निरुक्तशास्त्रम्/त्रयोदशोध्यायः

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← द्वादशोध्यायः निरुक्तशास्त्रम्
त्रयोदशोध्यायः
[[लेखकः :|]]


त्वम् अग्ने द्युभिः त्वम् आशुशुक्षणिः ।
अथ एषः इन्द्रस्य ।
इति वरुणस्य ।
इति यथा एतस्मिन् सूक्ते ।
सः अग्निम् एव प्रथमम् आह ।
अपि वा संप्रत्ययः एव स्यात् ।
अथ इमाः अतिस्तुतयः इति आचक्षते ।
अथ त्रयोदशः अध्यायः ।
अथ परिशिष्टम् ।
न हि त्वदारे निमिषः च न ईशे ।
माहाभाग्यात् देवतायाः । । १३.१ ।

न त्वा वज्रिन् सहस्रं सूर्याः अनु न जातमष्ट रोदसी ।
अथ एषा आदित्यस्य ।
यदि ते इन्द्र शतं दिवः शतं भूमयः प्रतिमानानि स्युः न त्वा वज्रिन् सहस्रम् अपि सूर्याः
यदि आव इन्द्र ते शतं शतं भूमीः उत स्युः ।
न द्यावापृथिव्यौ अपि अभि अश्नुचीताम् इति । । १३.२ ।

यत् उदञ्चः वृषाकपे गृहम् इन्द्र अजगमत ।
सर्वस्मात् यः इन्द्रः उत्तरः तम् एतत् ब्रूमः आदित्यम् ।
कम् अगमत् देशं जनयोपनः ।
अथ एषा आदित्यरश्मीनाम् ।
मृगः मार्ष्टेः गतिकर्मणः ।
क्व स्य पुल्वघः मृगः कम् अगन् जनयोपनः विश्वस्मात् इन्द्रः उत्तरः ।
यत् उदञ्चः वृषाकपे गृहम् इन्द्र अजगन्तन ।
क्व सः बह्वादी मृगः ।
क्व स्य पुल्वघः म्गृअः । । १३.३ ।

मत्सखा मम सखा ।
अथ एषा अश्विनोः ।
सर्वस्मात् यः इन्द्रः उत्तरः तम् एतत् ब्रूमः आदित्यम् ।
मदनसखा ।
पुष्टेषु पोषेषु ।
अर्यः ईश्वरः ।
यत्र अमाद्यत् व्षाकविः ।
न च इन्द्रं देवम् अमंसत ।
वि असृक्षत हि प्रसवाय ।
यत्र अमदत् वृषाकपिः अर्यः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मात् इन्द्रः उत्तरः ।
वि हि सोतोः असृक्षत न इन्द्रं देवम् अमंसत ।
ये नः सखायः तैः सह एति वा । । १३.४ ।

रत्ने सामुद्रे चान्द्रमसे वा ।
नैतोशा इव तुर्फरी क्षिप्रहन्तारौ ।
अथ एषा सोमस्य ।
एतत् जरायुजं शरीरं शरदम् अजीर्णम् ।
ता मे जरायु अजरं मरायु ।
जेमने जयमने ।
उदन्यजा इव इति उदकजे इव ।
उदन्यजा इव जेमना मदेरू ।
उदन्यजा इव जेमना मदेरू ता मे जरायु अजरं मरायु ।
न एता उशा इव तुर्फरी पर्फरीका ।
तुर्फरीतू हतारौ ।
जर्भरी भर्तारौ इति अर्थः ।
सृण्येव जर्भरी तुर्फरीतू न एतोशा इव तुर्फरी पर्फरीका ।
तथा अश्विनौ च अपि भर्तारौ ।
जेमना मदेरू ।
भर्ता च हन्ता च ।
सृण्येव इति द्विविधा सृणिः भवति ।
नितोशस्य अपत्यं नैतोशम् । । १३.५ ।

अथ एषा यज्ञस्य ।
धारय अभिषुतस्य सोमस्य मन्त्रपूतस्य वाचा स्तुतस्य ।
धारा सुतस्य अन्धसः ।
ततति सः पापं सर्वं मन्दी यः स्तौति धावति गच्छति ऊर्ध्वां गतिम् ।
तरत् सः मन्दी धावति धारा सुतस्य अन्धसः ।
तरत् सः मन्दी धावति । । १३.६ ।

रोरवणम् अस्य सवनक्रमेण ऋग्भिः यजुर्भिः सामभिः यत् एनम् ऋग्भिः शंसन्ति यजुर्भिः यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति ।
वृषभः रोरवीति ।
तस्य उत्तरा भूयसे निर्वचनाय ।
एषः हि मनुष्यान् आविशति यजनाय ।
चत्वारि शृङ्गा त्रयः अस्य पादा द्वे शीर्षे सपहस्तासः अस्य ।
महः देवः इति एषः हि महान् देवः यद् यज्ञः मर्त्यान् आविवेश इति ।
सप्त हस्तासः सप्त छन्दांसि ।
चत्वारि शृङ्गा इति वेदाः वा एते उक्ताः त्रयः अस्य पादाः इति सवनानि त्रीणि द्वे शीर्षे प्रायणीया उदयनीये ।
त्रिधा बद्धः वृषभः रोरवीति महः देवः मर्त्यान् आ विवेश ।
त्रिधा बद्धः त्रेधा बद्धः मन्त्रब्राह्मणकल्पैः । । १३.७ ।

यज्ञं ये विश्वतोधारं सर्वतोधारं सुविद्वांसः वि तेनिरे इति ।
आ द्यां रोहन्ति रोदसी ।
ते अमुम् एव लोकं गतवन्तम् ईक्षन्तम् इति ।
यज्ञं ये विश्वतोधारं सुविद्वांसः वि तेनिरे ।
स्वर्यन्तः न अपेक्षन्तः आ द्यां रोहन्ति रोदसी ।
स्वः गच्छन्तः ईजानाः वा न ईक्षन्ते ।
अथ एषा वाचः प्रवल्हिता इव । । १३.८ ।

