कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्
[[लेखकः :|]]



UNIVERSITY OF MYSORE


ORIENTAL LIBRARY PUBLICATIONS

SANSKRIT SERIES No 54


कौटिलीयं अर्थशास्त्रम्


ARTHASASTRA OF KAUTILYA

REVISED AND EDITED

BY

R. SHAMA SASTRI, BA, M R A S.

Curator, Govt Oriental Library, Mysore


MYSORE

PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS

1919


(ALL RIGHTS RESERVED)

पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/३ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/४ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/५ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/६ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/७ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/८ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/९ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१० पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/११ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१२ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१३ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१४ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१५ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१६ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१७ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१८ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/१९ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२० पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२१ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२२ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२३ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२४ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२५ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२६ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२७ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२८ पृष्ठम्:कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम्.pdf/२९ 

कौटिलीयं अर्थशास्त्रम्.


विनयाधिकारिकं--प्रथमाधिकरणम्.


ॐ नमश्शुक्रबृहस्पतिभ्याम्.

 पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्यर्थशास्त्राणि पूर्वाचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस्तानि संहृत्यै[१] कमिदमर्थशास्त्रं कृतम् । तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः--

 विद्यासमुद्देशः । वृद्धसंयोगः । इन्द्रियजयः । अमात्योत्पत्तिः । मन्त्रिपुरोहितोत्पत्तिः । उपधाभिश्शौचाशौचज्ञानममात्यानाम् । गूडपुरुषोत्पत्तिः। गूढपुरुषप्रणिधिः । स्वविषये । कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम् । परविषये कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः । मन्त्राधिकारः । दूतप्रणिधिः । राजपुत्ररक्षणम् । अवरुद्धवृत्तम् । अवरुद्धे वृत्तिः । राजप्रणिधिः । निशान्तप्रणिधिः । आत्मरक्षितकम् ॥ इति विनयाधिकारिकं प्रथमाधि[२]करणम् ॥


 जनपदविनिवेशः । भूमिच्छिद्रविधानम् । दुर्गविधानम् । दुर्गनिवेशः[३] । सन्निधातृचेय[४] कर्म । समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम् ।


आक्षपटले[५] गाण[६]निक्याधिकारः । समुदयस्य युक्तापहृतस्य प्रत्यानयनम् । उपयुक्तपरीक्षा । शासनाधिकारः । कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा । आकरकर्मान्तप्रवर्तनम् । अक्षशालायां सुवर्णाध्यक्षः । विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः । कोष्ठागाराध्यक्षः । पण्याध्यक्षः । कुप्याध्यक्षः । आयुधागाराध्यक्षः । तुलामानपौतवम् । देशकालमानम् । शुल्काध्यक्षः । सूत्राध्यक्षः । सीताध्यक्षः । सुराऽध्यक्षः । सूनाध्यक्षः । गणिकाऽध्यक्षः । नावध्यक्षः । गोऽध्यक्षः । अश्वाध्यक्षः । हस्त्यध्यक्षः । रथाध्यक्षः । पत्त्यध्यक्षः । सेनापतिप्रचारः । मुद्राऽध्यक्षः । विवीताध्यक्षः । समाहर्तृप्रचारः । गृहपतिवै[७]देहकतापसव्यञ्जनाः प्रणिधयः । नागरिक[८] प्रणिधिः । इत्यध्यक्षप्रचारो द्वितीयमधिकरणम् ॥

 व्यवहारस्थापना । विवादपदनिबन्धः । विवाहसंयुक्तम् । दायविभागः । वास्तुकम् । समयस्यानपाकर्म । ऋणादानम् । औपनिधिकम् । दासकर्मकरकल्पः । सम्भूयसमुत्थानम् । विक्रीतक्रीतानुशयः । दत्तस्यानपाकर्म । अस्वामिविक्रयः ।। स्वस्वामिसम्बन्धः । साहसम् । वाक्पारुष्यम् । दण्डपारुष्यम् । द्यूतसमाह्वयम् । प्रकीर्णकानि ॥ इति धर्मस्थीयं तृतीयमधिकरणम् ॥


 कारुकरक्षणम् । वैदेहकरक्षणम् । उपनिपातप्रतीकारः ।

गूढाजीविनां रक्षा । सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशनम् । शङ्कारूपकर्माभिग्रहः ! आशुमृतकपरीक्षा । वाक्यकर्मानुयोगः । सर्वाधिकरणरक्षणम् । एकाङ्गवधनिष्क्रयः । शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्पः । कन्याप्रकर्म । अतिचारदण्डः ॥ इति कण्टकशोधनं चतुर्थमधिकरणम् ॥


 दाण्डकर्मिकम् । कोशाभिसंहरणम् । भृत्यभरणीयम् । अनुजीविवृत्तम् । समया[९]चारिकम् । राज्यप्रतिसन्धानम् । एकैश्वर्यम् ॥ इति योगवृत्तं पञ्चममधिकरणम् ॥


 प्रकृतिसम्पदः । शमव्यायामिकम् ॥ इति मण्डलयोनिष्षष्ठमधिकरण्म् ॥


 षाड्गुण्यसमुद्देशः । क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयः । संश्रयवृत्तिः । समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशः । हीनसन्धयः । विगृह्यासनम् । सन्धायासनम् । विगृह्य यानम् । सन्धाय यानम् । सम्भूय प्रयाणम् । यातव्यामित्रयोरभिग्रहचिन्ता क्षयलोभविरागहेतवः । प्रकृतीनां सामवायित[१०]विपरिमर्शः । संहितप्रयाणिकम् । परिपणितापरिपणितापसृताश्च सन्धयः । द्वैधीभाविकास्सन्धिविक्रमाः । यातव्यवृत्तिः । अनुग्राह्यमित्रविशेषाः । मित्रहिरण्यभूमिकर्मसन्धयः । पार्ष्णिग्राहचिन्ता । हीनशक्तिपूरणम् । बलवता विगृह्योपरोधहेतवः । दण्डोपनतवृत्तम् । दण्डोपनायिवृत्तम् । सन्धिकर्म । सन्धि[११]मोक्षः । मध्यमचरितम् । उदासीनचरितम् । मण्डलचरितम् ॥ इति षाङ्गुण्यं सप्तममधिकरणम् ॥


 प्रकृतिव्यसनवर्गः । राजराज्ययोर्व्यसनचिन्ता । पुरुषव्यसनवर्गः । पीडनवर्गः । स्तम्भवर्गः । कोशसंगवर्गः । बलव्यसनवर्गः । मित्रव्यसनवर्गः ॥ इति व्यसनाधिकारिकमष्टममधिकरणम् ॥


 शक्तिदेशकालबलाबलज्ञानम् । यात्राकालाः । बलोपादानकालाः । सन्नाहगुणाः । प्रतिबलकर्म । पश्चात्कोपचिन्ता । बाह्याभ्यन्तरप्रकृतिकोप प्रतीकारः । क्षय व्ययलाभविपरिमर्शः । बाह्याभ्यन्तराश्चापदः दूष्यशत्रुसंयुक्ताः अर्थानर्थसंशययुक्ताः । तासामुपायविकल्पजास्सिद्धयः ॥ इत्यभियास्यत्कर्म नवममधिकरणम् ॥


 स्कन्धावारनिवेशः । स्कन्धावारप्रयाणम् । बलव्यसनावस्कन्दकालरक्षणम् । कूटयुद्धविकल्पाः । स्वसैन्योत्साहनम् । स्वबलान्यबलव्यायोगः । युद्धभूमयः । पत्त्यश्वरथस्तिकर्माणि । पक्षकक्षोरस्यानां बलाग्रतो व्यूहविभागः । सारगुल्फब[१२]लवि भागः । पत्त्यश्वरथहस्तियुद्धानि । दण्डभोगमण्डलासंहतव्यूहनम् । तस्य प्रतिव्यूहस्था[१३]पनम् ॥ इति साङ्ग्रामिकं दशममधिकरणम् ॥


 भेदोपदानानि । उपांशु[१४]दण्डः ॥ इति सङ्घवृत्तमेकादशमधिकरणम् ॥


 दूतकर्म । मन्त्रयुद्धम् । सेनामुख्यवधः । मण्डलप्रोत्साहनम् । शस्त्राग्निरसप्रणिधयः । वीवधासारप्रसारवधः । योगातिसन्धानम् । दण्डातिसन्धानम् । एकविजयः । इत्याबलीयसं द्वादशमधिकरणम् ॥


 उपजापः । योगवामनम् । अपसर्पप्रणिधिः । पर्युपासनकर्म । अवमर्दः । लब्धप्रशमनम् ॥ इति दुर्गलम्भोपायस्त्रयोदशमधिकरणम् ॥


 परघातप्रयोगः । प्रलम्भनम् । स्वबलोपघातप्रतीकारः ॥ इत्यौपनिषदिकं[१५] चतुर्दशमधिकरणम् ॥


 तन्त्रयुक्तयः । इति तन्त्रयुक्तिः पञ्चदशमधिकरणम् ॥  शास्त्रसमुद्देशः पञ्चदशाधिकरणानि सपञ्चाशदव्यायशतं साशीति[१६] प्रकरणशतं षट्श्लोकसहस्राणीति ॥

सुखग्रहणविज्ञेयं तत्त्वार्थपदनिश्चितम् ।
कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुक्तग्रन्थविस्तरम् ॥

इति कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे विनयाधिकारिके प्रथमाधिकरणे
राजवृत्ति: प्रथमोऽध्यायः.


