छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता)

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता)
[[लेखकः :|]]

पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९ । श्री राव रोड जाम ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः पाया सामवेदीया छान्दोग्योपनिषत् । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ( अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् ।) (तब भाष्यकारोपागातः ।) ओमित्येतदक्षरमित्याग्रष्टाध्यायी छान्दोग्योपनिषत् । तस्याः संक्षेप. तोऽथेजिज्ञासुभ्य ऋजुविवरणमल्पग्रन्थमिदमारभ्यते । (अथाऽऽनन्दगिरिकता टीका ।) नमो जन्मादिसंबन्धबन्धविध्वंसहेतवे । हरये परमानन्दवपुषे परमात्मने ॥ १ ॥ नमस्त्रय्यन्तसंदोहसरसीरुहभानवे | गुरवे परपक्षाघवान्तध्वंसपटीयसे ॥ २ ॥ छन्दोगानामुपनिषद्भेदं व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकारश्विकीर्षितग्रन्थपरिसमाप्तिप्रचयपरि- पन्थिदुरितनिबर्हणसिद्धयर्थमोंकारोच्चारलक्षणं मङ्गलाचरणं संपादयन्व्याख्येयस्वरूपं दर्श. यति-ओमित्येतदिति । व्याख्यानं सप्रयोजनं प्रतिजानीते-तस्या इति । ननु शारीरके भूयःसु प्रदेशेषु विस्तरेण व्याख्यातत्वादमुष्य भाष्यं किमिति संप्रत्यारभ्यते तत्राऽऽह- संक्षेपत इति । विस्तरेण व्याख्यातत्वेऽपि संग्रहतो व्याख्यानमस्याः संप्रणीयते विस्त- तस्य संक्षिप्य ग्रहणे सुग्रहत्वादित्यर्थः । किं च न चेयं यथापाठक्रमं व्याख्याता । प्रकृते तु पाठक्रतमनतिक्रम्य व्याख्यायते तद्युक्तमिदं भाष्यमित्याह -ऋजुविवरणमिति । ऋजु पाठक्रमानुसारि विवरणमर्थस्फुटीकरणं प्रकृतोपनिषदो यस्मिन्भाष्ये तत्तथेति यावत् । अथ पाठक्रममाश्रित्यापि द्राविडं भाष्यं प्रणीतं तकिमनेनेत्याशङ्कयाऽऽह-अल्पग्रन्थ. मिति । तथाऽपि विशिष्टाधिकार्यभावे कथमिदमारभ्यते तत्राऽऽह--अर्थजिज्ञासुभ्य इति । ये हि मुमुक्षवोऽस्या विवक्षितमर्थ जिज्ञासन्ते तेभ्यो भाष्यमिदं प्रस्तुयते । तथा च विशिष्टाधिकारिसंभवे तदारम्भः संभवति तस्य च प्रकृतोपनिषदर्थ परिज्ञानमवान्तरफलं तद्वारा कैवल्यं परमं फलमिति भावः ।। १ ख. ध. 'रणल। २ क. तेऽत्रा।

   तत्र संबन्धः । समस्तं कर्माधिगतं प्राणादिदेवताविज्ञानसहितमर्चिरादिमा-

र्गेण ब्रह्म प्रतिपत्तिकारणम् । केवलं च धूमादिमार्गेण चन्द्रलोकप्रतिपत्तिकार- णम् । स्वभावप्रवृत्तानां च मार्गद्वयपरिभ्रष्टानां कष्टाऽधोगतिरुक्ता। ___ ननु कर्मविधिशेषत्वादुपनिषदस्तद्व्याख्यानेनैव कृतव्याख्यानत्वात्पिष्टपिष्टिप्रसङ्गात्कृतं तद्भाष्येणेत्याशङ्कय -शेषशेषित्वे प्रमाणाभावान्मैवमित्यभिप्रेत्य पूर्वोत्तरकाण्डयोर्नियतपूर्वापर- भावप्रयुक्तं संबन्धं प्रतिजानीते-तत्रेति । तस्या व्याख्येयत्वेन प्रस्तुताया उपनिषद: कर्म- काण्डेन सह संबन्धोऽभिधीयत इत्यर्थः । कोऽसावित्यपेक्षायां तदभिधित्सया कर्मकाण्डा- धम वदति-समस्तमिति । विहितं प्रतिषिद्धं च कर्म पूर्वस्मिन्काण्डे प्रतिपन्न मित्यर्थः । तत्र हि विहितं समुचितमसमुचितं चेति द्विविधैमित्यांनी कृत्य समुच्चितस्य फलमनुवदति- माणदीति । प्राणश्चाग्निश्वेत्याद्या देवता तद्विज्ञानं तदुपासनं तेन समुचितममिहोत्रादि कचिरायुपलक्षिते देवयानेन पथा कार्यब्रह्मप्राप्ती कारणं न तु ब्रह्मप्राप्तौ तस्य गन्तव्य- त्वाभावात्कार्यस्वैव गन्तव्यताया बादर्यधिकरणे राद्धान्तितत्वात् । तस्मान्न समुचित विहितं कर्म परमपुरुषार्थहेतुरित्यर्थः । तस्यैवासमुच्चितस्य फलमाह-केवलं चेति । विहितस्य गतिमुक्त्वा प्रतिषिद्धस्य गतिमाह--स्वभावेत्ति । स्वभावेन शास्त्रापेक्षामन्तरण प्रकृति. घशादेव प्रवृत्ता यथेष्टचेष्टारसिकास्तेषां कर्मज्ञानाभावाइवयाने पितृयाणे च पध्यनधिकृतो. नामधोगतिस्तिथंगवस्था क्षुद्रजन्तुलक्षणाऽपुनरावृत्तिदुर्लभा* वास्येन । न चोभयोगियोरन्यतरस्मिन्नपि मार्ग आत्यन्तिकी पुरुषार्थसिद्धिरित्यतः कर्मनिरपेक्षमद्वैतात्मविज्ञानं संसारगतित्रयहेतूपमर्दैन वक्तव्यमित्युपनिषदा- रभ्यते । अन्यतरस्मिन्त्राऽधिकृतानां परमः पुरुषार्थः सेत्स्यति । " शुक्लकृष्णे गती ोते जगतः शाश्वत मते " इति स्मृत्या तयोनित्य फलत्वप्रतिपत्तेरत आह--न चोभयोरित्यादि । ननु मार्गद्वयभ्रष्टानां पुर.षार्थाभावेऽपि द्वयोः पथोरन्यतरस्मिन्वा भविष्यतीति चेत्तत्र न तावदेवयानपाथ निमित्ते निरतिशयपरपार्थसिद्धिः । " इमं मानवमावत नाऽऽवर्तन्ते " " षामिह न पुनरावृत्तिः ।' इत्यत्रेममिहति विशेषणादेकया यात्यनावृत्तिमिति स्मृताव-

  • अर्थतयाः पशेर्न कतरेणचन तानीमानि क्षुदाय वृदावनानि भूतानि भवन्सि जायस्व निय

स्त्येतत्तृतीय स्थानमित्यनेन वावतो त्या वयः। क. ख. “णान्यादि । २५. ग. घ. च. 'झलोकम। ३. छ. 'नुवति । ४ ख. ग. छ. व वि । ५ क. धभङ्गी । ६ क. °ण ग्न्यादी । ७ ख. ग. छ. °तानां ग । ८ क. छ. ति: । . ग. योरपि मान । १ . क 'स्पिोना' । ११ क. रमपु' । १२ क. दिना । न। नावृत्तेरेतत्कल्पविषयत्वाकल्पान्तरेऽप्यनावृत्तावपि विशेषणानर्थक्यात् । नापि पितृयाणपथि निरतिशयपुरुषार्थसिद्धिः। एतमेवाव्ववानं पुनर्निवर्तन्ते"। " अन्ययाऽऽवर्तते पुनः॥2 इति चन्द्रस्थलस्खलनावगमात् । तस्मान्न कर्मवशादात्यन्तिकपुरुषार्थप्राप्तिरित्यर्थः । एवमनूद्य कर्मफलं फलितं संबन्धमाह- इत्यत इति । उक्तरीत्या कर्म यतो न निरतिशयरुषा- र्थहेतुस्त: ससाधनाकर्मणस्तत्फलाच्च विरक्तस्य निरतिशयपुरुषार्थं काङ्क्षतस्तत्साधनं केव- लमात्मज्ञानं संसारान्तर्भूतपूर्वोक्तगतित्रयहेतुकर्मतद्धेतुनिराकरणेन वक्तव्यमित्यभिप्रायेणोप निषदेषाऽऽरभ्यते । न हि कर्मानुष्ठानात्पुमार्थोनिरतिशयो लभ्यते। तस्य तथेहेत्यादौ । क्षयिष्णुफलत्वश्रुतेः । तथा चेश्वरार्पणबुद्धयाऽनुष्ठितशुभकर्मवशानुपजातशुद्धबुद्धे- र्विरक्तस्य मुमुक्षोर्मोक्षसाधनज्ञानार्थोऽयमुपनिषदारम्भ इति हेतुहेतुमद्भावः संबन्ध इत्यर्थः । न चाद्वैतात्मविज्ञानादन्यत्राऽऽत्यन्तिकी निःश्रेयसप्राप्तिः। वक्ष्यति हि- " अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति । विपर्यये च स स्वराड्भवति" इति । ननु---- " मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिहासया:" ॥ इति वृद्धैरुक्तत्वात्काम्यनिषिद्धे वर्जनीये । नित्यनैमित्तिके च कृत्वा व्यवस्थितस्य मुमुक्षोर्वर्तमानदेहपाते पुनर्देहान्तरग्रहे हेत्वभावादनायाससिद्धा ज्ञानादृतेऽपि मुक्तिरिति कथं तादर्थ्येनोपनिषदारभ्यते तत्राऽऽह--न चेति । न हि त्वदुत्प्रेक्षितो मोक्षोपायो विना प्रमाणं प्रकल्प्यते । न च पौरुषेयं वाक्यं मूलप्रमाणमन्तरेण प्रमाणम् । न चात्र श्रुति. स्मृती प्रत्यक्षादि वा मूलमालोच्यते । संभवति च यथावर्णितचरितस्यापि कर्मशेषवशाद्देहान्तरं न चैकभविकः कर्माशयः । तद्य इह रमणीयचरणास्ततः शेषेणेत्यादिश्रुतिस्मृतिवि- रोधात्तस्मादात्मज्ञानादेव मुक्तिरिति भावः । अद्वैतात्मज्ञानविधुराणां भेदज्ञानभाजां कर्मा- नुष्ठायिनां क्षय्यफलशालित्वे वाक्यशेषं प्रमाणयति-वक्ष्यति हीति । अद्वैतात्मोपदे- शानन्तर्यमथशब्दार्थः । ये पुनरनुपासितगुरवस्तदुपदेशशून्या यथामति यथोक्तादद्वैतादन्यथा द्वैतमेव तत्त्वं विदन्ति ते परतन्त्राः सन्तो रागादिना कर्मानुतिष्ठन्तो विनाशिफलशालिनः स्युरिति श्रुत्यर्थः । अद्वैतात्मज्ञानादात्यन्तिकपुरुषार्थसिद्धिरित्यत्रापि वाक्यशेषमनुकूलयति-विपर्यये चेति । चकाराक्रियापदमनुकृष्यते । स हि विद्वान्विद्यया निरस्ताविद्यादिमलः स्वपरिज्ञानात्स्वयमेव परमात्मा भवति । भेदप्रतिपत्तिहेतोरुच्छिन्नत्वादित्यर्थः । . १ ख. ग. छ. °याणे प। २ ख. ग. छ.र्थोऽनति। ३ ख. ग. छ. 'विफ। ४ ख. छ.'शुद्धक। ५ "जिहीर्षया"। ६ क ग. परात्मा । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-१ प्रथमाध्याये- तथा द्वैतविषयानताभिसंधस्य बन्धनं तस्करस्थेव तप्तपरशुग्रहणे बन्धदाह- भावः संसारदुःख प्राप्तिश्चेत्युक्वाऽद्वैतात्मसत्याभिसंधस्यातस्करस्येव तप्तपरशुग्र- हणे बन्धदाहाभावः संसारदुःखनिवृत्तिमक्षिश्चेति । अत एव न कर्मसहभाव्यद्वै- तात्मदर्शनम् । भेदनिष्ठानां कर्मिणां पुरुषार्थों निरतिशयो न सिध्यति । अद्वैतनिष्ठान तु कर्म स्यजता पुमर्थः सेत्स्यतीत्यत्र वाक्यशेषस्थं लिङ्गं दर्शयति-तथेत्यादिना । द्वैतमेव विषयस्तस्मि- न्वाचारम्भणेश्रुतेरनतेऽभिसंधा यस्याभिसंधा सत्यत्वाभिमानस्तस्य बन्धनं परमानन्दस्याऽऽधि- र्भावरहित्यं संसारात्मकस्य दुःखस्य प्राप्तिश्च । यथा वस्तुतस्तस्करस्य नाहं तस्करोऽस्मीति मिथ्यैवाभिमन्यमानस्य परिशोधनार्थ तप्तपरशोहणे दाहो बन्धनं दुःखप्राप्तिश्च प्रतीयते, तथैव द्वैताभिनिवेशवतोऽपीति प्रथममुक्त्वा वस्तुतोऽतस्करस्य परैरारोपिततस्करत्वस्य परि- शुशुत्सया तप्तपरशुग्रहणे दाहाद्यभाववद्वैताभावोपलक्षिते प्रत्यगात्मनि परमार्थसत्येऽभिमान- वतो द्वैताञ्च व्यावृत्तचित्तस्यानर्थवंसो निरतिशयानन्दाविर्भावश्चेति यथोक्तार्थानुरोधेनाप्रे श्रुतिर्वक्ष्यतीति योजना। केवलमात्मज्ञानं कैवल्यहेतुस्तसिद्ध्यर्थमुपनिषदारम्भ इति स्वपक्षो दर्शितः । स्वयथ्यास्तु कर्भसमुच्चितमात्मनानं मोक्षसाधनं तादर्थेनोपनिषदारम्भ इत्याहुस्तान्प्रत्याह--अत एवेति। यत्कृतकं तदनित्यमितिव्याप्त्यनुगृहीतया तद्यथे. हेत्यादिश्रुत्या कर्मफलस्यानित्यत्वावगमाद्ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादिश्रुत्या च ज्ञानफलस्य नित्यत्वसिद्धानकर्मणोविरुद्धफलत्वाध्यवसायादद्वैतस्याऽऽत्मनो दर्शनं नैव कर्मणा सह भवि- तमुत्सहते । न हि विरुद्धयोस्तमःप्रकाशयोः समुच्चयः संगच्छते । तन्न समुचितज्ञानार्थत्वे. नोपनिषदारम्भ इत्यर्थः । क्रियाकारकफलभेदोपमर्देन सदेकमेवाद्वितीयमात्मैवेदं सर्वमित्येवमा- दिवाक्यजनितस्य बाधकमत्ययानुपपत्तेः। कर्मविधिप्रत्यय इति चेत् । न। कर्तृ. भोक्तस्वभावविज्ञानवतस्तज्जनितकमफलरागद्वेषादिदोषवतश्च कर्मविधानात् । आधगतसकलवेदार्थस्य कर्मविधानादद्वैतज्ञानवतोऽपि कर्मेति चेत्। न। कर्मा- धिकृतविषयस्य कर्तभोक्त्रादिज्ञानस्य. स्वाभाविकस्य सदेकमेवाद्वितीयमात्मैवेदं सर्वमित्यनेनोपमर्दितत्वात् । तस्मादविद्यादिदोषवत एव कर्माणि विधीयन्ते । नाद्वैतज्ञानवतः । अत एव हि वक्ष्यति-" सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति । ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमोति" इति । किं चाद्वैतात्मज्ञानं स्वसाध्यसिद्धयर्थं वा कर्मापेक्षते स्वबाधकविधननार्थं वा । नाss. द्यः । तस्यासाध्यफलत्वादिति मन्वानो द्वितीयं प्रत्याह-क्रियेति । वाक्यजनित- क. तिचे । २ क. 'णमिति श्रु" । ३ क. °मन्वान । ४ ख. दाहे ब । ५ क. ग. हीतत। ६ क. भावि भ°। ७ क. “फ रा ८ क, 'थं क' | प्रथमः खण्डः १] छान्दोग्योपनिषत् । स्याद्वैतात्मज्ञानस्येति शेषः । तस्य वाधकाभावेन तत्परिहारार्थ सहकार्यपेक्षा नास्तीत्यर्थः । बाधकप्रत्ययाभावस्यासिद्धिमाशङ्कते-कर्मेति । तद्विषयो विधिप्रत्ययो यजेतेत्यादिविधिः जनितः कर्तव्यताबोधः । स चाऽऽत्मनि कर्तत्वादिकमाकाङ्क्षन्नक द्यात्मज्ञानस्य वाधको. भवतीत्यर्थः । कस्यायं कर्मविधिरज्ञस्य विदुषो वेति विकल्प्याऽऽयं प्रत्याह-नेत्या. दिना | कर्नाद्याकारं प्रमाणनिरपेक्षप्रकृतिप्रसूतं मिध्याज्ञानं तद्वतस्तेन मिध्याज्ञानेन जनि- तकर्मफलविषयो रागादिदोषस्तद्वतश्च कर्भ विधीयते । न हि कर्ताऽहमित्यादिमिथ्याधियो रागादेश्चाभावे कर्म विधातुं शक्यम् । यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् " इति स्मृतेः । अतोऽज्ञस्य कर्मविधिपक्षे न तत्प्रत्ययो बाधकः प्राप्त्यभावादित्यर्थः । द्वितीय शङ्कते-अधिगतति । अधीतस्वाध्यायो हि वैदिके कर्मण्यधिक्रियते । अध्ययन चार्थावबोधफलमिति मीमांसकमर्यादा । तथा चाध्ययनवतो ज्ञातसर्ववेदार्थस्य यजेतेत्यादिना कर्मविधानादात्मज्ञानस्यापि काङ्गत्वं गम्यते । न चाऽऽत्मज्ञानमपबाध्यते । अविरोधादि- त्यर्थः । न तावदर्थावबोधफलमध्ययनमिति प्रामाणिकमक्षरावाप्तिफलं तदिति चाध्येतप्र- सिद्धं तत्राध्ययन विधिवशेन नाऽऽत्मज्ञानस्य कभत्रिविसंबन्धः संभवतीति परिहरति-नेति। किंच ममेदं कर्मेति कर्मण्यैश्वयं प्रतिपद्य व्यवस्थितं विषयीकृत्य प्रवृत्तस्य कर्नाद्याकारविज्ञा. नस्य प्रमाणापेक्षामन्तरेण स्वभावप्राप्तस्य वाक्योत्थेन सम्यग्ज्ञानेनापहृतत्वात्कर्मफलविषेयरा- गाद्ययोगात्तन्निबन्धनस्य कर्मणोऽपि दुरनुष्ठानत्वान्नाऽऽत्मज्ञस्य कर्मोपपत्तिरित्याह--कर्मा- धिकृतेति । अद्वैतात्मज्ञानस्य कर्मप्रवृत्तिविरोधित्वे फलितमुपसंहरति-तस्मादिति । भज्ञस्य कर्मविधिर्न त्वात्मज्ञस्थेत्यत्र श्रुति संवादयति-अत एवेति । एते त्रयोऽप्या- श्रमिणः कर्माधिकृता इति यावत् । यथा ब्रह्मचारी गृहस्थो वानप्रस्थश्चेत्येते कर्मिणस्तथा ब्रह्मविदपि कर्मी चेन्न पृथविक्रयेत । पृथक्करणाच्च न तस्य कर्मविधिरिति मत्वोक्तम्- ब्रह्मसंस्थ इति । - तत्रैतस्मिन्नद्वैतविद्याप्रकरणेऽभ्युदयसाधनान्युपासनान्युच्यन्ते । कैवल्यसं. निकृष्टफलानि चाद्वैतादीपद्विकृतब्रह्मविषयाणि “ मनोमयः प्राणशरीरः" इत्यादीनि कर्मसमृद्धिफलानि च कर्माङ्गसंवन्धीनि । रहस्यसामान्यान्मनो- वृत्तिसामान्याच्च यथाऽद्वैतज्ञानं मनोवृत्तिमात्रं तथाऽन्यान्यप्युपासनानि मनो- वृत्तिरूपाणीत्यस्ति हि सामान्यम् । कस्ताद्वैतज्ञानस्योपासनानां च विशेषः । उच्यते । स्वाभाविकस्याऽऽत्मन्यक्रियेऽध्यारोपितस्य कर्नादिकारकक्रियाफल- भेदविज्ञानस्य निवर्तकमद्वैतविज्ञानम् । रज्ज्वादाविव सावध्यारोपलक्षण. १ क. 'तावबो । २ क. 'षये रा । ३ ख. घ. च. "था ह्यदै । ४ क. न्यान्युपा ! ५ ख. 'न्यविकि' । आनन्दगिरिकृतीकासंबलिंतशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमाध्याथे- ज्ञानस्य रज्ज्वादिस्वरूपनिश्चयः प्रकाशनिमित्तः । उपासनं तु यथाशास्त्रसा थितं किंचिदा लम्बनमुपादाय तस्मिन्समानचित्तवृत्तिसंता करणं तद्विलक्षणप्र. त्ययानन्तरितमिति विशेषः। यदि समुच्चयासंभवात्केवलमेवाऽऽत्मज्ञानं कैवल्यसाधनमिति तादनोपनिषदारभ्यते । हन्त किमित्यस्यामुपनिषदि त्रिविधा युासनान्युपन्यस्यन्ते तत्राऽऽह--तत्रेति । उक्त का रीत्योपनिषदारम्भे सतीति यावत् । स यो वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदं रोदितीत्यादी. न्यम्युदयफलान्युपासनानि कैवल्येन सनिकृष्टफलत्वं नाम क्रममुक्तिफलत्यम् । अद्वैतानि- छप्रपञ्चादीषद्विकृतं सगुणं ब्रह्म । कर्मस्मद्धिफलानिः कर्मफलगतातिशयफलान्युद्याद्युपास- नानीत्यर्थः । आत्मविद्याप्रकरणे त्रिविधोपासनोपन्यासे हे माह-रहस्येति । उपनिषत्पद. वेदनीयत्वस्याऽऽत्मविद्यायामुपासनेषु चाविशेषादित्यर्थः । तत्रैव हेत्वन्तरमुद्भाव्य विभजते- मनोवत्तीत्यादिना । आत्मज्ञानस्योपासनानां च यथोक्तं सामान्यमिष्यते चेताह फलतोऽपि विशेषो न स्यादिति मन्यानः शङ्कते-कस्तहीति । फलतो विशेष दर्शकच- रमाह-उच्यत इति । तत्र प्रथममात्मज्ञानस्योपासनाम्यो विशेषमादर्शयति-स्वाभा. विकस्येति । प्रत्यगात्मनि क्रियाकारकफलविभागविकले कूटस्थे स्वभावशब्दिताविद्याकृत मध्यारोपितं काद्याकारविज्ञानम् । तत्याद्वितीयत्वादिलक्षणाधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानं निवर्त. कम् । यथा रज्ज्यादावधिटाने सदिसमारोपरूपस्य मिथ्याज्ञानस्य प्रकाशादिकारणप्र. सूतो रज्ज्वाद्यधिष्ठानस्वरूपनिश्चयो निवर्तकस्तथेत्यर्थ. । संप्रत्युपासनानामद्वैतज्ञानाद्विशेष दर्शयति-उपासनं त्विति । शास्त्रं मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादि, किंचिदालम्बनं मनः. प्रभृति विवक्षितम् । समानजातीयप्रत्ययसंतानकरणं विच्छिद्य विच्छिद्य ध्यायिनोऽपि तिध्य- तीति विशिनष्टि-तद्विलक्षणेति । आत्मज्ञानस्योपासनानां चावान्तरविशेषमुपसंहरति- इति विशेष इति । तान्येतान्युपासनानि सत्त्वशुद्धिकरत्वेन वस्तुतत्त्वावभासकत्वादद्वैतज्ञानो- पकारकाण्यालम्बनविपयत्वात् साध्यानि चेति पूर्वमपन्यस्यन्ते । तत्र कर्मा- भ्यासस्य दृढीकृतत्वात्कर्मपरित्यागेनोपासन एव दुःखं चेतःसमर्पणं कर्तुमिति कर्मागविषयमेव तावदादावपासनमुपन्यस्यते । 7 ( इति भाष्यकारोपोद्घातः ।) ननु विद्याप्रकरणे यथोक्तोपासनानामुपदेशसंभवेऽपि विद्यैव प्राधाम्यात्प्राथम्येनाध्यता- मुपासनानि पुनरप्रधानवापाश्चात्येन वाच्यानीत्याशङ्कयाऽऽह-तानीति । उपासना नामीश्वरार्पणबुद्धयाऽनुष्ठितनित्यादिकर्भवचित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानकारणत्वाकार्याच कारणस्य १ ग. त शा' । २ क. ग. ङ. च. मर्पितं । ३ क. ग, नलक्षणं । ४ क. तरी । ५ क.सीत्याशय वि' । ६ क. ग. ए. च. सुसा । प्रथमः खण्डः १] . छान्दोग्योपनिषत् । प्राथम्यप्रसिद्धेः साकारवस्तुविषयत्वेन मुसाध्यत्वाच्च मन्दानां सहसा तेषु प्रवृत्युपश्चे-. रादावुपदेशः संभवतीत्यर्थः । तथाऽपि बहुविधेषपासनेषु किमित्यगावबद्धमेवोपासनं प्रथ- ममुच्यते तत्राऽऽह-तत्रेति । प्राकृते पुरुषे कर्माभ्यासस्थानादिवासनया ४ाकृतत्वादम्य. स्ततत्ताकर्मत्यागेऽतत्संबन्धिनि केवलोपःसने चेतसः समर्पणं दुःखं कर्तुमित्यङ्गावबद्धभेव ताबदुपासनमुच्यते । एवमादायुक्त्वा पुनरुपासनान्तराणि क्रमेण अक्तव्यानीत्यर्थः । (अथोपनिषत् ।) ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति घुन्द्रायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ । ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमित्येतदक्षरं परमात्मनोऽभिधानं नैदि- ष्ठम् । तस्मिन्हि प्रयुज्यमाने स प्रसीदति प्रिय नाम ग्रहण इव लोकः । तदिहति. परं प्रयुक्तमभिधायकत्वाव्यावर्तितं शब्दस्वरूपमात्रं प्रतीयते । तथा चार्चादि. वत्परस्याऽऽत्मनः प्रतीकं संपद्यते । एवं नामत्वेन प्रतीकत्वेन च परमात्मोपा- सनसाधनं श्रेष्ठमिति सर्ववेदान्तेष्ववगतम । जपकर्मस्वाध्यायाद्यन्तेषु च बहुशः प्रयोगात्प्रसिद्धमस्य श्रेष्ठयम् । अतस्तदेतदक्षरं वर्णात्मक मुद्गीथभक्त्यवयव- स्वादुद्गीयशब्द वाच्यमुपासीत । कर्मागावयव भूत ॐकारे परमात्मप्रतीके दृढामै- काग्य लक्षणां मति संतनुयात् । स्वयमेव श्रुतिरोंकारस्योद्गीथशब्दवाच्यत्वे हेतुमाह-ओमिति ह्यदायति । ओमित्यारभ्य हि यस्मादुद्गायत्यत उद्गीथ ओंकार इत्यर्थः । तस्योपव्याख्यानं तरयाक्षरस्योपच्यारूपानमेवमुपासनमेवं-- विभूत्येवंफल मित्यादिकथनमुपव्याख्यानम् । प्रवर्तत इति वाक्यशेषः ॥ १॥ __ काण्डद्वयस्य नियतपौर्वापर्यप्रयुक्तसंबन्धमुपनिषत्तात्पर्य चोक्त्या प्रत्यक्षरं व्याख्यातुकामः । प्रतीकमादत्ते-ओमित्येतदक्षरमिति । तत्र प्रथमों कारस्याभिधायकत्वपक्षमेवावलम्बते-" परमात्मन इति । अभिधानान्तरेभ्यो विशेष दर्शयति-नेदिष्ठमिति । निकटतममति- शयेन प्रियमिति यावत् । ॐकारस्य नेदिष्टत्वं समर्थयते-तस्मिन्निाते । ॐकारस्यान्यत्र परमात्मनामात्रेऽपि प्रकृते किं विवक्षितमित्याशङ्कयाऽऽह-तदिहेति । प्रकृते हि वाक्ये तदो- मिति पदामितिशब्दशिरस्कं प्रयुक्तमितिशब्दसामर्यादेव वाचकत्वाद्यावर्तितं शब्दावरूपमा- प्रमुपास्य गम्यते । यत्र हीतिपरः प्रयोगो न तत्राभिधेयविवक्षाऽस्ति यथा गौरित्ययमाहेति । तथा चात्रेतिपरत्वादोंकारस्य स्वरूपमात्रमुपास्यं विवक्षितमित्यर्थः । तपास्यत्वार्थ श्रेष्ठयं १ क. ग. नात° । २ ख. छ. उ. प.स । ३ क. ङ, षु ब'। आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- साधयति-तथा चेति । इतिपरप्रयोगवशादभिधायकवाभावे सत्य शब्दितप्रतिमाया भग- वत्प्रतीकत्ववदोंकारस्यापि परमात्मप्रतीकत्वेन श्रेष्ठत्वादुपास्यत्वसिद्धिरित्यर्थः । तदीयं श्रेष्ठयं सप्रमाणकं निगमयति–एवमिति । सर्ववेदान्तेष्वेतदालम्बनं परमित्यादिषु । किंच नास्य श्रेष्ठचं समर्थनीयं प्रसिद्धत्वादित्याह--जपेति । गायत्र्यादिजपे यज्ञादौ कर्मणि स्वाध्या- यस्याऽऽदावन्ते चोंकारस्य प्रयोगो दृश्यते। " तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥" " ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । स्रवत्यनोंकृतं पूर्व परस्ताच्च विशीयते " इतिस्मृतेः ॥ भोमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाहेत्यादिश्रुतेश्चेत्यर्थः । ओमितीत्ययं भागो व्याख्यातः । संप्रत्येतदक्षरमित्यस्यार्थमाह-अत इति । श्रेष्ठत्वमुपास्यत्वार्थमनुकृष्यते । व्याप्तेश्च समज. समिति न्यायेन विशेषणस्यार्थवत्त्वमभिप्रेत्य रूढिर्योगमपहरतीति न्यायेनाक्षरशब्दस्य प्रकरणमनुसृत्य प्रसिद्धमर्थमाह-वर्णात्मकमिति । ग्रामो दग्धः पटो दग्ध इतिवदेकदेशे समुदायविषयं पदं प्रवृत्तमित्याह-उद्गीथेति । उपास्ति विभजते-कर्मेति । उद्गीथावयव. वादोंकारे तच्छब्दप्रवृत्तिरित्युक्तत्वादनन्तरवाक्यमकिंचित्करमित्याशङ्कय श्रुत्युक्तो योऽस्मदुक्तो हेतुस्तेन रफुटी क्रियते ततश्चोत्कृष्यास्माभिर्दर्शित इत्यभिप्रेत्याऽ:ह-स्वयमेवेति । ओमि. त्येतदक्षरमित्यत्रोपासनोत्पत्तिविधिरक्तः । संप्रति गुणं विवक्षुर्वाक्यान्तरमादाय व्याचष्टे- तस्येति । एवमुपासनमिति । रसतमत्वमाप्तिः समृद्धिरित्येवंगुणकमुपासनं यस्याक्षरस्य तत्तथेत्यर्थः । एवंविभूतीति । परमः पराय॑स्तेनेयं त्रयी विद्या वर्तत इत्याद्या विभतिः' स्तुतिर्यस्य तत्तथेति यावत् । एवंफलमिति । आपयिता ह वै कामानामित्यादि फलं यस्योपास्यसाक्षात्कारस्य तत्तथोक्तमित्यर्थः । गोदोहनवदाश्रित्य विधानादधिकृताधिकारभि- दमुपासनं तथाऽपि पृथगेव । पृथग्ह्यप्रतिबन्धः फलमिति न्यायेन फलवत्फलं याजमान- मुद्गातुर्यजमानेन कर्नार्थ क्रीतत्वात्तत्कर्तकस्योपासनस्यापि यजमानस्य स्वामिनः फलमिति वचनमादिशब्दार्थः । वाक्यस्य साकाङ्क्षत्वेनाऽऽनर्थक्यं वारयति-प्रवर्तत इति ॥ १॥ एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसः । अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरु- षस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः सान्न उनीथो रसः ॥ २ ॥ १ क. म. °न श्रेष्ठ मतदालम्बनं प° । २ ख. छ. ञ. °न्तरं वा", १० आनन्दागरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमाध्याये- समर्थयते-परमात्मवदिति । यथा परमात्मा स्वरूपत्वेनानुसंधीयते तथाऽस्यापि तदारम- नाऽनुसंधेयत्वाविष्णुबुद्धयालम्बनाप्रतिमावदयमपि परमात्मबुद्धयालम्बनयोग्यो भवतीत्यर्थः । ॐकारात्पराची नो रसों नास्तीति तदीयरसतमत्वस्फुटीकर गार्थ परिगणनातः सिद्धमष्ट. मत्वमनुवदति-अष्टम इति । ननु भूतान्यारभ्य नवमत्वे प्रतीयमाने कथमोंकारस्या- ष्टम, प्रतिज्ञायते तत्राऽऽह-पृथिव्यादीति । स एष इत्युक्तं व्यक्ती कर्तुं यदुद्दीध इत्येतद्व्याचष्टे-ये इति । पूर्ववदुद्गीथशब्दोऽवयवपरो नेतव्यः ॥ ३ ॥ कतमा कतमर्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम । उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥४॥ वाच ऋग्रस इत्युक्तम । कतमा सर्कतमत्तत्साम कतमो वा स उन्नीथः । कतमा कतमति वीप्साऽऽदरार्था । ननु " चा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्"। न ह्यत्र ऋग्जातिवहुत्वं कथं डतमैच्योगः । नैष दोषः । जातो परिमश्नो जातिपरिप्रश्न इत्येतस्मिान्विग्रहे जातावृग्व्यक्तीना बहुत्वोपंपत्तेः । न तु जातेः परिप्रश्ना इति विगृह्यते । ननु जातेः परिप्रश्न इत्यस्मिन्विग्रहे कतमः कट इत्या. शुदाहरणमुपपन्नं जातौ परिप्रश्न इत्यत्र तु न युज्यते । तत्रापि कठादिजाता. वेव व्यक्तिबहुत्वाभिप्रायेण परिप्रश्न इत्यदोषः । यदि जातेः परिप्रश्नः स्यात्क- तमा कतर्गित्यादाबुपसंख्यानं कर्तव्यं स्याद्विमृष्टं भवति विमर्शः कृतो भवति ॥3॥ - अथ गुणान्तरविधानाथं प्रश्नमवतारयन्वृत्तम वदति--वाच इति । ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रस इति चोक्तमिति द्रष्टव्यम् । इदानीमृगादिजाति जिज्ञासमानः पृच्छति- कतमेति । वीप्सात्रयं प्रश्ने तत्तज्जातिज्ञाने श्रद्धातिरेकं दर्शयितुमित्याह-कतमा कतमेति । प्रश्नत्रयमाक्षिपति--नन्विति । अनेकजाल्यवच्छिन्नानां मध्ये यदैकस्या जातेर्निर्धारणार्थ: परिप्रश्नो भवति तदा तस्मिन्विषये विकल्पेन डतमच्प्रत्ययः स्याद्यथा' बहूनां कठादीनां मध्ये कठजातिनिर्णयार्थ कतमे कठा इति प्रश्नो दृश्यते तथाऽन्यत्रापति सूत्रार्थः । बहूनामेकस्या निर्धारणे डतमविधानेऽपि प्रकृते प्रश्नत्रये काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह- न हीति । अत्रेत्यध्यापकाध्येतव्यव- हारभूमिरुक्ता । जातिग्रहणं सामजातेन्द्रीथजातेश्वोपलक्षणम् । तद्वहुत्वाभावेऽपि ५ अ. "मत्वं स्फु । २ ५. छ. यदुन्नी । ३ क. ग. मच्यत्ययः । । च. च्यत्ययपयोगः । नै° 1.४ ख. व. छ. 'त्येवं विन' । ५ . ङ. च. पत्तिर्न तु । ६ ख. घ. इत्येतस्मि । ७ ख. घ ङ मम् । तया । ८ च. "ति ॥ ४॥ शिमशें। ख. ग. .छ. अ. नद्रवति । १० क. ग. ननु वेति । ११ ग, यार्थः क ! १२ ख. छ. अ. ऋात्व- जाति प्रथमः खण्डः १ ] छान्दोग्योपनिषत् । ११ कि नश्छिद्यते तत्राऽऽह--कथामिति । ऋगादिजातयो यदि भूयस्यः स्युस्तदा तासा मध्ये कतमर्जातिः कतमा सामजातिर्वा कतमा वोद्गीथजातिरत्र विवक्षितेति प्रश्नो युज्यते । न चास्ति तत्र जातिबद्त्वं प्रमाणाभावादतोऽनुपपन्नं प्रश्नत्रयमित्यर्थः । प्रश्नानुपपत्तिं दूषयति--नैष दोष इति । बा तत्तन्नात्यवच्छिन्नानां संनिधाने जातो सत्यां व्यक्ति बहुत्वसंभवात्तदन्यतमनिर्धारणार्थपरिप्रश्ने विकल्पेन उतमजिति सूत्राङ्गिी. कारागादिजातो तस्यक्ति बाहुल्यात्कतमा तद्वयक्तिर्वाच ऋग्रस इत्यादौ विवक्षितेति प्रश्न- पर्यवसानादुपपन्नं प्रश्नत्रयमित्यर्थः । यत्तु विग्रहान्तरं गृहीत्वा प्रश्नानुपपत्तिरियुक्तं तत्राऽऽह--न त्विति । तत्र चानुपपत्तिं यदि जातेरित्यत्र व्यक्ती करिष्यति । अस्मदिष्ट. विग्रहापरिग्रहे वृत्तिकारीयमुदाहरणं विरुध्यते । कठशब्दस्य व्यक्तिविशेषत्वाभावादिति शङ्कते-नन्विति । उदाहरणेऽपि सत्यां कठजातो तदरक्तिबाहुल्यात्तदन्यतमनिर्धारणा- भिप्रायेण परिप्रश्ने डतमजित्यङ्गीकारान्न परोक्तोदाहरणविरोधोऽस्मत्पक्षेऽस्तीति परिहरति- तत्रापीति । ननु द्विधाऽपि विग्रहोपपत्तो किमिति त्वदिष्टो विग्रहो नियम्यते तत्राऽऽह-- यदीति । त्वदिष्टविग्रहपरिग्रहश्चेगादिजातेरेकत्वात्प्रत्येकं बहुत्वायोगाद्वा बहुनामित्यादि. सुत्रेण कतमकतमत्सामेत्युदाहरणं न सिध्येत् । तथा च तसिद्धयर्थं पृथग्विधानं प्रसज्येत । न हि वैदिकमुदाहरणं प्रमत्तगीतमिव हातुं शक्य तस्माद्गादिव्याक्तिरेवान प्रष्टुं युक्तेत्यर्थः ॥ ४ ॥ म वागेवर्माणः सामोमित्येतदक्षरमुद्रीथः । तदा एत. मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्च सामै च ॥ ५॥ विमर्श हि कृते सति प्रतिवचनोक्तिरुपपन्ना वागेवर्माणः सामेति । वागृ. चोरेकत्वेऽपि नाष्टमत्वव्याघातः पूर्वस्माद्वाक्यान्तरत्वादाप्तिगणसिद्धेय ओमित्ये- तदक्षरमुद्गीय इति । वाक्माणावृक्सामयोनी इति वागेवर्माणः सामेत्युच्यते । यथाक्रममुक्सामयोन्योक्मिाणयोहणे हि सर्वासामृचा सर्वेषां च सान्नामव- रोधः कृतः स्यात् । सर्वर्सामावरोधे चमिसाध्यानां च सर्वकर्मणामवरोधः कृतः स्यात् । तदवरोधे च सर्वे कामा अवरुद्धाः स्युः । ओमित्येतदक्षरमुद्गीथ इति भक्त्याशङ्का निवयते । तद्वा एतदिति मिथुनं निर्दिश्यते । किं - तन्मिथुनमित्याह यद्वाक्च प्राणश्च सर्वत्राक्सामकारणभूतो मिथुनम् । ऋक्व साम चेति ऋक्सामकारणावसामशब्दोक्तावित्यथैः । न तु स्वतन्त्रमच साम १ ख. छ. अ. "तिः सा । २ क. "यमवविधा । 