अथ पशुषु ततः या वाक् अतिरिच्यते तां ब्राह्मणेषु अदधुः ।
. पशुषु तूणवेषु मृगेषु आत्मनि च इति आत्मप्रवादाः ।
अथ अपि ब्राह्मणं भवति ।
सा वै वाक्सृष्टा चतुर्धा व्यभवत् ।
एषु एव लोकेषु त्रीणि पशुषु तुरीयम् ।
या पृथिव्यां सा अग्नौ सा रथन्तरे ।
या दिवि सा आदित्ये सा बृहति सा स्तनयित्रौ ।
तस्मात् ब्राह्मणाः उभयीं वाचं वदन्ति या च देवानां या च मनुष्याणाम् ।
अथ एषा अक्षरस्य ।
इति ।
सर्पाणां वाग्वयसां क्षुद्रस्य सरीसृपस्य चतुर्थी व्यावहारिकी इति एके ।
या अन्तरिक्षे सा वायौ सा वामदेव्ये ।
गुहायां त्रीणि निहितानि न अर्थं वेदयन्ते ।
चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुः ब्राह्मणाः ये मनीषिणः ।
गुहा त्रीणि निहिता न इङ्गयन्ति तुरीयं वाचः मनुष्या वदन्ति ।
ऋचः य्जूंषि सामानि चतुर्थी व्यावहारिकी इति नैरुक्ताः ।
तानि विदुः ब्राह्मणाः ये मेधाविनः ।
गुहा गूहतेः ।
तुरीयं त्वरतेः ।
कतमानि तानि चत्वारि पदानि ।
ओंकारः महाव्याहृतयः च इति आर्षम् ।
नामाख्याते च उपसर्गनिपाताः च इति वैयाकरणाः ।
मन्त्रः कल्पः ब्राह्मणं चतुर्थी व्यावहारिकी इति याज्ञिकाः ।
चत्वारि वाचः परिमितानि पदानि । । १३.९ ।

कतमत् तत् एतत् अक्षरम् ।
ओम् इति एषा वाक् इति शाकपूणिः ।
इति च ब्राह्मणम् ।
एतत् हि वा एतत् अक्षरं यत् सर्वां त्रयीं विद्यां प्रति प्रति ।
ऋचः अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवाः अधि विश्वे निषेदुः ।
ये इत् तत् विदुः ते इमे सम् आसते इति विदुषः उप दिशति ।
यः तत् न वेद किं सः ऋचा करिष्यति ।
ऋचः अक्षरे परमे व्यवने यस्मिन् देवाः अधिनिषिण्णाः सर्वे ।
यः तत् न वेद किम् ऋचा करिष्यति ये इत् तत् विदुः ते इमे सम् आसते ।
ऋचः च हि अक्षरे परमे व्यवने धीयन्ते नानादेवतेषु च मन्त्रेषु । । १३.१० ।

अथ अध्यात्मम् ।
शरीरम् अत्र ऋक् उच्यते यत् एनेन अर्चन्ति प्रत्यृचः सर्वाणि इन्द्रियाणि तस्य यत् अविनाशिधर्म तत् अक्षरं भवति ।
रश्मयः अत्र देवाः उच्यन्ते ये एतस्मिन् अधिनिषिण्णाः इति अधिदैवतम् ।
एषा ऋक् भवति यत् एनम् अर्चन्ति प्रत्यृचः सर्वाणि भूतानि तस्य यत् अन्यत् मन्त्रेभ्यः तत् अक्षरं भवति ।
आदित्यः इति पुत्रः शाकपूणेः ।
इन्द्रियाणि अत्र देवाः उच्यन्ते यानि अस्मिन् आत्मनि एकं भवन्ति इति आत्मप्रवादाः । । १३.११ ।

तत् प्रकृति इतरत् वर्तनसामान्यात् इति ।
तेभ्यः एतं तर्कम् ऋषिं प्रायच्छन् मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहम् अभ्यूळहम् ।
कः नः ऋषिः भविष्यति इति ।
मनुष्या वा ऋषिषु उत्क्रामत्सु देवान् अब्रुवन् ।
पारोवर्यवित्सु तु खलु वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्यः भवति इति उक्तं पुरस्तात् ।
न हि एषु प्रत्यक्षम् अस्ति अनृषेः अतपसः वा ।
तस्मात् यत् एव किं च अनूचानः अभ्यूहति आर्षं तत् भवति ।
प्रकरणशः एव तु निर्वक्तव्याः ।
अयं मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहः अभ्यूळहः ।
अक्षः यानस्य अञ्जनात् ।
वाचः अक्षः इति वा ।
अक्षयं भवति ।
न क्षीयते वा ।
अक्षरं न क्षरति ।
अपि श्रुतितः अपि तर्कतः ।
न तु पृथक्त्वेन मन्त्राः निर्वक्तव्याः । । १३.१२ ।

तस्याः तपसा पारम् ईप्सितव्यम् ।
अथ आगमः यां यां देवतां निः आह तस्याः तस्याः ताद्भाव्यम् अनु भवति अनु भवति ।
तत् इदम् आयुः इच्छता न निर्वक्तव्यम् ।
सा इयं विद्या श्रुतिमति बुद्धिः ।
ऊहः एषां ब्रह्म इति वा ।
अत्राह त्वं विजहुः वेद्याभिः वेदितव्याभिः प्रवृत्तिभिः ।
हृदा तष्टेषु मनसां प्रजवेषु यत् ब्राह्मणाः सं यजन्ते समानाख्यानाः ऋत्विजः ।
अत्राह त्वं वि जहुः वेद्याभिः ओहब्रह्माणः वि चरन्ति उ त्वे ।
हृदा तष्टेषु मनसः जवेषु यत् ब्राह्मणाः सं यजन्ते सखायः ।
ओहब्रह्माणः ऊहब्रह्माणः ।
तस्मात् छन्दस्सु शेषाः उपेक्षितव्याः । । १३.१३ ।

सूर्यः आत्मा ।
अहम् अस्मि प्रथमजाः इति एताभ्याम् ।
अग्निः अस्मि जन्मना गातवेदाः ।
अथ एषः महान् आत्मा आत्मजिज्ञासया आत्मानं प्र उवाच ।
इति ।
इन्द्रं मित्रं वरुरम् अग्निम् आहुः ।
अथ एतं महान्तम् आत्मानम् एषर्ग्गणः प्रवदति ।
इति उदितस्य हि कर्मद्रष्टा ।
अथ अतः ऊर्ध्वमार्गगतिं व्याख्यास्यामः ।
व्याख्यातं दैवतं यज्ञाङ्गं च ।
अथ एतत् अनुप्रवदन्ति । । १३.१४ ।