१. प्रक. विद्यासमुद्देशः.


 आन्वीक्ष[१७]की त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः ।

 त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति मानवाः--त्रयीविशेषो ह्यान्वीक्षकीति ॥

 वार्ता दण्डनीतिश्चेति बार्हस्पत्याः--संवरणमात्रं हि त्रयी लोकयात्राविद इति ।

 दण्डनीतिरेका विद्येत्यौशनसाः--तस्यां हि सर्वविद्यारम्भाः प्रतिबन्धा[१८](द्धा) इति ॥

 चतस्र एव विद्या इति कौटिल्यः । ताभिर्धर्मार्थौ यद्विद्यात्तद्विद्यानां विद्यात्वम् ।

 साङ्ख्यं योगो लोकायतं चेत्यान्वीक्ष[१९]की ।

 धर्माधर्मौ त्रय्याम् । अर्थानर्थौ वार्तायाम् । नयान[२०]यौ दण्डनीत्यां बलाबले चैतासां हेतुभिरन्वीक्ष[२१]माणा लोकस्यो  आन्वीक्ष[२२]कीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः । तस्य नीतिर्दण्डनीतिः; अलब्धलाभार्था, लब्धपरिरक्षणी, रक्षितविवर्धनी, वृद्धस्य तीर्थेषु प्रतिपादनी च ।

 तस्यामायत्ता लोकयात्रा । तस्माल्लोकयात्रार्थी नित्यमुद्यतदण्डस्स्यात् ।

 न ह्येवंविधं वशोपनयनमस्ति भूतानां यथा दण्ड इत्याचार्याः ॥

 नेति कौटिल्यः । तीक्ष्णदण्डो हि भूतानामुद्वेजनीयः । मृदुदण्डः परिभूयते । यथार्हदण्डः पूज्यः । सुविज्ञातप्रणीतो हि दण्डः प्रजा धर्मार्थकामैर्योजयति । दुष्प्रणीतः कामक्रोधाभ्यामज्ञानाद्वानप्रस्थपरिव्राजकानपि कोपयति, किमङ्ग पुनर्गृहस्थान् ? अप्रणीतो हि मात्स्यन्यायमुद्भावयति । बलीयानबलं हि ग्रसते दण्डधराभावे । तेन गुप्तः प्रभवतीति ॥

चतुर्वर्णाश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन पालितः ।
स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेषु वर्त्मसु ॥

इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे विद्यासमुद्देशे वार्तास्थापना
दण्डनीतिस्थापना च चतुर्थोऽध्यायः.

विद्यासमुद्देशस्समाप्तः.


२. प्रक. वृद्धसंयोगः.


 तस्माद्दण्डमूलास्तिस्रो विद्याः ।
 विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः ।

 कृतकस्स्वाभाविकश्च विनयः । क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् । शुश्रूषाश्रवणग्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धिं विद्या विनयति नेतरम् ।

 विद्यानां तु यथास्वमाचार्यप्रामाण्याद्विनयो नियमश्च ।
 वृत्तचौलकर्मा लिपिं सङ्ख्यानं चोपयुञ्जीत ।

 वृत्तोपनयनस्त्रयीमान्वाक्ष[२३]कीं च शिष्टेभ्यः, वार्तामध्यक्षेभ्यः, दण्डनीतिं वक्तृप्रयोक्तृभ्यः ।

 ब्रह्मचर्यं चाषोडशाद्वर्षात् । अतो गोदानं दारकर्म च ।

 अस्य नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयवृद्ध्यर्थं, तन्मूलत्वाद्विनयस्य ।

 पूर्वमहर्भाग हंस्त्यश्वरथप्रहरणविद्यासु विनयं गच्छेत् ।

पश्चिममितिहासश्रवणे । पुराणमितिवृत्तमाख्यायिकोदाहरणं धर्मशास्त्रमर्थशास्त्रं चेतीतिहासः ।

 शेषमहोरात्रभागमपूर्वग्रहणं गृहीतपरिचयं च कुर्यात् । अगृहीतानामाभीक्ष्ण्यश्रवणं च ।  श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञया योगो योगादात्मत्तेति विद्यासामर्थ्यम् ॥

विद्याविनीतो राजा हि प्रजानां विनये रतः ।
अनन्यां पृथिवीं भुङ्के सर्वभूतहिते रतः ॥

इति विनयाधिकारिके प्रथमेधिकरणे
वृद्धसंयोगः पञ्चमोऽध्यायः


३. प्रक., इन्द्रियजयः.


 विद्याविनयहेतुरिन्द्रियजयः कामक्रोधलोभमानमदहर्षल्यागात्कार्यः । कर्णत्वगक्षिजिह्वाघ्राणेन्द्रियाणां शब्दस्पर्शरूपरस[२४]गन्धेष्वविप्रतिपत्तिरिन्द्रियजयः शास्त्रार्थानुष्ठानं वा । कृत्स्नं हि शास्त्रमिदमिन्द्रियजयः ।

 तद्विरुद्धवृत्तिरवश्येन्द्रियश्चातुरन्तोऽपि राजा सद्यो विनश्यति--यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामात् ब्राह्मणकन्यामभिमन्यमानस्सबन्धुराष्ट्रो विननाश । करालश्च वैदेहः ।

कोपाज्जनमेजयो ब्राह्मणेषु विक्रान्तः, तालजङ्घश्च भृगुषु ।
लोभादैलश्चातुर्वर्ण्यमत्याहारयमाणः,सौवीरश्चाजबिन्दुः[२५]
मानात् रावणः परदारानप्रयच्छन्, दुर्योधनो राज्यादंशं च ।
मदाड्डम्भोद्भवो भूतावमानी हैहयश्चार्जुनः ।  हर्षाद्वातापिरगस्त्यामत्यासादयन्, वृष्णिसङ्घश्च द्वैपायनमिति ।

एते चान्ये च बहवः शत्रुषड्वर्गमाश्रिताः ।
सबन्धुराष्ट्रा राजानो विनेशुरजितेन्द्रियाः ॥
शत्रुषड्वर्गमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेन्द्रियः ।
अम्बरीषश्च नाभागो बुभुजाते चिरं महीम् ॥

इति विनयाधिकारिके इन्द्रियजये
अरिषड्वर्गत्यागः षष्ठोऽध्यायः.


 तस्मादरिषड्वर्गत्यागेनेन्द्रियजयं कुर्वीत । वृद्धसंयोगेन प्रज्ञां, चारेण चक्षुः, उत्थानेन योगक्षेमसाधनं, कार्यानुशासनेन स्वधर्मस्थापनं, विनयं विद्योपदेशेन, लोकप्रियत्वमर्थसंयोगेन, हितेन वृत्तिम् ।

 एवं वश्येन्द्रियः परस्त्रीद्रव्यहिंसाश्च वर्जयेत् . स्वप्नलौल्यमनृतमुद्धतवेषत्वमनर्थ[२६]संयोगं च । अधर्मसंयुक्तमनर्थसंयुक्तं च व्यवहारम् ।

 धर्मार्थाविरोधेन कामं सेवेत । न निस्सुखस्स्यात् । समं वा त्रिवर्गमन्योन्यानुबन्धम् । एको ह्यत्यासेवितो धर्मार्थ कामाना[मा][२७]त्मानमितरौ च पीडयति । 'अर्थ एवं प्रधानः' इति कौटिल्यः---अर्थमूलौ हि धर्मकामाविति ।  मर्यादां स्थापयेदाचार्यानमात्यान्वा । य एनमपायस्थानेभ्यो वारयेयुः,[२८] छायानाळिका[२९] प्रतोदेन वा रहसि प्रमाद्यन्तमभितुदेयुः ॥

सहायसाध्यं राजत्वं चक्रमेकं न वर्तते ।
कुर्वीत सचिवांस्तस्मात्तेषां च शृणुयान्मतम् ॥

इति विनयाधिकारिके इन्द्रियजये राजर्षीवृत्तं
सप्तमोऽध्यायः. इन्द्रियजयस्समाप्तः.


४. प्रक. अमात्योत्पत्तिः.