5 स. म चेति ॥ ५॥ ४ ख. प. उ. च सार । वा । ५ ख. 'दये । वा । ६ स. प. ह. 'नांक ७. भुला !" ८ ख. तु स्वात-रणवयं ॥ ९ . ड. च, तन्ने नाच । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमाध्याये- च मिथुनम् । अन्यथा हि वाक्च प्राणश्चेत्येकं मिथुनमुक्साम चापरं मिथुनमिति दे मिथने स्याताम् । तथा च तदेतन्मिथुनमित्येकवचननिर्देशोऽनुपपन्नः स्यात् । तस्माक्सामयोन्योक्प्रिाणयोरेव मिथुनत्वम् ॥ ५॥ किमिति यथोक्तरीत्या विमृश्यते । विवक्षितमृमादिस्वरूपमेवाऽऽदाबुपन्यस्यतां लायवा- दित्याशङ्कयाऽऽह-विमर्श हीति । शिष्यभूतया श्रुत्या चोदिते सैवाऽऽचार्यभूत: परिहरति-वागेवेति । नन्वाद्ये प्रतिवचने वागृचोरेकत्वावगमादोंकारस्य रसतम- वाक्योपदिष्टमष्टमत्वं व्याहन्येतेत्याशङ्कयाऽऽह-वागचोरिति । कथं घुना रसतम- वाक्यादिदं प्रश्नप्रतिवचनरुपवाक्यं भिद्यतेऽर्थाधिक्याभावात्तत्राऽऽह-आप्तीति । पूर्व हि वाक्यमोंकारस्य रसतमत्वं विदधाति । इदं तु तस्यैवाऽऽप्तिगुणं विधत्ते । तथा च तादृग्गुणविध्यर्थत्वेनास्य वाक्यान्तरत्वादेतद्वाक्यवशादष्टमत्वाभावेऽपि पूर्ववाक्यादोंकार. स्याष्टमत्वमविरुद्धमित्यर्थः । तथाऽपि कथमृगादिजातीये पृष्टे वागेवर्गित्यादिप्रति- वचनमचितं तद्वयक्तिविशेषवचनमेव प्रश्नानुसारीत्याशयाऽऽह--वाक्प्राणाविति । वागचो योनिस्तनिर्तिकत्वात् । प्राणश्च सानो हेतुर्बलेन हि गीतिरुत्पाद्यते । ताँ च वागवेत्यादिना कार्यकारणयोरभेदोपदेशादृङमात्र साममात्रं वा तत्तत्कारणात्मकं प्रतीयते तेन पूर्वत्रापि व्यक्तिराविवक्षिता । प्रश्नप्रतिवचनयोरेकार्थत्वात् । न चैवमगादिजातेरेकरवाडुतम- प्रत्ययानुपपत्तिस्तत्तज्जात्यवच्छिन्नानामृक्सामोद्गीथानां संनिधागादिजातरेकस्या निर्धार- णार्थं परिप्रश्ने तत्प्रयोगसंभवागादिषु प्रत्येकं भेदविवक्षया षष्टीसमासे दूषणमुक्तम् । तत्र प्रत्येकमेकत्वमुपेत्योक्तरीत्या षष्ठीसमासे तु न किंचिहुष्यतीति भावः । ऋगात्मिकाया वाचः सामात्मकस्य प्राणस्य ग्रहणे फलितं दर्शयन्नुक्तमेव व्यक्ती करोति-यथाक्रम- मिति । ऋक्साममात्रावरोधेऽपि सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । तथाऽपि किं स्यादिति चेत्तदाह-सर्वे कामा इति । उक्तप्रक्रियया सर्वकामावाप्तिहेतुरोकारो विव. क्षिताप्तिगुणकः सिध्यतीत्यर्थः । तृतीये प्रतिवचने तात्पर्यमाह-ओमित्येतदिति [अत्रापि पूर्ववजातिगृहीतौ तद्वयक्तित्वेन भक्तिरेवोक्तेति शङ्कां निरसितुमोमित्येतदक्षरमिति विशेषणम् । तथा चौद्गीथस्तदवयवो विशेषणात्प्रकरणाचेत्यर्थः । पारम्पर्यण वाक्प्राणयोः सर्वकामसंबन्धा- दुद्गीथस्यापि तथाभूतवामादिसंबन्धादस्ति सर्वकामसंबन्ध इत्युक्तम् । इदानीर्मोकारस्य वाक्प्रा- णद्वारा सर्वकामसंबन्धे हेत्वन्तरमाह-तद्वा इति । तदेतत्पदयोरक्षरविषयावं व्यावर्त्य वक्ष्य- माणविषयत्वं दर्शयति-मिथुन मिति । वैशब्दो मिथुनप्रसिद्धयर्थः । वाक्च प्राण- मेति यदुभयमुपलभ्यते तैदेतन्मिथुनमिति योजनामङ्गीकृत्य वाक्यार्थमाह-ऋक्सा. १स.क. ड. णश्वकं । २ ख. छ, ञ, दिरू । ३ क. रूपं वा । ४ ख. छ. . "भा वा १ ख. छ. . बाकाण' । ६ दु. ग. छ, ज. तमि प्रथमः खण्डः १] - छान्दोग्योपनिषत् । १३ मेति । वाक्प्राणयोक्सामकारणत्वमुत्तरवाक्येन (ण) स्पष्टयति--ऋक्चेति । यथा वाक्प्राणौ मिथुनमेवमुक्सामे च स्वातन्त्र्येण मिथुनं निर्देशसामान्यादित्याशङ्कयाऽऽह- न त्विति । विपक्षे दोषमाह-अन्यथेति । इष्टमेव मिथुनद्वयमिति चेन्नेत्याह-तथा चेति । ननु मिथुनयोरनुगतं मिथुनत्वमादायैकवचनमुपपत्स्यते चेनेत्याह-तस्मादिति । उपक्रमभङ्गान्न स्वतन्त्रमिथुनद्वयमस्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥ तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सश्मृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै ताबन्योन्यस्य कामम् ॥६॥ तदेतदेवलक्षणं मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते । एवं सर्वकामावाप्तिगु- णविशिष्टं मिथुनमोकारे संसृष्टं विद्यत इत्योंकारस्य सर्वकामावाप्तिगुणवत्त्वं प्रसिद्धम् । वाङ्मयत्वमोंकारस्य प्राणनिष्पाद्यत्वं च मिथुनेन संसृष्टत्वं मिथुनस्य कामापयितृत्वं प्रसिद्धमिति दृष्टान्त उच्यते । यथा लोके मिथुनौ मिथुनावयवा स्त्रीपुंसौ यदा समागच्छतो ग्राम्यधर्मतया संयुज्येयातां तदाऽऽपयतः प्रापयतोऽ- न्योन्यस्येतरेतरस्य तौ कामम् । तथा च स्वात्मानुप्रविष्टेन मिथुनेन सर्वकामा- प्तिगुणवत्त्वमोंकारस्य सिद्धमित्यभिप्रायः ॥ ६॥ भवतु वाक्माणाख्यमृक्सामात्मकवाक्प्राणरूपम् । ओंकारमिथुनयोः संसर्गे किं फलती. त्याह-एवमिति । कया पुनर्विधया मिथुनेन संसृष्टत्वमक्षरस्य सेत्स्यतीत्यत्राऽऽह- वाङ्मयत्वमिति । यत्तु सर्वकामाप्तिगुणविशिष्टं मिथुनमित्युक्तं तदुपपादयति-मिथुनस्येति । प्रसिद्धमिति । तागर्थो यथोक्ताक्षरस्य सर्वकामापयितृत्वे दृष्टान्तः सन्नुच्यतेऽनन्तरवा- क्येने(णे)त्यर्थः । दृष्टान्तमेव विवृणोति-यथेत्यादिना । मिथुनद्वयं नास्तीत्युक्तत्वात्कथं मिथुनाविति द्विवचनं तत्राऽऽह-मिथुनावयवाविति । ग्राम्यधर्मतया तथाविधव्यापारत- येति यावत् । वैशब्दोऽत्रधारणे । विवक्षितं दार्टान्तिकमाचष्टे-तथेति ॥ ६ ॥ तदुपासकोऽप्युद्गाता तद्धर्मा भवतीत्याह- आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वा- नक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ७ ॥ क. ग. घ. ङ. 'माप्ति २ ख. इ. माप्ति । ३ ख. थ. ङ. सि । ४ घ. ङ. ष्टत्वमेव मि° । ५ ख. घ. ङ. °था स्था' । ६ क. ग. स्यति तबाऽऽ' । ७ ख. ग. ङ, तीति । आ । आनन्दगिरिकृतीकासंवरितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- आपयिता ह वै कामानां यजमानस्य भवति य एतदक्षरमेवमाप्तिगुणवदुवी- थमुपास्ते तस्यैतद्यथोक्तं फलमित्यर्थः । " तं यथा यथोपासते तदेव भवति " इति श्रुतेः ॥ ७॥ एवमोंकारमाप्तिगुणविशिष्टं शिष्ट्वा तदुपासनाफलं कथयति-तदुपासकोऽपीति । सद्धर्मेत्युपासकस्याऽऽतिगुणवैशिष्टयोक्तिः । आप्तेति वक्तव्ये कथमापथितेत्युक्तं तत्राऽऽह- यजमानस्येति । निपातौ ववधारणार्थों । उद्गीथं तदवयवभूतमिति यावत् । आप्तिगुणव- दोकारोपासनात्कथमुपासिता तद्गुणो भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-तमिति ।। ७ ॥ तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहै षो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वैकामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ८ ॥ समृद्धिगुणवाओंकारः । कथम् -तद्वा एतत्यकृतमनुज्ञाक्षरमनुज्ञा च साऽक्षरं । च तत् । अनुज्ञाऽनुमतिरोंकार इत्यर्थः । कथमनुज्ञेत्याह श्रुतिरेव । यदि किंच यत्किच लोके ज्ञानं धर्म वाऽनुजानाति विद्वान्धनी वा तत्रानुमतिं कुर्वन्नोमि- स्येव तदाह । तथा च वेदे “ त्रयस्त्रिंशदित्योमिति होवाच " इत्यादि । तथा च लोकेऽपि तवेदं धनं गृह्णामीत्युक्त ओमित्याह । अत एपा उ एवैपैव समृ. द्धिर्यदनुज्ञा याऽनुज्ञा सा समृद्धिस्तन्मूलत्वादनुज्ञायाः । समृद्धो होमित्यनुज्ञां ददाति तस्मात्समृद्धिगुणवानोंकार इत्यर्थः । समृद्धिगुणोपासकत्वात्तद्धर्मा सन्समर्धयि- ता ह वै कामानां यजमानस्य भवति य एतदेवं विद्वानक्षर मुद्गीथमुपास्त इत्यादि पूर्ववत् ॥ ८॥ - उत्तरग्रन्थस्य गुणान्तरविधाने तात्पर्य दर्शयति-समृद्धीति । तस्य समृद्धिगुणवत्त्वम. प्रामाणिकमित्याशङ्कय परिहरति-स्वयमित्यादिना । तदेतत्पदयोरोंकाराख्यमक्षरं विषय- खेन निर्दिशति-प्रकृतमिति । तस्य स्मृत्यर्थो वैशब्दः । अनुज्ञाक्षरमित्येतद्विगृह्य विवक्षितेनार्थेन घटयति-अनज्ञा चेति । तस्यानुज्ञात्वे प्रश्नपूर्वकं प्रसिद्धिमुपन्यस्यति-- कथमिति । तत्रेति ज्ञानधनयोरुक्तिस्तदित्यनुमन्तव्यं साधारण्येनोच्यते । ओंकारस्यानुज्ञा. क्षरखे लोकप्रसिद्धिवद्वेदप्रसिद्धिं समुच्चिनोति--तथा चेति । कत्येव देवा याज्ञ- वल्क्येति शाकल्येन पृष्टे त्रयस्त्रिंशदिति याज्ञवल्क्येन प्रत्युक्ते सत्योमिति ख. आ. देदे म प्रथमः खण्डः १ ] छान्दोग्योपनिषत् ! १५ साव ल्योऽनुज्ञां कृतवान् । पुनश्च कत्येवेति प्रश्ने परिति प्रतिवचने सत्योमिति होबाचेत्यादि वाक्यं वहदारण्यके यथोक्तार्थानुसार प्रसिद्धमित्यर्थः । यद्धि किंचेत्यादा- पक्तां लोक प्रसिद्धिमेव प्रकटयति--तथा च लोकेऽपीति । ओंकारस्य लोकवेदप्रसि- द्विभ्यामनुज्ञात्वेऽपि कथं समृद्धिगुणकत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-अत इति । उशब्दोऽप्यर्थः समृद्धिशब्दादुपरि संबन्यते । तस्याः समृद्धिमूलत्वं साधयति--समद्धो हीति । अनु. झायाः समृद्धि प्रति कारणत्वेन समृद्धित्वे सत्योंकारस्यापि तदात्मकस्य समृद्धिगुणवत्वं सिद्धमित्युपसंहरति--तस्मादिति । समर्धयितेत्यादिफलवाक्यं प्रत्याह-समृद्धीति । अस्मिन्वाक्ये समर्धयितेत्यादिपदजातमापयितेत्यादिपूर्ववद्वय ख्येयमित्याह–इन्यादि पूर्व- वदिति ॥ ८॥ तेनेयं त्रयी विद्या वर्तत ओमित्याश्रावयत्योमिति शसत्योमित्यद्गायत्येतस्यैवाक्ष स्थापचिनै महिमा रसेन ॥ ९ ॥ अथे जनीमक्षरं स्तोत्युपास्यत्वात्परोचनार्थम् । कथं, तेनाक्षरेणं प्रकुनेनेयमृ. ग्वेदादिलक्षणा त्रयी विद्या त्रयीविद्याविहितं कर र्थः । न हि त्रयी विद्ये वाऽऽश्रावणादिभिवर्तते कर्म तु तथा प्रवर्तत इति प्रसिद्धम् । कथमोमित्याश्रा. वयत्योमिति शंसत्योमित्युगायतीति लिङ्गाच्च सोमयाग इति गम्यते। तच्च कभैतस्यैवाक्षरस्यापचित्य पूजार्थम् । परमात्मप्रतीकं हि तत् । तदपचितिः पर- मात्मन एव सा । " स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः" इति स्मृतेः। महिना रसेन किंचैतस्वाक्षरस्य महिम्ना महत्त्वेन ऋत्विग्य जमानादि प्राणैरित्यर्थः । तथेतस्थैवाक्षरस्य रसेन ब्रीहियवादिरसनित्तेन हविषेत्यर्थः । यागहोमाद्यक्षरेण क्रियते। तच्चाऽऽदित्यमुपतिष्ठते। ततो वृष्टयादिक्रमेण प्राणोऽन्नं च जायते । प्राणैरन्नेन च यज्ञस्तायते। अत उच्यतेऽक्षरस्य महिना रसेनेति ॥ ९॥ PO S T __ोकारस्य गुणत्रयवतः सफलमुपासनेमुक्तम् | तथा वक्तव्याभावात्तेनेयमित्यादिवा. क्यमनर्थकमित्याशङ्कयाऽऽह--अथेति । स्तुतेरार्थयमाशङ्कयाऽऽह-उपास्यत्वा- दिति । परोचनं प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति--कथमित्यादिना। त्री विद्या वर्तत इति संबन्धः । त्रयी विधेयस्योपचरितार्थत्वं कथयति--त्रयी विद्यति। किमिति श्रुतं त्यक्त्वा व्याख्यायते तत्राऽऽह-न हीति । तस्याः स्वरूपलाभस्यांनादित्येन हेत्वनपेक्ष- वादित्यर्थः । कर्मापि कथमाश्रावणादिभिररात्मानं लभते तत्राऽऽह--कर्म विति । १अ क्यं तनाऽऽह । २ क. ग. प. उ. वापि.ह। ३. दिनि । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- प्रसिद्धिभेव प्रपञ्चयति--कथमित्यादिना। आध्वर्यवहौत्रौद्गात्रसमाहारस्य दर्शपूर्ण- मासादिष्वसंभवादग्निष्टोमादिषु च संभवात्तत्रितयसमाहाराल्लिङ्गादोंकारेण प्रवर्तमानं त्रयीवि. हितं कर्म सोमयाग इति प्रतिभातीत्याह-लिङ्गाचेति । स्रवत्यनोंकृतं कर्मेति न्यायादोंकारेण वैदिकस्य कर्मणः स्थितिरिति स्तुतिं विधाय स्तुत्यन्तरमाह--तचेति । कथं पुनरक्षरं कर्मणा पूज्यते तत्राऽऽह-परमात्मति। तस्य तत्प्रतीकवे किं स्यादिति चेत्तदाह-तदपचितिरिति । ननु कर्मणा परमात्मा चेदाराध्यते तर्हि तत्प्रतीकत्वादक्ष- रस्यापि तेनाऽऽराधनं स्यात् । न चेश्वरस्तेनाऽऽराध्यत इति प्रमाणमस्ति तत्राऽऽह- स्वकर्मणति । वर्णाश्रमविहितेन कर्मणेश्वरं प्रसाद्य तत्प्रसादवशात्तत्फलं कर्ता प्रामोतीति भगवतोक्तवादीश्वरपूजार्थ कर्मेति गम्यते। तथा च तत्प्रतीकत्वादोंकारस्य तत्पूजार्थ कर्मेति युक्तमित्यर्थः । वैदिकं कर्माक्षरपूजार्थमित्यक्षरं स्तुत्वा विधान्तरेण स्तौति-किंचेति । यजमानादीत्यादिपदेन पत्नी गृह्यते । प्राणैस्त्रयीविहितं कर्म वर्तत इति संबन्धः । स्तुत्यन्तरमाह-तथेति । यथाऽक्षरविकारैर्यजमानादिप्राणैदिकं कर्म प्रवर्तते तथेति यावत् । हविषेत्यत्रापि पूर्ववदन्वयः । कथमत्विगादिप्राणानां हविषश्चाक्षरविकारत्वमत आह-- यागेति । आदिशब्दोऽनुक्तवैदिककर्मसंग्रहार्थः । “ तस्मादोमित्युदाहृत्य " इत्यादि- स्मृतेरित्यर्थः । अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिवृष्टेरन्नं ततः प्रजाः" इति स्मृतिमाश्रित्याऽऽह--तच्चेति । वृष्टयादीत्यादिशब्देनान्नस्य प्रजानां चोत्पत्युप- करणं सर्वमुच्यते । तथाऽपि कथमेतस्यैवाक्षरस्य महिम्नेत्यादि तत्राऽऽह-माणैरिति ॥९॥ तेनोभो कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेवं विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेत- स्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ १. सिद्धल । २. रणे । ३ल.ग. ञ, में भैरमः खण्डः १] छान्दोग्योपनिषत् । तत्राक्षरविज्ञानवतः कर्म कर्तव्यमिाले स्थितमाक्षिपति–तवाक्षरेणोभी यश्चैतदक्षरमेचं व्याख्यात्वं चेद यश्च कर्ममानविदक्षरयाथात्म्यं स चेद तावुभौ कुरुतः कर्म । योश्च कर्मसामर्थ्यादेव फलं स्यातिक सत्राक्षरयाथात्म्यविज्ञाने- नेति । दृष्टं हि लोके हरीतकी भक्षयतोस्तद्रसाभिज्ञेतरयोविरेचनम् ॥ नैरम् । यस्मानाना तु विश चाविश च । भिन्चे हि विशावेद्ये । तुशब्दः पशव्या- वृत्त्यर्थः । नोकारस्थ कर्माङ्गत्वमात्रविज्ञानमेव रसतमाप्तिसमृद्धिगुणवद्विज्ञानं किं तर्हि ततोऽभ्यधिकम् । तस्माचदगांधिक्यात्फलाधिक्य युक्तमित्यभिधायः । दृष्टं हि लोके वपिशवरयोः एरागादिमणिविक्रय वणिजो विज्ञानाधिक्या त्फलाधिक्यम् । तस्मायदेव विद्या विज्ञानेन युक्तः सन्करोति कर्म बद्धया। श्रद्दधानश्च सञ्चपनि मदा योगेन युक्तश्चेत्यर्थः । तदेव कर्म वीर्यवत्तरमविद्वत्कर्म- गोऽधिकफलं भवतीति । विश्वकर्मप्पो वीर्यवत्तर त्व वचनादविदुषोऽपि कर्म वीर्यवदेव भवतीत्यभिप्रायः । न चाबिछुपः कर्मण्यनधिकारः । औषस्त्ये काण्डेऽविदुपामप्यात्विज्यदर्शनात् । रसतमाप्तिसमृद्धिगुणचदक्षरमित्येकमुपास- नम् । मध्ये प्रयत्नान्तरादर्शनात् । बनेकैर्हि विशेषणैरनेकधीपास्यत्वात्खत्वे- तस्यैव प्रकृतस्योद्गीथाख्यस्याक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १॥ अक्षरस्य स्तुत्या महीकृतत्वादपासने सिद्धे किमुत्तरेणं ग्रन्थेनेत्याशङ्कयाऽऽह- तत्रेति । पूर्वस्मिन्संदर्भ स्तुतिववादक्षरविज्ञाने कर्तव्ये तनिष्पायं कमें तद्विज्ञानवतोऽ. नुष्ठेयमिति स्थितं तदाक्षेसुमुत्तरं वाक्यमित्यर्थः । आक्षेपाक्षराणि व्याचष्टे--तेनेत्या- दिना । ननु कर्मकतत्वे विद्धदविदुषोविद्वानेच तत्फलमश्नुते नाविद्वानिति कथमित्याश. याऽऽह--तयोश्चति । इतिशब्दस्वाक्षिपतीत्यनेन संबध्यते । कथं विद्वदविदुषोर. विशिष्टं फलमित्याशङ्कय दृष्टान्तमाह--दृष्टं हीति । विमतं न स्वतन्त्रफलमङ्गज्ञानत्वा- दाज्याचेक्षणवदिति प्राप्ते प्रत्याह--नैवमिति । हेतुत्वेनावतारितं च क्यं व्याचष्टे-- भिन्न हीति ।। चिझोपासना कर्माविद्या तयोभिन्न वं पृथक्फलवत्त्वयं तन्न विद्यार्थ्य- मित्यर्थः । विद्यायाः स्वतन्त्रफलैंवत्वं नास्तीति पक्षस्य व्यावृत्तिप्रकारनेव अपञ्चपति-- नेत्यादिना अङ्गज्ञानागुणचदक्षरज्ञानस्याऽऽधिक्ये फलितमाह--तस्मादिति । तदङ्गं कर्माङ्गमुद्गीथमा त्रज्ञानं तस्मादाधिक्याद्विशिष्टाक्षरज्ञानस्येति यावत् । यत्तु पुन- १ ख. भी सुरुतो य । २ ङ. "श्व स्वक" । ३ ख. ञ, थैः । स्व । ४ ख. छ, २. लवं ना। आनन्दगिरिकृत्टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-१ प्रथमाध्याये- रक्तं तयोश्च कर्मसामदेिव फलं स्यादिति ताऽऽह--दृष्टं हीति । यत्त्वङ्गज्ञानत्वादिति तत्किमङ्गत्वे सति ज्ञानत्वं किं वाऽऽश्रिय विहितत्वमथवैतदेव ज्ञानत्वविशेषितम् । माऽऽद्यः । तन्निर्धारणनियमन्यायेनास्देिः । न द्वितीयो गोदोहने व्यभिच र.त् । न ततीयो दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वादाज्यावेक्षणस्याऽऽश्रित्य विध्युदाहरणबहि तत्वादङ्गसं. बन्धज्ञानत्वमात्रेण दृष्टान्तत्वे सत्यङ्गत्वोपाधेः संभवादित्यभिप्रेत्य ज्ञानाधिक्ये फलाधिक्य- मित्यत्रानन्तरवाक्यं योजयति--तस्मादिति । विज्ञानमुद्गीथाद्यङ्गमात्रविषयमुपासनाति. रिक्तं तेनेति यावत् । योगो देवतादिविषयमुपासनम् । इतिशब्दस्तदर्थसमाप्यर्थः । तत्रै पार्थसिद्धमर्थ कथयति-विद्वदिति । नन्वर्थी समर्थो विद्वानपर्युदस्तश्च कर्मण्यधिकारीत्य. जीकारादविदुषस्तलक्षणानाक्रान्तस्यानधिकारात्क र कर्म वीविदिति प्रतिज्ञायते तत्राऽऽह- न चेति । औषस्य उपस्तिसंबन्धे मटचीहतेष्वित्यादिके तस्मिन्ग्रन्थजाते विद्याहीनाना- मपि कर्मानुष्ठानं दृश्यते प्रस्तोतर्या देवतेत्यादौ तां चेदविद्वानित्यादिलिङ्गात् । तस्माद. विदुषोऽपि कर्मयधिकारः । अधिकारिलक्षणे तु ज्ञानाभावेऽपि द्रव्यादिज्ञानमात्रेण विशे- पणसिद्धिरित्यर्थः । गणवदक्षरज्ञानं स्वतन्त्रमित्युक्तम् । तत्तु रसतमगुणवदक्षरविषयमेक- मुपासनम् । तत्र च विध्युद्देशे फलस्याश्रुतत्वेऽपि विश्वजिन्न्यायेन वा तत्कल्प्यते । आप्ति- गुणवतः समद्धिगुणवतश्चाक्षरस्य द्वे विज्ञाने प्रत्येकं फलश्रुतेः । तथा चात्र त्रीण्युपासनानि गृथक्फलानि विवक्षितानीत्यत आह-रसतमेति । न तावदिहोपासीतेतिविधिव्यतिरेकेण मधे विध्यन्तरमपलभ्यते । न चाऽऽपयिता ह वै कामानामित्यादिवाक्ये फलश्रुत्या विधि- रुन्नेयः । रसतमगुणवदक्षरविज्ञानविधौ फल काक्षिण्यर्थवादस्थफलांशान्वयेनानेकगुणवदेक. विज्ञानविधिसंभवे विविभेदकल्पनायोगानो खल्वार्थवादिकफलबदनेकविशेषणकैकोपासनवि. षयविध्यभ्युपगमेन वाक्यैक्यसंभवे याक्यं भेत्तमुचितम् । एतेन विश्वजिन्न्यायो निरस्तः । रात्रिसत्रन्यायस्तु प्रकृताविरोधीति भावः । तस्योपव्याख्यानमित्युक्तस्योपसंहारबाक्यं खल्वे- तरयेत्यादि, तत्रैतच्छब्देन प्रकृताकर्षणे कारणमाह-~अनेकरिति । रसतमाप्तिसमद्धि- रूपाण्यनेकानि विशेषणानि विशिष्टत्वेनाक्षरस्यानेकप्रकारेणोपास्यत्वात् । प्रकारभेदेऽप्युन पास क्यस्य प्रागेवोक्तत्वाप्रकृतस्यैवाक्षरस्यैतदुपव्याख्यानं यत्खलु विहितमित्यर्थः ॥ १० ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (अथ प्रथम,ध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।) देवासुरा ह वै यत्र संयंतिर उभये प्राजापत्यास्तद्ध १ ख. छ. त्र. "तावि' । २ ख. छ. ज. यं कर्म । ३ ख. ग. छ. त्र. ट. °दित' । ४ क. ग. कारल° ५ ख. छ. अ. मामु । ६ क. गान ख°। ७ स्व. ञ, वे में। छान्दोग्योपनिषत् । श्री राम शेष भाश्रम द्वितीय. खण्ड:२] देवा उद्गीथमाजहरुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ १ ॥ देवासुरा देवाश्चासुराश्च । देवा दीव्यतेोतनार्थस्य शास्त्रोद्भासिता इन्द्रिय- वृत्तयः । असुरास्तविपरीताः स्वेष्वेवासुषु विष्वग्विषयासु प्राणनक्रियासु रमणात्स्वाभाविक्यस्तमआत्मिका इन्द्रियवृत्तय एव । ह वा इति पूर्ववृत्तोद्भा. सको निपातौ । यत्र यस्मिन्निमित्त इतरेतरविषयापहारलक्षणे संयेतिरे। संपूर्वस्य यततेः संग्रामार्थत्वमिति संग्राम कृतवन्त इत्यर्थः । शास्त्रीयप्रका- शवृत्त्यभिभवनाय प्रवृत्ताः स्वाभाविक्यस्समोरूपा इन्द्रियवृत्तयोऽसुराः । तथा तद्विपरीताः शास्त्रार्थविषयविवेकज्योतिरात्मानो देवाः स्वाभाविकतमोरूपासुरा- भिभवनाय प्रवृत्ता इत्यन्योन्याभिभवोद्भवरूपः संग्राम इव सर्वप्राणिषु प्रतिदेहं देवासुरसङ्ग्रामोऽनादिकालप्रवृत्त इत्यभिप्रायः । स इह श्रुत्याऽऽख्यायिकारू. पेण धर्माधर्मोत्पत्तिविवेकविज्ञानाय कथ्यते प्राणविशुद्धिविज्ञानविधिपरतया। अत उभयेऽपि देवासुराः प्रजापतेरपत्यानीति प्राजापत्याः। प्रजापतिः कर्मज्ञाना. धिकृतः पुरुषः । " पुरुष एवोक्थमयमेव महान्मजापतिः” इति श्रुत्यन्तरात् । तस्य हि शास्त्रीयाः स्वाभाविक्यश्च करणवृत्तयो विरुद्धो अपत्यानीच तदुद्भ- वत्वात् । तत्तत्रोत्कर्पापकर्षलक्षणनिमित्ते ह देवा उद्गीथमुद्गीथभक्त्युपलक्षितमा- द्वगात्रं कर्माऽऽजळुराहृतवन्तः । तस्यापि केवलस्याऽऽहरणासंभवाज्ज्योतिष्टोमाया: हृतवन्त इत्यभिप्रायः। तत्किमर्थमाजहरित्युच्यते । अनेन कर्मणैनानसुरानभिभ. विष्याम इत्येवमभिप्रायाः सन्तः ।। १ ।। गुणत्रयविशिष्टमुद्गीथावयवभूतमोंकाराल्यमक्षरं परमात्मप्रतीकं तबुद्धयोपास्यमित्युपदि. ष्टमिदानीं तस्यैवाक्षरस्याध्यात्माधिदैवभेदेनाऽऽदित्यप्राणदृष्टयोपासनं विवक्षन्कण्डिकान्त- रमयतारयति-देवासुरा इति । तत्राक्षराणि व्याचिख्यासुरप्रतिभाव्युदासार्थ विव. क्षितं समासं दर्शयति-देवाश्चेति । देवशब्दनिष्पत्तिप्रकारं सूचयति–देवा इति । दीव्यतितिनार्थ: "दिव क्रीडाविजिगी पाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वामकान्तिगतिषु " इति दर्शनात्तस्य चाजन्तस्य सति गुणे करि यथोक्तरूपसिद्धिरित्यर्थः । ते च द्योतका देवा रूढेरिन्द्रादयो भविष्यन्तीत्याशङ्कयाऽऽह-शास्त्रेति । इत्यध्यात्ममित्युपसंहार- विरोधात्प्रसिद्धरेत्र हेयत्वादुपासकशरीरस्थकरणावस्था देवाः सत्त्वात्मकाः शास्त्रानुसा. १ ख. ध. ऊ. त्यानि प्रा । ९क. ग. द्धाय । ३ ख. छ. न. 'व्यतेर्यो । आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्या- रिणो देवशब्दवाच्या इत्यर्थः । तथाऽव्यात्मममुरा विरोचनादयः स्युस्त्यिाशङ्कज पूर्वबद्ध पसंहारविरोधमभिप्रेत्याऽऽइ-असुरा इति । असुरा इन्द्रियवृत्तय एवेति संबन्धः ।। सात्त्विकेन्द्रियवृत्तियों बैंपरीत्यं तासामसुरत्वसिद्धयर्थं दर्शयति-तद्विपरीता इति । लासामसुरशब्दवाच्या निमित्तान्तरमाह-स्वेज्वेवेति । विष्वविषयासु विष्वञ्चोक नानागतयो विषया यासां तास्विति यावत् । प्राणनक्रियासु जीवनानुकलपाणचेष्ट्यस्वित्यर्थः। लदेव स्फोरयति स्वाभाविकय इतिः । शास्त्रापेक्षामन्तरेणैव स्वभावशात्प्रर्वतमानलं स्वाभाविकत्वम् । तथा च शास्त्रीयेन्द्रियवृत्तिभ्यो परीत्यममूषामतिविशदमित्यर्थः । वैषा- रोत्सान्तस्माह-तमअत्मिका इति । कथं मियो विषयापहार निमित्तीकृत्य देवाना- मसुराणा [ ] सङ्ग्रामोऽभूदित्यपेक्षायामासुरी वृत्ति प्रकटयति-शास्त्रीयेति । देवी वृत्ति प्रक्ष्यति-तथेति । देवानामुक्तासुरवैपरीत्यं स्फुटयति--शास्त्रेति । स्वाभा- विकः शास्त्रानपेक्षस्तमोरूपपाष्मासुर: परिच्छेदाभिमानस्तस्य तिरस्करणार्थमिति यावत् ।। रक्तमाध्यात्मिकसनामं निगमयति–इत्यन्योन्यति । उक्तरीत्या यथोक्तानां देवा नामसुराणां च पराभिभवः स्त्रोवश्चेत्येवंरूपः सयामः प्रतिदेहमनादिकालप्रवृत्तो यथा देवासुरसङ्ग्रामस्तथेति योजना । किमर्थ पुनरपुरुषार्थरूपो देवासुरसमामः श्रुया श्राव्यते तनाऽऽह-स इति । स हि सङ्ग्रामोऽस्मिन्प्रकरणे प्राणस्य विशुद्धिविषय विज्ञानं विधातु प्रवृत्तः। तथा श्रुत्या. कथारूपेणाऽऽस्यायते । इन्द्रियाणां विषयवैमुख्ये. धर्म: स्यात्तषां तदाभिमुम्टयेपापस्योत्पत्तिसितिविवेकविज्ञानसिद्धयर्थं चाऽऽख्यायिका प्रणीयते ।। लस्मादिन्द्रियाणां प्रयत्नलो विषयप्रावण्यं पारहव्यम् । तद्वैमुख्यं च तेषां. श्रेयोधिभियाना- दाधेयमिति भावः । यजमानप्राणानामेव देवासुरभावस्योक्त वमतःशब्दार्थः । प्रजापतिश- ब्दस्य रूढमर्थमपाकृत्य विवक्षितमर्थमाह-प्रजापतिरिति । उक्तरूपः पुरुषः प्रजाप- तिरित्यत्रा गमकमाह-पुरुष एवति । कथं पुनर्यथोक्तानां देवासुराणां तदफ्यवं तत्राऽऽह-तस्य हीति । यत्रत्युक्तं सङ्ग्रामनिमितं. परामृशति-तत्तत्रोति ।। देवानामुत्कर्षोऽपकर्षश्वासुराणामित्यस्मिन्निमित्तेः कथमुद्दीथभक्त्याहरणमित्याशङ्ख्याऽऽह.-. उद्गीथेति। लक्षितलक्षणान्यायं सूचयति-तस्यापीति । उथभक्तेरिवेसपेरः ।। लदाहस्णामयोजनं. प्रश्रपूर्वकं कथयति-तकिमर्थमित्यादिना ॥ १ ॥ यदा च तदुद्गीथ कर्माऽऽजिहीर्षवस्तदा- ते. ह नासिक्यं प्राणमुद्रीथमुपासांचक्रिरे तर हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति १. ख. अ. षयवि' द्वितीयः खण्ड:२] छान्दोग्योपनिषत् । सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥ २॥ ते ह देवा नासिक्यं नासिकायां भवं चेतनावन्तं घ्राणं प्राणमुद्गीथकर्तास्.. मुद्गातारमुद्राथभक्त्योपासांचक्रिरे [ उपासनं ] कृतवन्त इत्यर्थः । नासिक्यप्रा. णदृष्टयोद्गीथाख्यमक्षरमोंकारमुपासांचक्रिर इत्यर्थः । एवं हि प्रकृतार्थपरित्यागोऽ. प्रकृतार्थोपादानं च न कृतं स्यात् । खल्वेतस्यैवाक्षरस्येत्योंकारो युपास्यतया प्रकृतः । ननूद्गीथोपलक्षितं कर्माऽऽहृतवन्त इत्यवोच इदानीमेक कथं नासिक्य प्राणदृष्टयोंकारमुपासांचक्रिर इत्यात्थ । नैप दोषः । उद्गीथकर्मण्येव हि तत्कत प्राणदेवताहष्टयोद्वीथभक्त्यवयवोंकार उपास्यत्वेन विवक्षितो न स्वतन्त्रो- तस्तादर्थेन कर्माऽऽहृतवन्त इति युक्तमेवोक्तम् । तमेवं देवव्रतमुद्गातारं हासुराः स्वाभाविकतमआत्मानो ज्योतीरूपं नासिक्यं प्राणं देवं स्वोत्थेन पाप्मनाऽधर्मा सङ्गरूपेण विविधुर्विद्भवन्तः संसर्ग कृतवन्त इत्यर्थः । स हि नासिक्यः प्राम: कल्याणगन्धग्रहणाभिमानासङ्गाभिभूतविवेकविज्ञानो बभूव । स तेन दोषेण पाप्मसंसर्गी बभूव । तदिमुक्तमसुराः पाप्मना विविधुरिति । यस्मादासुरेण पा. मना विद्धस्तस्मात्तेन पाप्मना प्रेरितो घाणः प्राणो दुर्गन्धिग्राहकः प्राणिनाम् । अतस्तेनोभयं जिघ्रति लोकः सुरभि च दुर्गन्धि च । पाप्मना वेष यस्माद्विद्धः। उभय ग्रहणमविवक्षितम् । यस्योभयं हविरार्तिमाछतीति यद्वत् । यदेवेदमप्रति- रूपं जिघ्रतीति समानप्रकरणश्रुते।। संप्रत्युद्गीथाहरणप्रकारं प्रकटयति-यदा चेति । अचेतनस्य करणस्योद्गातृत्वासंभवा- द्विशिनष्टि-चेतनावन्तमिति ।मुख्यं प्राणं व्यावर्तयति-घ्राणमिति । त्वं न उद्गा- येतिवाजसनेयकश्रुतिमाश्रित्याऽऽह---उद्गीथकर्तारमिति । अथोद्गीथभक्तिरेव श्रूयते न तूद्गाता तत्कथं तदुपासनमित्याशङ्कयाऽऽह---उद्गीथभक्त्येतिः । तयोपलक्षितमुद्गातार- मुपासत इति यावत् । कथमुपासनमित्यपेक्षायामुद्गीथेन कर्तृत्वप्रार्थनयेत्याह-कृतवन्त इति । ते ह. नासिक्यमित्यक्षरोक्तमर्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-नासिक्येति । किमित्य- क्षरमोंकराख्यमिहोपास्यत्वेन व्याख्यायते तत्राऽऽह--एवं हीति । उक्तमेव स्फुटयति- खल्विति । तथा च प्राणस्योद्गातदृष्टयोपासने प्रकृतस्य परित्यागो भक्तेश्च घ्राणप्राणदृष्टयो- पास्वत्वाङ्गीकारेऽप्रकृतोपीदानमिति शेपः । पूर्वापरविरोधमाशङ्कते--नन्विति । उद्गी- ५. ग. ङ. च. तं प्रा । २ ख. घ, ङ, च, सिक्यमा । ३ ख. धुर्वेदितव । ४.ख. के. घाणमा । ५. छ. 'यशब्दन । ६ . तृप्रा । ७ क. ग. °श्च प्रा । ८ ख. . पासन: आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-१ प्रथमाध्याय- थोपलक्षितेमौद्गात्रेणोपलक्षितं ज्योतिष्ठामादि कर्माऽऽहृतमित्युक्तं तदाहरणं च तस्योपासन तविरुद्धं नासिक्यप्राणदृष्टयाऽक्षरोपासनव चनमित्यर्थः । स्वोक्तमिथो विरोधं परिहरति- नैष दोष इति । उनीथोपलक्षितकर्मोपलक्षिते ज्योतिष्टोमादौ कर्मणि सत्येवोद्गातृप्राण- दृश्योपास्यत्वेन'क्षरं विवक्षितम् । ओंकारश्चोद्गीथावयवो ध्येयत्वेनेष्टो न स्वतम्रो व्यापकः । तथा चाक्षरोपासनार्थत्वेन कर्माहरणं न ध्येयत्वेनेत्यविरोध इत्यर्थः । आश्रित्य विवानार्थ कर्माहरणमित्युक्त्वा तं हे यादि व्याचष्टे--तमेवमिति । स्वोत्थेन चाऽऽसुरेण नासिका- संबद्धेनेति यावत् । अधर्मादासङ्गस्तदुषेणेत्येतस्याऽऽसङ्गवेध साधयति--स हीति । कल्याणो गन्धः सुरभिरक्तस्तस्य ग्रहणं ममैवेत्यभिमानात्मा योऽयमासङ्गस्तेनाभिभूतमुपकारो गन्धान.