्यमरावतीयौः । असंज्ञायामपि 'मतौबह्मचः' इत्यार्षोंदीर्घः }} नविहेन्द्रपुर्यमरावती । उक्तलक्षणाभावात् । लङ्कायाउक्तसादृश्यंचसालङ्कारराक्षसवत्वाद्वलवद्धोषबाहुल्याचेतिकतकः । शि अमरावतीयथा संपत्त्याइन्द्रपुरीसदृशीं ॥ ६ ॥ शि० अन्येन रामभिन्नेनजनेन । बलात्पराक्रमातधर्षयितुंनशक्या ॥ १४ ॥ रामानु० प्रसिद्धा दुष्प्रवेशखेनप्रसिद्धाइयंनगरीकुमुदाङ्गदयोःमहाकपेःसुषेणस्यापिमैन्दद्विविदयोरपिभूमि:विषयोभवेत् । ति० [ पा० 1 १ च. छ. ज. पाठेषु. सुपुष्टबलसंघुष्टामित्यर्धस्यस्थाने. सुपुष्टबलसंघुष्टांगुप्तांरक्षोगणैर्भूशं । वखोकसारप्रतिमांय विटपावतीं । इत्येकःश्लोकोदृश्यते. ड. झ. सुपुष्टबलसंपुष्टां. ग. सुदुर्गाराक्षसैर्गुप्तां. क. सुपुष्पफलसंयुक्तां. २ ज. पाण्डुरध्वजत रणां. ३ च. छ. अ. गुहां . ४ ग. ड.-ट. ज्योतिर्गण. ५ ख. ग. डः –ट. चण्डमारुतनिर्हदां. ६ क. ड. झ. अ. ट यथाचाप्यमरावतीं. ७ अ. कृततोरणैः. ८ ख. ड. झ. अ. ट. मणिस्फटिक. . ग. च. छ. ज. यथावदमरावतीं ९ क. च. छ। ज. कुट्टिमवेदिकैः. १० ड. झ. ट. परिनादितां. ११ क. ग.-ट. समीक्ष्य. १२ क. ख. ड. छ. ट. खमिवोत्पतितांलङ्कां १३ क. ख. ड. झ. अ. ट, लङ्कां. १४ क. ड. झ. अ. ट. मृद्धिमतीं. च. छ. ज. मृद्धियुक्तां. १५ क. वानरः. १६ ड. झ ट. पाणिभिः, १७ क. ख. महात्मन श्रीमद्रोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । विवस्वतस्तनूजस्य हरेश्च कुशपर्वणः ॥ ऋक्षस्य केतुमालंस्य मम चैव गतिर्भवेत् ।। १६ ॥ समीक्ष्य तु महाबाहू राघवस्य पराक्रमम् ।। लक्ष्मणस्य च विक्रान्तमभवत्प्रीतिमान्कपिः ॥ १७ ॥ तां रलवसनोपेतां गोष्ठागारैरावतंसकाम् । यत्रागारस्तनीमृद्धां प्रमदामिव भूषिताम् ॥ १८ ॥ तां नष्टतिमिरां दीप्तर्भास्वरैश्च मैहागृहैः ॥ नगरी राक्षसेन्द्रस्य ददर्श स महाकपिः ।। १९ ।। अथ सा हरिशार्दूलं प्रविशन्तं महाबलम् । नगरी खेन रूपेण ददर्श पवनात्मजम् ॥ २० ॥ सा तं हरिवरं दृष्टा लङ्का रावणपालिता ।। स्वयमेवोत्थिता तत्र विकृताननदर्शना ।। २१ ॥ पुरस्तात्कपिवर्यस्य वायुसूनोरतिष्ठत । मुञ्चमाना महानादमब्रवीत्पवनात्मजम् ।। २२ ।। कस्त्वं केन च कार्येण इह प्राप्तो चनालय । कथयखेह यत्तत्वं यावत्प्राणा धरन्ति ते ॥ २३ ॥ नै शक्यं खल्वियं लङ्का प्रवेष्टुं वानर त्वया ।। रक्षिता रावणबलैरभिगुप्ता समन्ततः ॥ २४ ॥ अथ तामब्रवीद्वीरो हनुमानग्रतः स्थिताम् । कथयिष्यामि ते' तत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥२५॥ का त्वं विरूपनयना पुरद्वैौरेऽवतिष्ठसि । किमर्थं चापि मां रुंद्वा निर्भत्र्सयसि दौरुणा ॥ २६ ॥ हनुमद्वचनं श्रुत्वा लङ्का सा कामरूपिणी । उवाच वचनं क्रुद्धा परुषं पवनात्मजम् ॥ २७ ॥ अहं राक्षसराजस्य रावणस्य महात्मनः ॥ आज्ञाप्रतीक्षा दुर्धर्षा रक्षामि नगरीमिमाम् ॥ २८ ॥ न शैक्या मामवज्ञाय प्रवेष्टुं नैगरी त्वया । अद्य श्रेणैः परित्यक्तः स्वप्स्यसे निहतो मया ॥२९॥ भवेत् ।। १५ । गतिस्तु सुग्रीवस्य कुशपर्वणः केतुमा- |१७ ॥ तां रत्रेत्यत्र द्दशेत्यपकृष्यते । नलेवकं वाक्यं लस्य मम चैव भवेत् । पूर्व नीलादीनामेव गतिरुक्ता । श्लोकद्वयं तच्छब्दद्वयप्रयोगात्प्रथमे श्लोके स्रीसाम्यो अत्र त्वन्येषामित्युक्तिश्चिन्ताप्रकारविशेष ।। १६– |चेक्तश्च ।। १८-२३ । अभिगुप्ता समावृतेत्यर्थ । `. प्रसिद्धाप्रकर्षेण सिद्धगतिका ॥ १५ ॥ रामानु० अत्रइयमित्यनुषज्यते । गतिः विषयः भवेत् । ममचे पश्चानिर्देशेनसर्वोत्तरेणापिहनुमताखस्यनैच्यमनुसंहितमित्यवगम्यते ॥ ति० कुशपर्वणइति । कुशपर्वसदृशलोमवतइत्यर्थकमृ क्षु यशेिषणं । अतिदीर्घकठोरलोमावृतखात्कपिमुख्यस्येतिविशेषणंच । तस्यैवममचैवगतिः अस्यामितिशेष ॥ १६ ॥ रामानु० न्तंविक्रमं । भावेनिष्ठा । प्रीतिमानभवत् । रामलक्ष्मणाभ्यामनायासेनजेतुंशक्येतिमलाप्रीतिमानभूदित्यर्थः । स० सर्वेषामेषां ा रामावलंबेनेयंजेतुंनशक्येतत्प्रसंगात्स्मारितंरामलक्ष्मणयोर्विक्रमंस्मृत्वातुतोषेल्याह-समीक्ष्येति ॥ १७ ॥ रामानु० तामि ति । अत्रदशैत्यपकृष्यते । यद्वाएकस्यतच्छब्दस्यप्रसिद्धिपरखेनश्लोकद्वयमेकंवाक्यं । ति० रत्रवसनोपेतां रन्नप्राकारवाससंच । गोष्ठान्यगाराणिचावतंसोयस्यास्तां । गोष्टंगोशाला । इदंवाजिशालादेरप्युपलक्षणं । यन्त्राणिप्राकारोपरिस्थापितानिक्षेपण्यादीनि । हस्तनीं ॥ १८ ॥ ति० तांप्रसिद्धांलङ्कांभाखरैश्चमहाग्रहैः । चाचन्द्रकिरणैः ॥ १९ ॥ रामानु० खेनरूपेणअधिदेवतारूपेण ॥ रामानु० अतिष्ठततस्मैखात्मानंप्रदर्शितवती । * प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च ' इत्यात्मनेपदं ॥ ॥ रामानु २२ तवप्राणाःयावद्धरन्तिभ्रियन्तेतावत्यत्तत्वं तत्कथयखकथय । “धृङ्अवसाने' विकरणादिप्रत्यय आर्षः । यावत्प्राणान्हरामिते वापाठः ॥ २३ ॥ रामानु० नशक्यमिति । लिङ्गसामान्येनपुंसकं । तथाचोक्तं भगवताभाष्यकारेण-* श्वमांसेनापिशक्यं क्षु पहन्तुंइति । रावणबलैःसमन्ततःअभिगुप्तासमन्ततःसंवृता । अतएवरक्षिता । शि० किंच अभितःचतुर्दिक्षुगुप्ताः राक्षसवि जा तीयनिरीक्षणार्थमलक्ष्यरूपेणस्थिताराक्षसायस्यास्सा ॥ स० खांहत्वाऽन्तर्गच्छेयमित्याशापितवमास्लिखतिवाह-अभिगुप्तति । अ अन्तत:मृत्योस्सकाशादभिगुप्ता आसंअस्मि । अतोनखयावध्या ॥ ॥ ति० अथतयापृष्टोहनुमांस्तांप्रतित्प्रश्नोत्तरकथनं २४ ज्ञायसुरसावदेषापूज्यावासिंहिकाचद्वध्यावेतिनिर्णेतुंष्टच्छति-काखमिति ॥ २६ ॥ रामानु० आज्ञाप्रतीक्षा आज्ञानुवर्तिनी [ पा० ] १ ङ. झ. अ. ट. कपिमुख्यस्य. २ ड.-ज. अ. ट. समीक्ष्यच. ३ ड. झ. अ. ट महाबाहोः. ४ च. छ. ज. लक णस्यापि. ५ ड. झ. ज्य, ट. रावतंसिकां. ६ ख. ड. झ. अ. ट. दीपैः. च. छ. ज. दीप्तांभाखरैः. क. दी सैर्भाखरैर्भवनैः

. ७ झ. महाग्रहैः. ८ ड .-ज. सद्दर्श. क. घ. ददर्शहनुमान्कपिः. ९ ङ. झ. ज. ट. महाकपिं. १० क .-ट. पुरस्ता

स्यवीरस्य. ११ क .-ड, नशक्या. ज. अशक्यं. १२ ड. अ.ट. यत्तत्वं. क. तत्त्वेन. झ. तत्तखं, १३ क -ट. द्वारेऽवतिष्ठसे . ४ क. ख. च. छ. ज. कुद्धा. ड. ज. ट. क्रोधान्निर्भत्र्सयसि . १५ क. ड.-ट. दारुणे . १६ क. ग. डः -अ. शक्यं, १७ ड्र. अ, ट. नगरीमिमां. क, वानरखया. १८ च. छ, ज. प्राणान्परित्यज्य २४ अहं हि नगरी लङ्का खयमेव पुवंगम ॥ सर्वतः परिरक्षामि खेतैत्ते कथितं मया ।। ३० । लङ्काया वचनं श्रुत्वा हँनुमान्मारुतात्मजः येलवान्स हरिश्रेष्ठः स्थेितः शैल इवापरः ॥ ३१ ॥ स तां स्त्रीरूपविकृतां दृष्टा वानरपुङ्गवः । आबभाषेऽथ मेधावी सत्त्ववान्वगर्षभः ॥ ३२ ॥ द्रक्ष्यामि नगरीं लङ्कां साट्टप्राकारतोरणाम् ॥ [निर्विशङ्कमिमं लोकं पश्यन्त्यास्तव सांप्रतम्] ।। इत्यर्थमिह संप्राप्तः परं कौतूहलं हि मे ।। ३३ वनान्युपवनानीह लङ्कायाः काननानि च । सर्वतो गृहमुख्यानि द्रष्टुमागमनं हि मे ॥ ३४ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लङ्का सा कामरूपिणी । भूय एव पुनर्वोक्यं बभाषे परुषाक्षरम् ।। ३५ मामनिर्जित्य दुर्बुद्धे राक्षसेश्वरपालिताम् ॥ न शक्यमैद्य ते द्रष्टुं पुरीयं वानराधम ॥ ३६ ततः स कैपिशार्दूलस्तामुवाच निशाचरीम् ।। दृष्टा पुरीमिमां भद्रे पुनर्यास्ये यथागतम् ॥ ३७ ॥ ततः कृत्वा महानादं सा वै लङ्का भयावहम् ॥ तलेन वानरश्रेष्ठं ताडयामास वेगिता ।। ३८ । ततः स कैपिशार्दूलो लङ्कया ताडितो भृशम्। ननाद सुमहानादं "वीर्यवान्पवनात्मजः ।। ३९ ततः संवर्तयामास वामहस्तस्य सोडुलीः ॥ मुष्टिनाऽभिजघानैनां हनुमान्क्रोधमूच्छितः ॥ ४० ॥ स्त्री चेति मन्यमानेन नातिक्रोधस्खयं कृत: ।। ४१ । सा तु तेन प्रहारेण विह्वलाङ्गी निशाचरी । पपात सहसा भूमौ विकृताननदर्शना ।। ४२ । ततस्तु हनुमान्प्राज्ञस्तां दृष्टा विनिपातिताम्। कृपां चकार तेजस्वी मन्यमानः "त्रियं तु ताम् ॥४३ ततो वै भृशसंविग्रा लङ्का सा गद्दाक्षरम् ॥ उवाच गर्वितं वाक्यं हनुमन्तं एवङ्गमम् ॥ ४४ । प्रसीद सुमहाबाहो त्रायख हरिसत्तम ।। समये सौम्य तिष्ठन्ति सत्त्ववन्तो महाबलाः ।। ४५ ।। अहं तु नगरी लङ्का स्वयमेव युवङ्गम । निर्जिताऽहं त्वया वीर विक्रमेण महाबल ।। ४६ । इदं तु तैथ्यं ३णु वै बुवन्त्या मे हरीश्वर ।। खैयंभुवा पुरा दत्तं वरदानं यथा मम ।। ४७ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । अतो न रक्षितेत्यनेन पुनरुक्तिः'।। २४-३३ ४८ [ सुन्दरकाण्डम् ५ ॥ ३४ ॥ भूयः अतिशैयेन ३७ वेगिता संजातवेगा ३८-३९ ॥ ३५ ॥ शक्यमित्येतद्व्ययं । तदाह कालिदास संवर्तयामास संकोचयामास ४०- ४४ ।। शक्यमरविन्दसुरभिः कणवाही मालिनीतरङ्गा स्थाया णाम्। अझैरनङ्गतप्रैरविरलमालिङ्गितुं पवनः ? इति ४५ । अहं त्वित्यर्ध भिन्ने वाक्यं । एकवाक्यत्वे १७ ग पुरीरूपं वस्तु शक्यमिति शक्यपुर्योस्साम २८ । रामानु० खयमेवसर्वतःसर्वपरिरक्षामीतिसंबन्ध ३० ॥ रामानु० इत्यर्थएतदर्थे ॥ ३३ स० वानराधमे संबोधितेनापि भद्रेइतिसंबोधनं समर्थनसता कार्यतएवप्रतीकारःकायों नवाचेतिदर्शयितुं ॥ ३ ७ ॥ स० क्रोधःमूर्छिछतः मध्य वस्थांप्राप्तोयस्मिन् । अनुद्रिक्तइतियावत् । एवंचेदेवपूर्वोत्तरग्रन्थखारयंभवति ॥ ४० स० कृपांचकार पुनर्नतताड स० सत्खवन्तः निश्चयवन्तः । “ सखमात्मखेव्यवसायेच ' इतिविश्व ४५ [पा०] १ ड. नगरीलङ्कां. २ ड. छ ट. अतस्ते. ३ च. छ. ज. हनुमान्पवनात्मजः. घ. हनुमान्कपिकुञ्जरः.४ वीर्यवान्स. ५ घ. िस्थतोगििररिवा.६ घ. वीर्यवानू७ इदमधै. क. ग. च. छ. ज. . पाठेषुदृश्यते. क. िनर्विशङ्कमिमांल गएतदर्थ९ . भृशमेवपुनःख. गभूयएवहिसावाक्यं. १० ड. न. ट. शक्याह्यद्य. ११ड-ट. हिरशार्दूल झ. आ. ट. भयंकरं. क. च. छ. ज. भयानकं १३ व.-ट. हरिशार्दूलो १४ ड. झ. अ. ट. वीर्यवान्मारुतात्मज व. छ. ज. वीर्यवंान्ठवगर्षभ १५ ड. झ. अ. न्वीरस्तां. १६ ख. च. ज.-ट. त्रियंच. ड. त्रियंकपिः. ग. त्रियंखिमां १८ ग. ड. छ.-ट. इदंच २० ग• ड. छ. झ. अ. ट. शृणुमेबुवन्त्यावै २९१ क• ग। खयस्खयभुवादत्तं ४४ सर्गः ४] } श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । यदा त्वां वानरः कश्चिद्विक्रमाद्वशमानयेत् । तदा त्वया हि विज्ञेयं रक्षसां भयमागतम् ।। ४८ ।। स हि मे समयस्सौम्य प्राप्तोऽद्य तव दर्शनात् ॥खयंभूविहितस्सत्यो न तस्यास्ति व्यतिक्रमः ॥ ४९ ॥ सीतानिमित्तं राज्ञस्तु रावणस्य दुरात्मनः ।। राक्षसां चैव सर्वेषां विनाशः समुपागतः ॥ ५० ॥ तत्प्रविश्य हरिश्रेष्ठ पुरीं रावणपालिताम् । विधत्स्व सर्वकार्याणि यानि यानीह वाञ्छसि ॥५१॥ प्रविश्य शापोपहतां हरीश्वरः शुभां पुरीं राक्षसमुख्यपालिताम् ।। यदृच्छया त्वं जनकात्मजां सतीं विमार्गे सर्वत्र गतो यथासुखम् ।। ५२ ।। इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥ चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ वामपादनिक्षेपपूर्वकमद्वारेणलङ्कांप्रविष्टवताहनुमता नगरान्तर्नानागीतवादित्रश्रवणेनसह विचित्रतरगृहाणां नानावि धायुधाकारधारिरावणमूलबलादीनांचावलोकनं ॥ १ ॥ स निर्जित्य पुरीं श्रेष्ठां लङ्कां तां कामरूपिणीम् ॥ विक्रमेण महातेजा हनुमान्कंपिसत्तमः । अद्वारेण मैहाबाहुः प्राकारमभिपुषुवे ।। १ ।। [निशि लङ्कां महासत्वो विवेश कपिकुञ्जरः ] । प्रविश्य नगरीं लङ्कां कपिराजहितंकरः । चक्रेऽथ पादं सव्यं च शैत्रूणां स तु मूर्धनि ॥ २ ॥ प्रविष्टः सत्वसंपन्नो निशायां मारुतात्मजः । स महापथमास्थाय मुक्तापुष्पविराजितम् ॥ ३ ॥ दुईशब्द्य पुनरुक्तिः ।। ४६-४७ ॥ वरदानस्वरूपमाह | विन्दराजविरचिते श्रीमद्रामायणभूषणे श्रृङ्गारतिल यदिति । अत्र रावणस्य दिग्विजये नन्दुिकेश्वरादि- | काख्याने सुन्दरकाण्डव्याख्याने तृतीयः सर्गः ॥३ ॥ [ः सद्यो विनाशशापे दत्ते सा ब्रह्माणं त्वा प्रार्थयामास । विनाशो मे माभूदिति । स च | अद्वारेणेत्यनेन लङ्कापरिभवो राक्षसैर्न ज्ञातुं शक्य यै वरमदात् । तव सद्यो विनाशो न भविष्यति । |इति द्योत्यते ।। १ । चक्र इति । शत्रुदेशप्रवेशे प्रथमं दा तु वानरस्त्वामभिभविष्यति तदा तु विनाशो | सव्यपादः कार्यः स तु शत्रोर्मुनि कृतो भवेदिति विष्यतीति कथोन्नीयते ॥४८-५१॥ शापो नन्दि- | राजशास्त्रं । अनेन प्रथमं सव्यं पादं लङ्कायां कृतवा दिकृत: । यदृच्छयेत्यस्य गत इति संबन्धः । | नित्यर्थः सिद्धः । तदाह बृहस्पतिः * प्रयाणकाले च दृच्छयाऽत्र प्राप्तस्त्वमित्यर्थः ।। ५२ ॥ इति श्रीगो- गृहप्रवेशे विवाहकालेपि च दक्षिणाङ्किम् । कृत्वाग्रतः ० रावणाधिक्षेपक्षुभितनन्दिकेश्वरशापात्सद्यःप्राप्तोपिविनाश खयंभूवरप्रसादाद्वानरास्कन्दनपर्यन्तं प्रतिबंद्धइति कथात्राः त्ररावणान्तःपुरपर्यन्तं यथासुखंगतःसन् सतीं अप्रच्युतपातित्रत्यांजानकींविमार्ग अन्वेषय । अनेनचवचनेन सीताऽकल्मषा पुरेवर्ततइत्युपदिष्टम् ॥ ५२ ॥ इंतितृतीयः सर्गः ॥ ३ रामानु० “ग्रामंवानगरंवापिपत्तनंवापरस्यहि। विशेषात्समयेसौम्यनद्वारेणविशेनृपः” इत्युक्तप्रकारेणअद्वारेणप्रविष्टवान् ॥१॥ ० कपिराजहितंकरः कपीश्वरसुग्रीवायहितकारीत्यर्थः । हेितशब्दोपपदात्करोतेः खश्विधायकाभावेपिप्रामाणिकप्रयोगानुसारे तस्योह्यखात् । अतएवकाशिकायां भगंदरइतिरूपसिद्धये ‘भगेचदारेः' इत्युक्तं ॥२॥ रामानु० महापथं आस्थाय गम्यत्वेना [ पा०] १ क ट. पुरींशुभां. २ च. छ. ज. राक्षसराज. ३ क. ग. तां. ४ घ. ड. झ. ज. ट. लङ्कांश्रेष्ठां. ५ छ ट. न्कपिकुञ्जरः. क. न्मारुतात्मजः. ६ झ. अ. ट. महावीर्यः. ड. महाकायः. ७ ज. प्राकारंचसपुषुवे. ग. ड.-झ. ट. प्रा कारमवपुष्ठवे.८ ङ.-ट. पाठेष्विदमर्धदृश्यते. ९ छ. ज. चक्रेच. १० क. शत्रूणामपि. ११ क. घ. ड. झ. अ. ट. मुक्तपुष्प वा, रा. १५२ २६ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सेवितां राक्षसैभमैर्बलिभिः शस्रपाणिभिः ] ॥ ततस्तु तां पुरीं लङ्कां रम्यामभिययौ कपिः॥४॥ हसितोत्कृष्टनिनदैस्तूर्यघोषपुरस्सरैः । वज्राङ्कशनिकाशैश्च वज्रजालविभूषितैः । गृहमेधैः पुरी रम्या बभासे द्यौरिवाम्बुदैः ।। ५ ।। प्रजज्वाल तेंदा लङ्का रक्षोगणगृहैः शुभैः ॥ ६ ॥ सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः । वर्धमानगृहैश्चापि सर्वतः सुविभूषिता । गृहमुख्यैः पुरी रम्या बभासे द्यौरिवाम्बुदैः ॥ ७ ॥ तां चित्रमाल्याभरणां कपिराजहितंकरः । । रौघवार्थे चरञ्श्रीमान्ददर्श च ननन्द च ॥ ८ ॥ भवनाद्भवनं गच्छन्ददर्श पवनात्मजः ॥ विविधाकृतिरूपाणि भवनानि ततस्ततः ॥ ९ ॥ शुश्राव मधुरं गीतं त्रिस्थानखरभूषितम् ॥ स्त्रीणां मेदसमृद्धानां दिवि चाप्सरसामिव ॥ १० ॥ शुश्रावं काञ्चीनिनदं नूपुराणां च निखनम् ॥ सोपाननिनदांश्चैव भवनेषु महात्मनाम् ।। आस्फोटितनिनादांश्च क्ष्वेलितांश्च ततस्ततः ।। ११ ।। शुश्राव जपतां तत्र मन्त्रात्रक्षोगृहेषु वै ॥ १२ ॥ खाध्यायनिरतांश्चैव यातुधानान्ददर्श सः ॥ रावणस्तवसंयुक्तान्गर्जतो राक्षसानपि ।। १३ । राजमार्ग समावृत्य स्थितं रक्षोबलं महत् ।। ददर्श मध्यमे गुल्मे रौक्वणस्य चरान्बहून् ।। १४ ।। दीक्षिताञ्जटिलान्मुण्डान्गोर्जिनैाम्बरधारिणः ।। दर्भमुष्टिप्रहरणानग्कुिण्डायुधांस्तथा ।। १५ ।। शत्रुपुरप्रवेशे वामं निद्ध्याचुरणं नृपालः' इति | न्ते ॥ ७-९ । त्रिस्थानखरभूषितं त्रिस्थानेषु उर ॥ २-४ ॥ तूर्यघोषपुरस्सरैः हसितोत्कृष्टनिनदैः | कण्ठशिरस्सु भवैः स्खरैर्भूषितं । ते चमल्द्रमध्यताराः हसितानामुत्कृष्टस्खरैः युक्तत्यर्थः । वज्राङ्कशनिकाशैः |॥ १० ॥ सोपाननिदांश्च मणिहेमकृतानां सोपा वज्रमङ्कशो यस्य सः वन्नाङ्कशः ऐरावतः ततुल्यैः |नानां नूपुरादिताडनेन ये निनादाः संभवन्तेि तान् तद्वच्छुधैरित्यर्थः । वन्नाङ्कशतुल्यसंस्थानैर्वा । वज्र-| आस्फोटितनिनादान् व्यत्यस्तकरतलाभ्यां भुजाग्रा जालविभूषितैः वज्रो रत्रविशेषः । गृहमेधैः गृहश्रेधैः । स्फालनशब्दान् । क्ष्वेलितान् सिंहनादान् ।। ११ ।

  • उपमितं व्याघ्रादिभिः-' इत्युपमितसमासः |मत्रान् ऋग्वेदादीन् ।। १२ । स्वाध्यायनिरताधि

