निरुक्तशास्त्रम्/द्वादशोध्यायः

विकिस्रोतः तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्
← एकादशोध्यायः निरुक्तशास्त्रम्
द्वादशध्यायः
[[लेखकः :|]]
त्रयोदशोध्यायः  →


अहोरात्रौ इति एके ।
अनुतमोभागः हि मध्यमः ज्योतिर्भागः आदित्यः ।
तासाम् अश्विनौ प्रथमागामिनौ भवतः ।
तयोः कालः ऊर्ध्वम् अर्धरात्रात् प्रकाशीभावस्य अनुविष्टम्भम् ।
तयोः एषा भवति ।
राजानौ पुण्यकृतौ इति ऐतिहासिकाः ।
दूर्याचन्द्रमसौ इति एके ।
द्यावापृथिव्यौ इति एके ।
तत्कौ अश्विनौ ।
अश्वैः अश्विनौ इति और्णवाभः ।
ज्योतिषा अन्यः ।
अश्विनौ यत् वि अश्नुवाते सर्वम् ।
अथ अतः द्युस्थानाः देवताः ।
रसेन अन्यः । । १२.१ ।

वसातिषु स्म चरथः असितौ पेत्वौ इव ।
वासात्यः अन्यः उच्यते ।
तयोः एषा अपरा भवति ।
उषः पुत्रः तु अन्यः इति ।
तयोः समानकालयोः समानकर्मणोः संस्तुतप्राययोः असंस्तवेन एषः अर्धर्चः भवति ।
कदा इदम् अश्विना युवम् अभि देवान् अगच्छतम् ।
इति सा निगदव्याख्याता । । १२.२ ।

तयोः एषा अपरा भवति ।
इह इह जाता समवौ अशीताम् अरेपसा तन्वा नामभिः स्वैः ।
जिष्णुः वाम् अन्यः सुमखस्य सूरिः दिवः अन्यः सुभगः पुत्रः ऊहे ।
इह च इह च जातौ सम्स्तूयेते पापेनालिप्यमानया तन्वा नामभिः च स्वैः ।
जिष्णुः वाम् अन्यः सुमहतः बलस्य ईरयिता मध्यमः ।
दिवः अन्यः सुभगः पुत्रः ऊह्यते आदित्यः । । १२.३ ।

प्रातः योगिनौ विबोधय अश्विनौ इह आगच्छताम् अस्य सोमस्य पानाय ।
प्रातः युजा वि बोधय अश्विनौ इह गच्छताम् ।
तयोः एषा अपरा भवति ।
अस्य सोमस्य पीतये । । १२.४ ।

तयोः कालः सूर्योदयपर्यन्तः ।
तस्याः एषा भवति ।
उच्छतेः इतरा माध्यमिका ।
उषा वष्टेः कन्तिकर्मणः ।
तस्मिन् अन्याः देवताः ओप्यन्ते ।
पूर्वः पूर्वः यजमनः वनीयान् वनयितृतमः ।
अपि अन्यः अस्मत् यजते वि चावः ।
प्रातः यजध्वम् अश्विनौ प्रहिणुत न सायम् अस्ति देवेज्या अजुष्टम् एतत् ।
प्रातः यजध्वम् अश्विना हिनोत न सायम् अस्ति देवया अजुष्टम् ।
उत अन्यः अस्मत् यजते वि चावः पूर्वः पूर्वः यजमानः वनीयान् । । १२.५ ।

अस्मभ्यम् अन्नवति ।
उषः तत् [चित्रम् ] चायनीयम् [ मंहनीयम् ] धनम् आहर ।
तस्याः एषा अपरा भवति ।
उषः तत् चित्रम् आ भर अस्मभ्यं वाजिनीवति ।
येन तोकं च तनयं च धामहे ।
येन पुत्रान् च पौत्रान् च दधीमहि । । १२.६ ।

