लक्ष्मीनारायणसंहिता/खण्डः १ (कृतयुगसन्तानः)/अध्यायः ३१०

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← अध्यायः ३०९ लक्ष्मीनारायणसंहिता - खण़्डः १ (कृतयुगसन्तानः)
अध्यायः ३१०
[[लेखकः :|]]
अध्यायः ३११ →


श्रीनारायण उवाच-
श्रूयतां च त्वया लक्ष्मि! प्राक्कल्पस्य कथानकम् । सृष्ट्यारंभे भुवो भागे सम्राडासीज्जनाऽधिपः ।। १ ।।
 नाम्ना ब्रह्मसविताख्यस्तस्य पत्नी पतिव्रता । पतिधर्मपरा भक्ता भूरिशृंगाभिधाऽभवत् ।। २ ।।
 सेवते सा सदा कृष्णनारायणात्मकं पतिम् । दम्पती भगवद्भक्तौ गृहधर्मपरायणौ ।। ३ ।।
 कुर्वन्तौ दानधर्मादि सेवयन्तौ गुरून् जनान् । वर्तयन्तौ हरेर्मार्गे विष्णुसेवापरायणौ ।। ४ ।।
 अतिथीन् पूजयन्तौ च वृद्धेषु विनयान्वितौ । गवां सेवां प्रकुर्वन्तौ दयावन्तौ प्रजासु च ।। ५ ।।
 दीनानां दुःखहन्तारौ निर्धनानां प्रपोषकौ । सतां सेवां प्रकुर्वन्तौ दुष्टानां तु नियामकौ ।। ६ ।।
 आस्तां धर्मपरौ त्राणपरौ कष्टहरौ हि तौ । राजा ब्रह्मसवित्राख्यो नित्यं स्नात्वा नदीजले ।। ७ ।।
 सन्ध्यां जपं तथा होमं स्वाध्यायं स्म करोति वै । अन्नदानं वस्त्रदानं द्रव्यदानं करोति च ।। ८ ।।
 देवालयेषु देवानां दर्शनार्थं प्रगच्छति । नैवेद्यार्थे सुमिष्टान्नं फलाद्यर्पयति प्रधीः ।। ९ ।।
 योग्ये तु समये पूजां कारयत्येव भावतः । भोजयत्यतिथीन् विप्रान् साधून् साध्वीर्यतीन् मुनीन् ।। १० ।।
 ददाति दक्षिणां स्वर्णरूप्यात्मिकां सुतोषदाम् । अन्नसत्रेषु चान्नानि दापयत्यपि कोशतः ।। ११ ।।
 दासदासीप्रवर्गाणां शृणोति प्रार्थनां मुहुः । अपेक्षितं प्रदत्वैव सुखयत्यतिधर्मवान् ।। १२।।
 राज्ञी चापि तथा देवान् पूजयत्यनिशं गृहे । दर्शनार्थं च देवानां प्रयाति यानमन्तरा ।। १३।।
 अनुपानच्चरणाभ्यां यात्रां करोति नित्यदा । जलं पत्रं फलं पुष्पं चन्दनं स्वर्णदक्षिणाम् ।। १४।।
 देवाय गुरवे दत्वा समागच्छति तद्गृहम् । भोजयित्वा जनान् भुंक्ते सा नृपोऽत्ति तथोत्तरम् ।। १५।।
 चातुर्मास्ये व्रतं राज्ञा गृहीतं घृतदीपकाः । दातव्या हरयेऽखण्डाः सर्वदेवालयेषु वै ।। १६।।
 सप्तद्वीपेषु खण्डेषु सामुद्रद्वीपकेषु च । यत्र यत्राऽभवन् देवालया राज्ये स्वके भुवि ।। १७।।
 परमेशावताराणामीश्वराणां च योगिनाम् । देवानां सर्वजातीनां चमत्कारात्मना तथा ।।१८।।