।। ५- ६ । पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः पद्मस्वस्तिकना- । ब्रह्मभागपाठनिरतान् ।। १३ । मध्यमे गुल्मे नः । मभ्यां संस्थानविशेषाभ्यां संस्थितै : । वर्धमानगृहैः मध्यस्थितसैन्यसमाजे । चरान् खजनवृत्तान्तजिज्ञ वर्धमाननाम्रा संस्थानेन संस्थितैः गृहैः । तलक्षणानि | सया प्रधानप्रेरितान् प्रणिधीन् ॥ १४ । गोजिन वराहमिहिरसंहितायांव्यक्तानि िवस्तरभयान्न िलख्य- । म्बरधारिण: वृषभचर्मरूपवस्रधारिणः । दर्भमुष्टि वलंब्यप्रविष्टइतिसंबन्धः ॥ ३ ॥ रामानु० हसितोदुष्टनिनदैः हसितोचध्वनिभिः । गृहमुख्यैरितिपाठः ॥५॥ ति० खस्तिकाख्यगृह आकृत्याचतुरश्राः । “ चतुश्शालाचतुर्द्धरासर्वतोभद्रसंज्ञिता । पश्चिमद्वाररहितामध्यावर्ताहयानना । दक्षिणद्वाररहितावधेमा धनप्रदा । प्राग्द्वारहिता खस्तिकाख्यापुत्रधनप्रदा ? इत्युक्तः पद्मखस्तिकवर्धमानाख्यगृहाः प्रभुगृहभेदाइत्यर्थः ॥ ७ ॥ ति दीक्षितजटिलमुण्डाः गृहिवनियतयः । गोजिनंगवाजिनं तद्वाससः । अंबरवाससः विवाससः । ननुलङ्कायाभारतखण्डाः॥ हिर्भावेनकर्मभूमिखाभावात्कथतत्ररक्षसांदीक्षितखमितिचेन्न । नित्यकर्मखन्यदेशेष्यधिकारात् । रावणादेस्तपोमाहात्म्यात्तत्रकाम्यू० कर्मसिद्धिरपीत्यन्यत् । ‘यथावटुरमेन्द्रमेवसोममाजहे' इत्यादिशतपथोक्तरीत्या । एतेनदेवानामीषद्विकृतानपियज्ञान्दर्शयतीति भाष्यरीत्याचाङ्गवैकल्येप्यनुष्ठितात्कर्मणोवृत्रोत्पत्तिरूपकामनासिद्धिस्तथाप्रकृतेदेशरूपाङ्गवैकल्येपितत्सिद्धिः । रक्षसामपिदेवयो। [ पा०] १ इदमधे क. च. छ. ज. पाठेषु. २ ड. छ.-ट. पुरस्कृतैः. ३ क. ग. घ. गृहमुख्यैः. ४ ख. पुरी.५ ख. घ.- ट. विभूषितै. ६ क. घ. च. छ. ज. अ. भूयो ज. आ. ट. रुचिरं ९ ङ.-झ. ट. मदनविद्धानां . १० क. ख. ग. ड.-ज. ठा. ट. रक्षोगणं. ११ क. ख. ग. ड.-ट. राक्षसस्य. १२ च. छ .] झ. जिनांबरवाससः. १३ ख. स्तदा। [ सुन्दरकाण्डम्.५ ७ ख. ड.-ज. अ. ट. राघवाथ. ८ ड । । सर्गः ४ ] श्रीमद्रोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । २७ कूटमुद्रपाणींश्च दण्डायुधधरानपि ॥ एकाक्षानेकैकर्णश्च लैम्बोदरपयोधरान् ॥ १६ ॥ करालान्भुग्रवक्रांश्च विकटान्वामनांस्तथा ।। धन्विनः खङ्गिनचैव शतीमुसलायुधान् ।। १७॥ परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान् ॥ नातिस्थूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घतिहखकान् ॥ १८ ॥ नैतिगौरान्नातिकृष्णान्नातिकुब्जान्न वामनान् । विरूपान्बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः । ध्वजीन्पताकिनचैव ददर्श विविधायुधान् ॥ १९ ॥ शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिशाशनिधारिणः ॥ क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः ॥ २० ॥ स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान् ॥ नानावेषसमायुक्तान्यथाखैरगतान्बहून् ।। तीक्ष्णशशूलधरांचैव वन्निणश्च महाबलान् ॥ २१ ॥ शतसाहस्रमव्यग्रमारक्षं मध्यमं कपिः ।। रक्षोधिपतिनिर्दिष्टं ददशान्तःपुराग्रतः ।। २२ ।। स तदा तद्वहं दृष्टा महाहाटकतोरणम् ।। राक्षसेन्द्रस्य विख्यातमद्रिमूर्धेि प्रतिष्ठितम् ॥ २३ ॥ पुण्डरीकावतंसाभिः पैरिघाभिरलंकृतम् । प्राकारावृतमत्यन्तं ददर्श सं महाकपिः ॥ २४ ॥ त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादविनैदितम् । वाजिहेषिर्तसंघुष्टं नादितं भूषणैस्तदा ।। २५ ।। रथैर्यानैर्विमानैश्च तैथा हयगजैः शुभैः । वारणैश्च चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः ॥ २६ ॥ हरणान् । * यथा वत्रं हरेः पाणौ तथा विप्रकरे | वक्तव्ये ध्वजीनित्युक्तिश्च छन्दोभङ्गपरिहारायैव कुशः ? इतिस्मरणादिति भावः । अन्निकुण्डायुधान् | ।। १८-१९ । पट्टिशः तीक्ष्णधारो लोहदण्डः । जयाथे होमशीलान् ॥ १५ ॥ कूटमुद्रपाणीन् कूटो | “ पट्टिशोऽयोदीर्घदण्डस्तीक्ष्णधारः क्षुरोपमः ? इति नामायस्कारकूटसदृश आयुधविशेषः । “ कूटोस्री | निघण्टुः । क्षेपणी क्षेपणीयः ॥२०॥ वेषः अलङ्कारः । पुञ्जमायाद्रिश्श्रृङ्गायोघनवेश्मसु । छले बाणान्तरे | यथाखैरगतान् यथेष्टचारिण ।। २१ । शत दुलुम्भे भन्नश्रृङ्गवृषे तु ना ? इति शब्दरन्नाकरे । | सहस्रमेव शतसाहस्र खार्थे अण् । आरक्षं गुल्मं । मुद्ररो दुघण : । * मुद्रो दुघणो घनः ? इति वैज- | अन्तःपुराग्रतः अन्तर्नगराग्रत । रक्षोधिपतिनिर्दिष्टं न्ती ।। १६ । करालान् भीमान् । * करालो | मध्यमगुल्मभूतं रावणमूलबलं ददृशेत्यर्थः ॥ २२ ॥ न्तुरे तुङ्गे विशाले विकृतेऽपि च ” इति भागुरिः । | स तदेत्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयं ।। सः कपिः । तत् ग्रवझान् कुटिलवक्रान् । * आविद्धं कुटिलं भुझे | आरक्षं दृष्टा सः राक्षसेन्द्रस्य गृहं ददर्शयन्वयः । मरः । विकटान् विषमाङ्गान् । शतन्नी शतशङ्क- |क्रियाभेदात्तच्छब्दद्वयं ।। २३-२४ । त्रिविष्टपे गदा । “ अयःकण्टकसञ्छन्ना शतघ्री परिकी त्यादि । यानैः शिबिकादिभिः । विमानैः व्योम ता' इति वैजयन्ती । मुसलं आयसोरन्निप्रमा को दण्डः । “दृण्डो | यानेः । हयगजैरित्यत्र गजशब्दः द्विद्न्तगजपरः । मुसलं त्वायसो धार्योऽरन्निप्रमा कः ? इति शब्दरत्राकरे ॥ १७ ॥ परिध: दण्ड- | अतो न वारणैरित्यनेन पुनरुक्तिः । मृगपक्षिभिश्च शेषः । नातिदीघतिहखकानित्यत्र हकारोपरि | भूषितमित्यन्वयः। रक्षिभिर्यातुधानैर्गुप्तमिति संबन्धः। कारोचारणं वृत्तभङ्गपरिहाराय । एवं ध्वजिन इति | आविवेश जगाम । गृहप्रवेशस्य दूरे वक्ष्यमाणत्वात् ा तू ॥ १५ ॥ ती० द्वितीयस्तच्छब्दःप्रसिद्धिपरः ॥ २३-२४ ॥ ति० विचित्रवर्णादिमत्वाददुतखंहयानां । हयगजैः २५-२६ [ पा०] १ ड. झ. वर्णाश्च. २ ख. ड. झ. ट. चलदेकपयोधरान्. ग. च. छ. ज. ज. लंबकर्णपयोधरान्. क. चललं ३ अतिगौरान्महाकृष्णानतिकुब्जातिवामनान्. ४ ख. ग. घ. न्नातिकुब्जातिवामनान्. ५ क. च. छ. ज. ज पताकध्वजिनचैब. ख. ड. झ. ज. ट. ध्वजिनःपताकिनचैव. ग. खङ्गिनःपाशिनश्चैव. ६ च. महान्कपिः, ७ क. च. छ ग्विणस्खनु. ८ ख. ड.-ट. खैरचरान्. घ. खैरंगतान्. ९ क.ख.घ.-ट. परिघाभिःसमावृतं. १० ग. विभूषितं. ११ ड ट. संघुष्टमदुतैश्चहयैस्तथा. १२ च. छ. ज. अ भूषणखनैः. १३ च. छ, ज. अ. तथाद्धतहयै . २८ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम्, ९ भूषितं रुचिरद्वारं मतैश्च मृगपक्षिभिः ।। रक्षितं सुमहावीर्येयतुधानैः सहस्रशः ॥ राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश मेहाकपिः ॥ २७ ॥ सहेमजाम्बूनदचक्रवालं महाहंमुक्तामणिभूषितान्तम् । पराध्र्यकालागरुचैन्दनात्तं सः रावणान्तःपुरमाविवेश ।.२८ ।। इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥ सितकिरणे गगनाङ्कणमलकुर्वाणेनानावस्थाकारगुणकराक्षसस्त्रीपुरुषकुलमवलोकयतोऽनवलोकयतश्च सतींसीतां हनुम• तोदुःखोदयः ॥ १ ततः स मध्यं गतमंशुमन्तं ज्योत्स्रावितानं महदुद्धमन्तम् । ददर्श धीमान्दिवि भानुमन्तं गोष्ठ वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥ १ ॥ लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम् ॥ भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम् ॥ २ ॥ या भाति लक्ष्मीर्श्ववि मन्दरस्था तैथा प्रदोषेषु च सागरस्था ।। तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥ ३ ॥ हसो यथा राजतपञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः ।। वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थश्चन्द्रो विबभ्राज तथाऽम्बरस्थः ।। ४ ।। ।। २५-२७ ॥ हेम अन्यत्र जातं सुवर्ण । जाम्बू- | नवचनं नभोमध्यातीतत्वमाचष्ट । अंशुमन्तमिति - नदं जम्बूनद्यां जातं । चक्रवालं प्राकारमण्डलं । |चन्द्र एवोच्यते । भानुमत्तं दीप्तिमन्तं । वृषं श्वेतं. रावणान्तःपुरं रावणान्तर्नगारं ॥ २८ ॥ इति श्रीगो- | अस्मिन्सर्गे च्छेकानुप्रासः यमकं अर्थभेदाभा नतु विन्दराजविरचिते श्रीमद्रामायणभूषणे श्रृङ्गारतिल- | वात् । तदुक्तं काव्यप्रकाशे । “भिन्नार्थानां त्र्यादीनां काख्याने सुन्दरकाण्डव्याख्याने चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ | वर्णानां विवृत्तिर्यमक'मिति ॥ १ ॥ पापानि दुःखाि ॥ २ ॥ भुवि मन्द्रो लक्ष्मीवान् । प्रदोषेषु सागरः ततः स मध्यमित्यादि । दिवि आकाशे । मध्यं | तोयेषु पद्म श्रीमत् । तद्वत्तदानीं चन्द्रो विशिष्टल गतं आकाशमध्यगतमित्यर्थः । लङ्काप्रवेशे चन्द्रोद्- | क्ष्मीको बभूवेत्यर्थः । अत्रान्यस्यान्यत्रासंबन्धान्म योत्तेः रावणनगरप्रवेशे अर्धरात्र इति सूच्यते । उत्त- |न्दरादिलक्ष्मीरिवास्य लक्ष्मीरिति सादृश्याक्षेपान्निद रश्लोके | शैनालङ्कारः तदुक्तं काव्यप्रकाशे निदर्शनायाम् भियान्तमित्यनेनाभिगमनमुच्यते । दक्षिणां । • दिशं गच्छतोभिमुखत्वासंभवात् । किन्तु गमनमात्रं । |“अभिमान्यस्तु संबन्ध उपमापरिकल्पक” इति ॥३ ॥ सप्तदशे सर्गेपि प्रजगाम नभश्चन्द्र इति प्रकर्षेण गम- | राजतपञ्जरस्थः गगनगर्भस्य ज्योत्स्राक्षालितत्वात् ती० सहेमेतिच्छेदः । हेमसहितंजांबूनदचक्रवालसहितंखर्णप्राकारमण्डलयुक्तं । स० हेन्ना पीतवर्णसुवर्णेनसहितंयजांबू ० श्वतवर्णसुवर्ण ॥ २८ ॥ इतिचतुर्थः सर्गः ॥ ४ ४ यातारामध्यगतं ॥ ति० ततः अन्तःपुरप्रवेशोत्तरं । रात्रेःप्रथमयामस्यसमाप्तकल्पखमत्रतिबोध्यं । स० ज्योत्स्रारूप वितानमुद्धमन्तमितिविशेषणबलादंशुमन्तमित्यस्यसूर्येरूढस्यापियोगेनचन्द्रपरता । किंचतमेवचन्द्रंसीतायारामस्यवाभानुमन्तंसू मिव । विरहितापकखगुणयोगेनददर्शयर्थः। चन्द्रपक्षेभानुमन्तंदीप्तिमन्तमित्यर्थः ॥१॥ ती० पापशब्देनपापफलंदुःखमुच्यते । लो [पा०] १ ड. झ. ट. भूषितैः. २ क.-ट. गृहंकपिः. ३ च. ज. ल. चन्दनाङ्कितं. ड. झ. ट. चन्दनार्ह. ४ घ. ड. झ. अ. ट. मुहुरुद्वमन्तं. ५ झ. क्र. ट. धीमान्भुवि. ६ ङ. झ. ट, यथा. ख. अ. प्रदोषकालेषुच , सर्गः ५ ] श्रीमद्भोविन्दरंजीयव्याख्यासमलंकृतम् । स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्रेत ईवोचस्पृङ्गः ॥ हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो रराज चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥ ५ ॥ विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः ।। प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्को रराज चन्द्रो भगवाञ्शशाङ्कः ॥ ६ ॥ शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्रो महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः । राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्रस्तथाप्रकाशो विरराज चन्द्रः ।। ७ ।। प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः ।। रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान्प्रदोषः ॥ ८ ॥ तत्रीखनाः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः खपन्ति नार्यः पतिभिस्सुवृत्ताः ।। नक्तचराश्चापि तथा प्रवृत्ता विहर्तुमत्यदुतरौद्रवृत्ताः ॥ ९ ॥ मन्द्रकन्दरस्थः तस्य चेतगिरित्वात् । गर्वितकुञ्जरस्थः | नैशम् । क्षपयन्ति दर्पणोद्रनिहि हेहता इव मन्दिरस्या नीलरूपस्य नभस उपर्यवस्थानात् । अत्र पुष्टत्वादीनां | न्तः? इति । प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्कः तेजस्समृ साधारणधर्माणामनुपादानालुप्तोपमालङ्कार:॥४॥पांरं - | द्वियोगात्स्पष्टकलङ्कः । अतिधवले चन्द्रे परभागयो पूर्णशृङ्गः परिपूर्णकलः। अत्र श्रृङ्गशब्दस्य विषाणाद्य-|गेन कलङ्कस्याप्यौज्वल्यं भवतीत्यर्थः । शशाङ्क इति । र्थभेदेपि बिम्बप्रतिबिम्बभावेनौपम्यम् ॥५॥ शीताम्बु | भूच्छायामयः शशरूपः अङ्कः यस्य स तथा । हिमाम्बु तुषाराः पृषताः पङ्कः तमः । विनष्टाः | * ोकच्छायामयं लक्ष्म तवाङ्के शशसन्निभं ?” इति शीताम्बुतुषारा एव पङ्काः यस्मिस्तथा । “ तुषार: | हरिवंशोक्तः । भगवान् महाप्रभाववान् ।। ६ ।। शीकरेहिमे ? इति विश्वः । महाग्रहाणां शुक्रबृहस्प-|प्रकाशः प्रकाशमान ।। ७ । प्रकाशेन चन्द्रोद्येन यादीनां ग्राहेण ग्रहणेन आच्छादनेन विनष्टः पङ्को | नष्टः दोषः तिमिरं यस्मिन्सः । प्रवृद्धः रक्षसां पिशि लं यस्य सः महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः । स्वतेजसा म- | ताशनानां च दोषः सञ्चाररूपो यस्मिन्स तथा । तिरस्कारेण व्यक्तनैर्मल्य इत्यर्थः । यद्वा महाग्रहः | रामाभि: अभिरामैः कान्तैश्च ईरितः त्यक्तः चित्तदोषः तस्य ग्राहेण किरणपरिग्रहेण विनष्ट: विनाशितः | कोपाभिमानरूप: यस्मिन् । स्वर्गप्रकाशः खर्गतुल्यः । तम: येन सः । तदा तरणिकिरणसंक्रमणेन ! तद्वदानन्दावह इत्यर्थः । भगवान् श्रीमान् । * भगः दीप्यमानमण्डल इत्यर्थः । तदुक्तं वराहमिहिरेण । ! श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्रार्ककीर्तिषु ?' इत्यमरः । सलिलसमे शशिनि रवेदीधितयो मूच्छितास्तमो | प्रदोषः गत इति शेषः ॥ ८ ॥ तत्रीति स्पष्टम् ॥ ९ ॥ काह्मादकत्वाचन्द्रस्यदुःखविनाशकरखं। यद्वासूर्यचन्द्रादीनांलोकपावनत्वादितिभावः ॥२॥ ती० प्रवृत्तरक्षःपिशिताशदोषः प्रवृत्तःरक्ष पिशितभक्षणरूपदोषोयस्मिन् पिशितभक्षणस्यदोषत्वमविहितजनहिंसाहेतुत्वात्। खर्गप्रकाशःसीतान्वेषणस्यानुकूलत्वेनानन्दहेतु याप्रदोषकालस्यखर्गसदृशखोक्तिः। अतएवभगवान्पूज्यः आदरणीयइतियावत् ॥स०भगवान् पूर्वोक्तरीत्यामाहात्म्यवान् प्रदोषः त्रिकालः । खर्गप्रकाशः खर्गस्थानवत्सुखकरः । कीदृशः प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रकाशायजातोयश्चन्द्रोदयस्तेननष्टोदोषः घकाराख्यःयस्यसतथा । प्रवृद्धरक्षसांपिशिताशरूप:मांसभक्षणरूपोदोषो यस्मिन् । रामाभिःस्त्रीभिः अभिरामान्पतीन् प्रति ईरि नवचनेनचित्तदस्यचित्तंद्यतिखण्डयतीतिव्युत्पत्यामन्मथस्य उषःदाहः निवृत्तिरितियावत् । यस्मिन् कान्तासुरतसँलापजनितम र्थः । अथवारामाभिरामाणांपरस्परमीरितरूपप्रणयकलहाख्यचित्तदोषवानित्यर्थः । उषदाहे । ‘घञ्जर्थेकविधानं तिकः ॥ शि० प्रदोषेचन्द्रनियन्तृत्वमारोप्याह-प्रकाशेति । प्रकाशविशिष्टवन्द्रस्योदयेननष्टोविनाशितः दोषः स्त्रीविषयक सः । रामस्याभिरामाय सीतयासहरमणाय ईरितः चन्द्रोदयनेनप्रापितः चित्तदोषः सीताविषयकराममनोल्या सक्तिरूपदोषः दोषाभासोयेन । अतएव खर्गस्यसुखविशेषस्य प्रकाशःधर्मात्मसुप्रापकः । अतएवभगवान्समर्थः ॥ ८ ॥ ति० सुपृक्ताःभेदग्रहाविषया । खवृत्ताइतिपाठेखीयंसहजपातिव्रत्यलक्षणंवृत्तंचारित्रंयासांताः । नक्तंचराः उलूकादयोराक्षसाश्चतथा [ पा० ] १ ड. झ. अ. ट. इवोध्र्वशङ्गः. २ ख, ग ट. विभाति. ३ ख. ग. घ. च. छ. प्रतिपूर्ण.४ ड. झ. ट• स्सुपृक्ता ३० श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभूद्रासनसंकुलानि । वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान्स कपिः कुलानि ।। १० ।। परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति भुजांश्च पीनानधिनिक्षिपन्ति । मत्तप्रैलापानधिकं क्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति ॥ ११ ॥ रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति । रूपाणि चित्राणि च विक्षिपन्ति दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति ।। १२ ।। ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्यस्तथापरास्तत्र पुनः खपन्त्यः ॥ सुरूपवक्राश्च तथा हसन्त्यः कुद्धाः पराश्चापि विनिश्वसन्त्यः ॥ १३ ॥ महागजैश्चापि तथा नदद्भिः सुपूजितैश्चापि तथा सुंसद्रिः । रराज वीरैश्च विनिश्वसद्भिदो भुजङ्गेरिव निश्वसद्भिः ॥ १४ ॥ बुद्धिप्रधानानुचिराभिधानान्सश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान् ।। नाविधानानुचिराभिधानान्ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान् ॥ १५ ॥ ननन्द दृष्टा स च तान्सुरूपान्नानागुणानात्मगुणानुरूपान् ॥ विद्योतमानान्स तदानुरूपान्ददर्श कांश्चिच पुनर्विरूपान् ॥ १६ ॥ ततो वैराह्वीः सुविशुद्धभावास्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः । प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुप्रभावाः ।। १७ ।। मत्ताः मधुमदक्षीबाः । प्रमत्ताः प्रस्तुतकार्यविस्मारिणः। |रागेणानुलिंपन्यः । समालपन्त्य इति च पाठः ।। मस्तप्रमत्तजनयोगात्कुलान्यपि तथोच्यन्ते कुलानि | सर्वत्र व्यत्ययेन द्वितीयार्थे प्रथमां ॥ १३ ॥ महाग । गृहाणि । समाकुलानि समाकुलजनानि । वीरश्रिया |जेरिति । सा पुरीति शेषः । सुसद्भिः सुतरां सद्भिः वीरलक्ष्म्या । वीर् इति भितं पदं वा कपिविशेषणं |विनिःश्वसद्भिः युद्धयोग्यवीरालाभात् ॥ १४ ॥ बुद्धि ॥ १० ॥ परस्परं चेत्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयं ॥ द्-|प्रधानान् बुद्धया श्रेष्ठान् प्रधानबुद्धीन्वा शेंति संबध्यते । आक्षिपन्तीत्यादीनि शत्रन्तानि | नित्यर्थः । रुचिराभिधानान् शोभनव्यवहारान् सश्र॥ क्षोविशेषणानि । आक्षिपन्ति अपहसन्ति । अधि- | द्दधानान् आस्तिकान् । नानाविधानान्नानाकारान् विक्षिपन्ति अन्योन्यस्योपरि दधति । अधिविक्षिपन्ति | रुचिराभिधानान् हृद्यनान्नः ।। १५ ॥ आत्मगुणानु ऑधिकं मुभवन्ति । अधिक्षिपन्ति भत्सँयन्ति । विक्षि- | रूपान् आत्मगुणानुरूपव्यवहारान् ।। १६ । वराणा पन्ति विवृण्वन्ति । चित्राणि रूपाणि विविधान्वेषान् । |श्रेष्ठानां अहः वराहः । सुविशुद्धभावाः कान्.. विक्षिपन्ति वितन्वन्ति । चापानि चापान् विक्षिपन्ति | निर्मलहृद्याः । महानुभावाः पातिव्रत्यरूपमहाप्र विस्फारयन्ति ।। ११-१२ । भावाः । यद्वा महानुभावाः अनुभावाः कटाक्षभुज समालभन्त्यः अङ्ग- । विहर्तुप्रवृत्ताः ॥ ९ ॥ स० मत्ताः खभावतः । प्रमत्ताः मद्यादिना । तेचते अनिनःप्राणिनश्चतैःसमाकुलानि । चापिभिःधनुध रिभिःसमाकुलानीयप्यर्थः ॥ १० ॥ स० सुसद्रिः विभीषणादिभिः ॥ १४ ॥ स० जगतःखावरलोकस्यप्रधानंज्ञानंयेषांतेत तान् '। अलुक्समासः । 'प्रधानंस्यात्प्रज्ञायां' इतिविश्वः । जगतः उक्तरूपस्यप्रधानान् प्रकृष्टाधानाःतदुपलक्षितजीवनोपायाःयै तान् । अतोनोभयत्रलिङ्गानुपपत्तिः ॥ १५ ॥ ति कांश्चित्पुनर्विरूपानपिविद्योतमानान्सुरूपानिवद्दर्शयन्वय [पा० 1 १ क. चापिसमाक्षिपन्ति. २ क. ख. घ. -ट. विक्षिपन्ति.३ ग. -ट, प्रलापानधिविक्षिपन्ति. क. प्रमत्तानं धिविक्षिपन्ति. ४ क. गात्रेषुच. ५ छ. ज. स्पृधापराश्चापि. ६ क. च. छ. ज. ज. सुहृद्रिः. ७ ड. सुनिश्वसद्रिः. ८ ९ ख. घ ट. विद्योतमानान्सचतान्सुरूपान् क. ग. विद्योतयन्तीःसचताःसुरूपाददर्शकान्ताश्चपुनर्विरूपा १० क. महाः. ११ का विशुद्धभावाः. १२ ड, छ.-ट, सुस्वभावा सर्गः ५] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । श्रिया ज्वलन्तीस्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः ।। ददर्श काश्चित्प्रमोदपगूढा यथा विहङ्गाः कुसुमोपगृढाः ॥ १८ ॥ अन्याः पुनर्हम्तलोपविष्टास्तत्र प्रियाङ्गेषु सुखोपविष्टाः ।। भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान्मंदनाभिविष्टाः ॥ १९ ॥ अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित्पराध्यस्तपनीयवर्णाः ।। पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ।। २० । ततः प्रियान्प्राप्य मनोभिरामान्सुप्रीतियुक्ताः समीक्ष्य रामाः ।। गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥ २१ ॥ चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्रमाला वैक्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः । विभूषणानां च ददर्श मालाः शतहदानामिव चारुमालाः ॥ २२ ॥ न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् । लतां प्रफुलामिव साधुजातां ददर्श तन्वीं मनसाऽभिजाताम् ॥ २३ ॥ सनातने वत्र्मनि सन्निविष्टां रीमेक्षणान्तां मदनाभिविष्टाम् ।। भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां त्रीभ्यो वराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ।। २४ ॥ उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं पुरा वराहोत्तमनिष्ककण्ठीम् ।। क्षेपाद्यः सुप्रभावाः शोभनवैभवाः ॥ १७ ॥ प्रमदो- | कुलपालिकाश्च ददशेत्यर्थः ।। २१ । वक्रनेत्रद्र्शनं पगूढाः हर्षोंपगूढाः विहङ्गा: विहङ्गीः ।। १८ । | मानुषीत्वराक्षसीत्वविवेकार्थ । आभरणदर्शनं स्वद्यष्ट निविष्टा: ऊढाः पाणिगृहीता इत्यर्थः । * निवेश: | सीताभरणतुल्याभरणदर्शनाथे।॥२२॥ परमाभिजातां शिबिरोद्वाहन्यासे ' इति विश्वः ।। १९ । अप्रावृताः | अत्यन्ताभिरामां । साधुजातां सुरूपां। मनसाभिज़ातां अनवकुण्ठिताः। काञ्चनराजिवर्णाः कनकरेखाकारा: । | अयोनिजामित्यर्थः॥२३॥सनातन अविच्छिन्ने वत्र्मनि नीयवर्णाः तप्तकाश्चनवर्णा: । शशलक्ष्मवर्णा: | पातिव्रत्यधर्मे । रामेक्षणे अन्तो निश्चयो यस्यास्तां चन्द्रपाण्डुरा: । कान्तप्रहीणाः विरहिण्यः ॥ २० ॥ |श्रीमत् सीताचिन्तनश्रीमत् । विशिष्टां उत्कृष्टां प्रियान्प्राप्य अभिसृत्य । सुप्रीतियुक्ताः मनोभिरामाः |॥ । सानुस्मृतास्रकण्ठीं अनुगताखेण अनुगत २४ माः प्रसमीक्ष्य गृहेषु रामाश्च ददर्श । अभिसारिकाः | वाष्पेण कण्ठेन सह वर्तमानां । पुरा रामपाश्र्धा मानरूपान् । आत्मगुणानांशौर्यादीनां अनुरूपानूअनुकूलाकृतिमतः । सुरूपान्सुन्दरान् ॥ १६ ॥ ति० यथाविहङ्गः:विहङ्गी र्थः । इन्द्रनीलमणिमयोध्र्वगेहेषुनीलतमस्सदृशेषुशयनात्तत्सादृश्यं । शि० विहगेनपक्षिविशेषेणउपगूढाःविहङ्गाइवददर्श । त्युन्नतप्रासादेषुशयनादीदृगुपमानोपमेयभाव ॥ स० प्रमदोपगूढा:विहगीभिरुपगूढाःविहङ्गायथाभवन्तितथाएताददर्श ॥१८ ॥ मानु० वकाणि अक्षिपक्ष्माणियासांताः। ‘डाबुभाभ्यामन्यतरस्यां' इतिडापू । सीतामन्वेषमाणस्यहनुमतःस्त्रीणांमुखनयनादिदर्श मानुषीत्वराक्षसीखविभागपरिज्ञानार्थे। आभरणदर्शनंरामोक्तसीताभरणस्वरूपनिरूपणार्थ। एतच्च “तांसमीक्ष्यविशालाक्षींराजपुत्री निन्दिताम् । तर्कयामासीतेतिकारणैरुपपादयन् । वैदेह्यायानिचाङ्गेषुतदारामोऽन्वकीर्तयत् । तान्याभरणजालानिशाखाशोभी यलक्षयत्’ इति । राजपुत्रीखविशालाक्षीखाभरणदर्शनैःसीताखनिर्णयस्योपरिवक्ष्यमाणखादवगम्यते । ती० परमाभिरामाश्च दशैतिसंबन्धः । पूर्वोक्तःनियतभर्तृकाः । अभिसारिकासमभिव्याहारात्उत्तरार्वेनखगृहप्राप्तरमणावाराङ्गनाउच्यन्ते ॥ ति० क्राक्षिपक्ष्माइतिपाठेऽक्षिपदमधिकं । वकपक्ष्माइत्येवोचितं । पक्ष्मसुवक्रत्वमपिकिमित्यपिचिन्त्यं ॥ २२ ॥ रामानु० साधुजा त्येतलताविशेषणं मनसाभिजातां * यस्मातुधर्षिताचाहमपापाचाप्यनाथवत् । तस्मात्तववधार्थवैउत्पत्स्येऽहंधुवंपुन क्तप्रकारेणखसंकल्पेनावतीर्णामित्यर्थः ।॥ २३ ॥ स० मदनाभिविष्टां तामिवविद्यमानां । मदनोमन्मथः :अभि [ पा०] १ ड. झ. त्रियोज्वलन्तीः. २ ड. झ. जं. ट. विहङ्गाविहगोपगूढाः. ३ झ. अ. क्रियाङ्कसुसुखोप. ४ ड. ट पराः. ५ ड. झ. अ. ट. मदनोपविष्टाः. ६ झ. ल. ट. सुमनोभिरामा . ७ ड. झ. अ. ट. चका:सुपक्ष्माश्च, ८ ग. ड झ. ट. रामेक्षणींतां. ९ डु,-ज. स्त्रीभ्योपराभ्यश्ध. झ. अ. ट. स्रीभ्यः:पराभ्यश्च श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । सुजातपक्ष्मार्मभिरक्तकण्ठीं वने नृत्तामिव नीलकण्ठीम् ।। २५ ।। अव्यक्तरेखामिव चैन्द्ररेखां पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम् ॥ क्षतप्ररूढामिव बँाणरेखां वायुप्रैभिन्नामिव मेघरेखाम् ।। २६ ।। सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य रामस्य पलीं वदतां वरस्य । । बभूव दुःखाभिहतश्चिरस्य युवङ्गमो मन्द इवाचिरस्य ॥ २७ ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चमः सर्गः ।। ५ ।। षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥ [ सुन्दरकाण्डम् ५ हनुमता पुनर्लङ्काभरणायमानाद्रुततररावणभवनमैत्य तत्समीपस्थप्रहस्तादिनानानामकरराक्षसगृहेषु सीतान्वेषणपूर्वकं रावणगृहप्रवेशनं । १ ॥ स निकामं विमानेषु विषण्णः कामरूपधृक् । विचचार पुनर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः ॥ १ ॥ आससादाथ लक्ष्मीवात्राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ प्राकारेणार्कवर्णेन भाखरेणाभिसंवृतम् ॥ २ ॥ वस्थानकाले वराहत्तमनिष्ककण्ठीं वरार्हः उत्तम- | पुनरसमाधेयशैथिल्ये दृष्टान्तोयं ।। २६ । चिरस्या श्रनिष्कः कण्ठे यस्याः तां उरःकण्ठसंबन्धी | पश्यन् चिरकालं निरीक्ष्याप्यपश्यन् । अचिरस्य भूषणविशेषो निष्कः । अभिरक्तकण्ठीं स्रिग्धकण्ठीम् | अचिरेण सपदीत्यर्थः । मन्दो मुग्ध इव दुःखाभि ॥ २५ ॥ अव्यक्तरेखां अव्यक्तस्वरूपां चन्द्ररेखां |हतो बभूव । “ मुग्धो मन्दो विवर्णश्च ? इति हला चन्द्रकलामिव स्थितां । अत्यन्तकृशत्वे कान्तिहीनत्वे युधः ।। २७ । इति श्रीगोविन्दराजविरचिते श्रीम च दृष्टान्तोयं । पांसुप्रदिग्धां पांसुकलुषितां हेमरेखां |द्रामायणभूषणे श्रृङ्गारतिलकाख्याने सुन्दरकाण्डव्या कमकशालाकामिव स्थितां । खत:शुद्धखभावस्य आग तुकमालिन्ये दृष्टान्तोयं । क्षतप्ररूढां क्षतेन प्ररूढां |ख्यानं पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥ औषधादिना समाहितां । अन्तःशल्यदोषवतीं बहिः स्समाहितां । बाणरेखां बाणक्षतिमिव स्थितां । अन्त- | स निकाममेित्यादि । विमानेषु विषण्णः विमा वेंद्नातिशये दृष्टान्तोयं । वायुप्रभग्रामिव मेघलेखां | नेषु सीतामदृष्टा विषण्ण इत्यर्थ । लाघवेनवेगे निविष्टः उदरेयस्यास्तांमदनमातरं ॥ २४ ॥ स० उष्णार्दितां रामविरहतप्तां । अनुसृतंअसंअश्रुयस्य सचासौकण्ठश्चतेनसह तइतिथातां । सानुसृतास्रकण्ठीमित्यादिस्थानत्रयेपिडीबार्षः । यद्वा ‘खाङ्गाच' इतिसूत्रस्थचशब्दसूचिवता'ङ्गगात्रकण्ठेभ्यइति व्यं’ इतिवृत्तिकृदुत्तेडीघ्र । नचभाष्यानुत्तेरप्रामाणिकाइतिप्रामाणिकाः ‘अप्रामाणिकाएव' इतिभट्टोजिनागोजिभट्टोत्क्तःकथमिति ) यं । अनुवृत्यैवडीषिसिद्धेचशब्दस्यवैयथ्यौदेवमादिरूपाणांदुरुपपादनत्वावर्णनाञ्च ‘अप्रतिषिद्धमनुमतं’ इत्युक्तेर्महाभाष्यकारस्यम् तमितिसूचितलात्कवेर्महत्त्वाच । अश्रुक ण्ठामितिवापाठइतेिनागोजिभट्टोक्तिरनुप्रासभङ्गभीरुभिरनादरणी । अभिरक्तकण्ठींसु खरां । नीलकण्ठीं मयूरीं ॥ २५ ॥ इतिपञ्चमःसर्गः ॥ ५ ॥ स० विमानेषुसप्तभौमाष्टभौमादिप्रासादेषुविचचार विचारयामास।रामानु०सःलङ्कायामन्विष्टायामपिवैदेह्याअदर्शनेनविषण्णं विचचारपुनर्लङ्कामितिसम्यक् । कपिर्लङ्कामितिपाठेपिवैदेह्याअन्वेषणेनविषण्णस्यहनुमतोऽन्वेषणकर्तृखाभिधानात्पुनरन्वेषणंकृतवः नित्यमर्थोलभ्यते॥१॥रामानु० आससादाथलक्ष्मीवात्राक्षसेन्द्रनिवेशनंइतिरावणभवनंप्रविष्टस्यहनुमतः पुनरपिरावणभवनप्राश्यै भिधानान्मध्येलङ्कान्वेषणाभिधानाञ्चपूर्वरावणभवनंप्रविष्टोहनुमांस्तदानींजाग्रद्वहुरक्षस्संकीर्णतयासीतान्वेषणावसरोऽयंनभवतीतिम [ पा० ] १ ग. मभिराम. २ ख. ग. झ. अ. ट. प्रवृत्तामिव. ३ क. ड .-झ. ट. चन्द्रलेखां. ४ ङ. झ. ट. वर्णरेखां ५ ग. घ. ड. ट. प्रभझामिव. अ. प्रभुग्रामिव. क. प्रणुन्नामिव. ६ ग. ड. झ. ट. दुःखोपहतः ७ क. ग.-ट. विचरन्काम ८ क. पा ट, कपिर्लङ्कां. ९ क. ड. झ. . ट, आससादच. ध. आससादस या सर्गः ६ ] श्रीमद्रोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । रक्षितं राक्षसैर्षेरैः सिंहैरिव महद्वनम् । समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः ॥ ३ ॥ रूप्यकोपहितैश्चित्रैस्तीरेणैर्हेमभूषितैः । विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्धरैश्च चैिरवृतम् ॥ ४ ॥ गजास्थितैर्महामात्रैः शैरैश्च विगतश्रमैः । उपस्थितमसंहाँयैर्हयैः स्यन्दनयायिभिः ।। ५ ।। सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतैः ।घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः ॥ ६ ॥ बहुरलसमाकीर्ण पराध्यसनभाजनम् ॥ महारथसँमावासं महारथर्महाखनम् ॥ ७ ॥ दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः । विविधैर्बहुसाहस्रः परिपूर्ण समन्ततः ॥ ८ ॥ विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम् ॥ मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्ण समन्ततः ॥ ९ ॥ मुदितप्रमदारलं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् । वरौभरणसंहादैः समुद्रखननिखनम् ॥ १० ॥ तद्राजगुणसंपन्नं मुख्यैश्चागुरुचन्दनैः ॥ मैहाजनैः समाकीर्ण सिंहैरिव महद्वनम् ।। ११ ।। भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषनिनादितम् । नित्याचैितं पैर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा ॥ १२ ॥ ३३ ॥१-२।। चकाशे जहर्षेत्यर्थः ।। ३॥ रूप्यकोपहितैः | सेन्द्रनिवेशनं राक्षसेन्द्राः राक्षसश्रेष्ठाः निविशन्ते रजतनिर्मितैः । कक्ष्याभिः प्रकोष्टैः।। ४ । असंहायै: | समीपे निवसन्त्यस्मिन्निति राक्षसेन्द्रनिवेशनमित्यर्थः । अवध्यै: । स्यन्दनयायिभिः स्यन्दनवाहकै ॥ ५ ॥ | अन्यथा वक्ष्यमाणवेश्मपदेन पुनरुक्तिःस्यात् । संहाद् सिंहव्याघ्रतनुत्राणैः सिंहव्याघ्रचर्मपरिवृतैरित्यर्थः | शब्दः । समुद्रखनवन्निस्वनतीति समुद्रखननिस्वनम् । ॥ ६ ॥ महारथसमावासं महारथानां रक्षसामाकरं । | पचाद्यचू ॥ १० ॥ तत् प्रसिद्धं राजगुणसंपन्न राजो महारथमहास्वनं महतां रथानां महान् स्वनः यस्मिन् |पचारैर्घपादिभिः संपन्न । अगुरुचन्दनैरित्यत्रापि | ७-८॥ अन्तपालैः बाह्यरक्षिभि ॥ ९।। राक्ष- | संपन्नमिति संबध्यते ॥ ११ ॥ पर्वसु हुतं होमो ततोनिष्कम्यपुनर्लङ्कांविचित्यराक्षसेन्द्रनिवेशनमाससादेत्यवगम्यते ॥ २ ॥ ती० चकाशे विस्मयादुललासेत्यर्थः । चचारक अरइतिपाठः । रामानु०भवनमितस्ततोनिरीक्षमाणस्सन्नर्कवर्णभवनप्राकारतेजस्संबन्धात्सप्रकाशोऽभूदित्यर्थः । स० चकाशे भावादितिभावः॥३॥ति०चकाशे चन्द्रसाहित्याव्यक्तान्वेषणक्रियोबभूवेत्यर्थः॥ स०रूप्यस्यत्कंउदकंतेनउपहितैःलिखितैःारूप्य हतसुवर्णग्राह्य । ‘रूप्यंस्यादाहतेखणे' इतिविश्वः । कक्ष्याभिः प्रकोष्ठापरपर्यायरक्षकनिवासस्थानैः ॥४॥ स० महामात्रैः छैः । असंहायै:उपसंहर्तुमशक्यवेगैरितिहयविशेषर्णवा ॥ रामानु० महामात्रैःप्रधानैः । ‘महामात्रा:प्रधानानि' इत्यमरः |#॥ रामानु० महारथसमावापमितिपाठेपिमहारथानांरथिकविशेषाणां आवापं आवासभूतमित्यर्थः । ति० महतांरथाना पःस्थानंसमन्ताद्यमिस्तत् ॥ स० एकोदशसहस्राणियोधयेद्यतुधन्विनाम् । अस्रशस्र(शस्रशास्र)प्रवीणश्वसमहारथउ व्य ते ' इत्युक्तलक्षणानांयस्समावापः उपवेशनवेदिका सयस्मिन् । “ आवापःपरिक्षेपालवालयोः' इतिविश्वः । महारथानांउक्त ल णानामपिशत्रूणां महत् असनं गतिनिवृत्तिर्यस्मिन् । ' असर्नयात्रानिवृत्तिः ' इतिविश्वः ॥ ७ ॥ रामानु० दृश्यैः दर्शनीयैः । ो दारैः अतिमहद्रिः । “ उदारोदातृमहतोः ' इत्यमरः ॥ ८ ॥ रामानु० राक्षसेन्द्रनिवेशनं राक्षसेन्द्राणांनिवेशनानियमि रु ॥ स० वराभरणनिहाँदैःकरणै:समुद्रखननिखनं तद्वनिसदृशध्वनिमत् ॥ १० ॥ रामानु० राजगुणाः छत्रचामरादयःतैः न्ने समृद्धं ॥ ११ ॥ ति० पर्वसुतःसोमोयस्मिन्यज्ञार्थतत्पर्वसुतं । राक्षसैःसदापूजितं खपूजनीयदेवताकं ॥ रामानु० र्चितं । गन्धपुष्पादिभिर्नित्यमार्चितं । पर्वसु हुतंहोमोयमिस्तत्पर्वहुतं । रावणस्याहितान्नित्वात्तद्वहेदर्शपूर्णमासादिहोमसैद्राव ा हितामिखंयुद्धकाण्डेप्रसिद्धं । पूजितंराक्षसैस्सदा खामिगृहखाद्राक्षसैस्सदानमस्कृतं । “ पूजानमस्यापचितिः' इत्यमरः । [ पा० ] १ ग.घ. ड. च. ज. ट. राक्षसैभीमैः. २ घ.-ट. तोरणैर्हेमभूषणैः. क. तोरणैस्सुविभूषितैः. ३ ड. झ. रुचि तं. ४ व. छ. अ. गजस्थितैः. ५ ग. च. ज. शूरैश्वापगतश्रमैः. ६ ख. ग. घ . ह्यस्यन्दन. ७ ड. झ. अ. ट. भूषितं ख. ध. ड. झ. अ. ट. समावापं. ९ क.-च. ज.-ट. महासनं. १० क. परिकीर्ण. ११ ख. महाभरण. क. ग. च. छ महाभरणनिहाँदैः. १२ क .-ड. झ. अ. ट. मुख्यैश्वरचन्दनैः, १३ क. ग.-ट. महाजनसमाकीर्ण. १४ ख. ग क• ट. विनादितं. १५ घ. ड. झ. ट. पर्वसुतं वा. रा. १५३ ३४ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निस्वनम् । महात्मनो महद्वेश्म महारलपरिच्छदम् । महाँरतसमाकीर्ण ददर्श स महाकपिः ॥ १३ ॥ विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसंकुलम् ॥ लङ्काभरणमित्येव सोमन्यत महाकपिः ॥ १४ ॥ चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः ॥ १५ ॥ गृहाद्वहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ॥ वीक्षमाणो ह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ।। १६ ।। अवैपुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् । ततोऽन्यत्पुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।। १७ ।। अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम् ॥ विभीषणस्य च तैदा पुष्वे स महाकपिः ।। १८ ।। महोदरस्य च गृहं विरूपाक्षस्य चैव हि । विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च । वैज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुषुवे स महाकपिः ॥ १९ ॥ शुकस्य च मैहोतजाः सारणस्य च धीमतः । तथा चेन्द्रजितो वेश्म जंगाम हरियूथपः ।। २० ।। जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः ।। रश्मिकेतोश्च भवनं यैशत्रोस्तथैव च ।। २१ ।। वज्रकायस्य च तथा पुष्टुवे स महाकपिः । धूम्राक्षस्य च संपातेर्भवनं मारुतात्मजः ॥ २२ ॥ विद्युदूपस्य भीमस्य धनस्य विघनस्य च ॥ २३ ॥ शुकनासस्य वैक्रस्य शठस्य विकंटस्य च ॥ ह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ २४ ॥ युद्धोन्मत्तस्य मैत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नैौदिनः ॥ विद्युजिद्देन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च ।। २५ ।। करालस्य पिशैचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।। क्रममाणः क्रमेणैव हनुमान्मारुतात्मजः ॥ २६ ॥ तेषु तेषु महार्हषु भवनेषु महायशाः । तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श से महाकपिः ॥ २७ ॥ सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः ॥ ऑससादाथ लक्ष्मीवात्राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।। २८ । रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः ॥ विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्वेितेक्षणाः ॥ शूलमुद्रहस्ताश्च शक्तितोमरधारिणीः ।। २९ ।। यस्मिस्तत् पर्वहुतम् ॥ १२ ॥ समुद्रमिव निस्खनं | रावणस्य रावणगृहस्य ।। १५-२४ । विद्युजिहे. निश्शब्दं । रावणभीत्या जनकोलाहलरहितमित्यर्थः । | जिह्वानामेिति बहुवचनं तन्नाम्रां बहूनां सत्त्व समुद्रस्वनमिति तु बाह्यकक्ष्यापेक्षया ।। १३-१४ । ।। २५-२८ । उपशायिन्यः पर्यायशा नित्यार्चिर्तसर्वसुखमूर्जितमितिवापाठः । पर्वयुतभितिपाठेपर्वशब्देनोत्सवउच्यते ॥ १२ ॥ रामानु० समुद्रमिवनितरांखन निखनं । पचाद्यचूं ॥ ति० परिच्छदः अलङ्कारः ॥ १३ ॥ स० लङ्कायाआभरणरूपमिदमित्यमन्यत ॥ १४ ॥ रामानं राक्षसानां रावणभ्रातृकुमारामाल्यादीनांगृहाद्वह । उद्यानानिचचारेतियोजना ॥ १६ ॥ ति० विद्युजिहेन्द्रजिह्वानामितिबहूवर्च मार्षे । तयोरित्यर्थः ॥ २५ ॥ स० उपशायिन्यः शयनस्थानंपर्यायेणरक्षयित्र्योयास्ताइत्यर्थः । “ उपशायोविशायश्धपर्याय [ पा० ] १ क. ध. समुद्रस्वननिस्खनं. झ. समुद्रसमनिस्वनं. २ च. छ. ज. महावेश्म. ३ ख. महाजनसम ४ ड. झ. अ. ट. चसर्वेशः. क. घ. वनानिच. ५ क. अवशुतो. ६ क. घ .- ट, तथा. ७ घ.- ट. तथा.८ झ. बहुदंष्ट्र'।। ९ क. ग.-ट. महावेगः. १० ग. पुष्ठवे. ११ घ. सूर्यकेतोः. १२ भवनं. १३ क. धूम्राक्षसैवसदनंसंपातेः. ख धूम्राक्षस्यापि. ग. ड. छ. झ. ज. ट सस्यच. १६ छ. शुभन्नाभस्य. क.-व. ज.-ट. शुकनाभस्य. १७ ड. च. छ. झ. ट. चक्रस्य. अ. शक्रस्य. ख. गा वत्रस् १८ ङ. च. झ. ट. कपटस्यच. क. घ. विशठस्यच. १९ ख, ग. ड• च. छ. झ. ट, हखकर्णस्य. घ. हखदंष्ट्रस्यकण्ठस्य हखकर्णस्यवीरस्य. २० घ. भवनं. २१ ड. च. ज.-ट. सादिनः. २२ ड. झ. ट. विद्युज्जिह्वद्विजिह्वानां. २३ च विशालस्य. २४ च.-ट. प्लवमान . २५ क. हनुमान्कपिः. २६ क. आससादच. २७ क. घ. विकृताननाः. २८ ड.- ट. धारिणः ।

