दशरूपकम् (अवलोकव्याख्यासमेतम्)

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
दशरूपकम् (अवलोकव्याख्यासमेतम्)
धनिकधनञ्जयौ
पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/२० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/२१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/२२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/२३

॥ श्रीः ॥

श्रीधनंजयविरचितं

दशरूपकम् ।

धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया समेतम् ।


प्रथमः प्रकाशः ।

 इह सदाचारं प्रमाणयद्भिरविघ्न प्रकरणस्य समाथर्थमिष्टयोः प्रकृता- भिमतदेवतयनमस्कारः क्रियते श्लोकद्वयेन--

नमस्तस्मै गणेशाय यत्कण्ठः पुष्करायते ।।
मदाभोगधनवानो नीलकण्ठस्य ताण्डवे ।। १ ।।

 यस्य कण्ठः पुष्करायते मृदङ्गवदाचरति । मडाभोगेन घनध्वानो निबिडध्वनिः । नीलकण्ठस्य शिवस्य ताण्डव उद्धले नृत्ते । तस्मै ग- णेशाय नमः । अत्र खण्डश्लेषाक्षिप्यमाणोपमाच्छायालंकारः । नीलकण्ठम्य मयूरम्य ताण्डवे यथा मेघध्वनिः पुष्करायत इति प्रतीतेः ॥

दशरूपानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकाः ।
नमः सर्वविदे तस्मै विष्णवे भरताय च ।। २ ।।

 एकत्र मत्स्यकूर्मादिप्रतिमानामुद्देशेन, अन्यत्रानुकृतिरूपनाटकादिना यस्य भावका ध्यातारो रसिकाश्च माद्यन्ति हृप्यन्ति तम्मै विष्णवेऽभिमनाय प्रकृतार्य भरतार्य च नमः ।।

 श्रोतुः प्रवृत्तिनिमित्तं प्रदश्यते---

कस्यचिदेव कदाचिद्दयया विषयं सरस्वती विदुषः ।।
घटयति कमपि तमन्यो व्रजति जनो येन वैदग्धीम् ।। ३ ।।

 तं कंचिद्विषयं प्रकरणादिरूप कदानिदेव कस्यचिदेव कवेः सर- स्वती योजयति । येन प्रकरणादिना विषयेणान्यो जनो विदग्धो भवति ।।

 स्वप्रवृत्तिविषयं दर्शयति---

उद्धयोद्धय सारं यमखिलनिगमानाट्यवेद विरिञ्चि-
श्चक्रे यस्य प्रयोग मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकण्ठः ।।
शवाणी लास्यमस्य प्रतिपदमपरं लक्ष्म कः कमीष्टे
नाट्यानां किंतु किंचित्प्रगुणरचनया लक्षणं संक्षिपामि ।। ४ ।।

 यं नाट्यवेदं वेदेभ्यः सारमादाय ब्रह्मा कृतवान्, यत्संबद्धमभिनयं भर-

तुश्चकार करणाङ्गहारानकरोत्, हरस्ताण्डवमुद्धतं लास्यं मुकुमारं नृतं पा- चैती कृतवती, तस्य सामन्त्येन लक्षणं कर्तुं कः शक्तः । तदेकदेशस्य तु दशरूपस्य संक्षेपः क्रियत इत्यर्थः ।।

 उपनयमतं. पौनरुक्त्यं परिहरति---

व्याकीर्ण भन्दबुद्धीनां जायते मतिविभ्रमः ।।
तस्यार्थस्तत्पदैस्तेन संक्षिप्य क्रियतेऽञ्जसा ।। ५ ।।

 व्याकी विक्षिप्ते विस्तीर्णं च रसशास्त्र मन्दबुद्धीनां पुंसां मतिमोहो भवति, तेन तस्य नाट्यवेदस्यार्थतत्पदैरेव संक्षिप्य ऋजुवृत्त्या क्रियते इति ।।

 इदं प्रकरण दशरूपज्ञानफलम् । दशरूपं फिलमित्याह---

आनन्दनियन्दिषु रूपकेषु व्युत्पत्तिमात्रं फलमल्पवुद्धिः ।
योऽपीतिहासादिवदाह साधुस्तस्मै नमः स्यादुपराङ्मुखाय ॥ ६ ॥