प्रति यन्ति ।
तस्याः एषा भवति ।
एषा एव अभिसृष्टकालतमा ।
सूर्या सूत्र्यस्य पत्नी ।
मातरः भासः निर्मात्र्यः ।
गावः गमनात् ।
इति अपि निगमः भवति ।
निष्कृण्वानाः आयुधानि इव धृष्णवः प्रति गावः अरुषीः यन्ति मातरः ।
अरुषीः आरोचनात् ।
एताः उ त्या उषसः केतुम् अक्रत पूर्वे अर्धे रजसः भानुम् अञ्जते ।
एमि इत् एषां निष्कृतं जारिणि इव ।
एताः ताः उषसः केतुम् अकृषत प्रज्ञानम् ।
एकस्याः एव पूजनार्थे बहुवचनं स्यात् ।
पुर्वे अर्धे अन्तरिक्षलोकस्य समञ्जते भानुना ।
निष्कृण्वानाः आयुधानि इव धृष्णवः ।
निः इति एषः सम् इति एतस्य स्थाने । । १२.७ ।

सुखं पत्ये वहतुं कुरुष्व ।
वृषाकपायी वृषाकपेः पत्नी ।
शरवान् वा ।
सविता सूर्यां प्रायच्छत् सोमाय राज्ञे प्रजापतये वा ।
तस्याः एषा भवति ।
आरोह सूर्ये अमृतस्य लोकम् उदकस्य ।
एषा एव अभिसृष्टकालतमा ।
किंशुकं क्रंशतेः प्रकाशयतिकर्मणः ।
सुकिंशुकम् इव शल्मलिम् इति ।
अपि वा उपमार्थे स्यात् ।
सुकाशनं शन्नमलं सर्वरूपम् ।
आ रोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व ।
सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिरण्यवर्णं सुवृतं सुचक्रम् ।
इति च ब्राह्मणम् ।
शल्मलिः सुशरः भवति । । १२.८ ।

साधुसानिनी इति वा ।
तस्याः एषा भवति ।
सरण्यूः सरणात् ।
सर्वस्मात् यः इन्द्रः उत्तरः तम् एतत् ब्रूमः आदित्यम् ।
प्रियं कुरुष्व सुखाचयकरं हविः [ सुखकरं हविः ] ।
उक्षन्ति उदकेन इति वा ।
उक्षणः उक्षतेः वृद्धिकर्मणः ।
स्वपत्यं तत् सनोति इति वा ।
स्नुषा साधुसादिनी इति वा ।
वृषाकपायि रेवति सुपुत्रे मध्यमेन सुस्नुषे माध्यमिकया वाचा ।
घसत्ते इन्द्रः उक्षणः प्रियं का चित् करं हविः विश्वस्मात् इन्द्रः उत्तरः ।
वृषाकपायि रेवति सुपुत्रे आदु सुस्नुषे ।
प्र अश्नातु ते इन्द्रः उक्षणः एतान् माध्यमिकान् संस्त्यायान् । । १२.९ ।

तत्र इतिहासम् आचक्षते ।
सवर्णायां मनुः ।
ततः अश्विनौ जज्ञाते ।
सः विवस्वान् आदित्यः आश्वम् एव रूपं कृत्वा ताम् अनुसृत्य सं बभूव ।
तदभिवादिनी एषा ऋक् भवति ।
त्वाष्ट्री सरण्यूः विवस्वतः आदित्यात् यमौ मिथुनौ जनयां चकार ।
मध्यमं च माध्यमिकां च वाचम् इति नैरुक्ताः ।
अजहात् द्वौ मिथुनौ सरण्यूः ।
अपि अश्विना अभरत् यत् तत् आसीत् ।
अपागूहन् अमृतां मर्त्येभ्यः कृत्वी सवर्णाम् अददुः विवस्वते ।
उत अश्विनौ अभरत् यत् तत् आसीत् अजहात् उ द्वा मिथुना सरण्यूः ।
अपागूहन् अमृतां मर्त्येभ्यः कृत्वी सवर्णाम् अददुः विवस्वते ।
यमं च ममीं च इति ऐतिहासिकाः ।
सः सवर्णाम् अन्यां प्रतिनिधाय अश्वं रूपं कृत्वा प्र दुद्राव । । १२.१० ।

त्वष्टा दुहित्रे वहतुं कृणोति इति इदं विश्वं भुवनं सम् एति ।
रात्रिः आदित्यस्य ।
यमस्य माता पर्युह्यमाना महतः जाया विवस्वतः ननाश ।
इमानि च सर्वाणि भूतानि अभिसमागच्छन्ति ।
त्वष्टा दुहितुः वहनं करोति इति [ इदं विश्वं भुवनं सम् एति ] ।
यमस्य माता पर्युह्यमाना महः जाया विवस्वतः ननाश ।
आदित्योदये अन्तर्धीयते । । १२.११ ।