          • सर्गः ६ ]

श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । ३५ ददर्श विविधान्गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेगृहे ।। राक्षसांश्च महाकायान्नानाप्रैहरणोद्यतान् ॥ ३० ॥ रक्ताञ्श्वेतान्सैितांश्चैव हॅरींश्चापि महाजवान् । कुलीनान्रूपसंपन्नान्गजान्परगजारुजान् ॥ ३१ ॥ निष्ठितान्गजशिक्षायामैरावतसमान्युधि ॥ निहन्तृन्परसैन्यानां गृहे तस्सिन्ददर्श सः ॥ ३२ ॥ क्षरतश्च यथा मेघान्स्रवतश्च यथा गिरीन् । मेघस्तनितनिर्धेषान्दुर्धर्षान्समरे परैः ॥ ३३ ॥ सहस्त्रं वैाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः ॥ हेर्मजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः । ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ॥ ३४ ॥ शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः ॥ लतागृहाणि चित्राणि चित्रैशालागृहाणि च ॥ ३५ ॥ क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि ॥ कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च । ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ॥ ३६ ॥ स मैंन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसंकुलम् । ध्वजयष्टिभिराकीर्ण ददर्श भवनोत्तमम् ॥ ३७ ॥ अनेकरलसंकीर्ण निधिजलं समन्ततः । धीरनिष्ठितकैर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव ॥ ३८ ॥ अर्चिर्भिश्चापि रतानां तेजसा रावणस्य च ॥ विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिवानिव रश्मिभिः ।। ३९ ।। जाम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च ॥ भाजनानि च मुख्यानि ददर्श हरियूथपः ॥ ४० ॥ मध्वासवकृतछेदं मणिभाजनसंकुलम् । मैनोरममसंबाधं कुबेरभवनं यथा ॥ ४१ ॥ नू पुराणां च घोषेण काश्वीनां निनदेन च ॥ मृदङ्गतैलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनैदितम्।। ४२ ॥ --रावणे शयाने जाग्रतीरित्यर्थः ।। २९-३० ।॥ | क्रीडापर्वतकान् । कामस्य गृहकं रतिगृहं । दिवागृहकं तान् बद्धान् । * षिञ् बन्धने ? इत्यस्मात् क्तः । |दिवाविनोदस्थानं । रावणस्य निवेशन इति पाठः अश्वान् । परगजानारुजन्ति पीडयन्तीति पर- |।। ३५-३६ । स इत्यादि । मयूरस्थानं क्रीडामयू रुजान् ।। ३१-३२ । क्षरतश्चेति श्लोकः पूर्वो- | रविश्रमस्थानं । कपोतानामिव मयूराणामपि स्थानानि जविशेषकः । क्षरत: किंचिद्वर्षतः । स्रवन्मदत्वे |शिलाभिः कल्प्यन्त इति प्रसिद्धं । धीरनिष्ठितकर्मान्तं दृष्टन्तः । स्रवत: निझेरिण ॥ ३३ । वाहिनीः |धीरैः कृतकल्पकर्मकं। भूतपते प्रमथाधिपस्य॥३७ से : । पद्मातीनेित्यर्थः । जाम्बूनदं जम्बूनदीप्रभ वं |३८॥रश्मिवान् सूर्यः ॥३९-४०॥ मध्वासवकृतछेदं । हेम केवलखणै। उभयविधस्वर्णमयाभरणयुक्त | |मध्वासवैः मधुविकारमछैः । कृतकुदं कृतसेकं ॥४१॥ थैः ।। ३४ । शिबिका इत्यादि । दारुपर्वतकान् | घोषवद्भिः नाद्वद्भिः । नादश्च दीर्घशब्दस्य विराम नार्थ कौ ' इत्यमरः ॥ । रामांनु० गुल्मानू सेनाः । 'गुल्मारुक्खतंबसेनाश्च ' इत्यमरः ॥ ३० ॥ वि० सहस्रवाजि २९ अने कानश्वान् ॥ ३४ ॥ वि० हेमजालैरविच्छिन्नाः सर्वतोभूषिताइतिशिबिकाविशेषणं ॥ ३५ ॥ ति० दारुनिर्मिताःक्रीडापर्वता द र्वतकानि । क्रीबखमार्षे ॥ ३६ ॥ शि० भूतपते:ब्रह्मणः ॥ ति० निधिजालंनिधिजालवदित्यर्थः । धीरनिष्ठितकर्माङ्गं धीरै नि यस्थिरचितैःनिष्ठितंनिर्वर्तितंकर्मणः निधिरक्षादिकर्मणः अङ्गमहिषादिबलिरूपंयस्मिन् । कश्चितुकर्मान्तमितिपठित्वा । धीरै निि तस्य अनुष्ठितस्यकर्मणःतपोरूपस्य अन्तंफलरूपं इत्यर्थमाह । भूतपते:महेश्वरस्यक्षेश्वरस्यवा ॥ ३८ ॥ इतिषष्ठःसर्गः ॥ ६ ॥ पा० ] १ ग. हनुमान्गुल्मात्राक्षसानांपतेर्गुहे. २ ड. प्रहरणोदितान्. ३ क. ग.-ट. न्सितांश्चापि. ४ ग. हरीनश्वान् . घ, रितांश्च. ५ ड. झ. ट. शिक्षितान, ६ ज. न्संगरे. ७ क. ग. च. छ. ज. अ. वाजिनस्तत्रजांबूनदपरिष्कृतानू. ८ घ. ड झ. . हेमजालैरविच्छिन्नाः. ट. हेमजालैःपरिच्छिन्नाः. ९ ग. च. छ. ज. स्तरुणादित्यवर्चसः. १० चन्द्रशाला क. ग. ध. ड.-ट. पर्वतकानिच. क. ग. घ. पर्वतकान्यपि. १२ ख. ड. झ. कामस्यचगृहं. १३ च. छ. ज. दिव्यं. १४ क. ग. ड: ज. ज. ट. मन्दरतलप्रख्यं. झ. मन्दरसमप्रख्यं. १५ क.-ट. अनन्तरन्ननिचयं. १६ ग. जालनिरन्तरं. ख . जालसमावृतं १ ड. झ. अ. ट. कर्माङ्ग, १८ ड.-ट. विरराजच. १९ क.-ट. शुभ्राणि. २० क. ग. मनोहरं. २१ च. छ. ज. नादेन. झ. , ट. निखनेनच. २२ ग. तालघोषैश्च. ड. व. छ. झ. ज. ट. तलनिर्घोषैः. २३ क. निनादितं