 "सहाध्यायिनोऽमात्यान् कुर्वीत दृष्टशौचसामर्थ्यत्वात्" इति भारद्वाजः । ते ह्यस्य विश्वास्याः भवन्तीति ॥

 नेति विशालाक्षः । सहक्रीडितत्वात् परिभवन्त्येनम् । ये ह्यस्य गुह्यसधर्माणस्तानमात्यान् कुर्वीत---समानशीलव्यसनत्वात्; ते ह्यस्य मर्मज्ञभयान्नापराध्यन्तीति ॥

 "साधारण एष दोष" इति पराशरः--तेषामपि मर्मज्ञभयात्कृताकृतान्यनुवर्तेत ॥

यावद्भ्यो गुह्यमाचष्टे जनेभ्यः पुरुषाधिपः ।
अवशः कर्मणा तेन वश्यो भवति तावताम् ॥

  य एनमापत्सु प्राणाबाधयुक्तास्वनुगृह्णीयुस्तानमात्यान् कुर्वीत । दृष्टानुरागत्वादिति ॥

  नेति पिशुनः--भक्तिरेषा न बुद्धिगुणः । सङ्ख्यातार्थेषु कर्मसु नियुक्ता ये यथाऽऽदिष्टमर्थं सविशेषं वा कुर्युस्तानमात्यान्कुर्वीत । दृष्टगुणत्वादिति ॥

  नेति कौणपदन्तः--अन्यैरमात्यगुणैरयुक्ता ह्येते । पितृपैतामहानमात्यान् कुर्वीत, दृष्टापदानत्वात् ते ह्येनमपचरन्तमपि न त्यजन्ति सगन्धत्वात् । अमानुषेष्वपि चैतत् दृश्यते--गावो ह्यसगन्धं गोगणमतिक्रम्य सगन्धेष्वेवावतिष्ठन्ते इति ॥

  नेति वातव्याधिः । ते ह्यस्य सर्वमवगृह्य स्वामिवत्प्रचरन्तीति । तस्मान्नीतिविदो नवानमात्यान्कुर्वीत; नवास्तु यमस्थाने दण्डधरं मन्यमाना नापराध्यन्तीति ॥

  नेति बाहुदन्तीपुत्रः--शास्त्रविददृष्ट[३०] कर्माकर्मसु विषादं गच्छेत् । अभिजनप्रज्ञाशौचशौर्यानुरागयुक्तानमात्यान्कुर्वीत । गुणप्राधान्यादिति ॥

  सर्वमुपपन्नमिति कौटिल्यः--कार्यसामर्थ्याद्धि पुरुषसामर्थ्यं कल्प्यते । सामर्थ्यतश्च----

विभज्यामात्यविभवं देशकालौ च कर्म च ।
अमात्यास्सर्व एवैते कार्यास्स्युर्न तु मन्त्रिणः ॥

 इति विनयाधिकारिके अमात्योत्पत्तिः अष्टमोऽध्यायः.


५. प्रक. मन्त्रिपुरोहितोत्पत्तिः.


 जानपदोऽभिजातः स्ववग्रहः कृतशिल्पश्चक्षुष्मान् प्राज्ञोधारयिष्णुर्दक्षो वाग्मी प्रगल्भः प्रतिपत्तिमानुत्साहप्रभावयुक्तः क्लेशस[३१]हश्शुचिर्मैत्रो दृढभक्तिश्शी[३२]लवलारोग्यसत्त्वसंयुक्तः स्तम्भचापल्यवर्जितस्संप्रियो वैराणामकर्तेत्यमात्यसम्पत् ।

अतः पादार्धगुणहीनौ मध्यमावरौ ।

 तेषां जनपदमवग्रहं चाप्य [प्त] तः [३३]परीक्षेत--समानविद्येभ्यः शिल्पं शास्त्रचक्षुष्मत्तां च; कर्मारम्भेषु प्रज्ञां धारयिष्णुतां दाक्ष्यं च; कथायोगेषु वाग्मित्वं प्रागल्भ्यं प्रतिभानवत्त्वं च; आपद्युत्साहप्रभावौ क्लेशसहत्वं च; संव्यवहाराच्छौचं मैत्रतां दृढभक्तित्वं च; संवासिभ्यश्शीलबलारोग्यसत्त्वयोगमस्तम्भमचापल्यं च; प्रत्यक्षतः संप्रियत्वमवैरित्वं च ।

 प्रत्यक्षपरोक्षानुमेया हि राजवृत्तिः । स्वयंदृष्टं प्रत्यक्षम्, परोपदिष्टं परोक्षम् । कर्मसु कृतेनाकृतावेक्षणमनुमेयम् ॥

 अयौगप[३४]द्यात्तु कर्मणामनेकत्वादनेकस्थत्वाच्च देशकालात्ययो मा भूत् इति परोक्षममात्यै: कारयेदित्यमात्यकर्म ।

 पुरोहितमुदितोदितकुलशीलं षडङ्गे वेदे दैवे निमित्ते दण्डनीत्यां च अभिविनीतमापदां दैवमानुषीणां अथर्वभिरुपा


 यैश्च प्रतिकर्तारं कुर्वीत । तमाचार्यं शिष्यः पितरं पुत्रो

भृत्यस्स्वामिनमिव चानुवर्तेत ।

ब्राह्मणेनैधितं क्षत्रं मन्त्रिमन्त्राभिमन्त्रितम् ।
जयत्याजितमत्यन्तं शास्त्रानुगम[३५] शस्त्रितम् ॥

 इति विनयाधिकारिके मन्त्रिपुरोहितोत्पत्तिः नवमोऽध्यायः.


 ६. प्रक. उपधाभिश्शौचाशौचज्ञानममात्यानाम्.


 मन्त्रिपुरोहितसख[३६]स्सामान्येष्वधिकरणेषु स्थापयित्वाऽमात्यानुपधाभिश्शौचयेत् ।

 पुरोहितमयाज्ययाजनाध्यापने नियुक्तममृष्यमाणं राजा अवक्षिपेत् । स सत्रिभिश्शपथ[३७] पूर्वमेकैकममात्यमुपजापयेत्--- अधार्मिकोऽयं राजा साधुधार्मिकमन्यमस्य तत्कुलीनमवरुद्धं कुल्यमेकप्रग्रहं सामन्तमाटविकमौपपादिकं[३८] वा प्रतिपादयामः सर्वेषामेतद्रोचते कथं वा तवेति । प्रत्याख्याने शुचिरिति धर्मोपधा ।

 सेनापतिरसत्प्रग्रहे[३९] णावक्षिप्तस्सत्रिभिरेकैकममात्यमुपजापयेल्लोभनीयेनार्थेन[४०] राजाविनाशनाय--सर्वेषामेतद्रोचते कथं वा तवेति । प्रत्याख्याने शुचिरित्यर्थोपधा ।

 परिव्राजिका लब्धविश्वासाऽन्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रमेकैकमुपजपेत्---राजमहिषी त्वां कामयते कृतसमागमोपाया; महानर्थश्च भविष्यतीति । प्रत्याख्याने शुचिरिति कामोपधा ।  प्रवहण[४१]निमित्तमेकोऽमात्यः सर्वानमात्यानावाहयेत् । ते नोद्वेगेन राजा तानवरुन्ध्यात् । कापटिकच्छात्रः पूर्वावरुद्धस्तेषामर्थमानावक्षिप्तमेकैकममात्यमुपजपेत्-असत्प्रवृत्तोऽयं राजा, साध्वेनं हत्वा अन्यं प्रतिपादयिष्यामः; सर्वेषामेतद्रोचते । कथं वा तवेति । प्रत्याख्याने शुचिरिति भयोपधा ।
 तत्र धर्मोपधाशुद्धान् धर्मस्थयिकण्टकशोधनेषु स्थापयेत् ।
 अर्थोपधाशुद्धान् समाहर्तृसन्निधातुनिचयकर्मसु ।
 कामोपधाशुद्धान् बाह्याभ्यन्तरविहाररक्षासु ।
 भयोपधाशुद्धानासन्नकार्येषु राज्ञः। सर्वोपधाशुद्धान् मन्त्रिणः कुर्यात् । सर्वत्राशुचीन् खनिद्रव्यहस्तिवनकर्मान्तेषूपयोजयेत् !

त्रिवर्गभयसंशुद्धानमात्यान्स्वेषु कर्मसु ।
अधिकुर्याद्यथाशौचमित्याचार्या व्यवस्थिताः ॥
न त्वेव कुर्यादात्मानं देवीं वा लक्ष्मीश्वरः ।
शौचहेतोरमात्यानामेतत्कौटिल्यदर्शनम् ॥
ने दूषणमदुष्टस्य विषेणेवाम्भसश्चरेत् ।
कदाचिद्धि प्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् ॥
कृती च कलुषा बुद्धिरुपधाभिश्चतुर्विधा ।
नागत्वाऽन्तर्निवर्तेत स्थिता सत्त्ववतां धृतौ ॥

तस्माद्धाह्यमधिष्टानं कृत्वा कार्ये चतुर्विधे ।
शौचाशौचममात्यानां राजा मार्गेत सत्रिभिः ।
इति विनयाधिकारिके उपधाभिश्शौचशौच
ज्ञानममात्यानां दशमोऽध्याय .