यः मा ददाति सः इत् एवम् आ वदः अहम् अन्नम् अन्नम् अदन्तम् अद्मि ।
इति सः ह ज्ञात्वा प्रादुः बभूव ।
अर्कः त्रिधातुः रजसः विमानः अजस्रः धर्मः हविः अस्मि नाम ।
अग्निः अस्मि जन्मना जातवेदाः घृतं मे चक्षुः अमृतं मे आसन् ।
एवं तं व्याजहार आयन्तम् आत्मानम् अध्यात्मजम् अन्तिकम् अन्यस्मै आचक्ष्व इति ।
अहम् अस्मि प्रथमजाः ऋतस्य पूर्वं देवेभ्यः अमृतस्य नाम । । १३.१५ ।

सत्त्वं तु मध्ये विशुद्धं तिष्ठति ।
अपि निश्चयलिङ्गः आकाशः ।
अभितः रजस्तमसी इति कामद्वेषः तमः इति अविज्ञातस्य विशुध्यतः विभूतिं कुर्वतः क्षेत्रज्ञपृथक्त्वाय कल्पते ।
सत्त्वं रजः तमः इति ।
अथ एषः महानात्मा त्रिविधः भवति ।
तत् क्षेत्रं तज्ज्ञानात् क्षेत्रज्ञम् अनुप्राप्य निरात्मकम् ।
तत् अस्पर्शं तत् अरूपं तत् अरसं तत् अगन्धं तत् अमृतं तत् शुक्लं तन्निष्ठः भूतात्मा ।
अथ एषः महान् आत्मा सत्त्वलक्षणः तत्परं तत् ब्रह्म तत् सत्यं तत् सलिलं तत् अव्यक्तं
आवरीवर्ति भुवनेषु अन्तः इति ।
सः सध्रीचीः सः विषूचीः वसानः आ वरीवर्ति भुवनेषु अन्तः ।
अपश्यं गोपाम् अनिपद्यमानम् आ च परा च पथिभिः चरन्तम् ।
सा एषा भूतप्रकृतिः इति एके ।
प्रतिभातिलिङ्गः महान् आत्मा तमोलिङ्गः विद्या प्रकाशलिङ्गः तमः । । १३.१६ ।

इति ।
आकाशः मनः ।
मनः विद्याम् ।
विद्या महान्तम् आत्मानम् ।
महानात्मा प्रतिभाम् ।
प्रतिभा प्रकृतिम् ।
सा स्वपिति युगसहस्रं रात्रिः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां ते अहोरात्रविदः जनाः ।
वायुः आकाशम् ।
तौ एतौ अहोरात्रौ अजस्रं परिवर्तेते ।
सः कालः तत् एतत् अहः भवति ।
अद्भ्यः पृथिवी पञ्चगुणाः गन्धेन ।
ज्योतिः वायुम् ।
आकाशात् वायुः द्विगुणः स्पर्शेन ।
वायोः ज्योतिः त्रिगुणं रूपेण ।
युगसहस्रपर्यन्तम् अहः यत् ब्रह्मणः विदुः ।
आकाशगुणः शब्दः ।
पृथिव्याः भूतग्रामस्थावरजङ्गमाः ।
तत् एतत् अहः युगसहस्रं जागर्ति ।
तस्य अन्ते सुषुप्स्यन् अङ्गानि प्रत्याहरति ।
भूतग्रामाः पृथिवीम् अपि यन्ति ।
पृथिवी अपः ।
आपः ज्योतिषम् ।
ज्योतिषः आपः चतुर्गुणाः रसेन । । १३.१७

तेजसः अद्भ्यः स्नेहं पृथिव्याः मूर्तिः ।
अस्थिस्नायुमज्जानः पितृतः ।
अन्नपान्नम् इति अष्टौ ।
त्वङ्मांसशोणितानि मातृतः ।
सः अयं पुरुषः सर्वमयः सर्वज्ञानः अपि कॢप्तः ।
सः मिथ्यादर्शनेदं पावकं महाभूतेषु चिरोण्वाकाशात् वायोः प्राणः चक्षुः च वक्तारं च
स्रष्टा द्रष्टा विभक्ता अतिमात्रः अहम् इति गम्यते ।
तं परिवर्तमानम् अन्यः अनुप्रवर्तते ।
पार्थिवान् तु अष्टौ गुणान् विद्यात् ।
त्रीन् मातृतः त्रीन् पितृतः । । १३.१८ ।

द्विसप्तरात्रात् अर्बुदः ।
सप्तमे चलनसमर्थः भवति ।
षष्ठे मुखनासिकाक्षिश्रोत्रं च सं भवति ।
पञ्चमे मासे नखरोमव्यादेशः ।
सपरात्रात् पेशी ।
मासचतुष्केण त्वग्व्यादेशः ।
मासत्रयेण ग्रीवाव्यादेशः ।
मासमात्रात् कठिनः भवति ।
पञ्चविंशतिरात्रः स्वस्थितः घनः भवति ।
अष्टमे बुध्याध्यवस्यति ।
द्विमासाभ्यन्तरे शिरः सम्पद्यते ।
नवमे सर्वाङ्गसंपूर्थः भवति ।
मृतः च अहं पुनः जातः जातः च अहं पुनः मृतः ।
नाना योनिसहस्राणि मयोषितानि यनि वै ।
अन्ते च शुभाशुभं कर्म एतत् शरीरस्य प्रामाण्यम् ।
आहाराः विविधाः भुक्ताः पीताः नानाविदाः स्तनाः ।
मातरः विविधाः दृष्टाः पितरः सुहृदः तथा ।
अवाङ्मुखः पीड्यमानः जन्तुः च एव समन्वितः ।
सांख्यं योगं समभ्यस्येत् पुरुषं वा पञ्चविंशकम् ।
इति ।
जातः च वायुना स्पृष्टः न स्मरति जन्ममरणम् ।
पञ्चरात्रात् बुद्बुदाः ।
श्लेष्मा रेतसः संभवति ।
ततः च दशमे मासे प्रजायते ।
यदि धर्मम् अनु रुध्यते तत् देवः भवति ।
रसात् शोणितम् ।
सः यदि अनु रुध्यते तत् भवति ।
एकरात्रोषितं कललं भवति ।
यदि ज्ञानम् अनु रुध्यते तत् अमृतः भवति ।
यदि कामम् अनु रुध्यते संच्यवते ।
इमां योनिं संदध्यात् ।
तत् इदम् अत्र मतम् ।
श्लेष्मणः रसः ।
शोणितात् मांसम् ।
मांसात् मेदः ।
मेदसः स्नावा ।
शुक्रशोणितसंयोगात् मातृपितृसंयोगात् च ।
स्नाव्नः अथीनि ।
तत् कथम् इदं शरीरं परं संयम्यते ।
शुक्रेण भिन्नेन यमः भवति ।
द्वाभ्यां समेन नपुंसकः भवति ।
शोणितातिरेके स्त्री भवति ।
शुक्रातिरेके पुमान् भवति ।
तत् इदं योनौ रेतः सिक्तं पुरुषः संभवति ।
मज्जातः रेतः ।
अस्थिभ्यः मज्जा ।
सौम्यः भवति । । १३.१९ ।