३६

श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । प्रासादसंघातयुतं स्रीरस्रशतसंकुलम् ॥ सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान्प्रविवेश मैहागृहम् ॥ ४३ ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्ठः सर्गः ।। ६ ॥ सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥ [ सुन्दरकाण्डम् ५ ल्थकृतारावणभवनतद्वतपुष्पकविमानयोर्वर्णनं ॥ १ ॥ स वेश्मजालं बलवान्ददर्श व्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालम् । यथा महत्प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम् ॥ १ ॥ निवेशनानां विविधाश्च शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाः । मनोहराश्चापि पुनर्विशाला ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः ॥ २ ॥ गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि । सर्वेश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श खबलार्जितानि ॥ ३ ॥ तानि प्रैयलाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि । महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लङ्काधिपतेर्गुहाणि ॥ ४ ॥ ततो ददर्शच्छितमेघरूपं मनोहरं काञ्चनचारुरूपम् रक्षोधिपस्यात्मबेलानुरूपं गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम् ॥ ५ ॥ समयसंभवो ध्वनिः ।। ४२ । व्यूढकक्ष्यं विशालप्र-| शिरोगृहाणि ।। २ ॥ नानावसुराजितानि नानारत्र कोष्ठं ।। ४३ । इति श्रीगोविन्दराजविरचिते श्रीमद्रा-| राजितानि ।। ३ ।। प्रयत्राभिसमाहितानि प्रयद्वेन मायणभूषणे श्रृङ्गारतिलकाख्याने सुन्दरकाण्डव्या-| यथायोगं स्थापितानि । मयेनेति विश्वकम लक्ष्यते . ख्याने षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥ महीतले निर्मितानि । इवशब्देन मयस्य निर्मातृत्वव्य जमात्रं । रावणप्रयतेनैव निर्मितानीत्यर्थः । । । स वेश्मजालमित्यादि । व्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालं | अन्यानि गृहाणि विश्वकर्मनिर्मितानि । इमानि । वैडूर्यघटितसुवर्णमयजालकरन्ध्र ॥ १ । निवेशनानां | मयं व्याजीकृत्य स्वयमुपायप्रदर्शनमुखेन निर्मितान् शालाः । गृहान्तःशालाः । प्रधानैर्मुख्यैः शङ्खायुधचा-| पूर्वगृहेभ्यो विशेष उच्यते ।। ४ । तद्न्तर्वर्तिपुष्प पैः शालन्तेप्रकाशन्तइति प्रधानशङ्कयुधचापशालाः।| विमानं दर्शयति-तुत इति । अप्रतिरूपरूपं । । पचाद्यच । वेश्मादिषु हन्र्यप्रासादादिषु । चन्द्रशालाः | मसौन्दर्य । प्रकीर्ण दैवाच्युतं । रजसा पुष्परज रामानु० नानाविधानिकर्माणियासांता:नानाविधकर्माणःशालाश्चनानाविधकर्मशालाः । कक्ष्याश्चनानाविधकर्मशालाई पाठः । निवेशनानांविविधाश्वशालाइतिपाठेप्रधानभवनानांसंबन्धिनी:विविधाःशालाइत्यर्थः । प्रधानशङ्खायुधचापशालाः प्र मुख्यैःशखैरायुधैश्चापैश्वशालन्तइतिप्रधानशङ्कायुधचापशालाःताः । पचाद्यच् । वेश्मान्यद्रयइववेश्माद्रयस्तेषु । वेश्मादिष्विति आदिशब्देनप्रासादादयउच्यन्ते । चन्द्रशालाःशिरोगृहाणि । * चन्द्रशालाशिरोगृहं ' इत्यमरः ॥ ति० चन्द्रशालाः चन्द्रकान्ते{{{ णिबद्धशालावा ॥ २ ॥ ति० वसु धनं । खबलेल्यत्रखशब्दोरावणवाची । कुबेराद्रावणेनलङ्कायाआच्छिद्यगृहीतत्वात् । । खशब्दोहनुमद्वाची । खबलेनार्जितानिलब्धप्रवेशानि ॥ ३ ॥ ति० विश्वकर्मकृतान्यपिमाययाविचित्ररचनादक्षेणमयेननिर्मि नीव ॥ स० प्रयत्राभिसमाहितानि प्रयत्नेन विश्वकर्मणइतिशेषः ॥ ४ ॥ रामानु० वैश्रवणंनिर्जित्यगृहीतंपुष्पकंवण्र्यंतेततइत् दिना । ततः गृहदर्शनानन्तरं । आत्मबलानुरूपं आत्मनोऽप्रतिबलस्यसदृशं । गृहोत्तममितिपुष्पकमुच्यते । पुष्पकस्यापिगृहलक्ष सद्भावात् । एतञ्चपुष्पाह्वयमित्यनेनव्यक्तीभविष्यति । रजसा पुष्परजसा ॥ तटिद्भिरिवस्थितैर्नारीप्रवेकैःअंभोदवद्दीप्यमानमि है स्थितमितिसंबन्धः । वाह्यमानं उह्यमानं । आर्षःखार्थेणिच् । अतएवसंप्रसारणाभावः । यद्वाहंसप्रवेकैर्वाह्यमानं खामिनेतिशेषः यथेति । युक्तीकृतमेघचित्रं समूहीकृतनानावर्णमेघचित्रमित्यर्थः ॥ ति० नानावणैरयुक्तोपितद्युक्तःकृतो युक्तीकृतः । सचासौच [ पा०] १ घ. प्रासादशतसंबाधं. २ क. गृहोत्तमं. ३ ग.च. छ, प्रयत्रेनसमाहितानि.४घ. ददर्शदुतमेघ.५ घ. गुणानुरू । सर्गः ७ ] } श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । महीतले खर्गमिव प्रकीर्ण श्रिया ज्वलन्तं बहुरलकीर्णम् ।। नानातरूणां कुसुमावकीर्ण गिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम् ।। ६ ।। नारीप्रैवेकैरिव दीप्यमानं तडिद्रिरैम्भोदवदच्र्यमानम् । हंसमवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुंकृतां विमानम् ॥ ७ ॥ यथा नगाग्रं बेहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम् । ददर्श युक्तीकृतमेघचित्रं विमानरतं बहरलचित्रम् ।। ८ ।। मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः । वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम् ॥ ९ ॥ कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि । पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि ।। १० ।। पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं रतप्रभाभिश्च विवर्धमानम् । वेश्मोत्तमानामपि चोचमानं महाकपिस्तत्र महाविमानम् ।। ११ ।। कृताश्च वैडूर्यमया विहङ्गा रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गः ॥ चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गा जात्यानुरूपास्तुरगा शुभाङ्गाः ॥ १२ ॥ प्रवालजम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः । कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहङ्गाः सुमुखाः सुपक्षाः ।। १३ ।। निर्युज्यमानास्तु गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः ।। बभूव देवी च कृता सुहस्ता लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता ॥ १४ ॥ रीप्रवेकैः नारीश्रेधैः।“प्रवेकानुत्तमोत्तमा' इत्यमरः॥ |पुष्पाह्वयं पुष्पकं । उचमानं अधिकमानं । । सर्वत्र शब्दो वाक्यालंकारे । अच्र्यमानं सवैरिति शेषः । दशैत्यन्वयः ।। ११ । यत्रेति शेषः । नानावसुभिः सप्रवेकैर्वाह्यमानं सुकृतां पुण्यकृतां विमानमिव | नानारत्रैः । जात्यानुरूपाः जात्या सदृशा: । स्पष्टजा स्थतमित्यन्वयः । युक्तीकृतमेघवित्रं पुञ्जीकृतमेघचित्रं | तिस्वभावा इत्यर्थः ।। १२ । प्रवालजाम्बूनद्कृतानि ि त्रमेघसङ्घातसदृशमित्यर्थः । विमानरत्रं पुष्पकं |पुष्पाणि पक्षेषु येषां ते प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः । ॥५-८॥महीति। यत्रेति शेषः । यत्र विमाने । पर्व-|सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः सलीलमालम्बितवक्रप जिपूर्णामही कृता चित्ररूपेण लिखिता । एवमुक्त-|क्षाः । कामस्य पक्षा इव कामस्य सहाया इव ।। १३ ।। । त्रापि बोध्यं । अत्र पूर्वपूर्व प्रत्युत्तरोत्तरस्य विशेषव-|नियुज्यमानाः स्वयमेवात्मानं नियोजयन्तः । कर्मक दधिकालङ्कारः ॥ ९ ॥ कृतानीति । अत्रापि | र्तरि यक् । यत्र विमाने । पद्मिनि पद्माकरे । स्वय त्रेत्यध्याहायै । पुष्कराणि पुष्करिण्य ।। १० ॥ |मेवोत्पलपत्राभिषेककर्मणि प्रवर्तमाना । सुहस्ता । । घश्चतद्वद्विचित्रं ॥ ५-८ ति० यत्रपुष्पके मही अनेकजनानामाधारस्थानं पर्वतराज्यापूर्ण । पर्वतादयश्चात्रमणिखर्णा rः । नखिदंवित्ररूपमितिभ्रमितव्यं । अनन्तवानरसेनायानिबधंतत्रावस्थानस्यवक्ष्यमाणत्वात् । किंचखामीच्छानुसारेण कोघविकासौतस्यवक्ष्यतिखेच्छयाहनुमद्देहवत् । वितार्नसमूहः । एकावल्यत्रालङ्कारः ॥ ९ । रामानु० महीत्यादि । यत्रेति ः। ददर्शल्यनुषज्यते । महीकृतेस्यारभ्यपद्मिनिपद्महस्तेत्यन्तमेकंवाक्यं । यत्रमह्यादयोलक्ष्म्यन्ताःपदार्थाःकृताःतत्पुष्पाह्वयंनाम [ पा० ] १ च. छ. ज. खर्गमिवावतीर्ण. २ घ. प्रवेकैरभि. ३ ड. झ. अ. ट. रंभोधरमच्र्यमानं. ४ ग. ड. छ,-अ. सुकृतं. ५ क. बहुधाविचित्रं. ६ ड –झ. अ.ट. युक्तीकृतचारुमेघचित्रंविमानंबहु. ७ ग. वृक्षसमूहपूर्णाः. ८ ग. केसरजालपूर्ण घ. केसरन्नपूर्ण. ९ क.-ट. सुपुष्पाअपिपुष्करिण्यः. १० ङ. झ. श. ट. वनानिचित्राणिसरोवराणि. च. छ. ज. वनानिचारू णितथापराणि. ग. वनानिवित्राणितथापराणि.. ११ ड. झ. अ. ट. विघूर्णमानं. १२ घ. जांबुनदजातपक्षाः. १३ क. ख. ग ड.-ट. नियुज्यमानाश्च ३७ ३८ [सुन्दरकाण्डम् ५ इतीव तद्वहमभिगम्य शोभनं सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम् । पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरं हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम् ॥ १५ ॥ तैतः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन्पुरीं दशमुखबेहुपालिताम् । अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां दुःखितः पतिगुणवेगनिर्जिताम् ॥ १६ ॥ ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवत्र्मनः । अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः ॥ १७ ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥ शोभनशुण्डादण्डाः । सकेसराः कृतजलावगाहत्वेना- | न्नव्यपूर्वेपि ल्यप् । सुदुःखितः अभूदिति शेषः । पति ङ्गलग्रकिञ्जल्काः । उत्पलपत्रहस्ता: उत्पलपत्रवार्षण णवेगनिर्जितां भर्तृगुणजवेन वशीकृतां।।१६। बहु गजाश्च कृताः तदभिषिच्यमाना पग्रहस्ता अतएव | विधभावितात्मनः बहुविधं यथा भवति तथा चिन्तिता सुहस्ता लक्ष्मीश्च कृता बभूवत्यथे १४ । इवशब्दो लमनः । कृतात्मनः निशितबुद्धेः । सुवर्लनः सदाचा वाक्यालंकारे । तद्वहं तस्य रावणस्य गृहं । सविस्मय रसंपन्नस्य । सुचक्षुषः दूरसूक्ष्मादिदर्शनेषु अप्रतिहत अभूदिति शेषः । नगं पर्वतमिव स्थितं । शोभनं शोभ नयनतेजसः । महात्मनः महाधैर्यस्य ।। १७ मानं । चारुशोभनं चारुमङ्गलं । इतीवेत्येकनिपातो प्रकारार्थः । इतीव तदृहं अभिगम्य अभिगत्य । अदुत श्रीगोविन्दराजविरचिते श्रीमद्रामायणभूषणे श्रृङ्गारः । दर्शनात्पुनश्चाभिगम्य सविस्मयोभूदिति योजना । तिलकाख्याने सुन्दरकाण्डव्याख्याने सप्तमः। रुचिरावृत्तमिदं । “चतुर्थहैरिह रुचिरा जभस्जगाः? | सर्गः ॥ ७ ॥ इति लक्षणात्॥१५॥ अदृश्य अदृष्टा । ऋषिनिपातना स्य । महाविमानैददर्शतिसंबन्धः । महीकृता महीनिर्मिता । एवमुत्तरत्रापिकृतशब्दार्थः । वेश्म ोत्तमानामितिपञ्चम्यर्थेषष्ठी । वेश्मोत्तमे भ्योप्युश्चमानं । यद्वापूर्वगृहोत्तमंह्यप्रतिरूपरूपमितिपुष्पकस्यगृहोत्तमखप्रतिपादनेनसजातीयखान्निधरणेषष्ठी । तेषांमध्येउचम उन्नतमितियावत् । अपिचेतिनिपातसमुदायोविशेषणान्तरसमुच्चयपरः । जात्यानुरूपाः आरट्टजखवनायुजल्वादिविशिष्टाश्वाकारसू दृशाः । प्रवालजांबूनदमयानिपुष्पाणिपक्षेषुयेषांतेतथोक्ताः । सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः सलीलमानमितवक्रपक्षाः । कामंस्यसा क्षात्पक्षाइव मदनस्यसाक्षात्सहायाइव कामोद्दीपकाइतियावत् । नियुज्यमानाःखयमेवव्याप्रियमाणा । कर्मकर्तरियकू। सकेसरा पद्माकरविहारिगजाकारनिर्माणात्सकेसरखं । पद्मिनि पद्माकरे ॥ १४ ॥ स० हिमाल्ययेवसन्ते । हिमशब्देनतदुक्तमासचतुष्टय ग्रहणात् ॥ १५ ॥ स० दृश्यस्यभावोदृश्यता नविद्यतेदृश्यतायस्यास्सातथा । तामुद्दिश्यदुःखितोऽभूदितिवा । पतिगुणवेगनि? । इतिवैजयन्ती । सुवत्र्मन:शोभननीतिमार्गवर्तिनइत्यर्थः । सुचक्षुषःसकृदालोक नेनद्रष्टव्यंसर्वकरतलामलकवत्साक्षात्कर्तुक्षमस्य ॥ ति बहुविधभावितात्मनः नानाप्रकारेणसर्वजगत्पूजितखभावस्य वाच्यात्मशब्दः । कृतात्मनःशिक्षितान्तःकरणस्य सचक्षुषः श्रुतिस्मृतिन्यायरूपचक्षुस्सहितस्य स० बहुविधभावितात्मन बहुप्रकारंध्यातरामरूपखामिकस्य ॥ १७ ॥ इतिसप्तमःसर्गः ॥ ७ । [पा०] १ ग. मुपगम्य.२ ड. झ. . ट, चारुकन्दरं. ३ ग. ततस्तां. ४ च. छ. ज. सूर्जितां. ५ क. ध.-ज. ट बाहुनिर्जितां. ६ घ.-ट. सुदुःखितां. ७ ख. ड. झ. अ. ट. सचक्षुष स्वभाव । सर्गः ८] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । अष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥ ग्रन्थकृताविस्तारेणपुनः पुष्पकविमानवर्णनं ॥ १ ।। ३९ स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितै महद्विमानं मणिवज्रचित्रितम् ।। प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं ददर्श वीरेंः पवनात्मजः कपिः ॥ १ ॥ तैदप्रमेयाप्रतिकारकृत्रिमं कृतं स्वयं साध्विति विश्वकर्मणा । दिवं गैतं वायुपथप्रतिष्ठितं व्यराजतादित्यपथस्य लैंक्ष्मवत् । २ ॥ न तत्र किंचिन्न कृतं प्रयलतो न तत्र किंचिन्न महार्हरत्रवत् । न ते विशेषा नियताः सुरेष्वपि न तत्र किंचिन्न महाविशेषवत् ॥ ३ ॥ तपःसमाधानपराक्रमार्जितं मनःसमाधानविचारचारिणम् । अनेकसंस्थानविशेषनिर्मितं ततस्ततस्तुल्यविशेषदर्शनम् ।। ४ ।। मनस्समाधाय तु शीघ्रगामिनं दुरावरं मारुततुल्यगामिनम् ॥ महात्मनां पुण्यकृतां महर्द्धिनां यशस्विनामय्यमुदामिवालयम् ॥ ५ ॥ पूर्वोक्तविमानवर्णनं विस्तृणीते—स तस्येत्यादि । |माधानेत्यादि पञ्चश्लोकी कुलकं ।। सर्वत्र ददर्शति प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं निष्टप्तस्वर्णविशेषकृतकृत्रि- | संबन्धः । तपस्समाधानपराक्रमार्जितं तपस्समाधानेन मपक्ष्यादिकं ।। १ । अप्रतिमेयाप्रतिकारकृत्रिमं अप- | तपोनुष्ठानेन पराक्रमेण च अजितं । मनस्समाधान --रिच्छेद्याप्रतिक्रियकृत्रिमं । तत्र हेतुमाह-कृतमिति । | विचारचारिणं समाधानमभिसंधानं । कर्मणि चैतत् । यं निर्मात्रा विश्वकर्मणा इदं साधु सुन्दरमिति विचारो विविधा गतिः । मनोभिसंहितविविधगति घापूर्वकृतं।सर्वत्राप्रतिहतसंचारं चैतदित्याह-दिवं |चारिणं । अनेकसंस्थानविशेषनिर्मितं अनेकैस्संस्थान तं आकाशगतं । वायुपथप्रतिष्ठितं वायुमार्गभूता- | विशेषैः विमानगोपुरादिसन्निवेशैः निर्मितं । ततस्तत रिक्षस्थितं । मध्ये भवनस्य संस्थितमिति पूर्वमुक्त- | स्तुल्यविशेषदर्शनं तत्र तत्र तुल्यं विशेषदर्शनं यस्मिन् त् िभूतलप्रत्यासन्नान्तरिक्षस्थितमित्यर्थः । आदित्य - } ॥४॥मनस्समाधाय मन एकाग्रींकृत्य । स्वयं मनस्वीति थस्य लक्ष्मवत् । लक्ष्म लक्षणं व्यावर्तकं व्यराजत यावत् । दुरावरं दुर्वारं महर्द्धिनां महद्धनां । “अपि चवकाश इत्यर्थः ।। २ । ते विशेषाः तद्विमानस्थि - | माषं मषं कुर्याच्छन्दोभङ्गं न कारयेत् ?” इत्युक्तरीत्या शेषा: । सुरेष्वपि सुरालयेष्वपि ।। ३ ॥ तपस्स- । वृत्तभङ्गभिया हंखोच्चारणं । अयमुदां इन्द्रादीनां ति० मणिरत्रैः मणिश्रेष्ठ:चित्रितं । प्रतप्तजांबूनदजालानां तन्मयगवाक्षाणांकृत्रिमंकृतिःयस्मिस्तत् ॥ १ ॥ ति० अप्रमेयप्र कारकृत्रिमं अप्रमेयैः अपरिच्छेद्यसौन्दर्यादिभिः प्रतिकारैःप्रतिमादिभिःकृत्रिमंनिर्तृत्तवित्रशोभं । पाठान्तरंखसांप्रदायिकमिति तकः ॥ २ ॥ ती० तुल्यविशेषदर्शनं तुल्यानांरमणीयत्वेनसदृशानांविशेषाणांदर्शनंयमिस्त । सर्वतोरमणीयमित्यर्थः । स० नस्समाधानविचारचारिणं । अन्तरुपविष्टानांमनस्समाधानंयथाभवतितथा विचारवत् पक्षिसंचारवत्चरतीतितथातं ॥ शि० पिंस्समाधानाभ्यांकृच्छूचान्द्रायणादिदेवविशेषध्यानाभ्यांजातेनपराक्रमेण आर्जितं रावणेनप्राप्त ॥ ४ ॥ ति० मनस्समाधाय खा नोनुरुध्य तु शीघ्रगामित्वादिधर्मकं । दुरासदंपापिभिरितिशेषः । दुरावरमितिपाठे शत्रुभिर्दूर्निवारमित्यर्थः । महर्द्धिनां दीर्घा विश्छान्दसः । एवंतुल्यगामिनमित्यत्रपुंस्त्वं । विमानशब्दोर्धचदिव । अय्यमुदांमहासुखानांपुण्यकृतामेवआलयं आस्पदं । [पा० ] १ क. ग. घ. ड. झ. अ. ट. संस्थितो. २ क. घ.-ट. मणिरत्नचित्रितं. ३ क. जालसन्ततं. ४ ड. झ. ज

  • ीमान्पवनात्मजः. ५ ग. ड. झ. अ. ट. तदप्रमेयप्रतिकार. ६ ड. झ. ज. ट. गतेवायुपथे . ७ ड. झ. ट. लक्ष्मतत्

}८ ड. अ. महार्घरन्नवत्. ९ क. विशेषचारिणं. ड. झ. अ. ट. विशेषनिर्मितं. १० ड. झ.-न. ट. दुरासदं. ११ च-छ महर्षिणामुदारमम्यंमरुतामिवालयं घ. मनखिनां. ज. महर्षिणां श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । विशेषमालम्ब्य विशेषसंस्थितं विचित्रकूटं बहुकूटमण्डितम् ।। मनोभिरामं शरदिन्दुनिर्मलं विचित्रकूटं शिखरं गिरेर्यथा ॥ ६ ॥ वहन्ति 'यं कुण्डलशोभितानना महाशना व्योमचरा निशाचराः । विवृत्तविध्वस्तविशाललोचना महाजवा भूतगणाः सहस्रशः ॥ ७ ॥ वैसन्तपुष्पोत्करचारुदर्शनं वसन्तमासादपि कौन्तदर्शनम् । सं पुष्पकं तत्र विमानमुत्तमं ददर्श तद्वानरवीरसत्तमः ॥ ८ ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टमः सर्गः ।। ८ ।। नवमः सर्गः ॥ ९ [सुन्दरकाण्डम् ५ सीतान्वेषणाय रावणगृहस्थाल्यदुतपुष्पकविमानमारूढवताहनुमता तत्रप्रसुप्तनानावस्थापन्ननानाजातीयनारीनिकराव लोकनं ॥ १ ॥ तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतम् ।। ददर्श भवनश्रेष्ठं हनुमान्मारुतात्मजः ॥ १ ॥ अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजैनं हि तत् । भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसैकुलम् ॥ २ ॥ मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम् । सर्वतः परिचक्राम हनुमानरिसूदनः ॥ ३ ॥ ॥ ५ । विशेषमालम्ब्य विशेषसंस्थितं विशेषं गृहीत्वा | अन्यथा रावणान्तःपुरे पुरुषसभ्वारायोगात् कामगस्य विशेषेण संस्थितं । सविशेषविशेषणसंस्थितमिति | विमानस्य वहनासंभवाच । यद्वा शिबिकांवाहका इव यावत् । सविशेषसंस्थानविशेषविशिष्टमित्यर्थः । |भूतगणा अधोभागे वहन्ति । ताद्वारेणैव कामगत्वमपि । कूटानां विचित्रत्वबहुत्वे विशेषणद्वयेन दर्शयति-वि-|चेतनप्रेरणं विना अचेतनसंचारस्यात्यन्तमनुचितत्व चित्रेत्यादिना । विचित्रकूटं शिखरं गिरेर्यथा । कूढं | च ।। ७ । उत्करः समूहः ।। ८ ॥ इति अवान्तरश्रृङ्गं । शिखरं महाश्धृङ्गमिति प्रयोगाद्वधा- | राजविरचिते श्रीमद्रामायणभूषणे श्रृङ्गारतिलकाख्याद्व यैते ।। ६ । यं यत् । आर्षे व्यत्ययः । महाशनाः । सुन्दरकाण्डव्याख्याने अष्टमः सर्गः ॥ ८ महाकाया इत्यर्थः । व्योमचाराः व्योमचरसदृशसं स्थानाः । विवृत्तविध्वस्तविशाललोचनाः विवृत्तानि वर्तुलानि विध्वस्तानि भुग्रानि विशालानि लोचनानि | तस्येत्यादि । आलयवरिष्ठस्य पुष्पकस्य ।। १ येषां ते तथा । महाजवा: महाजवा इव स्थिताः । | तद्भवनं कियत्प्रमाणमित्यत्राह-अर्धयोजनेति ॥ २ भूतगणाः गोपुरवाहका इव प्रतिमारूपेण स्थिताः । | सर्वतः पुंष्पकाद्न्यत्र सर्वत्र। पुष्पकारोहणस्य पश्चाद्वF= इवशब्दएवार्थे । अत्रतस्याचेतनत्वेपितदभिमानिदेवतायाश्चित्तज्ञत्वादितिबोध्यं ॥ ५ ॥ रामानु० वहन्तीत्यनेनश्लोकेनविमा स्यराक्षसवाह्यखंप्रतीयते । कामगस्यदिव्यस्यतन्नोपपद्यते। एतद्विरोधपरिहारार्थवहृतेर्धातोःरक्षणार्थत्वखीकारोपिनोपपद्यते । पुरमध्येविमानरक्षणार्थराक्षसावस्थानायोगात् । अतोत्रसमाधानंविद्वद्रिश्चिन्त्यं ॥ ती० वहन्ति वहन्तीव इवशब्दोत्राध्याहार्य तथाचविमानेनिर्मिताःनिशाचराकाराःप्रतिमाःवहन्तीवेत्यर्थः । अन्यथाकामगमस्यान्तःपुरेविद्यमानस्यराक्षसवहनरक्षणयोरयोगात् । स० विवृत्तविध्वस्तविशाललोचनाः वि विरुद्धं खामिविरुद्धं वृत्तं चरित्रं विध्वस्तं येषां ते तथा । तेचतेविशाललोचनाश्चेतित ॥ ७ ॥ इत्यष्टमःसर्गः ॥ ८ रामानु० “ तस्यालयवरिष्ठस्य ' ' सतस्यमध्येभवनस्यसंस्थितं ' इतिपुष्पकाधारत्वेनप्रकृतखगृहश्रेष्ठस्य । भवनश्रेष्ठ काख्यं ॥ १ ॥ रामानु० सर्वतःपरिचक्राम रावणभवनपर्यन्तवर्तितद्भातृकुमारामात्यादिभवनेषुपरितश्चचारेत्यर्थः । उत्तरश्लोके [पा०] १ च. झ. अ. यत्कुण्डल. २ च. छ. ज. प्रतप्तचामीकरचारु. क. वसन्तपुष्पोद्भम. ३ ड. झ. अ. ट. चारुदर्शनं ४ च. छ. ज. सुपुष्पकं. ५ च, छ. ज. अ. विपुलमास्थितं. ड. झ. ट. विमलमायतं. ६ च. ज. भवनं. ७ क. ग. ड.-ट सर्गः ९] | श्रीमद्रोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । ४१ उत्तमं राक्षसावासं हनुमानवलोकयन् ॥ आससादाथ लक्ष्मीवात्राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ ४ ॥ चतुर्विषाणैरिदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च । परिक्षिप्तमसंबाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः ॥ ५ ॥ राक्षसीभिश्च पलीभी रावणस्य निवेशनम् ॥ आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम् ।। ६ ।। तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिङ्गिलझषाकुलम् । वायुवेगसैमाधूतं पन्नगैरिव सागरम् । याँ हि वैश्रवणे लक्ष्मीर्या चेन्द्रे हरिवाहने ।। सा रावणगृहे सैव नित्यमेवानपायिनी ॥ ८ ॥ या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ॥ तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षोगृहेष्विह ।। ९ ।। तस्य हम्र्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत्सुनिर्मितम् । बहुनियूहँसंकीर्ण ददर्श पवनात्मजः ॥ १० ॥ ब्रह्मणोथे कृतं दिव्यं दिवि यद्विश्वकर्मणा ॥ विमानं पुष्पकं नाम सैर्वरलविभूषितम् । पैरेण तपसा लेभे यत्कुबेरः पितामहात् ।। ११ ।। कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद्राक्षसेश्वरः ।। १२ ।। ईहामृगसमायुतैः कार्तखरहिरण्मयैः ॥ सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया ॥ १३ ॥ क्ष्यमाणत्वात् ॥ ३ ॥ राक्षसेन्द्रनिवेशनं पुष्पकम - । समायुतैः वृकप्रतिकृतियुतैः कार्तस्वरहिरण्मयै ध्यस्थालयाद्न्यन्मूलस्थानं । राक्षसीभिरित्यादिश्लो- | कार्तस्वरं सुवर्ण । हिरण्यं रजतं । “ कृताकृतं हेम कद्वये आससादेति संबध्यते । रावणस्य निवेशनमिति | रूप्यं हिरण्यमभिधीयते ? इति रजतस्यापि हिरण्य पुनरुपादानमपूर्वविशेषणविवक्षया । नक्रः कुम्भीरः । | त्वाभिधानात् । जालवातायनैः जालानि तिर्यगूध्र्ववि तिमिङ्गिलः महामत्स्यः । झषः केवलमत्स्यः ॥४-९॥ | न्यस्तफलकघटितानि । वातायनानि केवलानि रन्ध्रा तस्य हम्र्यस्येत्यादि। पूर्वमुक्तार्थस्यापि पुनरुपन्यासः |णि । अर्थवैशद्यार्थमेकार्थे शब्दद्वयप्रयोगो वा । महा पुष्पकस्य मध्ये रावणस्य निवासभवनमन्यद्स्तीत्य- | नीलाः सिंहलद्वीपोद्भवनीलरत्नानि । महाधनैः महा स्यार्थस्य स्पष्टीभावार्थम् । निर्दूहः मत्तवारणः ॥१०॥ |मूल्यैः । निस्तुलाभिः सुवृत्ताभिः । तलेन निर्मितेनेति णोर्थे कृतं यत्कुबेरस्तपसा लेभे तद्वदम दशेति शेषः । आदित्यतरुणोपमं तरुणादित्योपमं । एतद्न्ते ु ग संबन्धः ।। ११ । कुबेरमित्यादि । ईहामृग- | लेभे तद्राक्षसेश्वर इति संबध्यते । अन्यथा कूटागारै णगृहप्राप्सेरभिधानात् ॥ ३ ॥ ती० रावणस्यनिवेशनं निवेश्यन्तेपरिगृह्यन्तेपत्न्योत्रेतिनिवेशनं । रावणस्थानमित्यर्थः ॥ ६ ॥