७. प्रक. गूढपुरुषोत्पत्तिः


 उपधाभिश्शुद्धामात्यवर्गों गूढपुरुषानुत्पादयेत् ।
कापाटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनान् सत्रिती क्ष्णरसदाभक्षुकीश्च ।  परमर्मज्ञः प्रगल्भः[४२] छात्रः कापटिकः । तमर्थमानाभ्या मुत्साह्य मन्त्री ब्रूयात्---राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यस्य यदकुशलं पश्यसि तत्तदानीमेव प्रत्यादिशेति ।  प्रव्रज्याप्रत्यवासितः[४३]. प्रज्ञाशौचयुक्त उदास्थितः । स वार्ताकर्मपप्रदिष्टायां भूभौ प्रभूतहिरण्यान्तेवासी कर्म कारयेत् । कर्मफलाच्च सर्वप्रव्रजितानां ग्रासाच्छादनावसथान् प्रतिविद ध्यात् । वृत्तिकामांश्चापजपेत्-एतेनैव दोषेण<ref> राजार्थश्चरि तव्यों भक्तवेतनकाले चोंपस्थातव्यामिति ।

सर्वप्रजिताश्च स्वं स्वं वर्गमुपजपेयुः ।।

 कर्षको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो गृहपतिकव्यञ्जनः । स कृषिकर्मप्रादिष्टायां भूमाविति--समानं पूर्वेण ।।  वाणिजको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो वैदे [४४] हकव्यञ्जनः । स वाणिक्कर्मप्रादेष्टायां भूमाविति-समानं पूर्वेण ।।  मुण्डो जटिलो वा वृत्तिकामस्तापसव्यञ्जनः । स नगरा भ्याशे प्रभूतमुण्ड [४५] जटिलान्तेवासी शाकं यवसमुष्टिं वा मास द्विमासान्तरं प्रकाशमश्नीयात्, गूढामष्टमाहारम् । वैदेहकान्तेवा सिनश्चैनं समिद्धयोगैरर्चयेयुः । शिष्याश्चास्यावेदयेयुः-"असौ सिद्धस्सामोधिकः” इति । समेधाशास्तिभिश्चाभिगतानामङ्गविध्यया शिष्यसंज्ञाभिश्च कर्माण्यभिजने$वसितान्यादिशेदल्पलाभ

मग्निदाहं चोरभयं दुष्यवधं तुष्टदानं विदेशप्रवृत्तिज्ञानं "इदमद्य श्वो वा भविष्यतीदं वा राजा करिष्यतीति" ।  तदस्य गूढास्सत्रिणश्च संवादयेयुः ।।  सत्वप्रज्ञावाक्यशासम्पन्नानां राजभाव्य [४६] मनुव्याहरेत् [४७] । मन्त्रिसंयोगं च । मन्त्री चैषां वृत्तिकर्मभ्यां वियतेत । ये च का रणादाभिक्रुद्धास्तानर्थमानाभ्यां शपयेत् । अकारणकुद्धान् तू ष्णिंदण्डेन राजद्दिष्ठकारिणश्च ।। ।

पूजिताश्चार्थमानाभ्यां राज्ञा राजोपजीविनाम् ।
जानीयुः शौचामित्येताः पञ्च संस्थाः प्रकीर्तिताः ॥

इति विनयाधिकारिके गूढपुरुषोत्पत्तौ
संस्थोत्पत्तिः एकादशोऽध्यायः

८ प्रक, गूढपुरुषप्रणिधः.


 ये चाप्यसम्वन्धिनोऽवश्यभर्तव्यास्ते लक्षणमङ्गविद्यां जम्भ कविद्यां मायागतमाश्रमधर्म [४८]निमित्तमन्तरचक्रमित्यधीयानाः स- त्रिणसंसर्गविद्या वा ।।
 ये जनपदे शूरास्त्यक्तास्मानो हस्तिनं व्यालं वा द्रव्यहेतोः प्रतियोधयेयुस्ते तीक्ष्णाः ।
 ये बन्धुषु निस्नेहाः क्रूराश्र्चालसाश्च ते रसदाः ।।
 परित्राजिका वृत्तिकामा दरिद्रा विधवा प्रगल्भा ब्राह्मण्य न्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रकुलान्याधिगच्छेत् ॥
  एतया मुण्डा वृषल्यो व्याख्याताः ।
इति सञ्चाराः ।।
 तान्राजा स्वविषये मन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजदौवारिकान्तर्वाशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसन्निधातृप्रदेष्टनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषदध्यक्षदण्डदुर्गान्तपालाटविकेषु श्रद्धेयदेशवेष शिल्पभाषाभिजनोपदेशान् भक्तितस्सामर्थ्ययोगाच्चापसर्पयेत् ॥
 तेषां बाह्यं चारं छत्रभृङ्गारव्यजनपादुकासनयानवाहनो पग्राहिणः तीक्ष्णा विद्युः ।।
  तं सत्रिणः संस्थास्वयेयुः ।।  सूदाराळिकस्नापकसंवाहकास्तरककल्पकप्रसाधकोदकपरिचारका रसदाः कुब्जवामनकिरातमूकबधिरजडान्धच्छद्मानो नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवाः स्त्रियश्चभ्यन्तरं चारं विद्युः । तं भिक्षुक्यः संस्थास्वर्पयेयुः ।

 संस्थानामन्तेवासिनः संज्ञालिपिभिश्चारसञ्चारं कुर्युः ।।
 न चान्योन्यं संस्थास्ते वा विद्युः ।
 भिक्षुकीप्रतिषेधे द्वास्थपरम्परा मातापितृव्यञ्जनाः शिल्प कारिकाः कुशीलवा दास्यो वा गीतवाद्य[४९]भाण्डगूढलेख्य संज्ञाभिर्वा चारं निर्हरेयुः । दीर्घरोगोन्मादाग्निरसविसर्गेण वा गूढनिर्गमनम् ।

त्रयाणा [५०] मेकवाक्ये सम्प्रत्ययः ।।
तेषामभीक्ष्णविनिपाते तूष्णीदण्डः प्रतिषेधो वा ।
कण्टकशोधनोक्ताश्चापसर्पाः परेषु कृतवेतना वसेयुः ।
सम्पातश्चोरार्थ[५१] । त उभयवेतनाः ।।

 गृहीतपुत्रदारांश्च कुर्यादुभयवेतनान् ।
 तश्चारित्रहितान्विद्यात्तेषां शौचं च तद्विधैः ॥
 एवं शत्रौ च मित्रे च मध्यमे चावपेच्चरान् ।
 उदासीने च तेषां च तीर्थेष्वष्टादशस्वापि ।।
 अन्तगृहचरास्तेषां कुब्जवामनषण्डकाः ।
 शिल्पवत्य: स्त्रियों मूकाश्चित्राश्च म्लेञ्छजातयः ॥


दुर्गेषु वणिजस्संस्था दुर्गान्ते सिद्धतापसाः ।
कर्षकोदास्थिता राष्ट्रे राष्ट्रान्ते व्रजवासिनः ॥
वने वनचरैः[५२] कार्याश्श्रमणाटविकादयः ।
परप्रवृत्तिज्ञानार्था: शीघ्राश्चारपरम्परा: ॥
परस्य चैके [५३] बोद्धव्याः तादृशैरेव तादृशाः ।
चारसञ्चारिणस्संस्था गूढाश्चागूढसंज्ञिताः ॥
अकृत्यान् कृत्यपक्षीयैः दर्शितान्कार्यहेतुभिः ।
परापसर्पज्ञानार्थे मुख्यानन्तेषु वासयेत् ।।
इति विनयाधिकारिके गूढपुरुषोत्पत्तौ ।
सञ्चारोत्पत्तिः द्वादशोऽध्यायः.

९ प्रक. स्वविषये कुत्याकृत्यपक्षरक्षणम्

 गूढपुरुषप्राणिधिः कृतमहामात्या[५४]पसर्प: पौरजानपदानपस र्पयेत् ।
 सत्रिणो द्वन्द्विनस्तीर्थसभाशालापूगजनसमवायेषु विवादं कु र्यु:-- "सर्वगुणसम्पन्नश्चयं राजा श्रूयते । न चास्य कश्चित् गुणो दृश्यते यः पौरजानपदान् दण्डकराभ्यां पीडयाति" इति ।
 तत्र येऽनुभशंसेयुः तानितरस्तं च प्रतिपेधयेत्---"मात्स्यन्यायभिभूताः प्रजा मनं वैवस्वतं राजानं चक्रिरे । धान्यषड्भागं पण्यदशभार्ग हिरण्यं चास्य भागधेयं प्रकल्पयामासुः, तेन


भृता राजानः प्रजानां योगक्षेमवहाः तेषां किल्बिषमदण्डकरा

हरन्ति यो [रन्त्ययो १] ग[५५] क्षेमवहाश्र्च प्रजानाम् । तस्मादुञ्छष ङ्भगमारण्यका अपि निवपन्ति-'तस्यैतद्भागधेयं योऽस्मान् गोपायतीति' | इन्द्रय[५६]मस्थानमेतत् राजानः प्रत्यक्षहेडप्रसादाः । तानवमन्यमानान् दैवोऽपि दण्ड. स्पृशति । तस्माद्राजानो नावमन्तव्याः" इति क्षुद्रकान्प्रतिषेधयेत् ।   किंवदन्तीं च विद्युः ।।
 ये चास्य धान्यपशुहिरण्यान्याजीवन्ति तैरुपकुर्वन्ति, व्य- सने अभ्युदये वा कुपितं बन्धुं राष्ट्रं वा व्यावर्तयन्त्यमि त्रमाटविकं वा प्रतिषेधयन्ति, तेषां मुण्डजटिलव्यञ्जनास्तुष्टा तुष्टत्वं विद्युः ।।   तुष्टान् भूयः [५७]पूजयेत् ।।
 अतुष्टान् तुष्टिहेतोस्त्यागेन सान्ना च प्रसादयेत् । परस्प राद्रा भैदयेदेनान् सामन्ताविकतत्कुलीनावरूद्धेभ्यश्च । तथाऽ प्यतुष्यतो दण्डकरसाधनाधिकारेण वा जनपदविद्वेषं ग्राह येत् । विद्दिष्टानुपांशुदण्डेन जनपदकोपेन वा साधयेत् । गुप्तपुत्रदारानाकरकर्मान्तेषु वा वासयेत् परेषामास्पदभयात् ।  क्रुद्धलुब्धभीतावमानिनस्तु परेषां कृत्याः । तेषां कार्ता न्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकव्यञ्जनाः परस्परभिसम्बन्धं अमित्र [५८] प्रतिसम्बन्धं वा विद्युः ।।


तुष्टानर्थमानाभ्यां पूजयेत् ।
अनुष्टान् सामदानभेददण्डैस्साधयेत् ।।
एवं स्वविषये कृत्यानकृत्यांश्च विचक्षणः ।
परोपजापात्संरक्षेत् प्रधानान् क्षुद्रकानपि ।

 इति विनयाधिकारिके स्वविषये कृत्याकृत्यपक्षरक्षणं त्रयोदशोऽध्याय.