तस्य एषा भवति ।
सविता व्याख्यातः ।
तस्य कालः यदा द्यौः अपहततमः काकीर्णरश्मिः भवति । । १२.१२ ।

कस्मात् सामान्यात् इति ।
तस्य कालः प्राक् उत्सर्पणात् ।
भगः व्याख्यातः ।
कृकवाकोः पूर्वं शब्दानुकरणं वचेः उत्तरम् ।
कालानुवादं परीत्य् ।
कस्मात् सामान्यात् इति ।
इति पशुसमाम्नाये विज्ञायते ।
कृकवाकुः सावित्रः ।
कृष्णजातीया एतस्मात् सामान्यात् ।
रामा रमणाय उपेयते न धर्माय ।
इति पशुसमाम्नाये विज्ञायते ।
अग्निं चित्वा न रामाम् उपेयात् ।
तस्य एषा भवति ।
वि नाकम् अख्यत् सविता वरेण्यः अनु प्रयाणम् उषसः वि राजति ।
अधस्तात् रामः अधस्तात् कृष्णः ।
विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविः प्र असावीत् भद्रं द्विपदे चतुष्पदे ।
सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रतिमुञ्चते मेधावी ।
कविः क्रान्तदर्शनः भवति ।
कवतेः वा ।
प्रसुवति भद्रं द्विपाद्भ्यः च चतुष्पाद्भ्यः च ।
वि अचिख्यपत् नाकं सविता वरणीयः ।
प्रयाणम् अनूषसः वि राजति ।
अधोरामः सावित्रः ।
कस्मात् सामान्यात् इति ।
अधस्तात् तद्वेलायां तमः भवति एतस्मात् सामान्यात् । । १२.१३ ।

इति च ब्राह्मणम् ।
अन्धः भगः इति आहुः अनुत्सृप्तः न दृश्यते ।
तस्य एषा भवति ।
स्वीर्यतेः वा ।
सुवतेः वा ।
सूर्यः सर्तेः वा ।
जनं गच्छति आदित्यः उदयेन ।
जनं भगः गच्छति ।
प्राशित्रम् अस्य अक्षिणी निर्जघान ।
त्वरया तूर्णगतिः यमः ।
त्वरतेः वा ।
प्रातर्जितं भगम् उग्रं हुवेम वयं पुत्रम् अदितेः यः विधर्ता ।
तरतेः वा ।
इति [ वा ] विज्ञायते ।
तुरः इति यमनम ।
तुरः चित् ।
आध्रः चिद्यं मन्यमानः आढ्यालुः दरिद्रः ।
प्रातः जितं भगम् उग्रं ह्वयेम वयं पुत्रम् अदितेः यः विधारयिता सर्वस्य ।
आध्रः चिद्यं मन्यमानः तुरः चित् राजा चिद्यं भगं भक्षि इति आह ।
राजा चिद्यं भगं भक्षि इति आह । । १२.१४ ।

सर्वेषां भूतानां दर्शनाय सूर्यम् इति ।
[ कम् अय्नम् आदित्यात् एवम् अवक्ष्यत् ।
दृशे विश्वाय सूर्यम् ।
उत् उ त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।
] तस्य एषा अपरा भवति ।
उत् वहन्ति तं जातवेदसं रश्मयः केतवः । । १२.१५ ।

ख्यनं मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः च ।
तस्य एषा भवति ।
अथ यत् रश्मिपोषं पुष्यति तत् पूषा भवति ।
आपूपौरत् द्यावापृथिव्यौ च अन्तरिक्षं च महत्त्वेन [ तेन ] ।
चायनीयं देवानाम् उद् अगमत् अनीकम् ।
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्यः आत्मा जगतः तस्थुषः च ।
चित्रं देवानाम् उत् अगात् अनीकं चक्षुः मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः ।
सूर्यः आत्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य च । । १२.१६ ।

विषमरूपे ते अहनी कर्म द्यौः इव च असि ।
भाजनवती ते पूषन् इह दत्तिः अस्तु ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
अन्नवन् ।
सर्वाणि प्रज्ञानानि अवसि ।
यजतं ते अन्यत् ।
लोहितं ते अन्यत् ।
शुकरं ते अन्यत् ।
शुक्रं ते अन्यत् यजतं ते अन्यत् वषुरूपे अहनी द्यौः इव असि ।
विश्वा हि माया अवसि स्वधावः भद्रा ते पूषन् इह रातिः अस्तु ।
यज्ञियं ते अन्यत् । । १२.१७ ।