सप्त शतं पुरुषस्य मर्मणाम् ।
तथा उपस्थगुदपायु एतत् मूत्रपुरीषं कस्मात् आहारपानसिक्तत्वात् अनुपचितकर्माणौ अन्योन्यं जयेते इति ।
शरीरं कृत्वा कर्मणाः अनुरूपं फलम् अनुभूय तस्य संक्षये पुनः इमं लोकं प्रतिपद्यते ।
सः अस्मापान्नं महाभूमिकावच्छरीरात् निमेषमात्रैः प्रक्रम्य प्रकृतिः अधिपरीत्य तैजसं
द्वन्द्वैः अभिभूयमानः सः अस्मात् आर्जवं जवीभावानां तत् निर्मुच्यते ।
महति अज्ञानतमसि मग्नौ जरामरणक्षुत्पिपासाशोकक्रोधलोभमोह मदभयमत्सरहर्षविषादेर्ष्यासूयथ्मकैः
तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ।
वृषणौ हि अष्टसुपर्णौ ।
द्वादशकपालानि जिह्वा ।
अर्धचतस्रः रोमाणि कोट्यः ।
नव स्नायुशतानि ।
षोडश वपापलानि ।
अष्टोत्तरं संधिशतम् अष्टाकपालं शिरः सं पद्यते ।
हृदयं हि अष्टकपालानि । । १३.२० ।

पितृलोकात् चन्द्रमसम् ।
अथ ये हिंसाम् आश्रित्य विद्याम् उत्सृज्य महत् तपः तेपिरे चिरेण वेदोक्तानि वा कर्माणि
वायोः वृष्टिम् ।
वृष्टेः ओषधयः च एतत् भूत्वा तस्य सम्क्षये पुनः एव इमं लोकं प्रतिपद्यते ।
चन्रमसः वायुम् ।
अपक्षीयमाणपक्षात् दक्षिणायनम् ।
रात्रेः अपक्षीयमाणपक्षम् ।
कुर्वन्ति ते धूमम् अभि सं भवन्ति ।
धूमआत् रात्रिम् ।
दक्षिणायनात् पितृलोकम् । । १३.२१ ।

वैद्युतात् मानसम् ।
अथ अपि आह ।
शिष्टाः दन्दशूकाः यतः इदं न जानन्ति तस्मात् इदं वेदितव्यम् ।
मानसः पुरुषः भूत्वा ब्रह्मलोकम् अभिसं भवन्ति ।
आदित्यात् वैद्युतम् ।
देवलोकात् आदित्यम् ।
अथ ये हिंसाम् उत्सृज्य विद्याम् आश्रित्य महत् तपः तेपिरे ज्ञानोक्तानि वा कर्माणि
आपूर्यमाणपक्षात् उदगयनम् ।
अह्नः आपूर्वमाणपक्षम् ।
अर्चिषः अहः ।
कुर्वन्ति ते अर्चिः अभिसं भवन्ति ।
उदगयनात् देवलोकम् ।
ते न पुनः आवर्तन्ते । । १३.२२ ।

ज्ञायतेः ।
सख्यतेः ।
सह भूतेन्द्रियैः शेरते ।
महाभूतानि सेन्द्रियाणि ।
प्रज्ञया कर्म कारयति इति ।
तस्य यत् आपः प्रतिष्ठाशीलम् उपशमः आत्मा ब्रह्म इति सः ब्रह्मभूतः भवति ।
अथ आत्मनः महतः प्रथमं भूतनामधेयानि अनुक्रमिष्यामः ।
एषः हि सखा श्रेष्ठः सं नानाति भूतं भवत् भविष्यत् इति ।
ज्ञाता कस्मात् ।
साक्षिमात्रः व्यवतिष्ठते अबन्धः ज्ञानकृतः ।
न तं विद्यया विदुषः यम् एवं विद्वांसः वदन्ति ।
सखा कस्मात् ।
तेन सख्यम् इच्छेत् ।
नीहारेण प्रावृता जल्प्या च असुतृप उक्थशासः चरन्ति ।
अक्षरं ब्रह्मणस्पतिम् अन्यत् युष्माकम् अन्तरम् अन्यत् एषाम् अन्तरं बभूव इति ।
नीहारेण प्रावृताः तमसा जल्प्या च असुतृपः उक्थशासः प्राणं सूर्यं यत् पथगामिनः चरन्ति ।
अविद्वांसः क्षेत्रज्ञम् अनु प्र वदन्ति ।
तस्य तपसा सहाप्रमादम् एति ।
अथ आप्तव्यः भवति ।
तेन असन्ततम् इच्छेत् ।
अथ अहः विद्वांसः क्षेत्रज्ञः अनु कल्पते ।
न तं विदाथ यः इमाः जजान अन्यत् युष्माकम् अन्तरं बभूव । । १३.२३ ।