 विभूतीनां च तत्त्वानां देवीनां च चितां तथा । तीर्थानामधिदैवानां जडानां चेतनावताम् ।। १९।।
 चैत्यानां स्थावराणां च जंगमानां चमत्कृताम् । यत्र यत्राऽभवन् सुरक्ष्मालयास्तत्र तत्र च ।।।२०।।
 घृतदीपानखण्डान् स सुतेजस्कानकारयत् । स्वर्णपात्रेषु संशुद्धगोघृतानि सुवर्तिकाः ।।२१।।
 धारयित्वा प्रकाशं वै सर्वदेवेभ्य आददौ । तस्य राज्ये यदि कस्मैचिदप्यर्हसुराय चेत् ।।२२।।
 अनर्पितः प्रदीपश्चेज्जानात्ययं नृपस्तदा । सोपवासः सुवर्णानां सहस्रं च ददात्यपि ।।२३।।।
 उद्धोषयति सर्वत्र चातुर्मास्ये व्रतं मम । मम राज्ये तु सर्वत्र देवेभ्यो मम दीपकाः ।।२४।।
 प्रदेयाः पूजकैस्तीर्थजलेभ्यश्चैत्यशाखिने । देवालयेषु सर्वत्र भवन्तु मम दीपकाः ।।२५।।
 सर्वपर्वकार्तिकादौ भवन्त्वाकाशदीपकाः । गवां घृतेन मे श्रेष्ठज्योतींषि सन्तु सर्वथा । ।२६।।
 पञ्चामृताप्लवनं च देवानां मम भूयताम् । मिष्टान्नानि मम सन्तु देवेभ्यो विनिवेदने ।।२७।।
 उपचारास्तथा सन्तु सर्वथा मम षोडश । नवधा श्रीहरेर्भक्तिर्जायतां मत्प्रभोजितैः ।।२८।।
 चातुर्मास्ये तु शाकानि दुग्धानि च रसास्तथा । विप्राणां साधुसाध्वीनां देवानां भोजने मम । ।२९। ।
 दीनाऽनाथकृपणानां भोजनानि भवन्तु मे । गवां ग्रासाः शुनकादिग्राम्यादनानि सन्तु मे ।।३०।।
 कणान्नादिप्रदानं च पारावतादिपक्षिणाम् । पिपीलिकाप्रभृतीनां पिष्टाद्यन्नं समस्तु मे ।।३ १।।
 यज्ञानां कर्मणां सिद्धिः साधनैरस्तु मे तथा । आरार्त्रिकादिकं देवालयेषु चास्तु मेऽन्वहम् ।।३२।।
 जलदानं वस्त्रदानं ममास्तु वैभवात् सदा । स्वर्णरूप्यादिमुद्राणां प्रदानं चास्तु मे सदा ।।३३।।
 इत्येवं ब्रह्मसविता राजा प्राघोषयद् भुवि । भूरिशृंगा च तत्पत्नी चक्रे पत्या सह व्रतम् ।।३४।।
 नित्यं स्नात्वाऽर्चयति स्म श्रीकृष्णपुरुषोत्तमम् । मण्डपं कदलीस्तम्भैः शोभितं तोरणादिभिः ।।३५।।
 कारयित्वा नवं नित्यं पूरयित्वा च मण्डलम् । सप्तधान्यमयं श्रेष्ठं सर्वतोभद्रनामकम् ।।३६।।
 कारयित्वा च सौवर्णीं मूर्तिं श्रीपौरुषोत्तमीम् । उपचारैर्बहुविधैः पुपूज बहुभावतः ।।३७।।
 मध्याह्ने भोजनं चापि षट्पंचाशद्विधं ददौ । सायं नीराजयित्वा च नृत्यति दासिकायुता ।।३८।।
 एवं करोत्यनुदिनं पुरुषोत्तमस्य, तोषाय मानमहतं विगणय्य राज्ञी ।