अभि आनळअर्कम् ।
तस्य एषा भवति ।
व्यश्नोतेः वा ।
विष्णुः विशतेः वा ।
अथ यत् विषितः भवति तत् विष्णुः भवति ।
कर्म्a कर्म च नः प्रसाधयतु पूषा इति ।
अभ्यापन्नः अर्कम् इति वा ।
कामेन कृतः ।
अधिपतिं वचनेन ।
पथः पथः ।
सः नः रासच्छुरुधः चन्द्रारा धियं धियं सीषधाति प्र पूषा ।
पथः पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतः अभि आनळअर्कम् ।
सः नः ददातु चायनीयाग्राणि धनानि । । १२.१८ ।

समूळहम् अस्य [ पांसुरे ] प्यायने अन्तरिक्षे पदं न दृश्यते ।
पन्नाः शेरते इति वा ।
पंसनीयाः भवन्ति इति वा ।
पांसवः पादैः सूयन्ते इति वा ।
समूळहम् अस्य पांसुलः इव पदं न दृश्यते इति ।
अपि वा उपमार्थे स्यात् ।
] पृथिव्याम् अन्तरिक्षे दिवि इति शाकपूणिः ।
[ त्रेधाभावाय ।
त्रिधा निधत्ते पदम् ।
यत् इदं किं च तत् वि क्रमते विष्णुः ।
समूळहम् अस्य पांसुरे ।
इदं विष्णुः वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् ।
समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसि इति और्णवाभः । । १२.१९ ।

विश्वानरः व्याख्यातः ।
तस्य एषः निपातः भवति ऐन्द्र्याम् ऋचि । । १२.२० ।

इन्द्रम् अस्मिन् यज्ञे ह्वयामि ।
वरुणः व्याख्यातः ।
ऊत्या च पथा रथानाम् ।
चर्षणीनां मनुष्याणाम् ।
एवैः च कामैः अयनैः वा ।
अनानतस्य ।
विश्वानरस्य आदित्यस्य ।
एवैः च चर्षणीनाम् ऊती हुवे रथानाम् ।
विश्वानरस्य वस्पतिम् अनानतस्य शवसः ।
शवसः महतः बलस्य ।
तस्य एषा भवति । १२.२१ ।

भुरिम् अध्वानं नयति ।
अपि वा उत्तरस्याम् ।
तत् ते वयं स्तुमः इति वाक्यशेषः ।
त्वं वरुण पश्यसि ।
भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
अनेन पावकख्यानेन ।
स्वर्गस्य लोकस्य अपि वोळहा ।
भुरण्युः शकुनिः ।
भुरण्युः इति क्षिप्रनाम ।
त्वं वरुण पश्यसि ।
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
तत्संपाती भुरण्युः । । १२.२२ ।

पृथु महान्तं लोकम् ।
पश्यन् जन्मानि जातानि सूर्य ।
त्वं वरुण पश्यसि ।
अहानि च मिमानः अक्तुभिः रात्रिभिः सह ।
अपि वा पूर्वस्याम् ।
वि एषि द्याम् ।
वि द्याम् एषि रजस्पृथ्वहा मिमानः अक्तुभिः ।
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
पश्यन् जन्मानि सूर्य ।
रजः च । । १२.२३ ।

प्रत्यङ् विश्वं स्वर्दृशे ।
(इदम्) अभिविपश्यसि इति ।
प्रत्यङ् इदं सर्वम् ]
प्रत्यङ् इदं ज्योतिः उच्यते ।
प्रत्यङ् इदं सर्वम् ।
अपि वा एतस्याम् एव ।
प्रत्यङ् देवानां विशः प्रत्यङ् उत् एषि मानुषान् ।
त्वं वरुण पश्यसि ।
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
[ उत् एषि । । १२.२४ ।

तैः तद्वान् भवति ।
] तस्य एषा भवति ।
[ प्रकाशनात् वा ।
काशनात् वा ।
केशी केशा रश्मयः ।
तेन नः जनान् अभि वि पश्यसि ।
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
त्वं वरुण पश्यसि । । १२.२५ ।