१०. प्रक. परविषये कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः.


 कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहस्स्वविषये व्याख्यातः । परविषये वाच्यः।
 संश्रुत्यार्थान् विपलब्धः, तुल्यकारि[५९]णोशिशल्पे वोपकारे वा विमानितः, वल्लभावरुद्धः, समाहूय पराजितः, प्रवासोपतप्तः, कृत्वा व्ययमलब्धकार्यः, स्वधर्माद्दायाद्याद्वोपरुद्धः मानाधिका राभ्यां भ्रष्ट:,[६०] तुल्यैर[६१]न्तर्हितः, प्रसभाभिमृष्टस्त्रीकः, काराभिन्यस्त:, परोक्ष[६२]दण्डितः, मिथ्याचारवारितः, सर्वस[६३] माहारितः, बन्धनपरिक्लिष्टः, भवासितबन्धुरिति क्रृद्धवर्ग: ।।
 स्वयमुपहतः, विप्रकृत[६४], पापकर्माभिख्यातः, तुल्यदोपदण्डे नोद्दिग्न:, पर्यात्तभूमिः, दण्डेनोपनतः, सर्वाधिकरणस्थः, सहसो पचितार्थः, तत्कुलीनो वाशंसुः, प्रद्रिष्टो राज्ञा, राजद्वेषी चेति भीतवर्गः ॥


 परिक्षीणोऽत्यात्तस्वः कदर्यो व्यसन्यत्वाहितव्यवहारश्चेति

लुब्धवर्गः ।
 आत्मसम्भावितो मानकामः शत्रुपूजामर्षितो नीचैरुपाहित स्तीक्ष्णस्साहासिको भोगेनासन्तुष्ट इति मानिवर्गः ।  तेषां मुण्डजटिलव्यञ्जनैर्यो यद्भक्तिः कृत्यपक्षीयस्तं तेनोप जापयेत्‌---"यथा मदान्धो हस्ती मतेनाधिष्ठितो यद्यदासा दयति तत्सर्वे प्रमृद्नात्येवमयमशास्त्रचक्षुरन्धो राजा पौरजान- पदवधायाभ्युत्थितः; शक्यमस्य प्रातहस्तिप्रोत्साहनैनापकर्तुम मर्षः[६५] क्रियताम्” इति क्रुद्धवर्गमुपजापयेत् ।।
 “यथा लीनस्सर्पो यस्माद्ब्भयं पश्यति तत्र विषमुत्सृजत्ये वमयं राजा जातदोषाशङ्कस्त्वयि पुरा क्रोधविषमुत्सृजत्यन्यत्र गम्यताम्" इति भीतवर्गमुपजापयेत् ।
 यथा श्वगाणिनां धेनुश्वभ्यो दुग्धे न ब्राह्मणेभ्य एवमयं राजा सत्वप्रज्ञावाक्यशक्तिहीनेभ्यो दुग्धे नात्मगुणसम्पन्नेभ्यः । असौ राजा पुरुषविशेषज्ञस्सेव्यतामिति" लुभ्धवर्गमुपजापयेत् ।
 "यथा चण्डालोदपानश्चण्डालानामेवोपभोग्यो नान्येषामेव मयं राजा नीचो नीचानामेवेपभेाग्यो न त्वद्विधानामार्या णाम् । असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः तत्र गम्यतामिति" मान- वर्गमुपजापयेत् ।


तथेति प्रतिपन्नांस्तान् संहितान् पणकर्मणा ।
योजयेत यथाशक्ति सापसर्पान् स्वकर्मसु ।।
लभेत सामदानाभ्यां कृत्यांश्च परभूमिपु ।
अकृत्यान् भेददण्डाम्यां परदोषांश्च दर्शयेत् ।।

इति विलायधिकारिके परावषये कृत्याकृत्यपक्षोपग्रह।

चतुर्दशोऽध्याय .

११. प्रक. मन्त्राधिकारः.

 कृतस्वपक्षपरपक्षोपग्रहः कार्यारम्भान् चिन्तयेत् ।।
 मन्त्रपूर्वास्सर्वारभ्भाः । तदुद्देशः संवृतः कथानाभानिस्रावी पक्षिभिरप्यनालोक्यस्स्यात् ।।
 श्रूयते हि शुकशारिकाभिः मन्त्रो भिन्नश्श्वभरन्यैश्च तिर्य ग्योनिभिः ।।
 तस्मान्मन्त्रोद्वेशमनायुक्तो नोपगच्छेत् ।।
 उच्छिद्येत मन्त्रभेदी।।
 मन्त्रभेदो हि दुतामात्यस्वामिनामिङ्गिताकाराभ्याम् ।
 इङ्गितमन्यथावृत्तिः ।।
 आकृतिग्रहणमाकारः। तस्य संवरणं आयुक्तपुरुषरक्षण मा कार्यकालादिति । तेषां हि प्रमादमदसुप्तप्रलापकामा-


दिरुत्सेकः । प्रन्छन्नोऽवमतो वा मन्त्रं भिनात्ति । तस्मा

द्रक्षेन्मन्त्रम् ।
 मन्त्रभेदोऽन्ययेाग[६६]क्षेमकरो राज्ञस्तदायुक्तपुरुषाणां च ।।
 तस्मात्-"गुह्यमेको मन्त्रयतेति" भारद्वाजः । मन्त्रि णामपि हि मन्त्रिणो भवन्ति । तेषामप्यन्ये । सैषा मन्त्रि- परम्परा मन्त्रं भिनत्ति !

तस्मानास्य परे विद्युः कर्म किञ्चिञ्चिकीर्षितम्।
अरब्धारस्तु जानीयुरारब्धं कृतमेव वा ।।

 "नैकस्य मन्त्रसिद्धिरस्तीति" विशालाक्षः । प्रत्यक्षप रोक्षानुमेया हि राजवृत्तिः । अनुपलब्धस्य ज्ञानमुपलब्धस्य नि श्चयबलाधानमर्थद्वैधस्य संशयच्छेदनमेकदेशद्दष्टस्य शेषोपलब्धि रिति मन्त्रिसाध्यमेतत् । तस्माद्बुद्धिवृद्धैसार्धमासीत मन्त्रम् ।।

न किञ्चदवमन्येत सर्वस्य शृणुयान्मतम् ।
बालस्याप्यर्थवद्राख्यम्मुपयुञ्जीत पण्डितः ॥

 “एतन्मन्त्रज्ञानं नैतन्मन्त्ररक्षणमिति" पराशरः । यद स्य कार्यमाभिप्रेतं तत्प्रतिरूपकं मंन्त्रिणः पृच्छेत् । 'कार्यमि दमेवमासीदेवं वा यदि भवेत्तत्कथं कर्तव्यमिति' । ते यथा ब्रूयुः तत्कुर्यात् । एवं मन्त्रोपलब्धिः संवृतिश्च भवतीति ।


 “नेति” पिशुनः । मन्त्रिणो हि व्यवहितमर्थे वृत्त

मवृत्तं वा पृष्टमनादरेण ब्रुवन्ति प्रकाशयन्ति वा स दोषः । तस्मात्कर्मसु ये येष्वभिप्रेतास्तैस्सह मन्त्रयेत् । तैमन्त्रयमाणो हि मन्त्रबुद्धि गुप्तिं च लभत इति ।
 “न” इति कौटिल्यः । अनवस्था ह्येषा । मन्त्रिभिस्त्रिभि श्चतुर्भिव सह मन्त्रयेत ।
 मन्त्रयमाणो ह्येकेनार्थकृच्छ्रेषु निश्वयं नाधिगच्छेत् । एकश्च मन्त्री यथेष्टमनवग्रहश्चरति ।
 द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो द्वाभ्यां संहताभ्यामवगृह्यते । विगृ हीताभ्यां विनाश्यते ।
 त्रिषु[६७] चतुर्षु वा नैकान्तं कृछ्रेणोपपद्यते महादोषम् । उपपन्नं[६८] तु भवति । ततः परेषु कृछ्रेणार्थनिश्चयो गम्यते । मन्त्रो वा रक्ष्यते ।
 देशकालकार्यवशेन त्वेकेन सह द्वाभ्यामेको वा यथासामथ्र्ये मन्त्रयेत ।
 कर्मणामारम्भोपायः, पुरुषद्रव्यसम्पत्, देशकालविभागः, वि- निपातप्रतीकारः, कार्यसिद्धिरिति पञ्चाङ्गो मन्त्रः ।
 तानेकैकशः पृच्छेत् समस्तांश्च ।।
 हेतुभिश्चैषां मतिप्रविवेकान् विद्यात् । अवाप्तार्थः कालं नातिक्रामयेत् ।