  • ानु० हनुमताप्राप्तरावणभवनस्यराक्षसभवनानांचसर्वोत्तरतांदर्शयितुंतत्समृद्धिमनुसंधत्ते-याहिवैश्रवणइत्यादिश्लोकद्वयेन ।

वणेन्द्रयोहणमितरदिक्पालानामप्युपलक्षणं । ‘रावणस्यगृहेसर्वा नित्यमेवानपायिनी' इत्यभिधानात् सर्वदिक्पालानामैश्वर्यमे वणभवनेसर्वदावर्ततइत्यवगम्यते ॥ स० हरिवाहने “ त्वकेशवालरोमाणिसुवर्णाभानियस्यतु । हरिःसवर्णतोश्चतुपीत यसप्रभ'इतिशालिहोत्रोक्तलक्षणोपेतोयोश्वःसहरिरित्युच्यते । सवाहनंयस्यतस्मिन् । यद्वाहरिवाहनेसूर्ये । “ हरिवाहनइत्युक्ति पतिविवखतोः ’ इतिविश्वः । अनपायिनी अविश्लेषा ॥ ८ ॥ रामानु० तद्विशिष्टा ततोप्यधिका । रक्षोगृहेषुरावणभ्रातृपु दिराक्षसगृहेषु । अत्रत्ररद्धेःसर्वशब्देनाविशेषितत्वात्कुबेरायेकैकदिक्पालैश्वर्यरक्षसांगृहेषुप्रत्येकंवर्ततइत्यर्थः ॥ ९ ॥ ति० सत्रीकशयनगृहमितिकतकः । वेश्म पुष्पकाख्यमितितीर्थः । अत्रतीर्थव्याख्याज्यायसी ॥ १० ॥ रामानु० कुबेरमित्यार तस्समलवृतमित्यन्तमेकंवाक्यं । अतोवक्ष्यमाणेनकूटागारशब्देननपौनरुक्तयं । ईहामृगसमायुतैः कृत्रिमवृकयुतैः । कार्त हेरण्मयैः सुवर्णरजतमयैः । “ कृताकृतंहेमरूप्यंहिरण्यमभिधीयते ' इतिरजतस्यापिहिरण्यत्वाभिधानात् । ज्वलनार्कप्रती मित्यारभ्य आरुरोहमहाकपिरित्यन्तमेकंवाक्यं । जालवातायनैर्युतं कुड्योपरिभागेऽलङ्कारार्थखस्तिकसर्वतोभद्राद्याकारेणय याकृतंजालं । वायुसंचारार्थकृतोगवाक्षेोवातायनं । इन्द्रनीलमहानीलेति । “ क्षीरमध्येक्षिपेन्नीलंक्षीरंचेन्नीलतांत्रजेत् । इन्द्र मितिख्यातमितिचागस्यभाषितम्' इतिरन्नशास्रोक्तलक्षणमिन्द्रनीलं । “ सिंहलाकारसंभूतामहानीलाइतिस्मृताः ' इत्युक्ता इतियोभेदः । विदुमेणमहाधनैर्मणिभिःनिस्तुलाभिर्मुक्ताभिश्चकरणै:विचित्रेणतलेनाभिविराजितमितिसंबन्धः । आदि [पा० ] १ च. छ. ज. राक्षसेन्द्रस्यह्यावासमवलोकयन्. २ ग . तिमिमीनसमाकुलं. ३ ड. ज. समाधूतैः. ४ क. याच ड-ट. रम्यानित्यं. क. लक्ष्मीर्नित्यं ६ ग. लक्ष्मीरक्षोगृहेष्विह. ट. लक्ष्मीरक्षोगृहेष्वपि . ७ ङ. झ. अ. ट. संयुक्तं ड. च. छ. ज. विधिवद्विश्व. ९ ध. श्रेष्ठंरन्न. १० क. वरेण. ११ क. ख. खरविभूषितैः. १२ ट. सुकृतंराजतस्तंभैः. क. घ. व. अ. सुकृतैराजतस्तंभै ४२ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ मेरुमन्दरसंकाशैरुलुिखद्भिरिवाम्बरम् । कूटागारैः शुभाकारैः सर्वतः समलंकृतम् ॥ १४ ॥ ज्वलनार्कप्रतीकाशं सुकृतं विश्वकर्मणा ॥ हेमसोपार्नसंयुक्त चारुप्रवरवेदिकम् ।। १५ ।। जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्फाटिकैरपि ।। इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम् ॥ १६ ॥ विदुमेण विचित्रेण मणिभिश्च महाधनैः । निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिस्तलेनाभिविराजितम् ॥ १७ ॥ चन्दनेन च रक्तेन तपनीयनिभेन च ॥ सुपुण्यगन्धिना युक्तमादित्यतरुणोपमम् ।। १८ ।। कूटागारैर्वराकारैर्विविधैः समलंकृतम् । विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः ।। १९ । तत्रस्थः स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसंभवम् । दिव्यं संमूर्चिछतं जिघ्रदूपवन्तमिवानिलम् ॥ २० ॥ स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम् । इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः ।। २१ ।। तँतस्तां प्रास्थितः शालां ददर्श महतीं शुभाम् ।। रावणस्य मनःकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम् ॥२२॥ मणिसोपानविकृतां हेमजालविभूषिताम् । स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम् ॥ २३ ॥ मुंक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि । विभूषितां मणिस्तम्भैः सुंबहुस्तम्भभूषिताम् ॥ २४ ॥ समैजुभिरत्युचैः समन्तात्सुविभूषितैः ॥ स्तम्भैः पौरिवात्युचैर्दिवं संप्रस्थितामिव ॥ २५ ॥ महत्या कुंथयाऽऽस्तीर्णा पृथिवीलक्षणाङ्कया । पृथिवीमिव विस्तीर्णा संराष्ट्रगृहमालिनीम् ॥ २६ ॥ नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम् । पराध्यस्तरणोपेतां रैक्षोधिपनिषेविताम् ॥ २७ ॥ धूम्रामगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम् । चिंत्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम् ।। २८ ।। नःसंहादजननीं वर्णस्यापि प्रसाधिनीम् । तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः संजननीमिव ॥२९॥ इन्द्रियाणीन्द्रियाथैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः ॥ तर्पयामास मातेव तदा रावणपैलिता ॥ ३० ॥ रित्यनेन पुनरुक्तिः स्यात् ।। १२-१९ । जिघ्रत् |ङ्कया सरित्समुद्रगिरिवनादिभिः अजिघ्रत् ॥ २०-२१ ॥ दन्तान्तरितरूपिकां दन्तैः | तया । कल्माषीं शबलवणी वसिष्ठधेनुमिव । सर्वने व्यवहितरूपिकां । अन्तरान्तराकृतदन्तफलकामिति |मप्रदत्वेन कल्माषीसादृश्यं । वर्णस्यापि प्रसाि यावत्। सुबहुस्तम्भभूषितां अवान्तरबहुस्तम्भभूषितां। | वर्णोत्कर्षकरीमित्यर्थः । तां शोकनाशिनीमिति सुबहुस्तम्भभूषितैरिति पाठे सुबहुस्तम्भैः स्तम्भदाढ्र्यउपसंहारार्थ - | ततस्तामिति वर्तमाने पुनस्तच्छब्द कारिपद्वैरलंकृतामित्यर्थः । अत्युचैः अत्यन्तोन्नतै । |तां प्रति प्रस्थितः ददर्शति वासंबन्धः ।। २२-२ : दिवं आकाशं । कुथया आस्तरणेन । पृथिवीलक्षणा- | इन्द्रियाणीति ॥ हनुमत इति शेषः ॥ ३० त्यतरुणोपमं तरुणादित्योपमं । उपसर्जनस्यपरनिपातंआर्षः ॥१२-१९॥ति० यत्तु पुष्पकस्यैव साशाला । ततइत्यस्य तदनन मित्यर्थइति तचिन्त्यं । प्रस्थितइतिपदाखारस्यात् अर्धयोजनविस्तीर्णमित्यादिना मूलालयप्रदर्शनोपक्रमाच मूलालयंदृष्टा । तल स्थंपुष्पकमन्विष्य तत्स्थएव रावणशयनगृहं तद्वह्वयैनुमाय पुष्पकादवरुह्य तंप्रतिस्थितस्तांददर्शयेवन्याय्यमितिकतकः । य त्यादिनोक्ताव्याख्यैवयुक्तति ममभाति । “ अवतीर्यविमानाचहनुमान्मारुतात्मजः' इत्यग्रे उपसंहारात् ॥ २२ ॥ ती० सु स्तंभभूषितामित्यत्रबहुत्वविधानायस्तंभानुवादान्नपौनरुक्तयं ॥ स० बहूनांशत्रूणांस्तंभःजडीभावःतेनविभूषितां यदाशयाप्रवृत्ताथ) [पा० ] १ ड. झ. अ. ट. शुभागारैः. २ ङ. झ. युक्तंच. ३ अ. वर्तुलाभिश्च. ४ क. ग. घ युक्तंतरुणादित्यसंनि टागारैर्महागारैःसर्वतःअ. ट. . क. ध. . ७ घ. .८ डः .६ ड. झ. सर्वतोसततंततःसंप्रस्थितः-ट ९ ख. सुकृतां. १० ग-ट. विराजितां. क. समावृतां. ११ ड,-ट. मुक्तावज्रप्रवालैश्च, १२ क. सुगन्धैःसुविभूषितां बहुस्तंभविभूषितां. घ. सुबहुस्तंभशोभितां. १३ घ. च. छ. ज. अ. कुथयाकीण. १४ झ. ट. सराष्ट्रगृहशालिनीं. ग. सुरा प्राममालिनीं. १५ च. छ. ज. रक्षोधिपतिसेवितां१६ ड. झ. अ. ट . पत्रपुष्पोपहारेण. १७ ड. झ. अ. ट. .ि मनसोमोदजनन, १८ च, छ. ज. सेविता | सर्गः ९] श्रीमद्वौविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । खर्गेयं देवलोकोऽयमिन्द्रयेयं पुरी भवेत् ॥ सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः ॥ ३१॥ प्रध्यायत इवापश्यत्प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान् । धूर्तानिव महाधूतैर्देवनेन पराजितान् ॥ ३२ ॥ दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च । अचैिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तत्यभ्यमन्यत ॥ ३३ ।। ततोपश्यत्कुथासीनं नैानावर्णाम्बरस्रजम् ॥ सहस्र वरनारीणां नानावेषविभूषितम् ।। ३४ ।। परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशं गतम् ।। क्रीडित्वोपरतं रात्रौ सुष्वाप बलवत्तदा ॥ ३५ ॥ तत्प्रसुप्त विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषणम् ॥ निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत् ॥ ३६ ॥ तासां संवृतदन्तानि मीलिताक्षाणि मारुतिः ॥ अपश्यत्पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम् ॥३७॥ प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये । पुनः संवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा ।। ३८ ।। इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः । अम्बुजानीव फुलानि प्रार्थयन्ति पुनःपुनः ॥ ३९ ॥ ईति चामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः । मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः ॥ ४० ॥ सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता। शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता ।॥४१॥ स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः । यथा द्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरभिसंवृतः ॥ ४२ ॥ । याश्च्यवन्तेम्बरात्ताराः पुण्यशेषसमावृताः । इमास्ताः संङ्गताः कृत्स्रा इति मेने हरिस्तदा। ।। ४३ ।। ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम् । प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम् ।। ४४ ।। स्वगयमिति । सामान्यतः खगॉयं । तत्रापि देवलो- | योरवसानविनार्थयोः । विशेषमध्यतादथ्र्येषु' इति कः त्रयस्त्रिशद्देवानां लोकः । तत्रापीन्द्रस्य पुरी अम- | दर्पणः । अतिनिद्रापरवशत्वेन निश्चलाङ्गतया नि:श- ती । परा सिद्धिः ब्रह्मणः स्थानमित्युत्तरोत्तरो-|ब्दभूषणमित्यर्थः ।। ३६-३७ । अत्र वदनानीत्य