भूः ।
धन्व ।
अन्तरिक्षम् ।
आकाशम् ।
आपः ।
पृथिवी ।
स्वयम्भूः ।
बर्हिः ।
इन्दुः ।
अध्वा ।
पुष्करम् ।
व्योम ।
वियत् ।
अम्बरम् ।
शम्बरम् ।
सर्गाः ।
हेम ।
अमृतम् ।
पवित्रम् ।
अपः ।
सगरः ।
यत् एनं तन्वते ।
स्वः ।
हंसः ।
अथ एतं महान्तम् आत्मानं तेआनि सूक्तानि एताः ऋचः अनु प्र वदन्ति ।
तपः ।
भवति ।
सर्पिः ।
यज्ञः ।
अव्ययं च संस्कुरुते ।
शरीराणि ।
यद्वाहिष्ट्या ।
अध्वानम् ।
आत्मा ।
आत्मा भवन्ति ।
समुद्रः ।
वरेण्यम् ।
ब्रह्म ।
किम् ।
यत् ।
तत् ।
वृक्षः ।
ऊधः ।
नाभिः ।
अर्णवः ।
तेजः ।
वधन्ति ।
वधकर्मा ।
स्मृतीकम् ।
स्वर्णीकम् ।
महः ।
यशः ।
व्योम ।
महत् ।
आपः ।
भविष्यत् ।
भुवनम् ।
हंसः ।
सोमः ।
राभुः ।
शंभुः ।
विभूः ।
भूमिः ।
कृमिः ।
मेधः ।
वेनः ।
यज्ञः ।
धर्मः ।
नाम ।
सिन्धुः ।
भूतम् ।
ऋतम् ।
सर्वम् ।
पूर्णम् ।
सत् ।
रयिः ।
हविः ।
नीरम् ।
सत्यम् ।
प्रभुः ।
ऋतस्य योनिः ।
स्वृतीकम् ।
योनिः ।
सदनम् ।
सद्म ।
हविः ।
अन्नम् ।
कम् ।
गह्वरम् ।
गभीरम् ।
गहनम् ।
सतीनम् ।
बर्हिः ।
सतीकम् ।
अक्षितम् । । १३.२४ ।

सोमः पवते जनयिता मतीनां जनयिता दिवः जनयिता पृथिव्याः जनयिता अग्नेः जनयिता सूर्यस्य
जनयिता इन्द्रस्य जनयिता उत विष्णोः ।
सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवः जनिता पृथिव्याः ।
जनिता अग्नेः जनिता सूर्यस्य जनिता इन्द्रस्य जनिता उत विष्णोः । । १३.२५ ।

श्येनः गृध्राणाम् इति ।
ब्रह्मा देवानाम् इति ।
अयम् अपि ः ारं ब्रह्मा भवति ।
देवानां देवनकर्मणाम् इन्द्रियाणाम् ।
पदवीः कवीनाम् इति ।
अयम् अपि पदं वेत्ति ।
कवीनां कवीयमानानाम् इन्द्रियाणाम् ।
ऋषिः विप्राणाम् इति ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
अयम् अपि ऋषिणः भवति ।
श्यायतन भवति ेः गतिकर्मणाः ।
विप्राणां व्यापनकर्मणाम् इन्द्रियाणाम् ।
महिषः मृगाणामिति ।
स्तूयमानः अयम् एव एतत् सर्वम् अनु भवति ।
मृगाणां मार्गणकर्मणाम् इन्द्रियाणाम् ।
श्येनः आत्मा भवति ।
श्यायतेः ज्ञानकर्मणः ।
गृध्राणि इन्द्रियाणि ।
गृध्यतेः ज्ञानकर्मणः ।
यतः एतस्मिन् तिष्ठन्ति ।
स्वधितिः वनानाम् इति ।
अयम् अपि स्वयं कर्माणि आत्मनि धत्ते ।
वनानां वननकर्मणाम् इन्द्रियाणाम् ।
सोमः पवित्रम् अति एति रेभन् इति ।
अयम् अपि पवित्रम् इन्द्रियाणि अति एति ।
अथ अध्यात्मम् ्मा ।
अयम् अपि महान् भवति ।
एषः हि ऋषिणः भवति ।
गृध्यतेः स्थानकर्मणः ।
इति अधिदैवतम् ।
ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनाम् ऋषिः विप्राणां महिषः मृगाणाम् ।
श्येनः गृध्राणां स्वधितिः वनानां सोमः पवित्रम् अति एति रेभन् ।
ब्रह्मा देवानाम् इति ।
एषः हि ब्रह्मा भवति ।
देवानां देवनकर्मणाम् आदित्यरश्मीनाम् ।
पदवीः कवीनाम् इति ।
एषः हि पदं वेत्ति ।
ऋषिः विप्राणाम् इति ।
विप्राणां व्यापनकर्मणाम् आदित्यरश्मीनाम् ।
महिषः मृगाणाम् इति ।
एषः हि स्वयं कर्माणि आदित्यः धत्ते ।
स्तूयमानः एषः एव एतत् सर्वम् अक्षरम् ।
एषः हि पवित्रं रश्मीनाम् अति एति ।
कवीनां कवीयमानानाम् आदित्यरश्मीनाम् ।
वनानां ं वननकर्मणाम् आदित्यरश्मीनाम् ।
एषः हि महान् भवति ।
स्वधितिः वनानाम् इति ।
यतः एतस्मिन् तिष्ठति ।
गृध्रः आदित्यः भवति ।
श्येनः आदित्यः भवति ।
श्येनः गृध्राणाम् इति ।
मृगाणां मार्गणकर्मणाम् आदित्यरश्मीनाम् ।
सोमः पवित्रम् अति एति रेभन् इति । । १३.२६ ।

अथ अध्यात्मम् ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
अयम् एव एतत् सर्वम् अनु भवति ।
] विद्याम् अतिबुद्धिमताम् ऋतस्य आत्मनः कर्माणि ब्रह्मणः मतानि ।
वह्निः आदित्यः भवति ।
सः तिस्रः वाचः ईरयति [ प्रेरयति ।
वह्निः आत्मा भवति ।
एषः एव एतत् सर्वम् अक्षरम् ।
सः तिस्रः वाचः प्रेरयति ।
गावः यन्ति गोपतिं पृच्छमानाः सोमं यन्ति मतयः वावशानाः ।
तिस्रः वाचः ईरयति प्र वह्निः ऋतस्य धीतिं ब्रह्मणः मनीषाम् ।
ऋचः यजूंषि सामानि ऋतस्य आदित्यस्य कर्माणि ब्रह्मणः मतानि ।
इति अधिदैवतम् । । १३.२७ ।