 कृष्णोऽपि नृत्यमवलोक्य सुकण्ठमिश्रं, तुष्टो भवत्यपि न दृष्टिपथं प्रयाति ।।३९।।
 दम्पती तौ तथावृत्तौ नित्यभक्तौ हरिप्रियौ । तृतीयायाः प्रगे त्वाकर्णयामासतुरैश्वरीम् ।।४०।।
 घोषणां दुन्दुभिप्रोक्तां महाश्चर्यकरीं यथा । शृण्वन्तु नागरास्तद्वदारण्यका दिवौकसः ।।४१।।
 नरा नार्यश्च शृण्वन्तु वच्मि श्रीपुरुषोत्तमः । ब्रह्मधामेश्वरः साक्षादधिमासाधिदैवतः ।।४२।।
 परपक्षतृतीयायां व्रतं तु श्रद्धयान्वितम् । करिष्यन्ति नरा नार्यो मम पूजनपूर्वकम् ।।४३।।
 एकभुक्तेन नक्तेन फलेनाऽयाचितेन वा । राजानो यदि वा राज्ञ्यः प्राप्स्यन्ति परमं पदम् ।।४४।।
 प्राप्स्यन्ति धर्मकामार्थमोक्षान् लोकानभीप्सितान् । पुत्रपौत्रादिवंशाँश्च कुलविस्तारसद्यशः ।।४५।।
 ऐश्वर्याणि समग्राणि प्राप्स्यन्ति मद्व्रतेन वै । गृह्णन्त्वेकदिवसस्य व्रतेन शाश्वतं सुखम् ।।४६ ।।
 परमौदार्यसम्पन्नो दास्येऽहं पुरुषोत्तमः । कृष्णनारायणः सर्वसम्पदामस्मि योजकः ।।४७।।
 अद्य भोजनदानेन दास्ये नवनिधीन् ध्रुवान् । अद्य सुवर्णदानेन दास्ये कुबेरगद्दिकाम् ।।४८।।
 अद्य रसप्रदानेन दास्ये वारुणसत्पदम् । अद्य रत्नप्रदानेन दास्ये सुरेन्द्रतां शुभाम् ।।४९।।
 अद्य पुण्यप्रदानेन दास्ये वै धर्मराजताम् । अद्य धनप्रदानेन दास्येऽष्टवसुविग्रहान् ।।५० ।।
 अद्य सर्वस्वदानेन दास्येऽष्टसिद्धिवैभवान् । अद्य दीपप्रदानेन दास्ये त्रिलोकनेत्रताम् ।।५ १ ।।
 अद्य पयःप्रदानेन दास्ये शीतामृतात्मताम् । अद्यान्नजलदानेन दास्ये साम्राज्यमर्थवत् ।।५२।।
 अद्य रथादिदानेन दास्ये स्वर्गविमानकम् । अद्य वस्त्रप्रदानेन दास्ये वार्ध्यम्बरा क्षितिम् ।।५३ ।।
 अद्य कन्यादिदानेन दास्ये सहस्रयोषितः । अद्य गवां प्रदानेन दास्ये पृथ्वीं रसान्विताम् ।।५४।।
 अद्य गृहप्रदानेन दास्ये ब्रह्माण्डगह्वरम् । अद्य फलप्रदानेन दास्ये कल्पद्रुमावलिम् । ।५५। ।
 अद्य भूषाप्रदानेन दास्ये स्वर्गं सुभूषितम् । अद्य मे पूजया दास्ये त्रिलोकिपूज्यतां सदा ।।५६ । ।
 यद्यदिच्छन्तु मे भक्तस्तत्तद् दास्ये न संशयः । दुन्दुभिस्त्वेवमाख्याय क्षणं मौनो बभूव ह । ।५७। ।
 राजा ब्रह्मसविता च भूरिशृंगा च तत्प्रिया । नत्वा तं दुन्दुभिं पूजां ददौ कृष्णप्रदूतकम् । ।५८। ।
 अधिमासे परपक्षे तृतीयायास्तु दम्पती । चकार व्रतमेकान्नं भुक्त्वा द्युमणिवाञ्च्छया । ।५९।।