।। ३१ । प्रध्यायत इव निश्चलतया |नुषज्यते । तासां वदनानि क्षपाक्षये दिवसे पानीव

युक्तानिव । धूर्तान् अक्षधूर्तान् । देवनेन |प्रबुद्धानि भूत्वा रात्रौ पुनः संवृतपत्राणि सङ्गुचितप ॥ ३२ ॥ प्रदीप्ता शाला दग्धेति अभ्यमन्यत | त्राणि पद्मानीव बभुः ॥ ३८ ॥ प्रार्थयन्ति प्रार्थये वैश्र ३३ । कुथासीनं कुथशयितं । नानावर्णाम्बरस्रज- | रन् । मधुरसलुब्धतया अत्र पुनःपुन: पतेयुरित्यर्थः । । हलन्तस्य स्रक्छब्दस्य भागुरिमतेन टाबन्त- | व्यत्ययेन परस्मैपदं । अनुदात्तत्वेनात्मनेपदत्वात् । ौ जन्तत्वोपपत्तिः ।। ३४-३५ । निःशब्दान्तर- | नियतं नूनं । उपपत्त्या युक्तया । उपपत्तिमेवाह च णं निःशब्दविशेषाणि भूषणानि यस्य । मेन इति । तानि मुखानि । गुणत: सौरभादिगुणैः । अथान्तरं रन्ध्रप्यपरव्यवधानयोः । अवकाशावसर- | सलिलोद्भवैः पौः ।। ३९-४३ ॥ प्रभा कान्तिः । जड़ीभवन्तीत्यर्थः । “ स्तंभौस्थूणाजडीभावौ ?' इत्यमरः ॥ २४ ॥ ती० प्रत्यायतइतिपाठेझटितिप्रकाशसंभारात्प्रत्यागच्छ न् । काश्चनान् काञ्चनस्तंभगतानित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ति० प्रदीप्ता अन्निज्वालाज्वालित । अनेनाप्रिमोऽन्निदाहस्सूचित ३ ॥ ति० निद्रितत्वात्संवृतानि संवृतपक्ष्माणि । तादृशानिचतानि दान्तानि ग्लानानि । मीलिताक्षीणि अतिसंवृतपक्ष्माणि,। देवलोकादेरिवसंवृतमीलितयोरपिभेदोबोध्यः । यद्वासंवृतदान्तानीत्यसैयैवव्याख्यानंनिमीलिताक्षीणीति । यद्वा संवृतत्वमोष्ठयोः [ पा०7 १ ड. झ. अ. ट. देवलोकोयमिन्द्रस्यापि. ग. देवलोकोयंगान्धवयं. २ २च. छ. ज. गान्धवयंपरासिद्धि क. गान्धर्वीयंपुरीवास्यादित्यमन्यत. ग. इन्द्रस्येयंपुरीवास्यादित्यमन्यत ३ च भरणभूषितं. ४ क. नानारत्न्नविभूषितं. ५ ड. झ. आ. ट. प्रसुप्त. ६ ड. च. झ. अ. ट. भूषितं. ७ ङ. झ. दान्तानि ड. च. छ. झ. ट. मीलिताक्षीणि. ९ क. अ. क्षपात्यये. १० घ.-छ. झ. अ. ट, इतिवामन्यत ११ क. सहता २ घ. सर्वाइति . ४३ नानाभरण. छ. ज मद्वारुत्माकरामायणम् । [सुन्दरकाण्डम् ५ व्यावृत्तगुरुपीनस्रकप्रकीर्णवरभूषणाः । पानव्यायामकालषु निद्रापहृतचेतसः ॥ ४५ व्यावृत्ततिलकाः काश्चित्काश्चिदुद्रान्तनूपुराः । पार्श्व गलितहाराश्च काश्चित्परमयोषितः ।। ४६ ॥ मुंक्ताहारावृताश्चान्याः केंश्चिद्विस्रस्तवाससः ॥ इंयाविद्धरशनादामाः किशोर्य इव वाहिताः ॥४७॥ सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः ॥ गजेन्द्रमृदिताः फुला लता इव महावने ।। ४८ ।। चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिदुत्कटाः ॥ हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम् ॥ ४९ ।। अपरासां च वैडूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः ॥ हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन् ॥ ५० ॥ हँसकोरण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः । आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव ।। ५१ ।। किङ्किणीजालसंकोशास्ता "हैमविपुलाम्बुजाः । भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः ॥५२॥ मृदुष्वङ्गेषु कासांचित्कुचाग्रेषु च संस्थिताः ॥ बभूवुभूषणानीव शुभा भूषणरौजयः ॥ ५३ ।॥ अंशुकान्ताश्च कासांचिन्मुखमारुतकम्पिताः । उपर्युपरि वक्राणां व्याधूयन्ते पुनःपुनः ॥ ५४ ॥ ताः पताका इवोडूताः पतीनां रुचिरप्रभाः ॥ नानावर्णसुवर्णानां वक्रमूलेषु रेजिरे ॥ ५५ ॥ वणे: रूपं । प्रसादः प्रसन्नता ॥ ४४ ॥ पानव्या- |मुकुलवाचीत्यवगम्यते । भावाः शृङ्गारचेष्टा: त एव यामकालेषु पानानन्तरं भाविरतिव्यापारसमयेषु । | माहाः नक्रा यासां ताः । सुप्तिदशायामपि वासना व्यावृत्तगुरुपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः विपर्यस्तगुरुपी | वशाद्भावाभिव्यञ्जकसंस्थानवत्वाद्भावग्राहा इत्युक्त । नस्रजः प्रकीर्णवरभूषणाश्च सत्यः निद्रापहृतचेतसः | यशस्तीराः यशश्शब्देन यशोहेतुभूता पर्यन्तप्रसृतप्र विरेजुः ॥ ४५ । । व्यावृत्ततिलकाः उन्मृष्टतिलका । | भोच्यते । सैव तीरं यासां ताः॥५२॥ संस्थिता: लग्राः उद्धान्तनूपुराः स्वस्थानानवस्थितनूपुराः ।। ४६ । | भूषणराजयः । भ्रमराणीव भ्रमरा इव । व्यत्यय मुक्ताहारावृताः मुक्ताहारैरावृताः । छिन्नमुक्ताहारा | आर्षः । कामुका इव । बभूवुः । “ भ्रमरः कामुके इत्यर्थः । व्याविद्धरशनादामा: छिन्नकाभ्रवीगुणा : । भृङ्गे' इति दर्पणः । केचित्तु भूषणानीति पाठंकल्प केिशोर्यः प्रथमवयस्काबडबा : । वाहिताः मार्गेश्रम- |यित्वा भूषणराजयः भूषणविमर्दकृतरेखा निवृत्त्यर्थं भूमौ प्रवेष्टनं कारिताः। सर्वत्र रेजुरि-स्तभूषणानामपि कासांचिद्भषणानीव बभूवुः त्यन्वयः ।। ४७-४८ ।। चन्द्रांशुकेिरणाभाः अंशुः इत्याहुः ।। ५३ । मुखमारुतकम्पिताः अंशुकान् सूर्यः । * अथांशुः स्यान्मयूखे सवितर्यपि' इति सूक्ष्मवस्रदशाः । उपर्युपरि वक्राणां वक्राण्युपर्यु दर्पणः । चन्द्रसूर्ययोः किरणानामाभेवाभा येषां ते | तथा। उत्कटाः स्थूलाः ॥४९-५१॥ अथासां नदीस-|"धगुपयोदिषु त्रिषु। द्वितीयान्नेडितान्तेषु” इति माधिं दर्शयति-किङ्किणीति॥किङ्किणीजालसंकोशाः | तीयाभाव आर्षः। व्याधूयन्त इति श्यन्नार्षः । धूः किङ्किणीजालान्येव संकोशा मुकुलानि यासां ताः ।। क्यादित्वात् ॥५४॥ ता इति विधेयत्वात्स्त्रीलिङ्ग । एतत्स्थाने सत्कोशा इति पाठान्तरदर्शनात्संकोशशब्दो | नानावर्णसुवर्णानां नानाविधशोभनवर्णानां ॥ ५ स० पद्मगन्धीनि ' उपमानाच ' इतीत्वं ॥ ३७ ॥ ति० व्यावृत्ताःकचा:पीनस्रजश्चयासांताश्च ॥ ४५ ॥ ति० अकुण्डल कुण्डलधरणरहिताः गलितकुण्डलाइतियावत् । विच्छिन्नाः आमृदिताश्वस्रजोयासांताः ॥ ४८ ॥ ति० अंशवःप्रभा धाराः । अंशवःसूक्ष्मरश्मयः । किरणाःस्थूलरश्मयइत्यन्ये । शि० सुप्ताहंसाइवबभुः ॥ किङ्किणीजालसंका२ ४९ ॥ ति० न्मुकुलितनयनाः तत्स्थानेचनद्यांमुकुलितकुमुदानि । हेमविपुलांबुजत्वेनवक्रनिगरणं । उपमानेतुननिगरणं । किङ्किणीजालसंबं इतिपाठेकिङ्किणीजालसंबाधत्वमुभयत्रापिस्पष्टमेव । शब्दवत्वसाधम्र्यात्किङ्किणीशब्देनलहरीणामप्युक्तेः । भावाविलासाएव मिकसुरतभावोवाग्राहोयासांताः । यशः अतिगुणवत्त्वकृतयशएवतीरंयासांताः । यशश्शब्देनलक्षणयाकान्तिरित्यन्ये । सुप्तान [पा०] १ ड. च. अ. ट. व्यावृत्तकुचपीन. झ. व्यावृत्तकचपीन . २ ड.-ट, निद्रोपहृत. ३ ख. घ. ड. झ. अ ४ क. ख. ग. ड.-ट. काश्चित्प्रस्रस्त. घ. काचित्प्रह्म ज. अ. ट. विच्छिन्नामृदित ८ ड. झ. अ. दुद्रता ९ ड. झ. अ. ट. कारण्डवोपेताः. १ छ, ज. जालसंबाधाः. ग. ड. झ. ल. ट. जालसंकाशाः. ११ क. वक्रकनकांबुजाः. १२ क. मृदुष्वंशेषु. १३ ड. राशयः ५ क. ग. व्यावृत्तरशना . ६ ड. झ. अ . । सर्गः ९ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् ववल्गुश्चात्र कासांचित्कुण्डलानि शुभार्चिषाम् । मुखमारुतसंसर्गान्मन्दं मन्दं सुयोषिताम् ॥५६॥ शर्करासवर्गन्धैश्च प्रकृत्या सुरभिः सुखः ॥ तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा ।। ५७ ।। रावणाननशङ्काश्च काश्चिद्रावणयोषितः ॥ मुखानि सप्त सपतीनामुपाजिघ्रन्पुनः पुनः ॥ ५८ ॥ अत्यर्थ सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः ॥ अखतत्राः सपतीनां प्रियमेवाचरंस्तदा ॥ ५९ ॥ बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्यविभूषितान् । अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे ।। ६० ॥ अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काश्चित्पुनर्भुजम् ॥ अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ ॥६१॥ ऊरुपाश्र्वकटीपृष्टमन्योन्यस्य समाश्रिताः ॥ परस्परनिविष्टाङ्गयो मदग्न्नेहवशानुगाः ।। ६२ ।। [अन्योन्यस्याङ्गसंस्पशत्प्रीयमाणाः सुमध्यमाः ॥ एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः ॥६३॥] अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमाला ग्रथिता हि सा । मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा ।। ६४ ।। लतानां माधवे मासि फुलुानां वायुसेवनात् । अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोचयम् ॥ ६५ ।। व्यतिवेष्टितसुस्कन्धमन्योन्यभ्रमराकुलम् ॥ आसीद्वनमिवोदूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत् ॥ ६६ ॥ उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा । विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम् ॥ ६७ ॥ रावणे सुखसंविष्ट ताः स्त्रियो विविधप्रभाः । ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रैक्षन्तानिमिषा इव ॥६८॥ रैजर्षिपितृदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः ।। रौक्षसानां च याः कन्यास्तस्य कामवशं गताः ॥६९॥ ४५ ववल्गुरिति । उपधानपरिसरे घनमणिखचिततया | ग्रथितं सुखमुखमारुतसेवनाद्न्योन्यमालाप्रथितमिति लम्बमानानि कुण्डलानि मन्दं मन्दं चेवलुरित्यर्थः | स्त्रीपक्षे । संसक्त कुसुमोचयं । अन्योन्यसंसक्तनीवीकं ॥५६-५८॥ रावणे अत्यर्थ सक्तमनसः । अस्वतत्राः | संसक्तकुसुमसमूहं चेत्यर्थ । व्यतिवेष्टितसुस्कन्धं पाननिद्रापरवशा: ताः सपत्रीभिराघ्रातमुखाः । वर• | अन्योन्यपरिवेष्टितांसं अन्योन्यपरिवेष्टितप्रकाण्डं च । स्त्रियः तदा मुखाघ्राणसमये सपत्रीनां प्रियमेवाचरन् | अन्योन्यं भ्रमरैश्विकुरैराकुलं भ्रमरैः भृङ्गेराकुलं वणोऽजिघ्रदिति बुद्धया स्वयमप्यजिघ्रन्नित्यर्थ । |च । * भ्रमरश्चिकुरे भृङ्गे ? इति विश्वः ।। ६५ थवा कथं सपत्योपि सह स्वपन्तीत्याशङ्कयाह- | ६६॥ उचितेषु स्थानेषु स्थितानामपि भूषणाङ्गाम्बर त्यर्थमिति ।। ५९ ॥ पारिहायों वलयः । अंशुकानि | स्रजां साधारण्यादेकतामापन्नानामिति भावः । | उपनिधायेत्यनुषज्यते ।। ६० । अन्या वक्षसि | विवेकः सुव्यक्तमाधातुं न शक्यः । अन्योन्यसंग्रथि मि न्यस्या इत्यादिश्लोकद्वये शिशियर इत्येतद्वचनवि- | तत्वेन सुप्तत्वात् । इमा अस्या भूषणाङ्गाम्बर रणामेन यथायोगं संबध्यते उपनिधायेति च | स्रजः इमा अपरस्या इति विवेकः कर्तु न शक्य ६१-६३ । मालेव पुष्पमालेव । मत्तषट्पदस्था- | इत्यर्थः ।। ६७ । सुखसंविष्ट सुखसुझे । काञ्चनाः याः केशाः ॥ ६४ ॥ तानामित्यादिश्लोकद्वयमे- | काञ्चनदीपस्तम्भस्था दीपाः अनिमिषास्सन्तः प्रैक्षन्तेः वयं । तद्रावणस्य स्रीवनं लतानां वनमेिवासी- | व । अनेन रावणस्य जाग्रद्दशायां दीपैरपि ताः स्त्रियो संबन्धः। विशेषणान्युभयत्र योज्यानि । वायुसे- | निश्चलं द्रधुमशक्या इति गम्यते ॥ ६८ ॥ अथ द्धेितोः अन्योन्यमालाग्रथितं अन्योन्यमालारूपेण | सीतयैकया अकाम्यत्वं वतुं सर्वस्रीकाम्यत्वमाहः इवबभुः ॥ ५२ ॥ ति० शर्करासवः आसवविशेषः । तद्योगात्तद्भन्धः । प्रकृत्याचसुरभिः । यद्वाप्रकृत्याअसुरभिरपि वायुरिति । तासांवदननिश्वासःतद्युक्तः । अर्शआद्यजन्तं । अतएवशर्करासवगन्धःरावणंसिषेवे ॥ ५७ ॥ ति० राजर्षयोविप्रदैत्याश्च । [पा० ] १ ग. श्चारु. क. स्तत्र. २ च. छ. ज. मारुतसंक्षोभात्. ग. घ. मारुतसंसगैर्मन्दं. क. ड. झ. अ. ट. मारुतसं ३ झ. अ. ट. मन्दंच. क. च. छ. ज. मन्दंस्म. ४ क. घ.-ट. गन्धस्स. ग. गन्धाढ्यः. ५ गा. च.-झ• ट. मुखानिच. ६ क. अंशुकानीव. ७ ग. ड.--ट. कुचै. ८ अयंश्लोकः कः -ट. पाठेषुदृश्यते. ९ ड.-ट. प्रतिवेष्ठित १० ड. च. छ. ज. सुखसंसुप्से. ११ ख. ड. झ. ट. प्रेक्षन्तोऽनिमिषाइव. क. च. छ. ज. अ. प्रेक्षन्तेऽनिमिषाइव. १२ ङ झ. ट. राजर्षिविप्र. १३ क ट. रक्षसाचाभवन्कन्याः. १४ क. स्तथा। ४६ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । युद्धकामेन ताः सर्वा रावणेन हृताः स्त्रियः ॥ समदा मदनेनैव मोहिताः काश्चिदागताः ॥ ७० ॥ न तत्र काश्चित्प्रमदाः प्रसह्य वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धा न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा विना वराहं जैनकात्मजां ताम् ॥ ७१ ॥ न चाकुलीना न च हीनरूपा नादक्षिणा नानुपचारयुक्ता । भार्याऽभवत्तस्य न हीनसत्वा न चापि कान्तस्य न कामनीया ।। ७२ ।। बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपली इमा यैथा राक्षसराजभार्याः सुजातमयेति हि साधुबुद्धेः ॥ ७३ । अस्युन्नह्मराक्षसत्वादस्तिविप्रकन्याविवाहेऽधिकार राजर्षीत्यादिना श्लोकत्रयेण । तस्य कामवशं गता ।। ७१- ७२ ।। तं प्रति यः कामः तस्य वशंगता कामयित्वा |राघवधर्मपत्री ईदृशी यदि स्वयंवरात्पूर्वमेवास्य धर्म न तु तेन कामयित्वा हृता इत्यर्थः | पत्री चेत् । अस्य सुजातं सुकृतं । इयमसाध्वी बुद्धि ॥ ६९ ॥ हृताश्च काञ्चन श्रूयन्ते तत्र कथमित्यत्राह | कापेयत्वप्रमाद्कृता न तुखयं तस्य बुद्धिरिति द्योतयितुं -युद्धेति । तासु हृतासु तासां संबन्धिभिस्सह युद्धं | साधुबुद्धेरित्युक्तं । एवं प्रमादोपस्थितबुद्धया पश्चात्तापो भविष्यतीति युद्धं कामयित्वानेन हृता: नतु ताः |भूदित्याह-पुनश्चेति । यद्वा इमाःराक्षसराजभार्या कामयित्वा हृता ७० । अमुमेवार्थ विवृणोति स्वभत्र विशिष्टास्सकलभोगयुक्ताश्च तथा राघवधर्मे न तत्रेति । तत्र तासु काश्चिदपि प्रमदाः प्रसह्य |पत्री ईदृशी यदि स्वभत्र सहिता भोगयुक्ता च यदि वीर्येण न लब्धाः । किंतु स्वसंवादेनैवेत्यर्थः । वीर्यो- | तदाऽस्य रावणस्य सुजातं शोभनं जन्मेति साधुबुद्धे पपन्नेन रावणेन न लब्धाः अपि तु गुणेन लब्धाः । | परसमृद्धिपरस्य हरीश्वरस्य स्वयमाधिपत्यार्हस्य बुद्धिर्ब अन्यकामा च काचित्तत्र नास्ति । अन्यपूर्वा च न भूव। अयं रावणः राघवधर्मपत्रीं यदि प्रत्यर्पयेत्तदास्य अस्यमम [ सुन्दरकाण्डम् ५ कामवशंगतास्सल्यस्तस्ययोषितोऽभवन् यथा ४ साधुबुद्धेः शत्रूणामपिहितमन्वेषयत ॥ स० साधुबुद्धेःदेवावतारादिषुसम्यग्बुद्धिमतःहरीश्वरंस्यहनुमतःइतिवक्ष्यमाणाबुद्धिर्ब तदेवव्यनक्ति-यदीति । इमाःपुरतस्सुप्ताःराक्षसराजभार्याःलङ्कायांयथावर्तन्ते तथारा घवधर्मपत्रीसीतापि यदीदृशी एतत्पुरगत तूतस्यअत्रसुप्तस्यरावणस्य सुजातंराक्षसत्वनिर्गमेनशोभनजन्म शिशुपालत्वावस्थायांभगवदङ्गप्रवेशकारर्णजन्म हि प्रसिद्धं भव युद्धेरामेणहतस्सनशिशुपालत्वंप्राप्यजयोभवतीतिभावः। विस्तरतुदीर्थव्याख्यानेद्रष्टव्यः॥ ती० यद्वा राघवधर्मपत्री रावणेनबलादानीताइमाराक्षसराजभार्याः तथायदि सुग्रीवेणबलादृतायदि तदा हरीश्वरस्यसुग्रीवस्य सुजातहीतिसाधुबुद्धेः सः त्रिबुद्धेः अस्यहनुमत: ईदृशीबुद्धिर्बभूवेत्यन्वयः । यद्वा इमाराक्षसराजभार्यायथारावणेनाहृताइ अनेनाहतायदि तदा अस्य रावणस्य सुजातंकिं सम्यग्भविष्यतिकिं नभविष्यत्येवेति हरीश्वरस्यबुद्धिर्बभूव । मम दयिततं हृतावनान्ताद्रजनिचरेण तदा विमथ्य सा । कथय मम रिपुं तमद्य वै वगपते यमसादनं नयामि' इति रामवाक्याद्रा यद्वा इमाराक्षसराजभार्यायथामयादृष्टाइतिशेषः । राघवधर्मपत्री ईदृशीयदि मयादृष्टायदीत्य सुजातंजन्मसफलमितिहरीश्वरस्यबुद्धिर्बभूव। “यश्चमासान्निवृत्तोग्रे दृष्टासीतेतिवक्ष्यति । मतुल्यविभवोभोगै ध्यति । ततःप्रियतरोनास्ति ममप्राणाद्विशेषतः ?' इतिसुग्रीववचनात् प्रभोःसुग्रीवस्य प्रियसंवादकत्वेन ममजन्म अनेनतासामप्यनुरागः:सूवित योपवेशनायोद्युक्ताङ्गदादिवानरसमानस्येत्यर्थः । सुजातमितिबुद्धिर्बभूव अप्रवृत्तौचसीतायाः पापमेवकरिष्यति । तस्मात्क्ष हायैव प्रायोपविशनंहिनः । त्यक्खापुत्रांश्चदारांश्च धनानिचगृहाणिच ” इतिसीताऽदर्शनव्यथिताङ्गदादीनां पुनर्जीवितला यद्वा इमाराक्षसराजभार्या यथाजीवन्तीत्य राघवधर्मपत्री ईदृशी जीवतियदि तदा अस्य रामस्य सुजा ज्ञायतांसौम्यवैदेही यदिजीवतिवानवा । नह्यहंजीवितुंशक्तस्तामृतेजनकात्मजां ” इतिसीताजीवितसंशयव्यं थितस्यरामस्य सीताजीवितनिश्चयेसति खजीवितलाभात्सुजातमितिभावः । यद्वा हेराक्षसराज इमाःस्त्रियो यथाभार्याः एवं राध वधर्मपत्री ईदृशीयदि अस्यतव सर्व संपत्समृद्धियुक्तपुत्रपौत्रादिसहितस्यास्यतवेत्यर्थः । सुजातंहिकिंसम्यग्भविष्यतीति रावणस्यहि [ पा० ] १ क. ग. दङ्गनाः. २ ग. घ. च.-ट. जनकात्मजांतु. ३ ड. झ. ट. महाराक्षसराज सर्गः ९ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । पुनश्च सोचिन्तयदार्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता । अथायमस्यां कृतवान्महात्मा लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म ॥ ७४ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे नवमः सर्गः ॥ ९ ॥ ४७ शोभनं जन्म स्यादिति बुद्धिजीतेत्यर्थः ।। ७३। किंच | कष्टं सर्वमिदं लङ्केश्वर्य भ्रष्टं भविष्यतीत्यचिन्तयचे चिन्तान्तरमाह-पुनश्चेति । अथ सः हनुमान् सीता | त्यर्थः । यद्वा राघवधर्मपत्री यथा रावणेन बलादा गुणतः पातिव्रत्यादिगुणत: ध्रुवं विशिष्टा हि । अस्यां | नीता तथा राक्षसराजभार्याः बलात्सुग्रीवेण बन्दीकृ एतद्विषये । महात्मा महाकुलप्रसूतोपि अयं लङ्केश्वरः । ताश्चेदस्य हरीश्वरस्य सुग्रीवस्य सुजातं हीति साधुबुद्धेः अनार्यकर्म अपहरणरूपं कर्म कृतवान् । कष्टमिति । | सन्मत्रिबुद्धेः अस्य हनुमतः बुद्धिर्बभूवेत्यर्थः यद्वा । आर्तरूपः अत्यन्तमार्तः । * प्रशंसायां रूपप्' |इमा राक्षसराजभार्या : यथा रावणेनुरक्ताः ईदृशी पुनश्चाचिन्तयत् । वैदेह्या: दृढव्रतत्वात्पातिव्रत्यभङ्गो | राघवधर्मपत्री यदि एवमनुरक्ता चेत् अस्य सुजातमिति न भवेदेव । अपि तु मिथ्यापवादमेवोत्पादितवानिति | साधुबुद्धेरपि बुद्धिर्बभूव ऐश्वर्यातिशयदर्शनविस्मया भृशं दुःखितस्सन् चिन्तितवानित्यर्थः । यद्वा बभूवे- | दिति भावः । अतएव वक्ष्यति-अहो वीर्यमित्या त्यादि । राक्षसराजपत्रीवत्सीता खभत्रों संगता | दिना। एवंहठादुक्त्वानुशयितवानित्याह-पुनश्चेति । चेत्सीतापहरणं न कृतवांश्चेत्तदास्य सुजातमित्युक्तं । । हेियस्मात्सीता गुणत: पातिव्रत्येन विशिष्टा सर्वोत्कृष्टा तत्र निरतिशयसौन्दर्यादिशालिन्या मैथिल्याः रक्ष- | अत: आर्तरूपः किं मया व्याहृतमित्यनुतप्तः सन् । स्त्रीसाम्यं चिन्तयता मया हीनोपमा कृतेति पश्चा- | अस्यामनार्यकर्म कृतवानित्यचिन्तयत् ॥ ७४ ॥ इति तापयुक्तस्सन् अचिन्तयत् । हि यस्मात्सीता गुणतः |श्रीगोविन्दराजविरचिते श्रीमद्रामायणभूषणे श्रृङ्गार विशिष्टा अत: आर्तस्वरूपस्सन्नचिन्तयत् । मया | तिलकाख्याने सुन्दरकाण्डव्याख्याने नवम हीनोपमैव कृतेत्यचिन्तयत् । अथ अथापि अस्यां | सर्गे ।। ९ ।। रीतायां । अनार्यकर्म धर्षणरूपं कर्म । कृतवान् । | पदेष्टव्यमितिबुद्धिर्बभूव । “ तद्रवान्दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः । परदारान्महाप्राज्ञनोपरोढुंखमर्हसि ” इतिहितोपदेशस्यवक्ष्य खात् । यद्वा एतासांमध्ये सीतानास्तीतिनिश्चिनोति—बभूवेति । इमाराक्षसराजभार्याः यथा यादृयूपवत्यइत्यर्थः । यदि किमि राघवधर्मपत्री ईदृशी िकं ईदृयूपवतीकिं । किंतुत्रिलोकसुन्दरीत्यर्थः । अतएवात्र नास्तीतिशेषः । इत्यस्यहरीश्वरस्यसुजातं च वतंयथातथाबुद्धिर्बभूव ॥ ति० अथ सीताप्येतत्स्त्रयन्तर्गता नवेति विकल्प्याद्ये रावणस्यभद्रमेवेति बुद्धिर्हनुमतोजातेल्याह पव वेति। साधुबुद्धेर्हरीश्वरस्य इतिबुद्धिर्बभूव । इमामहाराक्षसराजभार्याःयथातद्भक्ताः राघवधर्मपत्न्यपि ईदृशी एतदन्तर्गता एतदु यदिस्यात् तदाऽस्य रावणस्यसुजातंभद्रमेवभवति । रावणभुक्तेति मयानिवेदितेसति सीतायांमृतायामिव राघवस्योपेक्षणाद्रा वधयन्नाप्रसत्तेरितिभावः ॥ शि० इमाराक्षसराजभार्या यथा खपतिस्मरणादिषुनिरताः । ईदृशी तथारामस्मरणादिनिरता राघवधर्मपत्री । तत्स्मरणादीनांविन्नोनकृतःस्यादित्यर्थः । तदा अस्य रावणस्यसुजातं कल्याणमेवेत्यर्थः । इतिसाधुबुद्धेर्हरीश्व यबुद्धिः निश्चयोबभूव ॥ ७३ ॥ ति० यदीत्यनेन सूचितमस्यपक्षस्यात्यन्तासंभावितखमाह-पुनश्रेति । पक्षान्तरंचसोचिन्त विचारेणनिश्चितवानित्यर्थः । चिन्ताप्रकारः हिप्रसिद्धमेतत् । यत्सीतादेवीगुणत:पातिव्रल्यादिगुणैर्विशिष्टा । अथ यतइत्यर्थे । गृहीतमायारूपःसन्कटं सशंयथाभवतितथाकृतवान् । यद्येषाऐश्वर्यादौसरागास्यात्तदाखरसतएवनयनंस्यातूनचतदस्ति । स्माभिस्तद्विकोशनादेवरावणेनशपूर्वनयनस्यचानुभवादित्याशयः। आर्तरूपइतिपाठे आर्तसंजातपीडंरूपंयस्येत्यर्थ हनुमद्विशेषणं । न्तरपीडासूचकरूपइत्यर्थः । स० समहात्माहनूमान् पुनचैवमचिन्तयत् । हियस्मात् गुणतः पातिव्रत्यादिगुणैः सीता श्रेष्ठा । अथ तस्मात् अस्यांसीतायांतद्विषये । अयं रावणः अनार्यकर्म अपहरणादिजुगुप्सितंकर्म कृतवान् । अतोमृत्वा आर्तरूपस्सन् धुवंकदाप्यनिवर्यतयाशाश्वतंकष्टं पञ्चकष्टाख्यंतमः यातीतिशेषः । रावणदेहे जीवद्वयसमावेशात्सज्जीवस्यपूर्वश्लो तिरुक्ता द्वितीयस्यखत्रेतिविवेकः ॥ ७४ ॥ इतिनवमस्सर्गः ॥ ९ ॥ [पा०] १ दातरूपो ४८ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । दुशमः सर्गः ॥ १० ॥ [ सुन्दरकाण्डम् ५ हनुमता पुष्पकविमाने नानालङ्कारोपशोभितशयनोत्तमशायिनो नानाभरणादिविभूषितवपुषोरावणस्यावलोकनं ॥ १ ॥ तथातत्पादमूलेवीणावेणुमृदङ्गादिनानावाचैस्सहसंसुसनानावस्थापन्ननारीनिकरनिरीक्षणे ॥ २ ॥ तथा तासांमध्येऽद्भदुतशयन शाथिमन्दोदरीदृष्टवतातेन तदद्भतरूपेणतस्यांसीतात्वबुद्या हर्षेण पुच्छचुंबनादिकापेयचेष्टाविष्करणं ॥ ३ ॥ तत्र दिव्योपमं मुंख्यं स्फाटिकं रत्रभूषितम् । अवेक्षमाणो हनुमान्ददर्श शयनासनम् ॥ १ ॥ दान्तकाञ्चनचित्राङ्गेवैडूयैश्च वरासनैः ॥ महार्हस्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः ॥ २ ॥ तैस्य चैकतमे देशे सोग्यमालाविभूषितम् ॥ ददर्श पाण्डुरच्छत्रं ताराधिपतिसन्निभम् ॥ ३ ॥ जातरूपपरिक्षिप्त चित्रभानुसमप्रभम् । अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम् ॥ ४ ॥ वालव्यजनहस्ताभिर्वाज्यमानं समन्ततः ॥ गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधृपेन धूपितम् ॥ ५ ॥ परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम् ।। दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम् ॥ ६ ॥ तस्मिञ्जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम् । लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम् ॥ ७ ॥ लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना ।। सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्भणम् ॥ ८ ॥ वृतमॉभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम् ॥ सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम् ॥ ९ ॥ क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम् ॥ प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम् ॥ १० ॥ पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः । भाखरे शयने वीरं प्रसुप्त राक्षसाधिपम् ॥ ११ ॥ निश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरर्षभः ॥ आसाद्य परमोद्विमः सोपासर्पत्सुभीतवत् ॥ १२ ॥ शयनासनं शयनस्यासनं खट्टामित्यर्थः । दान्तानि । पेत्यादिना । चित्रभानोः सूर्यस्य ।। ४-५ । आवि दन्तविकारभूतानि । काश्चनानि काञ्चनमयानि चु। काजिनं ऊर्णायुचर्म तेनपर्यङ्कस्योपरि फलका संधीय--- अतएव चित्राणि नानावर्णानि अङ्गानि येषां तै , |ते । वरमाल्यानां अशोकातिरिक्तपुष्पाणां ।। ६ ।। प्रान्ते दन्तमयैः ततः परं काश्चनमयैः । सर्वत्र महारजतवाससं हेमचित्रितवाससं । महारजतं वैडूर्यनिर्मितैरित्यर्थः । महाधनैः महामूल्यै: वरा सनैः शयनावरोहणकाले विश्रमाय स्थापितैः । उपप महारजनवाससमिति पाठे न्न आवृतं ।। १-२ । एकतमे देशे शिरोभाग इत्य - | यथः ।। ७-८ । सवृक्षवनगुल्माढ्यं सवृ र्थः ।। ३ ।। उक्तमेवपर्यङ्गं पुनर्वर्णयन्नाह-जातरू- | गुल्मैश्वाढ्यं प्रसुप्त निश्चलमित्यर्थ ।। ९-१२ रामानु० शयनासनं आस्यतेऽस्मिन्नित्यासनं । शयनासनंपर्यङ्काधारधिष्ण्यमितियावत् । ती० शयनासनं शयनंचतदा नंच शयनासनैपर्यकं । उभयोपकारादुभयव्यपदेशः । यद्वा आस्यतेअस्मिन्निल्यासनं । शयनस्यासनं शयनासनं । शयनगृह त्यर्थः ॥ १ ॥ ति० वरासनैः स्रीशयनपल्यः ॥ २ ॥ रामानु० तत्रैवप्रदेशे परमासनंचदशेत्याह-जातरूप त्यादिनाश्लोकत्रयेण । परमासनंपर्यझं ॥ ति० यद्वायत्सन्निधानेशोकाभावस्तादृशमालायुतं ॥ ४ ॥ ति० ननुसंभोगगृहेतत्र निद्राणस्यकथंवालव्यजनवीजनं कथंचवहनुमतस्ताभिरदर्शनमितिचेन्न । यन्त्रनिर्मितस्त्रीप्रतिमादिभिस्तत्रापितत्संभवात् ॥ ति० रावणस्यतटित्स्थानीयंसौवर्णवासः ॥ ८ ॥ ति० सवृक्षवनगुल्माढ्यं पुष्पसहितवृक्षवनगुल्माढ्यंमन्दरमिवस्थितं । बाहं स्यवृक्षाः । नासादयोगुल्माः ॥ स० सुरूपिणंसुन्दरं । कथमस्येत्यतउत्तंकामरूपिणमिति ॥ ९ ॥ ति० परमोद्विग्नः अयंपाँ देवींहृतवानिल्येतत्समीपेऽवस्थानमनुवितमितिमत्वाखिन्नचित्तःअपासर्पत् । सुभीतवत्सुभीतोयथाभयहेतोःपिशाचादेः स्थातुमशक्तोपसर्पतितद्वत् ॥ स० परमा:महाबलाअपिउद्विग्नाःयेनसतथा । अतोभीतवदित्युपपन्न । शि० परमोद्विम [पा०] १ ग. च. छ. ज. रम्यं. २ क.-घ. च. छ. ज. महासंस्तरणोपेतैः. ३ तस्यचैकतमेदेशे. जातरूपपरिक्षिः इतिश्लोकय र्वापर्य क. ग. घ. पाठेषुदृश्यते. ४ झ. अ. दिव्यमालोपशोभितं. ट. दिव्यमाल्योपशोभितं. च. छ. . - ५ ग सर्गः १० ] श्रीमद्रोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । ४९ अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः ॥ सुप्त रौक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स महाकपिः ॥ १३ ॥ शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य खपतः शर्येनोत्तमम् । गैन्धहस्तिनि संविटे यथा प्रस्रवणं महत् ।। १४ ।। काञ्चनाङ्गदनद्धौ च ददर्श सै महात्मनः । विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ ।। १५ ।। ऐरावतविषाणाग्रेरॉपीडनकृतव्रणौ । वज्रोलुिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ ।। १६ ।। पीनौ समसुजातांसौ सङ्गतौ बलसंयुतौ ॥ सुंलक्षणनखार्जुष्ठौ खङ्गलीतललक्षितौ ।। १७ ।। संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ ॥ विक्षिप्तौ शयने शुश्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥ १८ ॥ शशक्षतजकल्पन सुशीतेन सुगन्धिना । चन्दनेन पराध्यैन खनुलिप्तौ खलंकृतौ ॥ १९ ॥ उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमैनिषेवितौ । यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ ।। २० ।। ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ । मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महाही रूपिताविव ॥ २१ ॥ ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः ॥ शुशुभेऽचलसंकाशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः ॥२२॥ चूतपुन्नागसुरभिर्वेकुलोत्तमसंयुतः । मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरस्सरः ॥ २३ ॥ तस्य रौक्षससिंहस्य निश्चक्राम महामुखात् । शयानस्य विनिश्श्वासः पूरयन्निव तद्वहम् ॥ २४ ॥ मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विरोजितम् ॥ मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम् ॥ २५ ॥ रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना । पीनायतविशालेन वक्षसाभिविरैजितम् ॥ २६ ॥ अथ अपसर्पणानन्तरं । आरोहणं सोपानं । आसाद्य अ- | कामनीयत्वाय ।। १८-१९ । यक्षादीन् रावयितुं धिरुह्य । वेदिकान्तरं सोपानपर्वमध्यं ।॥१३॥ यस्यग- | शीलमनयोरस्तीति तथा ।। २० । दशेति पुनरभि न्धेनान्ये हस्तिनोभीता भवन्ति स गन्धहस्ती। प्रस्रवणं |धानं विशेषणान्तरविवक्षया ।। २१ । परिपूर्णाभ्यां निरं ॥१४॥ निक्षिप्तौ प्रसारितौ ॥१५॥ विष्णुचक्रप- | दीर्घवृत्ताभ्यामित्यर्थः । २२ । निश्वासस्य चूतादिसु रिक्षतौ । विष्णुः उपेन्द्रः ।। १६ । सङ्गतौ देहानुरूपौ |रभित्वं तदधिवासितरसावल्यादिमधुसेवनात् । मृ सं१७) संहतौ दृढसंधिबन्धौ । विक्षिप्तौ शयने निहि- |ष्टान्नरससंयुक्तः षड्रसपदार्थगन्धयुक्तः । पानगन्धपु चाङ्गुलिमत्तया पञ्चशीर्षावित्युक्तं । एतदन्तस्य | रस्सरः पीयत इति पानं मधु तद्रन्धयुक्तः ॥ २३ त्यनेनान्वयः । अत्र द्विभुजलैवैकमुखत्वोक्तिः स्त्रीणां | २४॥ अपवृत्तेन स्थानात्किंचिचलितेन ॥२५-२६॥ वर्यध्वंसहेतुकोद्वेगविशिष्टःसन्नपासर्पत् । एतेनहनुमतोदयालुखातिशयःसूचितः ॥ १२ ॥ रामानु० आरोहणमासाद्यवे न्तरमाश्रितः सोपानमार्गेणान्यवेदिकामारूढइत्यर्थ ॥ १३ ॥ स० गन्धहस्तिनिसंविष्टं गन्धहस्तिनामत्तगजेननित मध्यारूढं प्रस्रवर्णगिरिमिवस्थितं ॥ १४ ॥ कृतव्रणौ कृतव्रणकिणौ । वज्रचक्रयोरप्यसाध्यमृत्युरितिभावः ॥ स० चक्रपरिक्षतौ विष्णोरुपेन्द्रस्ययञ्चकंसैन्यदेवगणस्तेनपरिक्षतौ विविधायुधजालेनपरिक्षतौ । तेनसुदर्शनस्यामोघत्वमक्षुण्णं सैन्यरथाङ्गयोः' इति िवश्वः । भगवचक्रादन्यदिदंवा.॥ १६ ॥ शि० रुषितैौ कुद्वैौ । ति० ददर्श अत्यादरेणददर्श । पुनरुक्तिः । महाही महासपौं ॥ अत्रद्विभुजखकथनाद्युद्धादिकालएवविंशतिभुजखंदशशीर्षलखंचेतिबोध्यं ॥ २१ ॥ ती० भु ामितिद्विभुजखं महामुखादितिवक्ष्यमाणमेकमुखलखंचरावणस्यकामरूपत्वात्संगच्छते ॥ २२ ॥ ति० बकुलोत्तमसंयुतः बकुलगन्धयुतः । अयंपुरुषविशेषश्वासघर्मइतिकतकः । पानंमधु । राक्षसखादेववामाचारेणपूजाकरणान्मधुपानं ॥ २३ ॥ विराजतामुकुटेन । उपलक्षितमितिशेषः । शोभिनाहारेण शोभनहारवता वक्षसा उपलक्षितमितिशेषः ॥ २५-२६ ।। पा० ] १ च. वेदिकांपरमांश्रितः. २ ड. झ. अ. ट. क्षीबं. ३ ख. च. छ. ज. राक्षसराजानं . ४ ड. झ. अ. ट . ५ ड. झ. अ. ट. हस्तिनिसंविष्टं. ६ च. छ. ज. सुमहात्मनः. क. घ. समहाकपिः. ७ क. ग. घ. रापीडित. च ज. रुत्पीडन. ८ क. ग. घ. संहतौ. ९ ग. सलक्षण. १० क. डः ौ. ११ ङ. झ. ट. संवृतौ घ. संहतौपरिघाकारौ उत्तमस्रीविमर्दितौ । समौचविपुलौशुद्धौ गन्धोत्तमनिषेवितौ. १३ ग. विभूषितौ. १४ ग. च ज. स्तत्र. १५ ट. रुषिताविव. १६ ड. झ. ट. पूर्णाभ्यामुभाभ्यां. १७ ड-ट. राक्षसराजस्य. १८ क. पूरयामास ९ क, ख. घ. ड. झ. अ. ट. विराजता. २० ड. झ. अ. ट. विराजता वा. रा. १५५ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । २८ ।। [ सुन्दरकाण्डम् पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् ॥ महार्हण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा ।। २७ ।। माषराशिप्रतीकुाशं निश्वसन्तं भुजङ्गवत् । गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २८ ॥ चतुर्भिः काञ्चनैदींपैदीप्यमानचतुर्दिशम् । प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघ विद्युदणैरिव ।। २९ ।। पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः । पत्रीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेगृहे ॥ ३० ॥ शशिप्रकाशवदनाश्चारुकुण्डलभूषिताः ॥ ल्याभरणा ददर्श हरियूथपः ॥ ३१ ॥ नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः । वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे हरिः ॥ ३२ ॥ वज्रवैडूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम् ॥ ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च ।। ३३ ।। तासां चन्द्रोपमैर्वत्रैः शुभैर्ललितकुण्डलैः ॥ विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव ॥ ३४ ॥ मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः । तेषु तेष्ववकाशेषु सुप्तास्तनुमध्यमाः ॥ ३५ ॥ अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलैर्तृत्तशालिनी । विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता वरवर्णिनी ॥ ३६ ॥ काचिद्वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता संप्रकाशते । महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता ॥ ३७ ॥ अन्या कक्षगतेनैव मङ्ककेनासितेक्षणा । प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला ॥ ३८ ॥ पटहं चारुसर्वाङ्गी पीड्य शेते शुभस्तनी । चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव भामिनी ॥ ३९ ॥ कैाचिद्वंशं परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना ।। रंहः प्रियतमं गृह्य सकामेव च कामिनी ।। ४० ।। विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्तशालिनी । निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भैमिनी ।। ४१ ।। अन्या कैनकसंकाशैर्मुदुपीनैर्मनोरमैः मृदङ्गं प्रसुप्ता ॥ परिपीड्याङ्गः मत्तलोचना ॥ ४२ ॥ भुजपाञ्चन्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी ॥ पणवेन संहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा ॥ ॥ डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा ॥ प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगृह्येव भामिनी ।। ४४ ॥ अपविद्धेन पर्यस्तेन । क्षौमेण उत्तरीयरूपेण ॥ २७ | नृत्तशालिनी सुषुस्यवस्थायामपि वासनाबलेन नृत्त विद्युद्रणैरिव विद्युत्समूहैरिव । रावणं तस्य | सन्निवेशविशिष्ट स्थितेत्युच्यते ॥ ३६ ॥ महान पत्रीश्च द्दशेत्यन्वयः ॥ २९ । रक्षःपतेर्तृह इति |प्रकीर्णा महान्दीप्रसृता । नलिनी समूलना परशेषः ॥ ३०-३१ । राक्षसेन्द्रस्य भुजं अङ्क गा. | पद्मजालकं । पोतं यानपात्रं । वीणां परिष्वज्य च्छन्तीति राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः । उत्सङ्गोपवेशनालि- | काचित् नद्यां एवमाना यदृच्छया पीतसे ङ्गनाभ्यां लालिता इत्यर्थः । वराभरणधारिण्यइति | नलिनीव प्रकाशत इत्यर्थः ।॥ ३७ ॥ मडुकेन द्वितीयार्थे प्रथमा । निषण्णाः शयाना: । ददृश इत्या- | विशेषेण ।। ३८-३९ । वंशं वेणु ॥ ४० ॥ त्मनेपदंमार्ष ॥३२ श्रवणान्तेष्वङ्गद्दर्शनं बाहूनुप- |ची सप्ततत्री । षट्तत्री वीणा ॥ ४१-४२ ।। धाय शयनात् ॥ ३३-३५ ॥ अङ्गहारः नृत्तविशे- | वेन मर्दलेन ।। ४३ । यथा पूर्वा तथैवासक्त षादङ्गविक्षेपविशेषः । तथोक्तं भरतशाखे “अङ्गानां |ण्डिमान्या तं डिण्डिमं परिगृह्य परिष्वज्य । प्रसुः योग्यदेशेषु हरणेन यथोचितम् । अङ्गनिर्वर्तनीयत्वा- | कथमिव । तरुणं वत्समुपगूह्येव । डिण्डिम: पण दङ्गहारस्तथोच्यते' इत्यादि । कोमलैः सुकुमारैः । । दः । यद्वा अन्या भामिनी डिण्डिमं परिगृह्यावल तेिं० विमानं मञ्चकविशेषः । पुष्पकमित्यन्ये । विराजत व्यराजत ॥ ३४ ॥ ति० मदव्यायामेन रतिजेन ॥ ३५ ॥ विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी विशेषेणन्यस्तंशुभंयेषुधात्रा तादृशानिसर्वाण्यङ्गानियस्यास्सा ॥ शि० विन्यस्तानि विधिनानिर्मितानि [पा०]१ ङ. झ. ज. ट. दीप्यमानं. २ ग. घ. च. छ. ज. विद्युछतैरिव. ३ ङ. झ.ज. ट. विराजत. ४ घ. निषण्णा ५ ग. घ. स्तथाचान्याः. ६ क. गा .-ट. कामिनी ७ ख. ड. झ. अ. ट. काचिद्वीणां १० ग. ड. अ. ट. सकामेवहि. ११ क. घ. कामिनी १२ घ . कनकवणोङ्गीमृदु. क. कनकवर्ण १३ ष. शुभोदरी. १४ ग. च. छ, ज, सहैवान्या, १५ क, ख, मुपगृहयैव सर्गः ११ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । काचिदाडम्बरं नारी भुजसंभोगपीडितम् । कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता ॥ ४५ ॥ कलशीमपविध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी । वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता ।। ४६ ।। पाणिभ्यां च कुचौ काचित्सुवर्णकलशोपमौ । उपगूह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ ४७ ॥ अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना । अन्यामालिङ्गन्य सुश्रोणीं प्रसुप्ता मदविह्वला ॥ ४८ ।। आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः ॥ निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव ॥४९॥ तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे ।। ददर्श रूपसंपन्नामपरां स कपिः स्त्रियम् ।। ५० ।। मुक्तामणिसमायुतैर्भूषणैः सुविभूषिताम् । विभूषयन्तीमिव तंत्खश्रिया भवनोत्तमम् ।। ५१ ।। गौरीं कैनकवर्णाङ्गीमिष्टामन्तःपुरेश्वरीम् । कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम् ॥ ५२ ॥ सं तां दृष्टा महाबाहुभूषितां मारुतात्मजः ॥ तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसंपदा ।। ५३ ॥ हर्षेण महता युक्तो नैनन्द हरियूथपः ॥ [ दृष्टा सीतेति हृष्टोऽभूद्दीनश्चारित्रदर्शनात्] ।। ५४ ॥ आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं नूनन्द चिक्रीड जगौ जगाम । स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन्स्वां प्रकृतिं कपीनाम् ॥ ५५ ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे दशमः सर्गः ।। १० ।। एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ ५१ युक्तिपर्यालोचनयामन्दोदयसीतात्वबुद्धिविधूननपूर्वकं पानभूमिगतवताहनुमता परितोरावणं प्रसुप्तानां नानावस्था युक्तनानास्त्रीणामवलोकनेनसह नानाविधपानपात्राद्यवलोकनं ॥ १ ॥ तथा परदारदर्शनेन स्वस्य दुरिताशङ्कनपूर्वकंपुनः स्वस्य वशीकृतमनस्कत्वादिहेतुभिस्तत्पराकरणं ॥ २ ॥ तथापानभूमौ सीतायाअदर्शने ततोन्यत्र तदन्वेषणोपक्रमः ॥ ३ ॥ अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा । जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ।। १ ।। आसक्तडिण्डिमा आलिङ्गितान्यडिण्डिमा | आतोद्यानि । “ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजा रमणमुपगूह्य वत्सं पुत्रं परिगृह्यव प्रसुप्ता । |दिकम् । वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् । डमं परिगृह्य वादनार्थ परिगृह्य। तथैव वाद्- |चतुर्विधमिदं वाद्य वादित्रातोद्यनामकं' इत्यमर {{ठ एव आसक्तडिण्डिमा अन्या तरुणं वत्समुप - |।। ४९-५१ । क्रिमिव गौरीमित्यत्राह-कनकव रं प्रसुप्ता ।। ४४ ॥ आडम्बरं तूर्यभेदं । भुजसं-|णाङ्गीमिति । इष्टां रावणस्येति शेषः ।। ५२- ५३ ।। वि पीडितं भुजपरिणाहपीडितं भुजपरिश्रेषपीडितं | हर्षेणेत्यर्ध । हर्षेण युक्त: ननन्द उत्तरोत्तरमानन्दम च ॥४५॥ अपविध्य पर्यस्य । अनेन सलिलसंबन्धः | वापेत्यर्थे ।। ५४ । तदेवोपपादयति-आस्फोटया नात ते । परिमार्जिता 'सलेिललवसंमार्जिता । अप- |मासेति । चिक्रीड ननर्तेति यावत् । खां प्रकृतिं कलशनिर्गलितगन्धोदकसिक्ता काचित् । वसन्ते | खासाधारणं चापल्यं ॥ ५५ ॥ इति श्रीगोविन्दराज रिहारायसलिलवसमुक्षिता मालेव बभावि-|विरचिते श्रीमद्रामायणभूषणे श्रृङ्गारतिलकाख्याने । पुष्पशबलेल्यनेन कलशस्थजलस्य कुङ्कमादिर-|सुन्दरकाण्डव्याख्याने दशमः सर्गः ।। १० ।। पेक्तत्वमुच्यते । सर्वाभरणभूषितत्वं वा । इयं च वणस्य करकधारिणीति गम्यते ।। ४६-४८ ॥ | तां बुद्धिं मन्दोद्यौ सीताबुद्धिं । अवस्थितो बभूव | १ थापितानिवाशुभाङ्गानियस्यास्सा ॥ ३६ ॥ ती० जगौ हर्षान्मन्दगानंकृतवानित्यर्थः ॥ ५५ ॥ इतिदशमः सर्गः ॥ १० ॥ [ पा० ] १ ड. झ. ज, ट. मथतां. २ क. ख. ग. ड.-ट. चखश्रिया. ३ ख. ग. ड.-झ. ट. कनकवर्णाभां. ४ ग . तांदृष्टास. ५ ग. हर्षेणवसमायुक्तो. ६ क. ननाद. ७ इदमर्ध ड .-ज. अ. ट. पाठेषुदृश्यते. ८ क. च. छ. ज. निदर्शयान श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम्। [सुन्दरकाण्डम् ९ न रामेण वियुक्ता सा खसुमर्हति भामिनी । न भोतुं नाप्यलंकर्तु न पानमुपसेवितुम्। नान्यं नैरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ॥ २ ॥ न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि । अन्येयमिति निश्चित्य पैनभूमौ चचार सः ॥ ३ ॥ क्रीडितेनापराः कान्ता गीतेन च तथा पराः ॥ नृत्तेन चापराः कान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥ ४॥ मुंरवेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः ॥ तैथास्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥ ५ ॥ अङ्गनानां सहस्रण भूषितेन विभूषणैः ।। रूपसँलापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ॥ ६ ॥ देशकालाभियुक्तन युक्तवाक्याभिधायिना ।। रंताभिरतसंसुतं ददर्श हरियूथपः ।। ७ ।। तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः । गोठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ।। ८ । । स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्खयम् । करेणुभिर्येथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः ।। ९ । । सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ॥ ददर्श हरिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेगृहे ।। १० ।। मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः । तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥ ११ ॥ रौक्मेषु च विशालेषु भजनेष्वर्धभक्षितान् ।। ददर्श हरिशार्दूलो मयूरान्कुकुटांस्तथा ॥ १२ ॥ वैराहवार्धाणसकान्दधिसौवर्चलायुतान् । शैल्यान्मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत ।। १३ ।। स्वस्थचित्तो बभूव ॥ १-२ । त्रिदशेष्वपीत्यनन्तरं | तार्थभाषी तेन । देशकालाभियुक्तन देशकालाभिज्ञे अन्येयमित्यर्ध । पानभूमौ ततोन्यत्रेत्यर्थः । ३ ॥ | नेत्यर्थः । अङ्गनानां सहस्रण रताभिरतसंसुप्तमित्य क्रीडितेनेत्याद्यपरा: स्रिय इत्यन्तमेकं वाक्यं । | न्वयः । रतशब्देन बाह्यसुरतमुच्यते । अभिरतशब्देन ददर्शत्यनुषज्यते । क्रीडितेन क्रीडया । भावे निष्ठा । | करणबन्धादिकमुच्यते । रताभिरतश्चासौ संसुप्तश्च तं विप्रहताः कृान्ता इत्यर्थः॥४॥ संस्थिताः उपधानीकृत्य | तथा । रुन्नातानुलिप्तादिवत्समास । क्रीडाखेदेन सुप्त शयिताः । संविष्टाः सुप्ताः ॥५॥ तत्र सीताया अदर्श-|मित्यर्थः । रावणमिति शेषः ।। ६-८ । परिकीर्ण नात्पुनरपि रावणस्थानमागत्य दशैत्याह-अङ्गना- | परिवृतः ॥ ९ ॥ पानभूमेः पुनर्दर्शनोक्तिस्तत्रत्यपदा नामिति ॥ रूपसँलापशीलेन स्वसौन्दर्यवर्णनशीलेन । | र्थकथनाय ।। १० । भागशः पिण्डशः ।। १६---- रावणविषयरूपप्रशंसाशीलेन वा।युक्तगीतार्थभाषिणा |मयूरादिशब्दाः मयूरादिविकारमांसपराः ।। १ । युक्त उपपन्न गीतार्थ भाषितुं शीलमस्येति युक्तगी- | वाध्रणसाः छागविशेषा रामानु० अत्रपुनरपिपानभूमौ स्रीणांरावणस्यचदर्शनाभिधानात्क्षणमन्यत्रान्विष्य विशेषेणमार्गितुं पुन:पानभूम् दृष्टवानित्यवगम्यते ॥ ४ ॥ ती० युक्तगीतार्थभाषिणा युक्तं उपपन्नेयथातथा गीतस्य भरतशास्रस्यार्थभाषितुंशीलमस्ये॥ । तेन । भरतशास्त्रार्थव्याख्यानचतुरेणेत्यर्थः ॥ ६ ॥ रामानु० मयूरान्कुटानितिखरूपेणनिर्देशात्तत्तदाकारविशिष्टतया इत्यवगम्यते ॥ १२ ॥ ती० वाघ्रोणस:पक्षिविशेष । “ कृष्णग्रीवोरक्तशिराःश्वतपक्षोविहङ्गम । सवैवाभ्रणस:पक्षी [पा०] १ क. रा २ क. ग. नराणाम.ि ३ अ. पानभूमिंददर्शसः. ड झ. ट. भूयस्तत्रचचार पानभूमौहरिश्रेष्ठःसीतासंदर्शनोत्सुकःइत्यर्धमधिकंचदृश्यते. ४ ग. ड. ज.-ट. मुरजेषु. ५ झ. चेलिकासु. ६ ख. च. छ तदास्तरण. ग. कुथास्तरण. ७ देशकालाभियुक्तनेत्यर्धानन्तरं क. ग. ड.-ट. पाठेषु रताधिकेनसंयुक्तां ददर्शहरियूथ अन्यत्रापिवरस्त्रीणांरूपसँलापशायिनाम् । सहस्रयुवतीनांतुप्रसुप्तसंसददर्शह । देशकालाभियुक्तंतु युक्तवाक्याभिधायि । इतिचखार्यधनि अधिकानिदृश्यन्ते. एषांतिलकव्याख्यानंचदृश्यते. तथाहि । देशकालाभियुक्तेन तद्विषयपरि युक्तवाक्यस्यदेशकालोचितवाक्यस्याभिधानशीलेन । एतत्सर्वं निद्रोद्भमवशादेवबोध्यं । रताधिकेन उत्तमक्रीडावता संयुक्त भूमिं ददर्श । अन्यत्रापीत्यादिश्लोकद्वयंनव्या:प्रमादान्नपठन्ति । अन्यत्रापि पानभूमिभिन्नेरावणशयनगृहे । बहिस्स्थां दृष्टा पुनरभ्यन्तरे शयनस्थानआगत्यान्वेषणं । रूपविषयोयःसँछापो वर्णनं तत्पूर्व शयानानां युवतीनांवरस्त्रीणां सहस्रमुच्य गुर्णददर्श । तत् पूर्वदृष्टं. ८ क. ड. झ. ट. रताविरतसंयुक्तं . ९ ज. तथा. १० झ. ट. भोजनेष्वप्यभक्षितान्. ड. भोजने ष्वथभक्षितान्. ११ ड. झ. अ. ट. वराहवाघ्रणसकान. ज. वराहयूथान्दयितान्, क. ग. वराहय्भ्रान्सुकृतान्। १२ च. छ सर्गः ११ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासभलंकृतम् । कंकरान्विविधान्सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान् ॥ मंहिषानेक शल्यांश्च चैछागांश्च कृतनिष्ठितान् । लेह्यानुच्चावचान्पेयान्भोज्यानि विविधानि च ॥ १४ ॥ तथाम्ललवणोत्तंसैर्विविधै रागषाडबैः ॥ हारनूपुरकेयूरैरपविद्वैर्महाधनैः ॥ १५ ॥ पानभाजनविक्षिसैः फैलैश्च विविधैरपि । कृतपुष्पोपहारा भूधिकं पुष्यति श्रियम् ।। १६ ।। तैत्रतत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः ॥ पानभूमिर्विना वहिं प्रदीप्तवोपलक्ष्यते ॥ १७ ॥ बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः ॥ मांसैः कुशलसंयुतैः पानभूमिगतैः पृथक् । दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि ॥ शर्करासवर्मध्वीकपुष्पासवफलासवाः ।। १९ ।। । वासचूणैश्च विविधैदृष्टास्तैः पृथक्पृथक् ।। सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसैस्थितैः ॥ २० ॥ हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फार्टिकैरपि । जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ।। यूपस्याग्रचरं तथा । रक्तवर्ण च राजेन्द्र च्छागं | कुशलसंयुतैः:समर्थसूदसंयोजितैः ।एवंभूतैः मांसैः सह । वाभ्रणसं विदुः ? इति स्मृतेः । पक्षिविशेषइत्यन्ये । | दृष्टा इति वक्ष्यमाणेनान्वय ।। १८ । दिव्याः अमृ खङ्गमृगइत्यपरे । * वाघ्राणस: खङ्गमृगः ? इतिहला - | तमथनोदूतवारुणीजातीयाः। प्रसन्नाः निष्कल्मषाः । युधः । दधिसौवर्चलायुतान् दधिसौवर्चलाभ्यांसंस्कृ- | कृतसुराः कृत्रिमसुराः । कृत्रिमसुरा एवाह-शर्क तानित्यर्थः । सौवर्चलं रुचकाख्योलवणविशेष । | रेति । शर्करासवाः शर्करया कृताः । माध्वीका सौवर्चलेक्षरुचके ? इत्यमरः । शल्यान् श्वाविध । | मधुना कृता । पुष्पासवाः पुष्पमकरन्दकृता । श्वावितुशल्यः ?' इत्यमरः । मृगमयूरादीनां पुन -|फलासवाः फलरसकृताः । तथोक्तमर्णवे –“ पानकं कथनं प्रदेशभेदात् ॥ १३ ॥ क्रकरान् पक्षिविशेषान् । | द्राक्षमाधूकं खाजूरं तालमैक्ष्वम् । मधूत्थं शीधुमा