केशी इदं सर्वम् इदम् अभि वि पश्यति ।
तयोः एषा साधारणा भवति ।
रजसा च मध्यमः ।
धूमेन अग्नी ।
अथ अपि एते इतरे ज्योतिषी केशिनी उच्येते ।
केशी अग्निं च विषं च ।
केशी इदं ज्योतिः उच्यते इति आदित्यम् आह ।
] विपूर्वस्य वा सचतेः ।
[ विपूर्वस्य स्नातेः शुद्ध्यर्थस्य ।
विषम् इति उदकनाम ।
केशी विश्वं स्वर्दृशे केसी इदं ज्योतिः उच्यते ।
केशी अग्निं केशी विषं केशी बिभर्ति रोदसी ।
द्यावापृथिव्यौ च धारयति ।
विष्णातेः । । १२.२६ ।

काले काले अभि वि पश्यन्ति ।
तस्य एषा भवति ।
वृषाकम्पनः ।
अथ यत् रश्मिभिः अभिप्रकम्पयन् एति तत् वृषाकविः भवति ।
गतिः एकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्य ।
सर्वम् एकः अभि वि पश्यति दमभिः आदित्यः ।
संवत्सरे वपते एकः एषाम् ।
त्रयः केशिनः ऋतुथा वि चक्षते ।
विश्वम् एकः अभि चष्टे शचीभिः ध्राजिः एकस्य ददृशे न रूपम् ।
त्रयः केशिनः ऋतुथा वि चक्षते संवत्सरे वपते एकः एषाम् ।
इति अग्निः पृथिवीं दहति । । १२.२७ ।

यः एषः स्वप्ननंशनः ।
यमः व्याख्यातः ।
सर्वस्मात् यः इन्द्रः उत्तरः तम् एतत् ब्रूमः आदित्यम् ।
सः अस्तम् एषि पथा पुनः ।
तस्य एषा भवति ।
पुनः एहि वृषाकपे सुप्रसूतानि वः कर्माणि कल्पयावहै ।
विश्वस्मात् इन्द्रः उत्तरः ।
यः एषः स्वप्ननंशनः अस्तम् एषि पथा पुनः ।
पुनः एहि वृषाकपे सुविता कल्पयावहै ।
आदित्य उदयेन ।
स्वप्नान् नाशयति । । १२.२८ ।

अजः एकपादजनः एकः पादः ।
तस्य एषः निपातः भवति वैश्वदेव्याम् ऋचि ।
इति अपि निगमः भवति ।
एकं पादं न उत् खिदति ।
एकः अस्य पादः इति वा ।
एकेन पादेन पाति इति वा ।
तत्र नः सर्वस्य पाता वा पालयिता वा पुराणान् अनुकामयेत ।
रश्मिभिः आदित्यः ।
पलाशं पलाशनात् ।
वृक्षः व्रश्चनात् ।
वृक्षः इव सुपलाशः इति ।
अपि वा उपमार्थे स्यात् ।
यस्मिन् वृक्षे सुपलाशे स्थाने वृतक्षये वा ।
अत्रा नः विश्पतिः पिता पुराणान् अनु वेनति ।
देवैः संगच्छते यमः ।
एकेन पादेन पिबति इति वा ।
यस्मिन् वृक्षे सुपलाशे देवैः सं पिबते यमः । । १२.२९ ।

पृथिवी व्याख्याता ।
अजः च एकपात् दिवः धरयिता ।
सिन्धुः च ।
आपः च समुद्रियाः च ।
सर्वे च देवाः ।
तस्याः एषः निपातः भवति ऐन्द्राग्न्याम् ऋचि ।
सरस्वती च सह पुरन्ध्या स्तुत्या ।
शृण्वन्तु वचनानि इमानि इति ।
तन्यतुः तनित्री वाचः अन्यस्या ।
यत् विपुनाति कायम् ।
प्रयुक्तानि धीभिः कर्मभिः युक्तानि ।
तद्देवता वाक् पावीरवी ।
इति अपि निगमः भवति ।
अति तस्थौ पवीरवान् ।
तद्वान् इन्द्रः पवीरवन् ।
तद्वत् ।
पविः शल्यः भवति ।
विश्वे देवासः शृणवन् वचांसि मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या ।
पावीरवी तन्यतुः एकपआदजः दिवः धर्ता सिन्धुः आपः सम् उद्रियः ।
पावीरवी च दिव्या वाक् ।
पवीरम् आयुधम् । । १२.३० ।