ततः एतस्मिन् आदित्यः एकं भवन्ति ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
तानि एतस्मिन् आत्मनि एकं भवन्ति ।
इमम् एव आत्मा च सप्त ऋषयः च सं नवन्ते ।
एवम् एव सोमः सुतः पूयते अज्यमानः ।
एव एव सोमं विप्राः इन्द्रियाणि मतिभिः पृच्छमानानि कामयमानानि आत्मानं यन्ति ।
एत एव सोमं गावः धेनवः इन्द्रियाणि वावश्यमानानि कामयमानानि आत्मानं यन्ति ।
इति अधिदैवतम् ।
एतम् एव अर्काः च त्रिष्टुभः च सं नवन्ते ।
एवम् एव सोमः सुतः पूयते अज्यमानः ।
एव एव सोमं विप्राः रश्मयः मतिभिः पृच्छमानाः कामयमानाः आदित्यं यन्ति ।
एत एव सोमं गावः धेनवः रश्मयः वावश्यमानाः कामयमानाः आदित्यं यन्ति ।
सोमः सुतः पूयते अज्यमानः सोमे अर्काः त्रिष्टुभः सं नवन्ते ।
सोमं गावः धेनवः वावशानाः सोमं विप्राः मतिभिः पृच्छमानाः ।
अथ अध्यात्मम् । । १३.२८ ।

अथ अध्यात्मम् ।
अक्रान् समुद्रः प्रथमे विधर्मं जनयन् प्रजाः भुवनस्य राजा ।
वृषा पवित्रे अधि सानः अव्ये बृहत्सोमः वावृधे सुवानः इन्दुः ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
अति अक्रमीत् समुद्रः आत्मा परमे व्यवने ज्ञानकर्मणा जनयन् प्रजाः भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा ।
इति अधिदैवतम् ।
वृषा पवित्रे अधि सानः अव्ये बृहत्सोमः वावृधे सुवानः इन्दुः ।
वृषा पवित्रे अधि सानः अव्ये बृहत्सोमः वावृधे सुवानः इन्दुः ।
अति अक्रमीत् समुद्रः आदित्यः परमे व्यवने वर्षकर्मणा जनयन् प्रजाः भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा । । १३.२९ ।

अजनयत् सूर्ये ज्योतिः इन्दुः आदित्यः ।
अदधात् इन्द्रे पवमानः ओजः ।
महत् तत् सोमः महिषः चकार अपां यत् गर्भः अवृणित देवानाम् आधिपत्यम् ।
अदधात् इन्द्रे पवमानः ओजः अजनयत् सूर्ये ज्योतिः इन्दुः ।
महत् तत् सोमः महिषः चकार अपां यत् गर्भः अवृणित देवान् ।
इन्दुः आत्मा । । १३.३० ।

सद्यः म्रियते ।
अथ अध्यात्मम् ।
रात्रिः समुदिता ।
रात्रौ म्रियते ।
पलितः आत्मा गिरति ।
युवानं महान्तम् ।
दद्राणं दमनशीलम् ।
विधुं विधमनशीलम् ।
देवस्य पश्य काव्यं महित्वा अद्या ममार सः ह्यः समान ।
इति अधिदैवतम् ।
विधुं दद्राणं समने बहूनां युवानं सन्तं पलितः जगार ।
विधुं विधमनशीलम् ।
दद्राणं दमनशीलम् ।
युवानं चन्द्रमसम् ।
पलितः आदित्यः गिरति ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
सः दिवा समुदिता । । १३.३१ ।

अथ अध्यात्मम् ।
तानि एतस्मिन् एकं भवन्ति ।
यत्र इमानि सपऋषीणानि इन्द्रियाणि एभ्यः परः आत्मा ।
अन्नेन सह सं मोदन्ते ।
तेषाम् इष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मथानि वा नतानि वा ।
सहजातानां षण्णाम् इन्द्रियाणाम् आत्मा सप्तमः ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
यत्र एतानि सप्तऋषीणानि ज्योतींषि तेभ्यः परः आदित्यः ।
अद्भिः सह सं मोदन्ते ।
तेषाम् इष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा ।
सहजातानां षण्णाम् ऋषीणाम् आदित्यः सप्तमः ।
साकञ्जानां सप्तथम् आहुः एकजं षळइद्यमाः ऋषयः देवजाः इति ।
तेषाम् इष्टानि विहितानि धामशः स्थत्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः ।
तानि एतस्मिन् एकं भवन्ति इति अधिदैवतम् । । १३.३२ ।

स्त्रियः एव एताः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धहारिण्यः ताः अमुं पुंशब्दे निराहारः प्राणः इति
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
यः सः इमाः जानाति सः पितुः पिता असत् ।
पश्यन् कष्टान् न विजानाति अन्धः ।
कविः यः पुत्रः सः ईम् आचिकेत यः ताः विजानात् सः पितुः पिता असत् ।
स्त्रियः सतीः तान् उ मे पुंसः आहुः पश्यत् अक्षण्वान् न वि चेतत् अन्धः ।
कविः यः पुत्रः सः इमाः जानाति । । १३.३३ ।

अथ अध्यात्मम् ।
यानि अस्मिन् तिष्ठति [एतस्मिन् तिष्ठन्ति] तानि धीतिभिः च मनसा च विपर्ययन्ति परिभुवः
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
इन्द्रियाणि ज्ञानकर्मणा ।
यानि अस्मिन् तिष्ठन्ति तानि धीतिभिः च मनसा च विपर्ययन्ति परिभुवः परिभवन्ति सर्वाणि
सप्त इमानि इन्द्रियाणि अयम् आत्मा गिरति मध्यस्थानोर्ध्वशब्दः ।
परिभवन्ति सर्वाणि कर्माणि वर्षकर्मणा ।
सप्त अर्धगर्भाः भुवनस्य रेतः विष्णोः तिष्ठन्ति प्रदिशाः विधर्मणि ।
मध्यस्थानोर्ध्वशब्दः ।
सप्त एतान् आदित्यरश्मीन् अयम् आदित्यः गिरति ।
ते धीतिभिः मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः ।
इति अधिदैवतम् । । १३.३४ ।

न वि जानामि यदि वेदम् अस्मि निण्यः संनद्धः मनसा चरामि ।
न वि जानामि यदि वेदम् अस्मि निण्यः संनद्धः मनसा चरामि ।
न हि जानन् बुद्धिमतः परिवेदयन्ते अयम् आदित्यः अयम् आत्मा । । १३.३५ ।