 न दीर्घकाले मन्त्रयेत च तेषां पक्षै[६९]र्येषां अपकुर्यात् ।

 “मन्त्रिपरिषदं द्वादशामात्यान्कुर्वीतेति” मानवाः ।
 “षोडशेति” बार्हस्पत्याः ।
 “विंशतिम्” इत्यौशनसाः ।
 “यथासामथ्र्यम्” इति कौटिल्यः ।।
 ते ह्यस्य स्वपक्षं परपक्षं च चिन्तयेयुः । अकृतारम्भमा रब्धानुष्ठानमनुष्ठितविशेषं नियोगसम्पदं च कर्मणां कुर्युः । आसन्नै[७०] स्सह कार्याणि पश्येत् । अनासनैस्सह पत्रसम्प्रेषणेन मन्त्रयेत।
 इन्द्रस्य हि मन्त्रिपरिषदृषीणां सहस्रम् । तचक्षुः[७१] । तस्मा दिमं द्वयक्षं सहस्राक्षमाहुः ।
 अत्यायिके कार्ये मन्त्रिणो मन्त्रिपरिषदं चाहूय ब्रूयात् । तत्र यद्भूयिष्टाः कार्यसिद्धिकरं वा ब्रूयुस्तत्कुर्यात् । कुर्वतश्च‌---

 नास्य गुह्यं परे विद्युः छिद्रं विद्यात्परस्य च । 337
गृहेकूर्म इवाङ्गानि यत्स्याद्विवृतमात्मनः ।।
यथा ह्यश्रोत्रियश्राद्धं न सतां भोक्तुमर्हति ।
एवमश्रुतशास्त्रार्थो न मन्त्रं श्रोतृमर्हति ॥

इति विनयाधिकारिके मन्त्राधिकारः पञ्चदशोऽध्यायः,





१२. प्रक. दूतप्रणिधि:


उद्धृतमन्त्रो दूतप्रणिधि: ।
अमात्यसम्पदोपेतो निस्सृष्टार्थः ।
पादगुणहीनः परिमितार्थः ।
अर्धगुणहीनः शासनहरः ।

 सुप्रतिविहितयानवाहनपुरुषपरिवापः प्रतिष्ठेत “शासनमेवं वाच्य.,[७२] परस्स वक्षत्येवं तस्येदं प्रतिवाक्यमेवमतिसन्धातव्यम्” इत्यधीयानो गच्छेत् । अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश्च प्रतिसंसर्गे गच्छेत् । अनीकस्थानयुद्धप्रतिग्रहापसारभूमीरात्मनः परस्य चावेक्षेत । दुर्गराष्ट्रप्रमाणं सारवृत्तिगुप्तिच्छिद्राणि चोपलभेत पराधिष्ठानमनुज्ञातः प्रविशेत् । शासनं च यथोक्तं ब्रूयात् । प्राणाबाधेऽपि दृष्टे परस्य वाचि वक्त्रे दृष्टयां च प्रसादं वाक्य पूजनमिष्टपरिप्रश्नं गुणकथासङ्गमासन्नमासनं सत्कारमिष्टेषु स्म रणं विश्वासगमनं च लक्षयेत्तुष्टस्य । विपरीतमतुष्टस्य । तं ब्रूयात्---“दूतमुखा[७३] वै राजीनस्त्वं चान्ये च । तस्मादुद्भृते[७४]ष्वापि शस्त्रेषु यथोक्तं वक्तारस्तेषामन्तावसायिनो[७५] ऽप्यवध्याः । किमङगं पुनर्ब्राह्मणः । परस्यैतद्वाक्यमेष दूतधर्म” इति ।
 वसेदविसृष्टः[७६] प्रपूजया[७७] नोसिक्तः । परेषु बलित्वं न


मन्येत । वाक्यमनिष्ठं सहेत । स्त्रियः पानं च वर्जयेत् ।

एकश्शयीत । सुप्तमत्तयोर्हि भावज्ञानं दृष्टं, कृत्यपक्षोपजापम कृत्यपक्षे गूढप्रणिधानं, रागाप[७८]रागौ भर्तरि, रन्ध्रं च प्रकृतीनां तापसवैदेहकव्यञ्जनाभ्यामुपलभेत । तयोरन्तेवासिभिश्चिकित्स कपाषण्डव्यञ्जनोभयवेतनैर्वा । तेषामसम्भाषायां याचकमत्तों न्मत्तसुप्रलापैः पुण्यस्थानदेवगृहचित्र[७९]लेख्यसंज्ञाभिर्वा चारमुपलभेत । उपलब्धस्योपजापभुपेयात् । परेण चोक्तस्स्वासां प्रकृतीनां परिमाणं नाचक्षति ! “सर्वे वेद भवानिति" ब्रूयात् । कार्यसिद्धिकरं वा कार्यस्यासिद्धावुपरुध्यमानस्तर्कयेत् ।
 किं भर्तुर्मे व्यसनमासन्नं पश्यन्, स्वं वा व्यसनं प्रातः कर्तुकामः । पार्ष्णिग्राहासारावन्तःकोपमाटविकं वा समुत्थाप यितुकामः; भित्रमाक्रन्दाभ्यां वा व्यापादयितुकामः; स्वं वा परतो विग्रहमन्तःकोपमाटविकं वा प्रतिकर्तुकामः; संसिद्ध में भर्तुर्यात्राकालमभिहन्तुकामः; सस्यकुप्यपण्यसङ्ग्रहं दुर्गकर्म बल- समुत्थानं[८०] वा कर्तुकामः; स्वसैन्यानां व्यायामदेशकालावाकाङ्क्षमाणः; परिभवप्रभादाम्यां वा संसर्गानुबन्धार्थी वा, मामुपरुणद्धीति ।।
 ज्ञात्वा वसेदपसरेद्रा । प्रयोजनमिष्टमपेक्षेत[८१] वा । शासनमनिष्टमुक्त्वा बन्धवधभयादपि विसृष्टो[८२] व्यपगच्छेदन्यथा नियम्येत[८३]


प्रेषणं सन्धिपालत्वं प्रतापो भित्रसङ्ग्रहः ।
उपजापस्सुहृद्भेदो गूढदण्डातिसारणम् ॥
वन्धुरत्नापहरणं चारज्ञानं पराक्रमः ।।
समाधिमोक्षो दूतस्य कर्मयोगस्य चाश्रयः ॥
स्वदूतैः कारयेदेतत् परदूतांश्च रक्षयेत् ।।
प्रतिदूतापसर्पाभ्यां दृश्यादृश्यैश्च रक्षिभिः ॥

इति विनयाधिकारिके दूतप्रणिधिः षोडशोऽध्यायः,


१६. प्रक, राजपुत्ररक्षण,

 रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्यासन्नेभ्यः परेभ्यश्च[८४] । पूर्वे दारेभ्यः पुत्रेभ्यश्च ।
 दाररक्षणं निशान्तप्रणिधौ वक्ष्यामः ।
 पुत्ररक्षणं-जन्मप्रभृति राजपुत्रान्नक्षेत् । कर्कटकसधर्माणो हि जनकभक्षाः राजपुत्राः ।
 “तेषामजातस्नेहे पितर्युपांशुदण्डश्श्रेयान्” इति भारद्वाजः ।
 “नृशंसमदृष्ट[८५] वधः क्षेत्रबीजविनाशश्चेति” विशालाक्षः । तस्मादेकस्थानावरोधश्श्रेयानिति ।
 “अहिभयमेतदिति” पाराशराः । कुमारो हि विक्र-


मभयान्मां पिता रुगद्धीति ज्ञात्वा तमेवाङ्के कुर्यात्तस्मादन्तपालदुर्गे वासश्श्रेयानिति ।