 चातुर्मास्ये दीपदाने सूर्यो भवामि केशव । सपत्नीकस्त्रिलोकानां नेत्रात्मा संभवाम्यहम् । ।६ ० । ।
 एवं संकल्प्य राजाऽसौ तत्पत्नी चक्रतुर्व्रतम् । प्रातः स्नात्वा हरिं स्मृत्वा ध्यात्वेष्टरूपमुज्ज्वलम् । ।६ १ ।।
 मण्डपे मण्डले कृष्णनारायणं घटे शुभे । आरोप्याऽऽनर्चतुर्भक्त्या सौवर्णं पुरुषोत्तमम् । ।६२। ।
 पञ्चामृतैः शुद्धवार्भिः संस्नाप्याऽऽदिश्य चाम्बरे । भूषाः पुष्पाणि हाराद्यान् समर्पय्याऽथ चन्दनैः ।।६ ३ ।।
 धूपदीपादिभिर्देवं संपूज्याऽक्षतकुंकुमैः । षटपंऽचाशद्विधं त्वन्नं मिष्टं मृष्टं जलं फलम् ।। ६४।।
 अर्पयामासतुश्चोभौ भक्त्या श्रीपुरुषोत्तमम् । नीराजयामासतुश्च चक्रतुः सुप्रदक्षिणम् ।।६५ ।।
 दण्डवन्नमनं कृत्वा चक्रतुः स्तवनं ततः । पुष्पांजलिं ददतुश्च प्रार्थयामासतुः क्षमाम् ।।६६।।
 मध्याह्नेऽपि तथा सायं रात्रौ चक्रतुरर्चनम् । नृत्यं सजागरं तत्र चक्रतुर्बहुमानवैः ।।६७।।
 प्रादुर्बभूव भगवान् सर्वतेजोनिधिर्हरिः । पूजया च व्रतेनापि चातुर्मास्यव्रतेन च ।। ६८ ।।
 दीपदानेन सर्वत्र प्रसन्नोऽस्म्यतिभक्तितः । तवेष्टं यत् त्रिलोकानां नेत्रस्थानं महत्तमम् ।।६९।।
 दास्ये त्वम्बरसूर्यत्वं सभार्यस्त्वं रविर्भव । इत्याख्याय हरिस्तस्मात् स्थानादन्तर्हितोऽभवत् ।।७० ।।
 कृत्वा ब्रह्मसविता च नृत्यं प्रजागरं तथा । भूरिशृंगासहितः सः प्रातर्दानानि सन्ददौ ।।७ १ ।।
 मणिरत्नानि च गाश्च महिषीर्गजवाजिनः । अजाऽविकास्तथा स्वर्णरूप्यपात्राम्बराणि च ।।७२।।
 दासदासीश्च पर्यंकान् गृहाणि भवनानि च । क्षेत्राणि वाटिकाश्चैवोद्यानानि च वनानि च ।।७३ ।।
 अन्नानि कूपवापींश्च भूमिं कार्पासकानि च । कौशेयानि तथौर्णानि ददौ चानर्घ्यकाणि सः ।।७४।।
 ब्राह्मणीभ्यस्तु शृंगारवस्तूनि विविधानि च । यतिभ्यस्तु बृसीपात्रकमण्डल्वादिकानि च ।।७५।।
 गृहस्थेभ्यस्तु गार्हस्थ्ययोग्यवस्तूनि सन्ददौ । क्षुधितेभ्यो ददौ भोज्यं तृषितेभ्यो जलं ददौ ।।७६ ।।
 तत्तत्सुखार्थिकेभ्यः स ददौ तत्सुखसाधनम् । अर्थिभ्यः प्रददौ त्वर्थान् सर्वं ददौ तु शार्ङ्गिणे । ।७७ । ।
 एवं लक्ष्मि! कृतं ब्रह्मसवित्रा दानमुत्तमम् । कृतं तथैव च भूरिशृंगया पतिसम्मतम् । ।७८। ।
 भोजयित्वाऽथ साध्वादीन् भोक्तुं याति च दम्पती । तत्राऽऽयातस्तदा भिक्षुरूपः श्रीपुरुषोत्तमः । ।७९।।