यत् इन्द्राग्नी परमस्यां पृथिव्यां मध्यमस्याम् अवमस्याम् उत स्थः ।
तस्य एषः निपातः भवति पावमान्याम् ऋचि ।
समुद्रः व्याख्यातः ।
इति सा नगदव्याख्याता ।
अतः परि वृषणावा हि यातम् अथा सोमस्य पिबतं सुतस्य । । १२.३१ ।

समुद्रः व्याख्यातः ितः ारं ।
पृथिवी व्याख्याता ।
तेषाम् एषः निपातः भवति अपरस्यां बहुदेवतायाम् ऋचि ।
अजः एकपात् र ्मा व्याख्यातः ।
पवित्रवन्तः रश्मिवन्तः माध्यमिकाः देवगणाः पर्यासते [ माध्यमिकां वाचम् ] ।
मध्यमः पिता एषां प्रत्नः पुराणः अभिरक्षति व्रतं कर्म ।
महः समुद्रं वरुणः तिरः दधे धीराः इच्छेकुः धरुणेषु आरभम् ।
पवित्रवन्तः परि वाचम् आसते पिता एषन भवति ां प्रत्नः अभि रक्षति व्रतम् ।
महः समुद्रं वरुणः तिरः अन्तर् दधाति ।
अथ धीराः शक्नुवन्ति धरुणेषु उदकेषु कर्मणः आरभम् आरब्धुम् । । १२.३२ ।

यज्ञवृधः वा ।
तेषाम् एषः निपातः भवति ऐन्द्र्याम् ऋचि ।
मनुः मननात् ।
अथर्वा व्याख्यातः ।
प्रत्यक्तम् अस्मिन् ध्यानम् इति वा ।
दध्यङ् प्रत्यक्तः ध्यानम् इति वा ।
मेधाविशस्ताः ।
अवन्तु ।
हूयमानाः मन्त्रैः स्तुताः ।
सत्यवृधः वा ।
अजः च एकपात् पृथिवी च समुद्रः च सर्वे च देवाः ।
अपि च नः अहिः बुध्न्यः शृणोतु ।
विश्वे देवाः ऋतावृधः हुवानाः स्तुताः मन्त्राः कविशस्ताः अवन्तु ।
उत नः अहिः बुध्न्यः शृणोतु अजः एकपात् पृथिवी समुद्रः ।
मन्त्राः कविशस्ताः । । १२.३३ ।

दध्यङ् च ।
धियम् अतनिषत ।
तस्मिन् ब्रह्माणि कर्माणि पूर्वेन्द्रः उक्थानि च सम्गच्छन्ताम् ।
याम् अथर्वा च ।
याम् अथर्वा मनुः पिता दध्यङ् धियम् अत्नत ।
तस्मिन् ब्रह्माणि पूर्वथा इन्द्र उक्था समग्मत अर्चन् अनु स्वराज्याम् ।
अर्चन्यः अनु उपास्ते स्वाराज्यम् ।
मनुः च पिता मानवानाम् । । १२.३४ ।

अथ अतः द्युस्थानाः देवगणाः ।
तेषाम् आदित्याः प्रथमागामिनः भवन्ति ।
आदित्याः व्याख्याताः ।
तेषाम् एषा भवति । । १२.३५ ।

घृतसारिण्यः ] इति वा ।
तेषाम् एषा भवति ।
सप्त ऋषयः व्याख्याताः ।
अंशः अंशुना व्याख्यातः ।
शृणोतु नः इमाः गिरः मित्रः च अर्यमा च भगः च बहुजातः च धाता दक्षः वरुणः अंशः च ।
] चिरं राजभ्यः इति वा ।
आहुतीः आदित्येभ्यः चिरं जुह्वा जुहोमि ।
[ घृतसानिन्यः ।
घृतप्रस्राविन्यः ।
घृतस्नूः घृतप्रस्नाविन्यः ।
शृणोतु मित्रः अर्यमा भगः नः तुविजातः वरुणः देक्षः अंशः ।
इमाः गिरः आदित्येभ्यः घृतस्नूः सनात् राजभ्यः जुह्वा जुहोमि ।
[ चिरं जीवनाय । । १२.३६ ।