  • कृकणक्रकरौ समौ ? इत्यमरः । सिद्धान् पकान् । | ध्वीकं मैरेयं नारिकेलज ?” इति ।। १९ । वासचूणैः

एकशल्यान् मत्स्यविशेषान् । कृतनिष्ठितान् पर्याप्तप अधिवासचूणैः सह दृष्टाः हनुमतेतिशेषः । बहुप्रका ु । “युगपर्याप्तयोः कृतं' इत्यमरः॥१४॥ आम्लल |रैर्मासैः सह सुराः वासचूणैः सह हनुमता तत्र पान सै: आम्लप्रधानैः लवणप्रधानैश्च । रागषाडवैः |भूमौ दृष्टा इति संबन्धः । तैस्तैरित्याद्युत्तरशेष । षाडबै: । रागः श्वेतसर्षप । “रागस्सिद्वा तैस्तैर्मासविशेषेस्सुराविशेषेर्वासचूणैश्च संततेति संबन्धः । बहुसंस्थितैः बहुसंस्थानैः ।। २० ।। 1': इतिसूदशास्त्रं । षाडबा: षड्रससंयोग -|हिरण्मयैरिति अत्रापि संतति . पूर्वेणान्वयः । त्यविशेषाः । प्रदीपे त्वन्यथोक्तं * सिताम -|हिरण्मयैः रजतमयैः । कृताकृतं हेमरूप्यं हिरण्य भो ३िधुरो द्राक्षादाडिमजो रसः । विरलश्चेत्कृतो |मभिधीयते ? इति वचनात् । तैस्तैः पृथक्पृथक् सीन्द्रश्धत्षाडबः स्मृत इांते ।। १५-१७ संतता बहुसंस्थितैर्माल्यैर्हिरण्मयैः स्फाटिकैरपि मत्क्तः । छागविशेषोवा “ त्रिपिबंखिन्द्रियक्षीणेश्वेतंवृद्धमजापतेिं वाध्रीणसंवतंप्राहुर्याज्ञिकाःश्राद्धकर्मणि ' इतेिस्मर त्रिपिबं पानकालेमुखपर्यन्तंकर्णयोर्लबमानखात् त्रिभिः मुखेनकर्णाभ्यांचपिबतीतित्रिपिबं । खङ्गमृगोवा । “ वाभ्र इतिहलायुधः ॥ १३ ॥ ती० कृसरानितिपाठेतिलादिमिश्रितौदनान् ॥ १४ ॥ स० संयुक्तःसम्यग्रचितैः । दातृ युक्तरितिवा । * पर्याप्तिक्षेमपुण्येषुकुशलंशिक्षितेत्रिषु ' इत्यमरः । दिव्याःमनोहराः । प्रसन्नाःदर्शनमात्रेपिपासाज सुराः खतएवसमुद्राद्युत्पन्नाः । कृतसुराःमादकरसैनूतनतयाकृताः ॥ ती० माद्वकाइतिपाठे द्राक्षाफलविकारा । ' मृ [पा० ] १ ड. झ. ट. कृकलान्विविधाञ्छागान्शकानर्ध. च. छ. ज. ककरान्विविधाञ्छागान्, २ छ. ज. ज षांश्चानेक. ३ ड. झ. ट. छेदाश्च. ४ ड. झ. अ. ट. भोज्यान्युवावन्वानिच. ५ च. छ. ज. विमलैर्विविधैरपि. ६ ड. ज.–ट ८ ग. संश्लिष्टः. झ. अ. सुश्लिष्टशयनासने वीकाः. ११ क. वासचूर्णाश्वविविधाः. १२ ड. झ. ल. ट. कलशैर्भाजनैः. चव, छ, ज. सुकृतैःकरकैः. क-घ. करकैर्भाजनै ८८ ५४ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् ५ राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च ॥ पैनिश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श सः ॥ २२ ॥ सोपश्यच्छातकुम्भानि शीधोर्मणिमयानि च ॥ रोजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ॥२३॥ कचिदर्धावशेषाणि कचित्पीतानि सर्वशः ॥ कचित्रैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥ २४ ॥ कचिद्रक्ष्यांश्च विविधान्कचित्पॉनानि भागशः । कचिर्दन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह ॥ २५ ॥ कचित्प्रभिनैः करकैः कचिदालोलितैर्घटैः ॥ कचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥२६ ।। शयनान्यत्र नारीणां शुभ्रॉणि बहुधा पुनः ॥ परस्परं समाश्लिष्य कश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः ॥ २७ ॥ कोविच वस्रमन्यस्याः खंपन्त्याः परिधाय च ॥ आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः ॥ २८ ॥ तासामुच्छ्ासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम्।नात्यर्थ स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम् ॥२९॥ चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च । विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च । बहुधा मैौरुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन् ।। ३० ।। रंसानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः ॥ प्रवौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥ ३१ ॥ श्यामा वदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः॥ काश्चित्काञ्चनवर्णाङ्गयः प्रमदा राक्षसालये ॥३२॥ तासां निद्रावशत्वाच मदनेन विमूच्छितम् । पबिनीनां प्रसुप्तानां रूपमैसीद्यथैव हि ॥३३ ॥ एवं सर्वमशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः । ददर्श सुमहातेजा न ददर्श च जानकीम् ॥ ३४ ॥ निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महाकपिः ॥ जगाम महतीं चिंन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥३५॥ भाजनैस्संतता जाम्बूनदमयैरन्यैः करकैश्चाभिसंवृता | गात्रस्थं । मन्दमनिलं प्राप्येव अत्यर्थ न स्पन्दत भूमिः शुशुभ इति संबन्धः ।। २१-२२ । शीधोः |इत्यन्वयः ।। २९ । चन्दनस्येत्यादि उद्वहन् प्रववावि मद्यस्य ।। २३ । पानानि पानपात्राणि ।। २४ ॥ | त्यपकृष्यते ।। ३० । रसादीनां सुरभिर्गन्धः विमाने कचिद्भक्ष्यानित्यादिनिद्राबलपराजिता इत्यन्तमेकं वा-|मूच्छितःव्याप्तः सन् प्रववौ चचार ॥ ३१ ॥ वेदाता क्यं । कचित्प्रभित्रैरित्यादिषु सहयोगे तृतीया | अवदाताः । भागुरिमतेनालोपः । शुभ्रा इत्यर्थः--- हेतौतृतीया वा । प्रभिन्नत्वादालोलितत्वाव संपृक्तमा- |॥३२ । चकारोप्यर्थकः । निद्रापरवशानामपि४ । ल्यानि माल्यमिश्राणीत्यर्थः । परस्परमित्यादि पश्यन्वै | रूपं प्रसुप्तानां पद्मिनीनां रूपमिव रम्यमासीद विचचारेति पूर्वेणान्वयः ।। २५-२८ । गात्रज ।। ३३-३४ । धर्मसाध्वसशङ्कितः धर्मलोपनैः तः द्वीकागोस्तनीद्राक्षा ' इत्यमरः ॥ शि० दिव्या:वृक्षकोटरादिद्वारावरुणादिप्रेषिताःसुराः ॥ १९ ॥ ति० शन्यानि पतिशून्य अतएवपरस्परंसमाश्लिष्येति ॥ २७ ॥ ति० अपहृत्य बलाहीखा । उपगुह्य प्रावृत्य । उपगम्य तच्छयनस्थानंप्राप्य पश्यन्विचचारेतिसंबन्धः ॥ २८ ॥ रामानु० वन्दनस्य अनुलेपनचन्दनस्य । धूपस्य गृहाधिवासार्थधूपस्य । स्रानानांचन्द स्रानार्हचन्दनानां । धूपानां केशाधिवासधूपानां । मारुतःएतेषांविविधंगन्धमुद्वहन्प्रवौ । अतएवसुरभिः घ्राणतर्पणः गर्न विमानेपुष्पके । मूञ्छितःव्याप्तइतिसंबन्धः ॥३१॥ ति० ततोनिरीक्षणानन्तरं । 'नेक्षेतनझांपरस्त्रियं ' इतिशास्रस्मरणा । शेषः । तदेवाह-धर्मेति । धर्मलोपनिमित्तंयत्साध्वसंभयंतेनशङ्कितःभीतइत्यर्थः ॥ ३५ ॥ [ पा० ] १ क. ड. झ. अ. ट. पानश्रेष्ठांतथाभूमेिं. २ म. तानितानिच. ३ ख. कचिदल्पावशेषाणि. ४ ड. झ. । त्पीतान्यशेषतः, ५ ड. झ. ट. त्पार्नविभागतः. अ. त्पानंविभागशः. च. छ. ज. त्पानानिसर्वशः. ६ ख. ड .-ट. कचि वशेषाणि . ७ क.-ट. शून्यानि. ८ क. सुप्ताःपुनःपुनः. ९ ड. च. छ. झ. अ. ट. काचिचवस्रमन्यस्याअपहृत्योपगु उपगम्याबलासुप्तानिद्राबलपराजिता. १० ग. घ . अपहृत्योपगूह्यतां. ११ ग. ज. उपगम्याबलाः. १२ क. ग. ड. झ. अ पुष्पस्य. १३ क. ड.-ट. मारुतस्तस्य . १४ ट. रसानांचधनानांचव . क. ख. ग. ड.-अ. स्रानानांचन्दनानांच. ग. पानानं ;'; चन्दनानांच. १५ क. स्तास्तत्र . १६ क. मासीत्तदद्रुतं. १७ ख. ड. झ. अ. ट . समहातेजाः. ग. चमहातेजाः. च सुमहावीरः, १८ क. ख. ड, झ. आ. ट. शङ्कां सर्गः ११] १ श्रीमद्रोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । ५५ परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् । इदं खलु ममात्यर्थ धर्मलोपं करिष्यति ॥ ३६ ॥ न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी । अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ।। ३७ ।। तस्य प्रादुरभूचिन्ता पुनरन्या मनखिनः ॥ निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥ ३८ ॥ कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः । न हि मे मनसः किंचिद्वैकृत्यमुपपद्यते ॥ ३९ ॥ मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने । शुभाशुभाखवस्थासु तच मे सुव्यवस्थितम् ॥ ४० ॥ नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ॥ त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदाँ संपरिमार्गणे ॥४१॥ यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमाग्र्यंते ॥ न शैक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ।। ४२ ।। तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ।। रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते नै च जानकी ॥ ४३ ॥ देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ॥ अवेक्षमाणो हनुमात्रैवापश्यत जानकीम् ।। ४४ ।। तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः । अपक्रम्य तदा वीरः अँध्यातुमुपचक्रमे ॥ ४५ ॥ स भूयस्तु परं श्रीमान्मारुतिर्यत्रमास्थितः ।। औपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुं प्रचक्रमे ॥ ४६ ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ च्छङ्कितः ॥ ३५ ॥ परदारावरोधस्य परदाररूपान्तः- | ननु परदारदर्शनमपि परिहरणीयं तत्किमर्थं कृतं स्तं, ॥ ३६ ॥ मे दृष्टिः कदाचिदपि परदाराणां | तत्राह-नान्यत्रेति । अन्यत्र स्रीव्यतिरिक्ते । नहि । परदारसंबन्धिविषयपरा नही- | संपरिमार्गणे कर्तव्ये स्त्रीष्वेव हि स्त्रियो दृश्यन्ते तथाप्ययं परदारपरिग्रहः दृष्ट: इदमसङ्गन्त |॥ ४१ ॥ योनिः जातिः । सजातीयइत्यर्थ ।। ४२