 स्वर्णरेखात्मिका लक्ष्मीः राजते यस्य वक्षसि । पाण्डुराऽङ्कमयी श्रीश्च राजते सक्थ्नि वामके । ।८० । ।
 करे दक्षे ध्वजो मत्स्यः स्वस्तिकश्च धनुस्तथा । राजन्ते पद्मपत्राक्ष तेजःपरिधिकस्य वै । ।८ १ । ।
 दृष्ट्वा राज्ञी नृपो भिक्षुं ज्ञात्वांऽकैस्तु नरायणम् । भोजयित्वा पादसंवाहनं चक्रतुरादरात् । ।८२। ।
 तावद् द्वयोस्तत्र मूर्तौ जातः समाधिरान्तरः । दृष्टं ब्रह्मसवित्रा तु सूर्याख्यं गोलकं महत् । ।८३ । ।
 तत्र हिरण्मयं स्वस्य वर्ष्म दृष्टं परात्परम् । येन तेजोमयं सर्वं जगद् याति प्रकाशिताम् । ।८४। ।
 दृष्टं संज्ञास्वरूपं च स्वस्या वै भूरिशृंगया । हिरण्मयीं सूर्यपत्नीं दृष्ट्वा तुष्टिं जगाम सा ।।८५।।
 हरिस्तिरोभवत् तावदुत्थितौ तौ समाधितः । आश्चर्यचकितौ जातौ मेनाते पूर्णमानसौ । ।८६ । ।
 सेवेते स्म सदा कृष्णं प्रतीक्षेते स्म सूर्यताम् । तावद् बभूव कल्पस्य निधनं क्रमयोगतः । ।८७। ।
 राजा राज्ञी लयं यातौ प्राप्तौ सुदिव्यविग्रहौ । यानेन सूर्यकान्तेन ययतुश्च महस्स्तरम् ।।८८ । ।
 निशां तु क्षपयित्वा तौ कल्पादौ सर्जनान्वये । सूर्यरूपो बभूवाऽयं ब्रह्मसवितृभूपतिः । ।८ ९। ।
 तत्पत्नी भूरिशृंगा च बभूव विश्वकर्मजा । संज्ञानाम्नी सुता सा च पित्राऽर्पितांऽशुमालिने । । ९० । ।
 भूरिशृंगासवितारौ संज्ञासूर्यौ बभूवतुः । सर्वनेत्रप्रदौ देवौ कोऽन्यो लभेद् रवेः पदम् । । ९१ ।।
 इति प्राप्तौ परं स्थानं यावत्स्वर्गं प्रकाशते । दीपदानप्रभावेण तृतीयाया व्रतेन च । । ९२।।।
 तस्माद् दीपाः प्रदातव्या देवालयेषु .नित्यदा । अनन्धत्वं प्रकाशित्वं दिव्यत्वं तेन चाप्नुयात्। ।। ९३ ।।
 यथा ब्रह्मसविता स प्राप्तवान् सूर्यतां नृपः । श्रोतुर्वक्तुः कथायाश्च लाभो वै तादृशो भवेत् ।। ९ ४। ।
 इति ते कथितं लक्ष्मि! सूर्यनारायणीयकम् । आख्यानं परमं दिव्यं पावनं पुण्यदं हितम् ।। ९५ ।।
 इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसहितायां प्रथमे कृतयुगसन्ताने पुरुषोत्तममासमाहात्म्ये पूर्वकल्पीयस्य ब्रह्मसवित्राख्यराज्ञो भूरिशृंगाख्यपत्नीसहितस्य द्वितीयपक्षतृतीयाया व्रतेन दीपादिविविधदानेन च सूर्यनारायणतायाः संज्ञा-भिधपन्नीप्राप्तिसहिताया लब्धिरितिनिरूपण-नामा दशाऽधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।। १.३१० ।।