अथ अध्यात्मम् ।
सप्त रक्षन्ति सदम् अप्रमादम् ।
तेषाम् एषा अपरा भवति ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
तत्र जागृतः अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ प्राज्ञः च आत्मा तैजसः च ।
शरीरम् अप्रमाद्यन्ति ।
षट् इन्द्रियाणि विद्या सपमी आत्मनि ।
सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे ।
सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे ।
इति अधिदैवतम् ।
सप्त आपः स्वपतः लोकम् ईयुः तत्र जागृतः अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ ।
रश्मयः आदित्ये ।
सप्त आपनानि इमानि एव स्वपतः लोकम् अस्तम् इतम् आत्मानं यन्ति ।
सप्त रक्षन्ति सदम् अप्रमादम् ।
सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदम् अप्रमादम् ।
संवत्सरम् अप्रमाद्यन्तः ।
सप्त आपनाः ते एव स्वपतः लोकम् अस्तम् इतम् आदित्यं यन्ति ।
तत्र जागृतः अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ वाय्वादित्यौ । । १२.३७ ।

यस्मिन् यशः निहितं विश्वरूपम् ।
तिर्यग्विलः चमसः ऊर्ध्वबन्धनः ऊर्ध्वबोधनः वा ।
देवाः व्याख्याताः ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
यानि अस्य गोप्तृ़णि महतः बभूवुः ।
अत्र आसते ऋषयः सप्त सह इन्द्रियाणि ।
यस्मिन् यशः निहितं विश्वरूपम् ।
तेषाम् एषा भवति ।
अथ अध्यात्मम् ।
इति अधिदैवतम् ।
अत्र आसते ऋषयः सप्त सह आदित्यरश्मयः ।
तिर्यग्बिलः चमसः ऊर्ध्वबन्धनः ऊर्ध्वबोधनः वा ।
अत्र आसते ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपाः महतः बभूवुः ।
तिर्यग्बिलः चमसः ऊर्ध्वबुध्नः यस्मिन् यशः निहितं विश्वरूपम् ।
ये अस्य गोपाः महतः बभूवुः । । १२.३८ ।

देवानां दानम् अभि नः निवर्तताम् ।
विश्वे देवाः सर्वे देवाः ।
तेषाम् एषा भवति ।
देवानां सख्यम् उपसीदेम वयम् ।
ऋजुगामिनाम् ।
देवानां वयम् [ सुमतौ ] कल्याण्यां मतौ ।
देवानां सख्यम् उप सेदिमा वयं देवाः नः आयुः प्र तिरन्तु जीवसे ।
देवानां भद्रा सुमतिः ऋजूयतां देवानां रातिः अभि नः नि वर्तताम् ।
देवाः नः आयुः प्रवर्धयन्तु चिरं जीवनाय ।
ऋतुगामिनाम् इति वा । । १२.३९ ।

अनत्यन्तगतः तु एषः उद्देशः भवति ।
तेषाम् एषा भवति ।
साध्याः देवाः साधनात् ।
अभितष्टीयं सूक्तम् एकलिङ्गम् ।
भूतांशः काश्यपः आश्विनम् एकलिङ्गम् ।
बभ्रुः एकः ।
यत् एव विश्वलिङ्गम् इति शाकपूणिः ।
यत् तु किं चित् बहुदैवतं तत् वैश्वदेवानां स्थाने युज्यते ।
दत्तवतः सुतम् इति ।
दत्तवन्तः ।
मनुष्यधृतः सर्वे च देवाः इह आगच्छत ।
अवनीयाः वा ।
अवितारः वा ।
दाश्वांसः दाशुषः सुतम् ।
ओमासः चर्षणीधृतः विश्वे देवासः आ गत ।
तत् एतत् एकम् एव वैश्वदेवं गायत्रं तृचं दशतयीषु विद्यते ।
इति दश द्विपदाः अलिङ्गाः । । १२.४० ।