॥ ३७ ॥ निश्चितैकान्तचित्तस्य नियतैकरू-|-४३ । अपश्यत अपश्यत् ।। ४४-४५ । तत्

। ३८ । वैकृत्यं विकारः । उपपद्यते | रावणान्तःपुरं ।। ४६।। इति श्रीगोविन्दराजविरचिते ॥ ३९ ॥ शुभाशुभाखवस्थासु शुभकरणाशु-|श्रीमद्रामायणभूषणे श्रृंङ्गारतिलकाख्याने सुन्दरका

  1. {णेषु विषये । इन्द्रियाणां प्रवर्तने मन एव हेतुः | ण्डव्याख्याने एकादशः सर्गः ।। ११ ।।

स्थितं न तदभिलाषि जातमित्यर्थः ।। ४ वि धर्मलोपंदर्शयति-परदारेति । परदारावरोधस्य । दारशब्दःस्त्रीसामान्यवाची । अवरोधशब्दःखधर्मयुक्तकुलस्त्रीवाची । ी । अनेननप्तप्रायखंसूचितं । तत्समयेवसनानांविपर्यासात् । किंचपरदाराएवपरिग्रहो भार्यायस्यसः अतिपापीरावणश्चदृष्टः । दर्शनमपिधर्मलोपकारीतिभावः ॥ ३७ ॥ ति० अथपुनर्विचारेणतदलोपबुद्धिरप्युत्पन्नेत्याह--तस्येति । अन्याचिन्ता न्ताविरोधिनी । निश्चितेप्रमाणप्रतिपन्ने । एकान्तेसिद्धान्तेतद्विषयज्ञानेचित्तं । अतएवसाचिन्ताकार्यनिश्चयदर्शिनी कर्तव्यनिर्णयसमर्था ॥ ८ ॥ इत्येकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ •-ट. शक्य, ५ ग. . च. छ. ज. नात्र. ख. नापि. ६ क . त्रैवपश्यति. प्रस्थातुं.-ट. भूयस्सर्वतःश्रीमान. ७ ख. ग. ड.-ट. . ८ ड. छ भूयस्तांपुरींश्रीमान्. घ. ज. भूयस्तत्परःश्रीमान्, ९ च. छ. ज. पानभूमिंसमुत्सृज्यविचेतुंचप्रचक्रमे १० क. ग. घ झ. . ट. तांविचेतुं ५६ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । [ सुन्दरकाण्डम् द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥ पुनरपिहनुमता. रावणगृहें लतागृहचित्रगृहादिनानास्थानेष्वन्वेषणेपि सीतायाअदर्शनेन तस्यारावणेनप्रमापणादिसै . भावनया स्वयलस्यवैफल्यशङ्कया अकृतकार्यतयासुग्रीवाद्यवलोकनस्यातिजुगुप्सितत्वशङ्कयाच निर्वेदाधिगमः ॥ १ ॥ तथा निर्वेदस्यानर्थसाधनत्वाध्यवसायेन अनिर्वेदस्यश्रेयस्साधनत्वनिर्धारणेनच पुनरप्यन्वेषणेसमुद्यमः ॥२॥ तथा चतुरङ्गुलदेश मान्नानवशेषीकरणेनपुनरन्वेषणेपि सीतायाअदर्शनेनविषादाधिगमः ॥ ३ ॥ स तस्य मध्ये भवनस्य मारुतिर्लतागृहाश्चित्रगृहान्निशागृहान् ॥ जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥ १ ॥ स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम् ।। ध्रुवं हि सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली ॥ २ ॥ सा राक्षसानां प्रवरेण जॉनकी स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती ।। अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा हृता भवेदार्यपथे परे स्थिता ॥ ३ ॥ विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः ॥ समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो भयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ।। ४ ।। सीतामदृष्टा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्विरम् । न मेस्ति सुग्रीवसँमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ ५ ॥ दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः ॥ न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥ ६ ॥ किंनु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः । गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः ॥ अदृष्टा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् ।। ७ ।। धुवं प्राय:पैष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ।। ८ ।। निशागृहान् रात्रिनिवासयोग्यगृहान्।। “गृहाः पुंसि | राक्षसराजयोषितः रावणस्याज्ञाकारिणी:ख्रिय:॥४॥ चं भूम्रयेव ? इति. पुंलिङ्गत्वं । पश्यति अपश्यत् | पौरुषं शत्रुविषयपराक्रमं । चिरं कालं विहृत्व ॥ १ ॥। यथा यस्मात्कारणात् । विचिन्वतो मे | क्रम्येत्यर्थः । एवंभूतस्य मे सुग्रीवसमीपगा त मैथिली दर्शनं नैति तस्मात् म्रियते ममार । यद्वा |पगामिनी । गतिः मार्गः । नास्ति । सुग्रीवसम् अथवा नेति वाक्यं पठनीयं । तदा अपश्यन्निति | ममायोग्येत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-सुतीक्ष्णेति हेतुगर्भ । अदर्शनान्मृता वा अथवा दर्शनं नैति । | इति-शेषः ।। ५-६ । किंन्विति सामा ,ि कुत्रचिद्रहने प्रदेशे स्थितावेत्यर्थः ॥२॥ प्रतिदुष्टकर्मणा | निर्वेदोक्तिः । विशेषतश्चाह-गत्वेति । इत्युक्त अतिदुष्टकर्मणां । वीप्सायां प्रति । * प्रतिप्रतिनिधौ | शेषः । वदख न इत्युक्तः किं प्रवक्ष्यामि । नां वीप्सालक्षणादौ ? इत्यमरः । परे उत्कृष्ट । आर्यपथे | केिन्विति पाठः । पूर्ववद्र्धत्रयमेकं वाक्यं । कि,ः । सन्मार्गे ।। ३ । विरूपाणि न्यूनाधिकानि रूपाणि | ति पूर्वस्माद्विशेषोक्तिः । मां वानराः वदस्व न देति शरीरावयवाः यासां ताः । विकृताः विकृतवेषाः । | वक्ष्यन्ति तदा अदृष्टा किं प्रवक्ष्यामीति विवर्चसोनिस्तेजस्काः। महाननाः अतिविशालमुखाः । | ॥ ७ ॥ तार्ह अत्रैव कालविलम्बः क्रियतां तत्रा दीघर्षाणि विरूपाणि दर्शनानि चक्षषि यासां ता: । | धुवमिति । कालस्य व्यतिवर्तने अस्मदागमनका ति० नध्रियतेनजीवतिस्म । धुवंनुसीताम्रियतेइतिकचित्पाठः । तत्रहेतुःयथेति । यतइत्यर्थः ॥ २ ॥ [ पां० ] १ ड.-ट. संस्थितोलता. घ. संश्रितोलता. २ क. ग. घ० च. छ. ज . धुवतु. ड. झ. अ. ट. धुवनस ध्रियते. ३ क. गा,-च. ज.-ट, बाला. ४ च. छ. प्रतिष्ठिता. ५ घ. समाजसंगतिः. ६ ङ. झ. ट ख. मुपेष्यामि सर्गः १२ ] श्रीमदोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । ५७ किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानङ्गदश्च सः । गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः ॥ ९ ॥ अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् ॥ अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ॥ १० ॥ करोति सफलं जन्तोः कर्म यत्तत्करोति सः ॥ तस्मादनिर्वेदकृतं यतं चेष्टऽहमुत्तमम् ।। ११ ।। भूयस्तावद्विचेष्यामि देशात्रावणपालितान् । भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः । आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च ।। १२ ।। चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ॥ निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः ॥ १३ ॥ इति संचिन्त्य भूयोपि विचेतुमुपचक्रमे । भूमीगृहांचैत्यगृहान्गृहातिगृहकानपि ॥ १४ ॥ उत्पतन्निपतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन्पुनः पुनः । अपावृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यैवघाटयन् ॥ १५ ॥ प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतनुत्पतन्नपि । सैर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः ।। १६ ।। चतुरङ्गुलमात्रोपि नावकाशः स विद्यते । रावणान्तःपुरे तसिन्यं कपिर्न जगाम सः ॥ १७ ॥ प्राकारान्तरंथ्याश्च वेदिकाचैत्येंसंश्रयाः ॥ "दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च सर्व तेनावलोकितम् ॥ १८ ॥ राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा ।। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सँ जनकात्मजा ॥ १९ ॥ रूपेणाप्रतिमा लोके वरं विद्याधरस्त्रियः ।। दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी ।। २० ।। नागकन्या वरारोहा पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।। दृष्टा हनुमता तत्र न तु 'सीता सुमध्यमा ।। २१ ।। प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नैगकन्या बलाढूताः ।। दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी ॥ २२ ॥ तीते । प्रायमुपैष्यन्ति । जाम्बवत्प्रभृतयइतिशेषः | अथापि पुनर्विचेष्यामीत्यनुषज्यते ।। १२ । निष्कुटा ॥ ८ । सामान्येन निर्वेदं प्रतिवक्ति-किं वेति ।॥ | गृहारामाः । अन्तररथ्या: अवान्तरवीथ्यः ॥ १३ ॥ समुद्रलङ्कनरूपं महत्कर्म कृतवन्तं मां ते किं वक्ष्य -|भूमीगृहान् भूमीबिलगृहान् । चैत्यगृहान् चतुष्पथम किमपि वक्ष्यन्ति । यद्वा मदृत्तान्तं प्रशंसन् | ण्डपान् । गृहातिगृहकान् गृहानतीत्य दूरे खैरविहा न् तदुत्साहकोङ्गदस्तदुपश्रृण्वन्तोन्ये च मां |रार्थ निर्मितान्गृहान् ।। १४ । उत्पतन्निपतन् पूर्वमु जुगुप्सितं वक्ष्यन्ति । “ किं पृच्छायां जुगु- |चस्थानान्यधिरुह्य ततोवरोहन् । अवघाटयन् पाटयन् इत्यमरः ।। ९ । चिरं निर्वेदे कार्यहानिः | ।। १५ । निष्पतन् निर्गच्छन् । प्रपतन्नत्पतन् बिल मत्वा अनिर्वेदमवलम्बते-अनिर्वेद इति | गृहादीनि नीचस्थानानि प्रथममधिरुह्य तत:समुद्र । अनिर्वेद् उत्साहः तत्कृतं तत्प्रयुक्तं । यत्रं | च्छन् ।॥१६-१७॥ प्राकारान्तरथ्याः प्राकारमध्य रोमीत्यर्थः । यत्करोति जन्तुरिति सिद्धम् । | वर्तिवीथ्यः । वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः चैत्यवृक्षमूलपीठि सैबन्धि तत्सर्वं कर्म सः अनिर्वेद एव । सफलं | काबन्धा ॥ १८-२१ । प्रमथ्य प्रसह्य । बलादृता त्यन्वयः ।। ११ । आपानेति । एता विचिताः | नागकन्या इत्यभिधानादत्र बन्दीकृतानां ग्रहणं । पूर्व चैत्यगृहान् बुद्धायतनानि । गृहातिगृहकानपि गृहानतीयानतिदूरेखैरविहारार्थनिर्मितगृहान् ॥ ति० गृहातिगृहकाःगृहो शतिकतकः । स० भूमीगृहान् भूविवरस्थगृहान् । चैत्यगृहान् देवायतनानि । अपावृण्वन् अपगतावरणानिकुर्वन् ॥१४॥ पथवृत्तिवृक्षः ॥ १८ ॥ स० राघवंनन्दयतीतिराघवनन्दिनीसीता ॥ २० ॥ ५॥१०] १. क. ग. किंमां . २ क. घ. ड. झ. ट. यचकरोति. ख. यञ्चकरोतिच. ३ क. ड. दनिर्वेदकरं. ४ ख.-ट टांश्चविचेष्यामि. ५ क. ध.-ट. पाठेष्विदमर्धदृश्यते. ६ क. विविधास्तथा. ७ ख. गृहकानिच. ८ क. ख. ग. ड. अ

कचित्तू. ९ च. छ. ज. अपावृतानि. १० क. ग.-ट. न्यवघट्टयन्. ११ ड.--झ. ट. त्पतन्निव. १२ क. सर्वानप्यव

iश्च. १३ ङ.-झ. ट. वीथ्यश्च. १४ क. ग. संश्रिताः. १५ क.-ट, श्वभ्राश्च. १६ क. ग. सीतासुमध्यमा. १७ झ. १८ घ. राजकन्याः. १९ ड.-ट. साजनकात्मजा, २० ग. देवकन्याः. ख. राजकन्याः. २१ च. छ. बलात्कृताः वा. रा. १५६ सोपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ॥ विषसाद मुहुधमान्हनुमान्मारुतात्मजः ॥ २३ उद्योगं वानरेन्द्राणां वनं सागरस्य च ॥ व्यर्थ वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत्। ॥ २४ ॥ अवतीर्य विमानाच हनुमान्मारुतात्मजः ॥ चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतन ॥ २५ ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥ त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥ पुष्पक विमानात्प्राकारंपरिक्रान्तवताहनुमता प्रायस्सर्वत्रान्वेषणेपिसीतायाअदर्शने तत्रानेकहेतूप्रेक्षणपूर्वकं रामेतत्व निवेदनानिवेदनपक्षयोर्महानर्थोस्प्रेक्षणं तथा सीतानवलोकनशोकेन स्वप्राणविमोक्षणरावणमारणाद्यनेकविकल्पान्प रिकल्पयतातेनदैवादशोकवनिकावलोकनं तथा स्वेनतस्याअनन्वेषितत्वनिर्धारणेन तत्रान्वेषणनिर्धारणपूर्वकं रामादी न्प्रति सकलसुरनिकरान्प्रतिच सप्रणामंस्वान्वेषणस्यसाफल्यसिद्धिप्रार्थनं मध्य [ सुन्दरकाण्डम् विमानातु सुसंक्रम्य प्राकारं हरियूथपः ॥ हनुमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्धनान्तरे ॥ १ संपरिक्रम्य हनुमात्रावणस्य निवेशनात् । अदृष्टा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥ २ ॥ भूयिष्ठं लोलिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् । न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ ३ ॥ पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ॥ नद्योनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः ॥ लोलिता वसुधा सर्वा न तु पश्यामि जानकीम् ।। ४ । इह संपातिना सीता रावणस्य निवेशने । आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ।। ५ । किंनु सीताऽथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा । उपतिष्ठत िववशा रौवणं दुष्टचारिणम् ॥ ६ ॥ क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः । बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ॥ ७ ॥ श्लोके ऊढानां नागकन्यानामित्यपुनरुक्ति शेषः । अब्रवीत् स्वयमितिशेषः ॥२॥ लोलेि २५ ॥ इति श्रीगोविन्दराजविरचिते श्रीमद्रामायण- | शोन्विष्टेत्यर्थः॥३॥ सरितः क्षुद्रनद्यः भूषणे श्रृङ्गारतिलकाख्याने सुन्दरकाण्डव्याख्याने | जलप्रायवनप्रदेशाः ॥ ४-५ । सीता अयं द्वादशः सर्गः ।। १२ वैदेही जन्मभूमिप्रयुक्तातिशयवती । मैथिली प्रधानकुलोत्कषर्वती । अथशब्दस्समुचये । विमानादित्यादि । इदानीं विमानादवतरणोक्तया | जनकात्मजा दुष्टचारिणं रावणं विवशा विमानमधिरूढ इत्यवगम्यते । वेगवत्वे दृष्टा- | सती उपतिष्ठत किंनु । नेत्यर्थः ॥६॥ अथास्या न्तमाह-विद्युदिति ॥ १ ॥ संपरिक्रम्य प्राकारमिति | हेतूनुत्प्रेक्षते-क्षिप्रमित्यादिना ।। रामंबं ति० अवतीर्य विमानएवैतत्सर्वदर्शनमि २५ ॥ इतिद्वादशः सर्गः ॥ १२ रामानु० जनकात्मजेत्यनेन “कर्मणैवहिसंसिद्धिमास्थिताजनकादयः' इतिप्रसिद्धजनकसंबन्धकृतवैशिष्टयं । एवं ष्टादेवीदुष्टचारिणंरावणंउपतिष्ठतकिंनु मित्रत्वेनप्राप्नुयाकिंनु । नप्राप्नुयादेवेत्य वक्तव्यं ' इत्यात्मनेपदं ॥ ६ तदर्शनंकुतः तत्रहेतूनुत्प्रेक्षते । क्षिप्रमिति । एतेपक्षाः दुः खातिशयात्संपातिवचनवि मूलकाः । बिभ्यतःकराद्रष्टतिशेषः । रामबाणानां । आघातादितिशेषः । शेषेषष्ठीवा । स० त्यभिधानादेवमावुत्प्रेक्षानशक्याकर्तु तथापि संपात्युक्तरीत्याऽन्वेषणेपियतोनदृश्यते अतस्तद्वचनमेवविचारणीयमितिमतिर्भ [ पा० ] १ ख. ध. ड. झ. . ट. विषसादमहाबाहुः. ग. विषादमगमद्वीरो. क. च. छ. ज. विषादमगमद्धीमः २ ड.-ट. पुनरुपागतः ३ क. विमानाग्राद्धनुमानू. ४ ख सर्वाङ्गसुन्दरीं. ५ क सादृश्यतेतुकिं. ७ ड.-झ. ट. रावणेनहृताबलात्, ४ श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । अथवा हियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ॥ मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ॥ ८ ॥ रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ॥ तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमाया ।। ९ ।। उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तथा । विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा ।। १० ।। अहो क्षुद्रेण वाऽनेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ॥ अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ॥ ११ ॥ अथवा राक्षसेन्द्रस्य पलीभिरसितेक्षणा । अदुष्टा दुष्टभावाभैिक्षिता सा भविष्यति ।। १२ ।। संपूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।। रामस्य ध्यायती वक्र पञ्चत्वं कृपणा गता ॥ १३ ॥ हा राम लक्ष्मणेत्येवं हायोध्ये चेति मैथिली । विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ॥ १४ ॥ अॅथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने । नूनं लॅलप्यते सीता पञ्जरस्थेव शारिका ॥ १५ ॥ जनकस्य सुता सीता रामपली सुमध्यमा । कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं ब्रजेत् ।। १६ ।। विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ।। रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ॥ १७ ॥ निवेद्यमाने दोषः स्याद्दोषः स्यादनिवेदने । कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ॥ १८ ॥ अस्मिन्नेवं गते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ॥ भवेदिति मैतं भूयो हनुमान्प्रविचारयत् ॥ १९ ॥ यदि सीतामदृष्टाहं वानरेन्द्रपुरीमितः । गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ।। २० ।। ममेदं लङ्कनं व्यर्थ सागरस्य भविष्यति । प्रवेशचैव लैङ्काया राक्षसानां च दर्शनम् ॥ २१ ॥ रामबाणेभ्यः ।। ७ । सागरं प्रेक्ष्य भीतं हृदयं | ननु किं चिन्तया गत्वा यथावृत्तं निवेद्यतामित्याशङ्कय सागरे पतितमिति मन्ये । हृदयस्य भयस्थानत्वेन | तदनुचितमित्याह-विनष्टेति । विनष्टा भूगृहादौ तन्मूलतया तच्छरीरं लक्ष्यते ॥ ८ ॥ पीडितेन पीड-|स्थापनेनाद्दर्शनं गता । “ णश अदर्शने ? इति नेन ।। ९ । उपर्युपरि सागरं सागरस्य सन्निहितोप- |धातोर्निष्ठा । प्रणष्टा समुद्रपतनादिना त्यक्तजीविता । रिप्रदेशे)। * उपर्यध्यधसस्सामीप्ये ? इति द्विर्वचनं । |* उपसर्गादसमासेपि णोपदेशस्य ? इति णत्वं । -* धिगुपर्यादिषु त्रिषु ? इति द्वितीया ॥ १० ॥ | मृता रामविरहदुःखासहिष्णुतया स्वयं मृता ॥ १७॥ इ ति खेदे ।। ११ । दुष्टभावाभिः सापल्यप्रयु- | निवेद्यमाने वक्ष्यमाणो दोषः स्यात् । दोषः स्याद् १२-१३ । न्यस्तदेहा त्यक्तदेहा । | निवेदने । यथावृत्तानिवेदने खामिवञ्चनदोषः स्यात् । ति भवेदित्यर्थः ॥१४॥ निहिता भूगृहादौ गूढं विषमं परस्परविरुद्धं १८ । हनुमान् अस्मिन्कायें

  1. ा । लालप्यते मुहुर्मुहुः प्रलपति ।। १५ । एवं | एवंगते एवं विषमत्वं प्राप्ते सति । किंप्राप्तकालं

। १३:मानापि सीता रावणस्य वशं न व्रजेदित्याह -- | कालोचितं । क्षमं समर्थे च भवेदिति मतं पक्षं । ते । कथं व्रजेत् । न व्रजेदेवेत्यर्थः ।। १६ । । भूयः प्रविचारयत्। ।। १९-२० ॥ पुरुषार्थाभाव सायुक्ततिज्ञेयं ॥ ७ ॥ ति० रामपरोक्षतथाभयायोगात्पक्षान्तरं-अथवेति । हृदयंपतितं मनउत्क्रान्तं । मनउत्क्रमणस्यैव त् ॥ ८ ॥ स० अबन्धुः असंनिहितबन्धुः ॥ ११ ॥ स० रिपुभिर्योधयितुंशक्योयोध्यः । सनभवतीत्ययोध्यः । तस्य । हायोध्येत्युपपन्नं ॥१४॥ ति० नन्वनेनविचारेणालं यथानुभूतंनिवेद्यतां तत्राह-विनष्टति । अस्यकचिद्वर्ततइतिशेषः । दर्शने ' इतिधावनुसाराददृष्टासतीकचिदस्तीतिवतुं अशक्यं अक्षमं । सर्वतोन्विष्टत्वात् प्रणष्टा प्रगर्तनष्टंअदर्शनंयस्यास्सा । एतदपिनवतुंक्षमं । खयमदृष्टत्वात् ॥ एवंमृतेत्यपिवक्तुंनशक्यं । तत्साधकदृढतरप्रमाणाभावात् । तस्माद्रामस्या पिवतुंनशक्यं । दृश्यदेशेमाययाऽदर्शनंविनाशः । अदृश्यदेशेऽवस्थापनंप्रणाशइतितुतीर्थः ॥ १७ ॥ ति० प्राप्तकालं पा०] १ क. ख. ड. पीडनेनच. २ ग. पापेन. ३ क. झ. ट. भक्षितावा. ४ ड. . ट. भामिनी. ५ ज. रहो नहिता. ६ ड. झ. ट. भृशं. ७ ड. झ. ट. लालप्यतेबाला. क. ध. च. छ. अ. लालप्यतेमन्दं. ग. विलपतेमन्दं . ८ क ड.-ट. कुलेजाता ९ च. छ. ज. सुधामका १० ग. ङ.-ट. म.ि ११ ग. ड. ज. झ. अ. न्प्रविचारयनू. न्विवचारहृ. क न्प्रव्यचारयत्, १२ च. छ. ज. प्रवेशश्चापि. १३ क. अ. लङ्कायां पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/६४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/६५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/६६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/६७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/६८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/६९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/७९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/८९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/९९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१०९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१११ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/११९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१२९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१३९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१४९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१५९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१६९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१७९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१८९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/१९९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२०९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२११ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२१९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२६ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२७ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२८ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२२९ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२३० पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२३१ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२३२ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२३३ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२३४ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२३५ पृष्ठम्:वाल्मीकिरामायणम्-सुन्दरकाण्डम्.djvu/२३६