 “औरभ्रकं[८६] भयमेतत्” इति पितुन: । “प्रयापत्तेर्हितदेव कारणं ज्ञात्वाऽन्तपालसखस्यात् । तस्मात् स्त्रविपयादपकृष्टे सामन्तदुर्गे वासश्श्रेयानिति” ।।
 “वत्सस्थानमेतदिति” कौणपदन्तः । वत्सेनेव हि धेनुं पितरमस्य सामन्तो दुह्यात् । तस्यान्मातृवन्धुषु वासश्श्रेयानिति ।
 “ध्वजस्थानमेतत्” इति वातव्याधिः । तेन हि ध्वजेनादितिकौशिकवदरय् मातृबान्धवा भजेरन् । तस्मात् ग्राम्यधर्मे- ष्वेनमवसृजेयुः । सुखोपरुद्धा हि पुत्राः पितरं नाभिद्रुह्यन्तीति ।  “जीवन्मरणमेतत्” इति कौटिल्यः । काष्ठमिव हि घुण्जग्धं राजकुलमविनीतपुत्रमभियुक्तमात्रं भज्येत । नस्मादृतुमत्यां महिष्यां ऋर्त्विजश्चरुयैन्द्रावार्हस्पयं निर्वपेयुः । आपन्न सत्त्वायां कौमारभृत्यो गर्भधर्मणि प्रजनने[८७] च वियतेत । प्रजा तायाः पुत्रसंस्कारं पुरोहितः कुर्यात् । समर्थ तद्विदो विनयेयुः ।।
 सत्रिणामेकश्र्चैन्ं मृगयाद्यूतमद्ययस्त्रीभिः: प्रलेभयेत्-पितरि विक्रम्य राज्य गृहाणेति । तदन्यस्स्त्री प्रतिषेधयेत्” इत्याम्भीया:[८८]


 “महादोषमबुद्धबोधनमिति" कौटिल्यः । नवं हि द्रव्यं

येन येनार्थजातेनोपदिह्यते तत्तदाचूषति । एवमयं नवबुद्धि र्यद्यदुच्यते तत्तच्छास्त्रोपदेशमिवाभिजानाति । तस्माद्धर्ममर्थे चास्योपदिशेन्नाधर्ममनर्थे च । सत्रिणस्त्वेनं[८९] 'तव स्मः' इति वदन्तः पालयेयुः ।  यौवनोन्सेकात् परस्त्रीषु मनः कुर्वाणं आर्याव्यञ्जनाभि स्स्त्रिभिरमेध्या[९०] भिश्शून्यागारेपु रात्रावुद्वैजयेयु: ॥

मद्यकामं योगपानेनोद्रेजयेयुः ।
द्युत्कामं कापाटिकैः पुरुषैरुद्वैजयेयुः ।।
मृगयाकामं प्रतिरोधकव्यञ्जनैस्त्रासयेयुः ।
पितरि विक्रमबुद्धिं तथेत्यनुप्रविश्य भेदयेयुः ।।

 “अप्रार्थनीयो राजा विपन्न्ने घातस्सम्पन्ने नरकपातः, संक्रो शः प्रजाभिरेकलोष्टवधश्चेति" । विरागं प्रियमेकपुत्रं वा बध्नियात्।।  बहुपुत्रः प्रत्यन्तमन्यविपयं वा प्रेपयेद्यत्र गर्भः एण्ड्यं[९१] डिमवो[९२] वा न भवेत् ।।
 आत्मसम्पन्नं सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत् ।

बुद्धिमानाहार्यवृद्धिदुर्वृद्धिरिति पुत्रविशेषाः ।
शिष्यमाणो धर्मार्थावुपलभते चानुतिष्टतेि च बुद्धिमान् ।
उपलभमानो नानुतिष्ठत्याहार्यबुद्धिः ।
अपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः ।।

 स यद्येकपुत्रः पुत्रोत्पत्तावत्य प्रयतेत ।

पुत्रिकापुत्रानुत्पादयेद्वा ।
 वृद्धस्तु व्याधितो वा राजा मातृबन्धुतुल्य' गुणवत्सामन्ता नामन्यतमेन क्षेत्रे बीजमुत्पादयेत् । न चैकपुत्रमविनीतं राज्ये स्थापयेत् ।

बहूनामकसंरोधः पिता पुत्रहितो भवेत् ।।
अन्यत्रापद ऐश्वर्यं ज्येष्ठभागी तु पूज्यते ॥
कुलस्य वा भवेद्राज्यं कुलसञ्घो हि दुर्जयः ।
अराजव्यसनाबाधः शश्वदावसति क्षितिम् ॥
इति विनयाधिकारके राजपुत्ररक्षणं सप्तदशोऽध्यायः


१४-१५. प्रक. अवरुद्धवृत्तमवरुद्धे च वृत्तिः.

 राजपुत्रः कृच्छ्रवृत्तिरसदृशे कर्मणि नियुक्तः पितरमनुवर्तेत अन्यत्र प्राणाबाधकप्रकृतिकोप पातकेभ्यः ।

पुण्यकर्मणि नियुक्तः पुरुषमधिष्ठातारं याचेत ।।
पुरुषाधिष्ठितश्च सावशेषमादेशमनुतिष्ठेत् ।
अभिरुप च कर्मफलमैौपायनिकं च लाभ पितुरुपनाययेत् ।।

 तथाऽप्यतुष्यन्तमन्यस्मिन् पुत्रे दारेषु वा स्त्रिह्यन्तमरण्याय आपृच्छेत् बन्धबधभयाद्वा यस्सामन्तो न्यायव्रत्तिधार्मिकः


1 कुल्य, 2. कोपक. ३ अविरुद्धं. सत्यवागविसंवादकः प्रतिगृहीता मानयिता चाभिपन्नानां तमाश्रयेत ।
 तत्रस्थ कोदण्ड[९३] 'सम्पन्नः प्रवरिपुरुषकन्यासम्बन्धमटवीस म्वन्धं कृत्यपक्षोपगृहं वा कुर्यात् ।
 एकचरस्थुवर्ण[९४]पाकमणिरागहेमरूप्यपण्याकरकर्मान्तानाजी वेत् । पापण्डसञ्चद्रव्ययश्रोत्रियभोग्यं देवव्यमाढ्यविधवां वा गूढमनुप्रविश्य सार्थयानपात्रणि च मदनरसयोगेनातिसन्धायापहरेत् ।।

पारग्रामिकं वा योगमातिष्टेत् ।
मातुः परिजनोपग्रहेण वा चेष्टेत ।

 कारुशिल्पिकुलशिलवचिकित्सकवाग्जीनपाषण्डछद्मभिर्वा नष्टरूपस्तद्वयञ्जनसख छिद्रे प्रविश्य राज्ञः शस्त्ररसाभ्यां प्रह्रुत्य ब्रूयात्----“ अहमसौ कुमार:, सहभोग्यमिदं राज्यमेको नाईति भोक्तुं तत्र ये कामयन्ते मर्तु:[९५] नाहं [९६] द्विगुणेन भक्तवेतने- नोपस्थास्ये इति ।
 इत्यवरुद्धवृत्तम् ।
 अवरुद्धं तु मुख्यपुत्रमपसर्पा: प्रतिपाद्यानयेयुः ।।
 माता वा प्रतिगृहीता ।।
 त्यक्तं गूढपुरुषाः शस्त्ररसाभ्यां हन्युः ।।

 अत्यक्तं तुल्यशीलाभिस्त्रीभिः पानेन म्रृगयया वा प्रसज्य रात्रावुपगृह्यानयेयुः ।
उपस्थितं च राज्येन मदूर्ध्वमिति सान्त्वयेत् ।।

एकस्थमथ संरुन्ध्यात् पुत्रवान्वा प्रवासयेत् ।।

इति विनयाधिकारिके अवरुद्धवृत्तमवरुद्धेbr> च वृत्तिः अष्टादशोऽध्याय.


१६. प्रक. राजप्रणिधिः.


 राजानमुत्तिष्ठमान[९७] मनूत्तिष्ठन्ते भृत्या: ।
 प्रमाद्यन्तमनुप्रमाद्यन्ति । कर्माणि चास्य भक्षयन्ति । द्विषद्भिश्चातिसन्धीयते ।
 तस्मादुत्थानमात्मनः कुर्वीत ।
 नाळिकाभिरहरष्टधा रात्रिं च विभजेत् । छायाप्रमाणेन वा ।  त्रिपौरुषी पौरुषी चतुरङ्गुलाऽच्छायो[९८] मध्याह्न इति[९९] पूर्वे- दिवसस्याष्टभागाः ।।
 तैः पश्चिमाः व्याख्याताः ।
 तत्र पूर्वे दिवस्याष्टभागे रक्षाविधानमायव्ययौ च श्रुणुयात् ।
 द्वितीये पौरजानपदानां कार्याणि पश्येत् ।

 तृतीये, स्नानभोजनं सेवेत । स्वाध्यायं च कुर्वीत ।
 चतुर्थे हिरण्यपतिग्रहमध्यक्षांश्च कुर्वीत ।

 पञ्चमे मन्त्रिपरिषदा पत्रसंप्रेषेणेन मन्त्रयेत । चारगु ह्याबोधनीयानि च बुद्धयेत् ।।
 षष्टे स्वैरविहारं मन्त्रं वा सेवेत । सप्तमे हस्त्यश्वर- थायुधीयान् पश्येत् ।।

अष्टमे सेनापतिसखो विक्रमं चिन्तयेत् ।
प्रतिष्टितेsहानि सन्ध्यामुपासीत ।
प्रथमे रात्रिभागे गूढपुरुषान् पश्येत् ।
द्वितीये स्नानभोजनं कुर्वीत स्वाध्यायं च ।
तृतीये तूर्यघोषेण संविष्टः चतुर्थपञ्चमौ शयीत ।
षष्ठे तूर्यघोषेण प्रतिबुद्धः शास्त्रमितिकर्तव्यतां च चिन्तयेत् ।
सप्तमे मन्त्रमध्यासीत । गूढपुरुषांश्च प्रेषयेत् ।
अष्टमे ऋत्विगाचार्यपुरोहितसखः स्वस्त्ययनानि प्रतिगृह्णीयात् । चिकित्सकमाहानसिकमौहूर्तिकांश्च पश्येत् । सवत्सां धेनुं वृषभं च प्रदक्षिणीकृत्योपस्थानं गच्छेत् ।।