अग्निः पशुः आसीत् ।
पुर्वं देवयुगम् इति आख्यानम् ।
वसवः यत् विवसते सर्वम् ।
अग्निः वसुभिः वासवः इति समाख्या ।
तस्मात् पृथिवीस्थानाः ।
इन्द्रः वसुभिः वासवः इति समाख्याः ।
तस्मात् मध्यस्थानाः ।
वसवः आदित्यरश्मयः विवासनात् ।
तेषाम् एषा भवति ।
द्युस्थानः देवगणः इति नैरुक्ताः ।
तस्मात् द्युस्थानाः ।
ते ह नाकं महिमानः संसेव्यन्त ।
तानि धर्माणि प्रथमानि आसन् ।
इति च ब्राह्मणम् ।
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमानि आसन् ।
तम् आलभन्त ।
तेन अयजन्त ।
अग्निना अग्निम् अयजन्त देवाः ।
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ।
यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः साधनाः । । १२.४१ ।

सुगाः वः देवाः सदनम् अकर्म ये आजग्मुः सवनम् इदं जुषाणाः ।
तेषाम् एषा अपरा भवति ।
सर्वे अस्मासु धत्त वसवः वसूनि ।
पीतवन्तः च ।
जुषाणाः खादितवन्तः ।
जक्षिवांसः पपिवांसः च विश्वे अस्मे धत्त वसवः वसूनि ।
स्वागमनानि वः देवाः सुपथानि अकर्म ये आगच्छत सवनानि इमानि । । १२.४२ ।

शुभ्राः शोभमानाः ।
वाजिनः व्याख्याताः ।
तेषाम् एषा भवति ।
शृणुत दूतस्य जग्मुषः नः अस्य अग्नेः ।
अर्वाचः एनान् पथः बहुजवाः कुरुध्वम् ।
ज्मा पृथिवी ।
ज्मया अत्र वसवः अरमन्त देवाः ।
अर्वाक् पथः उरुज्रयः कृणुध्वं श्रोता दूतस्य जग्मुषः नः अस्य ।
ज्मया अत्र वसवः रन्त देवाः उरौ अन्तरिक्षे मर्जयन्त शुभ्राः ।
तस्यां भवाः उरौ च अन्तरिक्षे मर्जयन्त गमयन्त रमयन्त । । १२.४३ ।

अमीवाः देवाश्वाः इति वा ।
शं नः भवन्तु वाजिनः हवेषु देवताता मितद्रवः स्वर्काः ।
देवपत्न्यः देवानां पत्न्यः ।
क्षिप्रम् अस्मत् यावयन्तु ।
जम्भयन्तः अहिं च वृकं च रक्षांसि च ।
स्वर्चिषः इति वा ।
स्वर्काः स्वञ्चनाः इति वा ।
मितद्रवः सुमितद्रवः ।
सुखा नः भवन्तु वाजिनः ह्वानेषु देवतातौ यज्ञे ।
जम्भयन्तः अहिं वृकं रक्षांसि सनेमि अस्मत् युयवन् अमीवाः ।
तासाम् एषा भवति ।
स्वर्चनाः इति वा । । १२.४४ ।

देवानां पत्न्यः उशत्यः अवन्तु नः ।
तासाम् एषा अपरा भवति ।
याः पार्थिवासः याः अपाम् अपि व्रते कर्मणि ताः नः देव्यः सुहवाः शर्म यच्छन्तु शरणम् ।
प्र अवन्तु नः ।
याः पार्थिवासः याः अपाम् अपि व्रते ताः नः देवीः सुहवाः शर्म यच्छत ।
देवानां पत्नीः उशतीः अवन्तु नः प्र अवन्तु नः तुजये वाजसातये ।
[ तुजये ] अपत्यजननाय च अन्नसंसननाय च । । १२.४५ ।

अश्विनी अश्विनोः पत्नी ।
इति निरुक्ते द्वादशः अध्यायः समाप्तः ।
इति उत्तरषट्के षष्ठः अध्यायः ।
व्यन्तु देव्यः कामयन्तां ये ऋतुकालः जायानां ये ऋतुकालः जायानाम् ।
वरुणानी च वरुणस्य पत्नी ।
इति दैवतं काण्डम् उत्तरार्धं च समाप्तम् ।
अग्नायी अग्नेः पत्नी ।
इन्द्राणि इन्द्रस्य पत्नी ।
अपि च ग्ना व्यन्तु देवपत्न्यः ।
आ रोदसी वरुणानी शृणोतु व्यन्तु देवीः ये ऋतुः जनीनाम् ।
उत ग्ना व्यन्तु देवपत्नीः इन्द्राणी अग्नायी अश्विनी राट् ।
राट् राजते ।
रोदसी रुद्रस्य पत्नी । । १२.४६ ।