णकृतस्तुल्यः सर्वस्य कार्यकारणसंघातस्येति विवेकविज्ञ.नं यस्य स तथेति विग्रहः। ननु कथं यथोक्तासङ्गस्पर्शितेत्याशङ्कयाऽऽह--स तेनेति । उक्तेऽर्थे वा पातयति- तदिदमिति । घ्राणप्राणस्याऽऽसुरप.प्मविद्धवे कार्यलिङ्गकमनुमानं , सवयति--यस्मा. दिति । उक्तानुमानावद्योति वाक्यं व्याकरोति--अत इति । अतःशब्दार्थमेव स्पष्ट- यति--पाप्मनेति । ननु पाप्पना विद्धत्वात्तेन लोको दुर्गन्धं जानातीत्येव वक्तव्यं सुर- भिज्ञानस्य पाप्मकर्मवाभावात् । तथा च कथं तेनोभयं जिघ्रतीत्युक्तं तत्राऽऽह--उभय- ग्रहणमिति । एकस्यापि हविषो द्रवात्मकस्य पुरोड शादेर्वा काकादिसंबन्धाशे प्राय- श्चित्तसत्त्वेऽपि यस्योभयं हविरातिमार्छति स ऐन्द्रं पञ्चशरावमे.दनं निपेदित्यत्रोभयग्रहण. मविवक्षितमिति स्थितं प्रथमे तन्त्रे तथाऽत्र पीत्याह--यस्येति। न केवलं पाप्मना हीति चाक्यशेषादत्रोभयग्रहणमविवक्षितं किंतु वाजसनेयके यथोक्तोद्गीथविद्याविषयत्वेन समानप्र- करणे यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति स एव स पाप्मेति श्रुतेरत्रापि पाप्मवेधशादुर्गन्धं जानी- तीत्येव वक्तव्यत्वादविवक्षितमुभयग्रहणमित्याह-यदेवेति ॥ २ ॥ अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे ता हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥ ३ ॥ अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः १ क. कर । ९ क. 4 योजय । ३ अ. ङ्गकानु । ४ ३. नात्येवं व द्वितीयः खण्डः:२] छान्दोग्योपनिषत् । - पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभय५ शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ५ ॥ अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभय संकल्पयते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्वि. द्धम् ॥६॥ मुख्यप्राणस्योपास्यत्वाय तद्विशुद्धत्वानुभवार्थोऽयं विचारः श्रुत्या प्रवर्तितः। अतश्चक्षुरादिदेवताः क्रमेण विचार्याऽऽसुरेण पाप्मना विद्धा इत्यपोहान्ते । समानमन्यत् , अथ ह वाचं चक्षुः श्रोत्रं मन इत्यादि । अनुक्ता अप्यन्यास्त्व- असनादिदेवता द्रष्टव्याः। " एवम् खल्वेता देवताः पाप्माभिः" इति श्रुत्यन्त- रात् ।। ३ ।। ४ ॥ ५॥ ६॥ ____ ननु नासिक्यस्य प्राणस्य प.प्मविद्धवादनुपास्ट तो सिद्धे न्यायसाम्यादागादीनामपि नोपास्यःवमिति सिध्यति तत्किमुत्तरग्रन्थेनेत्यत आह-मुख्यप्राणस्यति । न्यायसा. म्येऽपि मुखतो निराकरण/भावे मुख्यप्राणस्यैवोपास्यत्वामित्यनिश्चयात्तदुपास्यताद ढर्यार्थ मुखती घागादीनामुपास्यत्वमपाकर्तुमुत्तरग्रन्थ इत्यर्थः । विद्धा इति विचार्य क्रमेणापोह्यन्त इति मुंबन्धः । उत्तरवाक्येष्वक्षरव्याख्यानननपक्षितं पूर्वेण समानत्वादित्याह-समानमिति । अवशिष्टवाक्यैकदेशग्रहणार्थमादिपदम् । ननु घ्राणादीनां पाप्मविद्धत्वादनुपास्यत्वेऽपि श्वगादीनां तद्विद्धत्वेनानुपास्यत्वावचनान्मुख्यस्वैव प्राणस्योपास्यत्वं नाव-तीयते तत्राऽऽह- अनुक्ता इति । उक्तानामनुक्तोपलक्षणत्वे बृहदारण्यकश्रुति संवादयति-एवमु खल्विति । ॥ ३ ॥.४ ॥ ५ ॥ ६॥ अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांच- किरे त हासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाऽश्मानमाखण- मृत्वा विध्वसेन ॥ ७ ॥ आसुरेण विद्धत्वाद्माणादिदेवता अपोह्याथानन्तरं य एवायं प्रसिद्धो मुखे भवो मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तं हासुराः पूर्व- वहत्वा प्राप्य विदध्वंसुविनष्टा अभिप्रायमात्रेण । अकृत्वा किंचिदपि प्राणस्य कथं विनष्टा इत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथा लोकेश्मानमाखणं न १ अ. समस्तवा । २ क, असुरेण । ३ क. वात्प्राणा' । ४ क. ग. पोह्यन्तेऽथा ! २४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्रथमाध्याये- शक्यते खनितुं कुदालादिभिरपि भेत्तुं न शक्योऽखण एवाऽऽखणस्तमृत्वा सामर्थ्याल्लोष्टः पांसुपिण्डः श्रुत्यन्तराच्चाश्मनि क्षिप्तोऽश्मभेदनाभिप्रायेण तस्या. श्मनः किंचिदप्यकृत्वा स्वयं विध्वंसेत विदीर्येतैवं विदध्वंसुरित्यर्थः ॥ ७ ॥ - अथ हेत्यादि मुख्यप्राणवि वाक्यमुत्थाप्य व्याकरोति-आसुरेणेत्यादिना । पूर्ववद्वागादिम्बिवेति यावत् । + टकैश्च विदारकै.हविशेषरित्यर्थः । अश्रुतस्य लोष्टस्या- से पादाने हेतुमाह - सामादिति । तस्य ध्वंसनयोग्यत्वाद्ध्वंसतेश्च कंपेक्षवादित्यर्थः । तहि यस्य कस्यचिदेवंविधस्य संभवादलं लोष्टग्रहगेनेत्याशङ्कय " यथाऽश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेत ” इति बृहदारण्यकश्रुतेस्तस्यैवात्र ग्रहणमित्याह-श्रुत्यन्तराञ्चेति ॥ ७ ॥ एवं यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वसत एव५ हैव स विध्वसते य एवं विदि पापं कामयते यश्चनमभिदासति स एषोऽश्माखणः ॥ ८॥ एवं विशुद्धोऽसुरैरधर्पितत्वात्माण इति । एवंविदः प्राणात्मभूतस्येदं फल. माह-यथाऽश्मानमिति । एष एव दृष्टान्तः । एवं हैव स विध्वंसते विनं. श्यति । कोऽसावित्याह-य एवंविदि यथोक्तप्राणविदि पापं तदनई कर्तु कामयत इच्छति यश्चाप्येनमभिदासति हिनस्ति प्राणविदं प्रत्याक्रोशताड. नादि प्रयुङ्को सोऽप्येवमेव विध्वंसत इत्यर्थः । यस्मात्स एष प्राणवित्प्राणभत- स्वादश्माखण इवाश्माखणोऽधणीय इत्यर्थः । ननु नासिक्योऽपि प्राणो वाम्बात्मा यथा मुख्यस्तत्र नासिक्यः प्राणः पाप्मना विद्धः प्राण एव सन्न मुख्यः कथम् । नैप दोपः । नासिक्यस्तु स्थान करणवैगुण्याद्विद्धो वाय्वा- स्माऽपि सन्मुख्यः स्थानदेवतावली पस्त्वान्न विद्ध इति युक्तम् । यथा वास्या- दयः शिक्षावत्पुरुषाश्रयाः कार्यविशेष कुर्वन्ति नान्यहस्तगतास्तद्वद्दोषवद्घा. णसचिवत्वाद्विद्धा घ्राणदेवता ने मुख्यः ॥ ८॥ दृष्टान्तदान्तिकाभ्यां सिद्धमर्थ निगमयति–एवमिति । प्राणस्य विशुद्धत्वात. दुपासनं कर्तव्यमिति शेषः । फलवचनमवतार्य व्याकरोति-एवंविद इत्यादिना + कुद्दालादिभिरित्यत्र यदादिपदं तस्यार्थः । १ क. पि टकै श्छे त्तुं । ग. "पि च्छेत्तुं । घ. °पि टड्कैश्च में° । २ क. पांशुपि । ३ क. ग. पयवा ।४ क. ख. छ.अ. 'ति । असु। ५ घ. च. न तु मु° । ६ क. ग. 'ति । इति प्रा। द्वितीयः खण्डः २Jण छान्दोग्योपनिषत् । प्राणवित्प्रतिस्पर्धिनो विनाशे हेतुमाह-यस्मादिति । नासिक्यप्राणस्य मुख्यप्राणस्य च चायुविकारत्वेन माणत्वाविशेष.त्याप्मना वेवावेधौ तुल्यावर स्यालामिति शङ्कते-नन्विति। स्थानविशेषखंबन्धासंबन्धाभ्यां भूयोरपि पाप्मवेधावेधव्यवस्था युत्तेति परिहरति-नैप दोष इति । स्थानावस्थावच्छिन्ने करणे वैगुण्यं विषयविशेषासकवं तस्मात्तद्यस्य नासिक्यप्राणस्यापि विद्धता स्थादिति यावत् । तदसंभवाविशेषसंबन्धप्रयुक्तवैगुष्पायोगादि- खेतच्छलिष्टमुक्तमुपपन्नम् । स्थानसंबन्धविशेषाद्माणप्राणस्य पा-मत्रित्वं तदभावाच्च मुख्यप्राणस्य तदविद्वत्वमित्येतदृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेत्यादिनर । न मुल्यो दोषवद्माण- सचिचत्वाभाचादिति शेषः ।। ८॥ नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदनाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति। एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोकामति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९॥ यस्मान्न विद्धोऽसुरैर्मुख्यस्तस्मान्नैवैतेन सुरभि दुर्गन्धि वा विजानाति घाणेच तदुभयं विजानाति लोकः । अतश्च पाप्मकार्यादर्शनादपहतपाप्माऽप. हतो विनाशितोऽपनीतः पाप्मा यस्मात्सोऽयमपहतपाप्मा ह्येषं विजुद्ध इत्यर्थः । यस्माचाऽऽत्मभरयः कल्याणाद्यासङ्गवत्त्वाद्माणादयो न तथाऽऽत्मभरिमुंख्यः किं तर्हि सर्वार्थः । कथमिति, उच्यते-तेन मुख्येन यदश्वाति यत्पिबति लोकस्तेनाशितेन पीतेन चेतरान्घ्राणादीनचत्ति पालयत्ति । तेन हि तेषां स्थिति- र्भवतीत्यर्थः । अतः सर्वभैरः प्राणोऽतो विशुद्धः । कथं पुनर्मुख्याशितपीताभ्यां स्थितिरेषां गम्यत इति, उच्यते-एत ( तमु एव) मुख्यं माणं मुख्यमाणस्य वृत्तिमन्चपाने इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते मरणकालेऽवित्त्वाऽलब्ध्वोत्क्रामति । घाणादिवाणसमुदाय इत्यर्थः । अप्राणरे हि न शक्रोत्यशितं पातुं वा । तेन तदोत्क्रान्तिः प्रसिद्धा घ्राणादिकलापस्य । दृश्यते ह्युत्क्रान्तौ प्राणस्याशिशिषा। अतो व्याददात्येवाऽऽस्यविदारणं करोतीत्यर्थः । तद्धयन्नालाभ उत्क्रान्तस्य लिङ्गम् ॥ ९॥ घ्राणदेवता विद्धा प्राण देवता तु न विद्धत्यत्र गमकचेनानन्तस्वाक्यं व्याचले~-यस्मा- दिति । मुख्यप्राणस्य पाप्मवेधाभावमुपसंहरति-अतश्चेति । पाप्मकार्यमासङ्गस्तस्य माणेऽनुपलम्भादित्यतःशब्दस्यैवार्थः । हिशध्देनोक्तं पाप्माबेधं विशुद्भवे हेतूकृत्य १ ख. क. हतो । २ घ. देनेत । ३ क. ख. ग. भरि: प्रा० ४ व. ऊ. च. नोका। २३ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमावाये- मुख्यप्राणविशुद्धिमुपसंहरति-ह्येष इति । तस्य विशुद्धत्वे हेत्वन्तरमाह-यस्माञ्चति । अतो विशुद्ध इत्युत्तरत्र संबन्धः । सर्वार्थत्वं प्राणस्य प्रश्नपूर्वकं प्रतिपादयति-कथमि- त्यादिना ! घ्राणादीत्यादिशब्देन कार्यमप्युच्यते । तेनैतास्तृप्यन्तीति श्रुत्यन्तरमाश्रित्याऽऽह- तेन हीति । प्राणवृत्तिहेतुभ्यामनपानाभ्यां संघातस्थितिरत:शब्दार्थः । सर्वार्थत्वं द्वितीय- स्यातःशब्दस्यार्थः । मुख्यप्राणोपयुक्तत्वादन्नपानानां संघातस्थितिहेतुत्वमित्यत्र प्रश्नपूर्वक लिङ्गं दर्शयति-कथमित्यादिना । वृत्तिमेव विशिनष्टि-अन्नपाने इति । अन्वहमु. पयुज्यमाने अन्नपने प्राणस्थितिहेतु इति यावत् । प्राणस्योच्चिक्रमिषायामपि संघातः स्वयमशनपाने कृत्वा स्थास्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-अप्राणो हीति । तदा प्राणोच्चिक्रमि- घावस्थायामिति यावत् । ननक्रान्त्यवस्थायामशिशिष.द्यभावादेव संघातस्योत्क्रान्तिर्न त्वश• नाद्यभावात्तत्र प्रमाणाभावादत आह-दृश्यते हीति । तदिति मुख्यव्यादानमुच्यते । अन्नग्रहणं पानोपलक्षणार्थम् ॥ ९ ॥ तर हाङ्गिरा उद्गीथमुपासांचक एतमु एवाऽऽ- गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद् सः ॥ १० ॥ । तं हाङ्गिरास्तं मुख्यं प्राणं हाङ्गिरा इत्येवंगुणमुद्गीथमुपासांचक्र उपासनं कृतवान्बको दालभ्य इति वक्ष्यमाणेन संबध्यते । तथा बृहस्पतिरित्यायास्य इति चोपासांचक्रे बक इत्येव संबन्धं कृतवन्तः केचित् । एतमु एवाऽऽजिनसं बृहस्पतिमायास्यं प्राणं मन्यन्त इति वचनात् । भवत्येवं यथाश्रुतासंभवे, संभ- वति तु यथाश्रुतमृषिचोदनायामपि श्रुत्यन्तरवत् । तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्ष एतमेव सन्तमृपिमपि । तथा माध्यमा गृत्समदो विश्वामित्रो वामदेवोऽधिनित दिऋषीनेव प्राणमापादयति श्रुतिः । तथैतानप्यपीन्माणोपासकानङ्गिरोष त्यायास्यान्प्राणं करोत्यभेदविज्ञानाय । “प्राणो ह पिता प्राणो माता इत्यादिवच्च । तस्मादपिरङ्गिरा नाम प्राग एव सन्नात्मानमङ्गिरसं प्राणमद्री- थमपासांचक्र इत्येतत् । यद्यस्मात्सोऽङ्गानां प्राणः सन्रसस्तेनासावाहित रसः॥ १० ॥ ___विशुद्धिगुणकमुख्यप्राणात्मोद्गातृदृष्टयोद्गीथावयवभूतमोंकाराख्यमक्षरमुपास्यमित्युतमिदा- नी तत्रैवाऽऽङ्गिरसबृहस्पत्यायास्यगुणत्रयविधानार्थमुत्तरग्रन्थमुत्थापयति-तं हेति । तत्र वत्तिकाराभिप्रेतं संबन्धं दर्शयति-तं मुख्यमिति । पराभिप्रेतसंबन्धे गमक. माह-एतमिति । अव्यवहितसंबन्धसंभवे व्यवहितसंबन्धकल्पना न युक्तति पर. १ छ. शुद्धिहे । २ ख. र. पानसं' | ३ क. ग. "त्येवं सं। ४ . च. न्तात् । द्वितीयः खण्डः २] छान्दोग्योपनिपत्। हरति-भवत्येवमितिः । ऋषीणामगिरोबृहस्पत्यादिशब्दरुपदेशेऽपि गुणत्रयविशिष्टभा- णोपासनं न विरुध्यते ततश्च प्रधानानामबाधे प्रणेपासकानामृषीणामुपदेशो न त्यागमर्ह। त्यङ्गिरोबहस्पत्यादिशब्देभ्योऽपि प्रथ प्रतिपन्नानषीन्विहाय यौगिकवृत्तिप्रतिपत्तव्यगुणमा- त्रप्रतिपत्त्यनुपपत्तेरित्यर्थः । प्राणोपासकानामृर्षाणामभिधानमैतरेयकश्रुत्या द्रढयति-श्रुत्य- न्तरवदिति । तदेव स्पष्टयति --तस्मादिति । शतचिनो नाम प्रथममण्डलदृश ऋषयः । एष च प्राणो यस्मात्पुरुषं संघाताख्यं शतवर्षाण्यभिगतवांस्तस्मादेतमेव प्राणं सन्तमषिशरीरस्थितमपि+शतर्चिशब्दवाच्यं वदन्तीति योजना । शतर्चिशब्दवदुभयविषयाणि शब्दान्तराण्यपि सन्तीत्याह-तथेति । आद्यन्ते मण्ले मुक्त्वा मध्यमानां मण्डलानां द्रष्टारो माध्यमा ऋषयस्तेऽपि प्राणस्तस्य स्वात्मनि मध्ये सर्वजगद्विधारकत्वात्। गत्सम. दस्तु द्वितीयमण्डलदर्शी स्वापकाले वागादीनां गिरणात्प्राणो गृत्सो रेतोविसर्गकारणं मदहे. तुत्वादपानो मदः प्राणापानात्मकत्वात्प्राणोऽपि तथोच्यते । ततीयमण्डदर्शी विश्वामित्रः प्राणोऽपि तथा व्यपदिश्यते । तत्य हि विश्वं भोज्यजातं स्थितिहेतुतया स्निग्धमासीत् । वामदेवस्तु चर्थमण्डलद्रष्टा प्राणोऽपि तच्छन्दव च्यस्तस्य वामादिदेवतासंभजनीयत्वात् । पञ्चममण्डलद्रष्टाऽत्रिरित्युच्यते प्राणोऽपि तथैव कथ्यते । तस्य पाप्मनोऽनर्थरूपान्प्रति सर्व- त्रात्तत्वात् । आदिपदेन भरद्वाजादिपदानि गृहीतानि । दृष्टान्तमेवं व्याख्याय दाटी- न्तिकमाह-तथेति । किमित्यङ्गिरःप्रभृतीप्राणं करोति श्रुतिरत आह-अभेदेति । तथा च सप्तमे प्राणस्य सात्म्यिं वक्ष्यते तथाऽत्रापि तस्य तत्तदृषिरूपत्वं विवक्षितमित्याह- प्राणो हेति । अव्यवहितसंबन्धसंभवे फलितं वाक्यार्थं कथयति-तस्मादिति । प्राणस्याङ्गिरस्त्वं व्युत्पादयति--यस्मादिति ॥ १०॥ तेन त ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासांचक एतमु एव बृहस्पति मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः ॥११॥ तेन त हाऽऽयास्य उद्गीथमुपासांचक एतमु एवाऽऽयास्यं मन्यन्त आस्यायदयते ॥ १२॥ तथा वाचो बृहत्याः पविस्तेनासो बृहस्पतिः । तथा यद्यस्मादास्यादयते निर्गच्छति तेनाऽऽयास्य ऋपिः माण एव समित्यर्थः। तथाऽन्योऽप्युपासक + 3 सर्वेष्यप्यादर्शपुस्तकेषु शतपिनशब्दवाच्यामति पते तच्चिस्यम् । १ ख. छ. स. कर। पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/५९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/६९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/७९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/८९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/९९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१०९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१११ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/११९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१२९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१३९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१४९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१५९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१६९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१७९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१८९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/१९९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२०९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२११ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२१९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२२९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२३९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२४९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२५९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२६९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२७९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२८९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/२९९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३०९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३११ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३१९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३२९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३३९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३४९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३५९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३६९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३७९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३८९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/३९९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४०९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४११ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४१९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२७ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२८ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४२९ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३० पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३१ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३२ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३३ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३४ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३५ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३६ पृष्ठम्:छान्दोग्योपनिषत् (शाङ्करभाष्यसमेता).pdf/४३७