तौ शश्वद्गामिनौ विश्वगामिनौ बहुगामिनौ वा ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
पश्यति आत्मानं न मनः ।
तौ शश्वद्गामिनौ विश्वगामिनौ बहुगामिनौ वा ।
अप अञ्चयति प्र अञ्चयति स्वधया गृभीतः अमर्त्यः आत्मा मर्त्येन मनसा सह ।
अथ अध्यात्मम् ।
पश्यति आदित्यं न चन्द्रमसम् ।
अप अञ्चयति प्र अञ्चयति स्वधया गृभीतः अमर्त्यः आदित्यः मर्त्येन चन्द्रमसा सह ।
ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्यन्यं चिक्युः न नि चिक्युः अन्यम् ।
अपाङ् प्राङ् एति स्वधया गृभीतः अमर्त्यः मर्त्येना सयोनिः ।
इति अधिदैवतम् । । १३.३६ ।

अनु मदन्ति यं विश्वे ऊमाः ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
अनु मदन्ति यं सर्वे ऊमाः ।
रिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वा ।
सद्यः जज्ञानः निरिणाति शत्रून् इति ।
तत् भवति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठम् अव्यक्तं यतः जायते उग्रः त्वेषनृम्णः ज्ञाननृम्णः ।
रिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वा ।
सद्यः जज्ञानः निरिणाति शत्रून् इति ।
तत् भवति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठम् आदित्यं यतः जज्ञे उग्रः त्वेषनृम्णः दीप्तिनृम्णः ।
सद्यः जज्ञानः नि रिणाति शत्रून् अनु यं विश्वे मदन्ति ऊमाः ।
तत् इत् आस भुवनेषु ज्येष्ठं यतः जज्ञे उग्रः त्वेषनृम्णः ।
अथ अध्यात्मम् ।
इति अधिदैवतम् । । १३.३७ ।

इति अधिदैवतम् ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
यः इमं संभृतं वेद चिरं जीवति ।
इन्द्रियाणि कर्मवन्ति भानुमन्ति दुराधर्षान् असूनि असुनवन्ति इषून् इषुणवन्ति मयोभूनि सुखभूनि ।
अथ अध्यात्मम् ।
यः इमं संभृतं वेद कथं सः जीवति ।
रश्मीन् कर्मवतः भानुमतः दुराधर्षान् असूनि असुनवन्ति इषून् इषुणवन्ति मयोभूनि सुखभूनि ।
कः आदित्यः धुरि गाः युङ्क्ते ।
आसन् निषून् हृत्स्वसः मयोभून्यः एषां भृत्याम् ऋणधत् सः जीवात् ।
कः अद्य युङ्क्ते धुरि गाः ऋतस्य शिमीवतः भामिनः दुर्हृणायून् ।
कः आत्मा धुरि गाः युङ्क्ते । । १३.३८ ।

कः ईषते तुज्यते कः बिभाय कः मंसते सन्तम् इन्द्रं कः अन्ति ।
कः तोकाय कः इभाय उत राये अधि ब्रवत् तन्वे कः जनाय ।
कः एव गच्छति कः ददाति कः बिभेति कः मंसते सन्तम् इन्द्रम् ।
कः तोकाय अपत्याय महते च नः रणाय रमणीयाय दर्शनीयाय । । १३.३९ ।

इति अधिदैवतम् ।
कस्मै देवाः आवहान् आशु होमार्थान् कः मंसते वीतिहोत्रः सुप्रज्ञः कल्याणप्रज्ञः ।
कः आत्मानं पूरयति हविषा च घृतेन च स्रुचा यजाताः ऋतुभिः ध्रुवेभिः इति ।
अथ अध्यआत्मम् ।
कः आदित्यं पूरयति हविषा च घृतेन च स्रुचा यजाताः ऋतुभिः ध्रुवेभिः इति कस्मै देवाः
कस्मै देवाः आ वहान आशु होम कः मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः ।
कः अग्निम् ईट्टे हविषा घृतेन स्रुचा युजाता ऋतुभिः ध्रुवेभिः ।
आवहान् आशु होमार्थान् कः मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः कल्याणदेवः ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे । । १३.४० ।

त्वम् अङ्ग प्र शंसिषः देवः शविष्ठ मर्त्यम् ।
न त्वत् अन्यः मघवन् अस्ति मर्डिता इन्द्र ब्रवीमि ते वचः ।
त्वम् अङ्ग प्र शंसीः देवः शविष्ठ मर्त्यं न त्वत् अन्यः अस्ति मघवन् पाता वा पालयिता
वा जेता वा सुखयिता वा ।
इन्द्र ब्रवीमि ते वचः स्तुतियुक्तम् । । १३.४१ ।

सुपर्णा सुयुजा सखाया इति आत्मानम् [ दुरात्मानम् ] परमात्मानं प्रति उत्तिष्ठति ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
यः एवं वेद अनश्नन् अन्यः अभि चाकशीति ।
तयोः अन्यत् भुक्त्वा अन्यत् अनश्नन् अन्यां सरूपतां सलोकताम् अश्नुते ।
वृक्षे पक्षौ प्रतिष्ठापयति ।
शरीरे एव तत् जायते वृक्षम् ।
दुष्कृतं पापं परिसारकम् इति आचक्षते ।
द्वौ द्वौ प्रतिष्ठितौ सुकृतौ धर्मकर्तारौ ।
तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति अनश्नन् अन्यः अभि चाकशीति ।
द्वा सुपर्णा सुयुजा सखाया समानं वृक्षं परि सस्वजाते ।
ऋक्षं शरीरम् । । १३.४२ ।

विप्रः तु पद्मनिलयं हृदिस्थितम् अकारसंहारितम् उकारं पूरयन् मकारनिलयं गमयति ।
यज्ञम् इमं नः यज्ञभागम् अग्नीषोमभागौ इन्द्रः जुषस्व ।
तस्य उत्तरा भूयसे निर्वचनाय ।
इति ।
अग्निः सर्वाः देवताः ।
अग्मिन् सं बोधयेत् ।
अग्निं गीर्भिः हवामहे ।
अमृतवादम् अमृतमुखाः वदन्ति ।
विप्रं प्राणेषु बिन्दुः सिक्तं विकसितं वह्नितेजः प्रभुं कनकं पद्मेषु अमृतशरीरम् अमृतजातस्थितम्
[ वेद ] विन्दतेः वेदितव्यम् ।
विप्रं विप्रासः अवसे विदुः ।
अग्निं गीर्भिः हवामहे ।
तृप्ताम् एवं मातुलयोगकन्या भागं सर्तृका इव सा या देवताः ताः तत्स्थाने शक्रं निदर्शनम् ।
आगमिष्यन्ति शक्त्रः देवताः ताः त्रिभिः तीर्थेभिः शक्रप्रतरैः ईळइतेभिः त्रिभिः तीर्थैः
तृप्तां जुहुः मातुळअस्ये इव योषा भागः ते पैतृष्वसेयी वपाम् इव ।
विमलं शरीरं वायुना ।
] विप्रं विप्रासः अवसे देवं मर्तासः ऊतये ।
[ आ याहि इन्द्र पथिभिः ईळइतेभिः यज्ञम् इमं नः भागधेयं जुषस्व । । १३.४३ ।