 तत्र केचित् ‘मकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीति च माधुकान्यनिषेवम् ।।' इत्यादिना त्रिवगोदिव्युत्पत्ति काव्यफल- वेनेच्छन्ति तन्निरामेन स्वसंवेद्यः परमानन्दरूपो रसास्वादो दशरूपाणां फलम् , न पुनरितिहासादिवत्रिवगादिव्युत्पत्तिमात्रमिति दर्शितम् । नम इति सोलुण्ठम् ।।

 ‘नाट्यानां लक्षणं संक्षिपामि' इत्युक्तम् । किं पुनस्तनाट्यमित्याह---

अवस्थानुकृतिनयं ।

 काव्योपनिबद्धधीरोदात्ताद्यवस्थानुकारश्चनुर्विधाभिनयेन तादात्म्गः : 3- नोट्यम् ॥

रूपं दृश्यतयोच्यते ।
 

 तदेव नाट्यं दृश्यमानतया रूपमित्युच्यते । नीलादिरूपवत् ।।

रूपके तत्समारोपाद्

 नटे रामाद्यवस्थारोपेण वर्तमानत्वापकम् । मुखचन्द्रादिवदित्येकस्मिन्नर्थे प्रवर्नमानस्य शब्दत्रयस्ये ‘इन्द्रः पुरंदरः शक्रः' इतिवत्प्रवृत्तिनिमित्तभेदो दुशितः ।।

दशधैव रसाश्रयम् ॥ ७ ॥
 
प्रथमः प्रकाशः ।

रसानाश्रित्य वर्तमानं दशप्रकारकम् । एवेत्यर्वधारणं शुद्धाभिप्रायेण नाटिकायाः संकीर्णत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् ॥ तानेव दशभेदानुद्दिशति- नाटक सप्रकरणं भाणः प्रहसनै डिमः ।। व्यायोगसमवकारों वीथ्यङ्गेहामुगा इति ।। ८ ।। ननु ‘डोम्बी श्रीगदित भाणो भाणीप्रस्थानरासक्राः । काव्यं च सप्त नृत्यस्य भेदाः स्युस्तेऽपि भाणवत् ॥ इति रूपकान्तराणामपि भावावधा- रणानुपरत्तिरित्याशङ्कयाह-- अन्यद्धाश्रयं नृत्य रसाश्रयान्नाट्याद्भावाश्रयं नृत्यभन्यदेव । तत्र भावाचमिनि विपयों- दन्त्यिमिति नेत्रविक्षेपार्थत्वेनाङ्गिकवाहुल्यात्तन्कारिषु च नर्तकन्यप- शाल्लोकेऽपि मात्र प्रेक्षणीयक मिति व्यवहारान्नाटकादेरन्यनृत्यम् । तद्भेद- त्वाच्गदितादेवधारणोपपत्तिः । नाटकादि च रसविषयम् । रसस्य च पदार्थंभूननिभानादि .संगम'३/हेतुकन्याद्वाक्याथोभिनयात्मकन्वं रमाश्रयमित्यनेन दशितम् । नाट्यमिति च 'नट अस्पन्दने' इति नदे: निना' । पान ! यम् । अतएव तत्कारिषु नटव्यपदेशः ।। मथ ने गाञपिार्थले समानेऽप्यनुकारात्मकत्वेन नृताइन्वन्नृत्यं तथा वाक्याभिनयात्मकान्नाच्या पदार्थाभिायात्मकमन्यव नृत्यमिति ।।। प्रमझान्नृत्तं व्युत्पादयति- नृत्तं ताललयाश्रयम् । तालश्चञ्चत्फुटादिः । लयो दुतादिः । तन्मात्रापेक्षोऽङ्गविक्षेपोऽभिनय- शून्यो नृत्तमिनि ) अनन्तरोक्तं द्वितयं व्याचष्टे- आद्य पदार्थाभिनय मार्गो देशी तथा परम् ॥ ९ ॥ नृत्यं पदार्थाभिनयात्मकं मार्ग इति प्रसिद्धम् । नृत्तं च देशीति ॥ द्विविधस्यापि द्वैविध्यं दर्शयति---- मधुरोद्धतभेदेन तद्द्यं द्विविधं पुनः ।। लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् ।। १० ।।। सुकुमार द्वयमपि लास्यमुद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति । प्रसङ्गोक्तस्योदशरूपके पयोगं दर्शयति--तञ्च नाटकाद्युपकारकमिति । नृत्यस्य क्वचिदवान्तरपदार्था- भिनयेन नृत्तस्य च शोभाहेतुत्वेन नाटकादावुपयोग इति ।।। अनुकारात्मकत्वेन रूपाणामभेदाकिकृतो भेद इत्याशङ्कयाह-- | वस्तु नेता रसस्तेषां भेदकों वस्तुभेदान्नायकभेदाद्रसभेदादूपाणामन्योन्यं भेद इति ।। वस्तुभेदमाह वस्तु च द्विधा । कथमित्याह-- तत्राधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्गिकं विदुः ॥ ११ ॥ प्रधानभूतमाधिकारिकम् । यथा रामायण रामसीतावृत्तान्तः । तदङ्गभूतं प्रासङ्गिकम् । यथा तत्रैव विभीषणसुग्रीवादिवृत्तान्त इति ॥ निरुत्याधिकारिकं लक्षयति-- अधिकारः फलस्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः ।। तनिर्वयमभिव्यापि दृत्तं स्यादाधिकारिकम् ।। १२ ।। फलेन स्वस्वामिसंबन्धोऽधिकारः फलस्वामी चाधिकारी तेनाधिकारेणा- धिकारिणा वा निवृत्तं फलपर्यन्तत नीयमानमितिवृत्तमाधिकारिकम् ।। प्रसिङ्गिक व्याचष्टे---- प्रासङ्गिकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः । यस्येतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्प्रसङ्गात्स्वप्रयोजनसिद्धिस्तत्प्रासङ्गि- कमितिवृत्तं प्रसङ्गनिवृत्तेः ॥ प्रासङ्गिकमपि पताकाप्रकरीभेदाद्विविधमित्याह-- | सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाकू ।। १३ ।। दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्गिक सा पताका । सुग्रीवादिवृत्तान्तवत् । पताके- वासाधारणनायकचिहृवत्तदुपकारित्वात् । यदल्पं सा प्रकरी । श्रवणादि- वृत्तान्तवत् ॥ पताकाप्रसङ्गेन पताकास्थानकं व्युत्पादयति-- प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनोऽन्योक्तिसूचकम् । पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ १४ ॥ १. 'अतिव्यापि' इति पाङः, पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/२८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/२९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/३९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/४९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/५९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/६९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/७९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/८९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/९९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१०९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१११ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/११९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१२९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३३ चतुर्थः प्रकाशः ।।

नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः।
सुरधनुरिदं दूरीकृष्टं न तन्य शरासनम् ।
अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा
कनकनिकषत्रिग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ।'

इत्यादि । अथ विद्यादेः---- प्रारब्धकायसिद्ध्यादेविषादः सत्त्वसंक्षयः ।। निःश्वासोच्छ्वासहृत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥ ३१ ॥ यथा वीरचरिते-‘हा आर्थे ताडके, किं हि नामैतत् । अम्बुनि म- अन्त्यलावून, ग्रीवाणः प्लवन्ते ।। नन्वेष राक्षसपतेः स्खलितः प्रतापः प्राप्तोऽद्भुतः परिभवो हि मनुष्यपोतात् । दृष्टः स्थितेन च मया स्वभनप्रमाथो | दैन्यं जरा च निरुणद्धि कथं करोमि । अश्रौत्सुक्यम्- कालाक्षमणमौत्सुक्य रम्येच्छारतिसंभ्रमैः । तत्रोच्छवासखंनिःश्वासहृत्तपस्वेदविभ्रमाः ॥ ३२ ॥ यथा कुमारसंभवे- ‘अत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शविम्बे निमितानाक्षी । हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः ।। यथा वा तत्रैव--- ‘पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छानिनयदद्रिसुतासमागमोत्कः ।। कमपरमवशं न विप्रकुर्युर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः । अथ चापला- मात्सर्यद्वेषरागादेयापलं खनवस्थितिः ।। तत्र भत्सेनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ ३३ ॥ • - ५ = = १. 'व' इति पाठः. पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१३९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१४९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५० पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५१ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५२ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५३ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५४ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५५ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५६ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५७ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५८ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१५९ पृष्ठम्:दशरूपकम्.pdf/१६०

}}