नतं भवति इति अश्वगोजा अद्रिगोजा धनगोजा सर्वगोजातिः ऋचः इति तेजः बगुजः शब्दः भवति ।
रिफिः इति रिफता चमकुटिलानि कुटन्ता रेढन्ता अन्तरिक्षं चरेत् अर्थेति ।
अन्तरिक्षं चरअति इति दिवि ।
भूमिगमनं वा ।
निगमः निगमव्यः भवति ऋषिनिर्वचनाय ।
(होता) ।
अतिथिः दुरोणसत् ।
[ वह्निः विकर्षयति ।]
स्वः भानुः सुप्रसूतः
सुवर्णरेताः पूषा गर्भाः ।
रवन्ति सर्वे रसाः चिकीर्षयन्ति रश्मिभिः चिकीर्षयन्ति इति वा ।
हंसः शुचिषत् वसुः अन्तरिक्षसत् होता वेदिषत् अतिथिः दुरोणसत् ।
रश्मिभिः वसति इति वा ।
होता आदित्यस्य गता भवअति ।
नृषत् वरसत् ऋतसत् व्योमसत् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतम् ।
हंसः इति हंसाः सूर्यरश्मयः ।
प्रमात्मा परं ज्योतिः ।
पृथिवी आप्ता इति व्याप्तं सर्वं व्याप्तं वननकर्माभ्यासेन आदित्यमण्डलेन इति ।
त्यजति इति हंसः ।
त्यजन्ति इति हंसाः ।
[ पर्महंसाः ] परमात्मा सूर्यरश्मिभिः प्रभूतगभीतवसति इति ।
वःनिः वसति इति वा ।
त्रिभिः वसति इति वा ।
त्यजति इति लोकः । । १३.४४ ।

त्र्यम्बकः रुद्रः ।
उर्वारुकम् इव [ फलम् ] बन्धनात् आरोधनात् मृत्योः सकाशात् मुञ्चस्व मां कस्मात् इति एषा अपरा भवति ।
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् ।
तं त्र्यम्बकं यजामहे ।
उर्वारुकम् इव बन्धनात् मृत्योः मुक्षीय माम् ऋतात् ।
[ सुगन्धिम् ] सुगन्धिं सुष्ठुगन्धिं पुष्टिवर्धनं पुष्टिकारकम् इव । । १३.४५ ।

सः नः पर्षदति दुर्गाणि
तस्य एषा अपरा भवति ।
अग्निः इति दुरितानि तारयति ।
(यः) कः चित् कर्णदारः नावा सिन्धोः स्यन्दमानानां नदीं जलदुर्गां महाकुलां तारयति दुरिताति
(नावा सिन्धुम्) यथा
(विश्वानि) दुर्गमानि स्थानानि नावा इव सिन्धुम् ।
अरातीयतः यज्यार्थम् अनस्मः निर्दहति निश्चयेन दहति भस्मीकरोति ।
प्रसवाय अभिषवाय सोमं राजानम् अमृतम् ।
(जातवेदस्यां वा एव जातवेदसे अर्चाय) सुनवाम सोमम् इति ।
जातवेदसे इति जातम् इदं सर्वं सचराचरं स्थित्युत्पत्तिप्रलयन्यायेन
सः नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावा इव सिन्धुं दुरिताति अग्निः ।
जातवेदसे सुनवाम सोमम् अरातीयतः नि दहाति वेदः ।
सोमः ददत् ति अर्थः । । १३.४६ ।

इति अपि निगमः भवति ।
शतम् इति शतं दीर्घम् आयुः ।
[ शतम् अनन्तं भवति ।शतम् ऐश्वर्यं भवति ।]
शतम् एव शतम् आत्मानं भवति ।
[ इदं ते अन्याभिः असमानम् अद्भिः याः काः च सिन्धुं प्र वहन्ति नद्यः ।
शतम् इति शतं दीर्घम् आयुः ।
शतम् ऋईव शरदः वर्धमानः ।
शतम् इन्द्राग्नी सविता बृहस्पतिः शतायुषा हविषा इमं पुनः दुः ।
तासाम् एषा भवति ।
आपः आप्नोतेः ।
पापं त्यजन्ति ।
सर्पः जीर्णाम् इव सर्पः त्वचं त्यजति ।
इदं ते अन्याभिः असमानाभिः याः कः च सिन्धुं पतिं कृत्वा नद्यः वहन्ति ।
सर्पः जीर्णाम् इव त्वचं जहाति पापं सशिरस्कः अभ्युपेत्य ।
] शतं जीव शरदः वर्धमानः शतं हेमन्तान् शतम् उ वसन्तान् ।
मरुतः मां वर्धयन्ति । । १३.४७ ।

मा च ते धनानि मा च ते कदा चन सरिषुः सर्वाणि प्रज्ञानानि उपमानय ।
नमः महते भूताय ।
नमः ब्रह्मणे ।
ब्रह्मणः सार्ष्टिं सरूपतां सलोकतां गमयति यः एवं वेद ।
सा एषा सर्वभूतजिज्ञासा ।
सा एषा आत्मजिज्ञासा ।
इति च ।
वैश्वकर्मणः देवानां नु वयं जाना नासदासीन्नः सदासीत् तदानीम् ।
अथ एनं महान्तम् आत्मानम् एषर्ग्गणः प्रवदति ।
मनुष्यहितः अयम् आदित्यः अयम् आत्मा ।
विश्वा च नः उप मिमीहि मानुष वसूनि चर्षणिभ्यः आ ।
मा ते राधांसि मा ते ऊतयः वसः अस्मान् कदा चना दभन् ।
नमः यास्काय ।
अथ एतत् अनुप्रवदति । । १३.४८ ।