 आत्मवलानुकूल्येन वा निशार्भागान् प्रतिविभज्य का र्याणि सेवेत ।
 उपस्थानगतः कार्यार्थिनामद्वारसङ्गं कारयेत् । दुर्दर्शो हि राजा कार्यकार्यविषयसमा[१००] मन्नैः कार्यते । तेन प्र-


कृतिकोपरिवशं वा गच्छेत् । तस्माद्देवताश्रमपापण्डश्रोत्रिय

पशुपुण्यस्थानानां बालवृद्धव्याधितव्यसन्यनाथानां स्त्रीणां च क्रमेण कार्याणि पश्येत् । कार्यगौरवादात्यायिकवशेन वा ।

सर्वमात्ययिकं कार्यं श्रुणुयान्नातिपातयेत् ।
कृच्छ्रसाध्यमतिक्रान्तमसाध्यं वा विजायते ।।
अग्नयगारगतः कार्ये पश्येद्वैद्यतपस्विनाम् ।
पुरोहिताचार्यसख: प्रत्युत्थायाभिवाद्य च ।।
तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्येस्सह कारयेत् ।
मायायोगविदां चैव न स्वय कोपकारणात् ।।
राज्ञो हि व्रतमुत्थानं यज्ञः कार्यानुशासनम् ।।
दक्षिणा वृत्तिसाम्यं च दीक्षितस्याभिषेचनम् ।।
प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् ।।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥
तस्मान्नित्योत्थितो राजा कुर्यादर्थानुशासनम् ।
अर्थस्य मूलमुत्थानमनर्थस्य विपर्ययः ।।
अनुत्थाने ध्रुवो नाशः प्राप्तस्यानागतस्य च ।।
प्राप्यते कलमुत्थानाल्लभते चार्थसम्पदम् ।।

इति विन्याधिकारके राजप्रणिधि: एकोनविंशोध्यायः


१७, प्रक, निशान्तप्रणिधिः.

 वास्तुकप्रशस्ते देशे सप्राकारपरिखाद्धारमनेककक्ष्यापरिगत मन्तःपुरं कारयेत् ।।
 कोशगृहविधानेन वास[१०१] गृहं, गूढभित्तिसञ्चारं मोहनगृहं तन्मध्ये वा वासगृहं, भूमिगृह वा, आसन्नकाष्ठचैत्यदेवताविधान द्वारमनेकसुरुङ्गासञ्चारं प्रासादं वा गूढभित्तिसोपानं, सुषिर स्तम्भप्रवेशापसारं वा वासगृहं यन्त्रबद्धतलावपातं कारयेत् ।

आपत्प्रतीकारार्थमापादि वा कारयेत् ।
अतोऽन्यथा वा विकल्पयेत् सहाध्यायिभयात् ।

 मानुषेणाग्निना त्रिरपसव्यं परिगतमन्तःपुरमग्निरन्यो न दहति । न चात्रान्योऽग्निर्ज्वलति । वैद्युतेन भस्मना मृत्संयु क्तेन करकचारिणऽवलिप्तं च ।
 जीवन्तीश्वेतामुष्ककपुष्पवृन्दाकाभिरक्षीपे[१०२] जातस्याश्वत्थस्य प्रतानेन वा गुप्तं सर्पा विषाणि वा ने प्रसहन्ते ।
 मार्जारमयूरनकुलपृषतोत्सर्गसर्पान् भक्षयति[१०३] [र्गास्सर्पान् भक्षयन्ति ?} ।

शुकश्शा[१०४] रिका भृङ्गराजो वा सपॉविषशङ्कायां क्रोशति[१०५]
क्रौञ्चो विपाभ्याशे माद्यति ।

 ग्लायति जीवंजीवकः ।

 म्रियते मत्तकोकिल:।
 चकोरस्याक्षिणी विरज्येते[१०६]
 इत्येवं अग्निदिषसर्पेभ्यः प्रतिकुर्वीत ।
 पृष्टतः कक्ष्याविभागे स्त्रीनिवेशो गर्भव्वाधिवैद्यप्रख्यातसंस्थावृक्षोदकस्थानं च ।
 बहि: कन्याकुमारपुरम् ।
 पुरस्तादलङ्कारभूमि, मन्त्रभूमिरुपस्थानं कुमाराध्यक्षस्थानं च ।
 कक्ष्यान्तरेष्वन्तर्वशिकसैन्यं तिष्ठेत् ।
 अन्तर्गृहगतस्स्थविरस्त्रीपारेशुद्धां देवीं पश्येत् । न काञ्चिदभिगच्छेत् ।
 देवीगृहे लीनो हि भ्राता भद्रसेनं जघान ।
 मातुश्शय्यान्तर्गतश्च पुत्रः कारूशम् ।
 लाजान्मधुनेति विषेण पर्यस्य देवी काशिराजम् ।
 विषदिग्धेन नूपुरेण वैरन्त्यं मेखलामणिना सौवीरं जालूथमादर्शेन वेण्यागूढं शस्त्रं कृत्वा देवी विदूरथं जघान।
 तस्मादेतान्यास्पदानि परिहरेत् ।।
 मुण्डजटिलकुहकप्रतिससर्ग वाह्याभिश्च दासीभिः प्रतिषेधयेत् ।
 न चैना' कुल्या' पश्येयुरन्यत्र गर्भव्याधिसंस्याभ्यः । रूपाजीवास्नानप्रघर्पशुद्धशरीराः परिवर्तितवस्त्रालङ्कारा: पश्येयुः ।


 आशीतिकाः पुरुषाः पञ्चाशत्कास्त्रीयो वा मातापितृव्यञ्ज

नास्स्थविरवर्षवराभ्यागारिकाश्चावरोधानां शौचाशौचं विद्यु: स्थापपयेयुश्च स्वामिहिते ।

स्वभूमौ च वसेत्सर्वः परभूमौ न सञ्चरेत् ।
न च बाह्येन संसर्गे कश्चिदाभ्यन्तरो व्रजेत् ॥
सर्व चावेक्षितं द्रव्यं निबद्धागमनिर्गमम् ।
निर्गच्छेदधिगच्छेद्वा मुद्रासङ्घान्तभूमिकम् ॥

इति विनयाधिकारिके निशान्तप्राणिधि: विंशोऽध्यायः

१८. प्रक, आत्मरक्षितकम्.

शयनादुत्थितस्स्त्रीगणैधन्विभिः परिगृह्येत ।
द्वितीयस्यां कक्ष्यायां कञ्चकोष्णीषिभिर्वर्पवराभ्यागारिकैः ।
तृतीयस्यों कुब्जवामनकिरातैः ।
चतुर्थ्यां मन्त्रिभिस्सम्बन्धिभिदौवारिकैश्च प्रासपाणिभिः ।
पितृपैतामहं महासम्बन्धानुबन्धं शिक्षितमनुरक्तं कृतकर्माणं

जनमासन्नं कुर्वीत्त ।

नान्यतोदेशीयमकृतार्थमानं स्वदेशीयं वाऽप्यकृत्योपगृहीतं

अतर्वशिकसैन्यं राजानमन्तःपुरं च रक्षेत् ।


 गुप्ते देशे माहानसिकः सर्वमास्वादबाहुल्येन कर्म कारयेत् ।

'तद्राजा तथैव प्रतिभुञ्जीत पूर्वमग्नये वयोभ्यश्च बलिं कृत्वा ।
 अग्नेर्ज्वालाधूमनीलता शब्दस्फोटनं च विषयुक्तस्य,-वयसां --विपत्तिश्च,‌अन्नस्योष्मा मयूरग्रीवाभः शैव, आशुक्लि ष्ट्स्यैव वैवर्ण्य सोदकत्वमक्लिन्नत्वं च,--व्यञ्जनानामाशुशुष्कत्वं च क्काथश्यामफेनपटल[१०७] विच्छिन्नभावो गन्धस्पर्शरसवधश्च,- द्रव्येषु हीनातिरिक्तछायादर्शनं फेनपटलसीमन्तोर्ध्वराजीदर्शनं च,--रसस्य मध्ये नीला राजी,--पयसस्ताम्रा,-- मद्यतो- ययोः काली,-दधश्श्यामा च,--मधुनश्श्वेता,-द्रव्याणामा माद्राणामाशुप्रम्लात[१०८]त्वमुत्पक्वभावः काथनलिश्यावता च,-- शुष्काणामाशुशातनं वैवर्ण्य च,-कठिनानां मृदुत्वं मृदूनां कठिनत्वं च,--तदभ्याशे क्षुद्रसत्ववधश्च, --आस्तरणप्राव रणानां श्याम[१०९]मण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च,-लोहमणि मयानां पाकलोपदेहता[११०] स्नेहरागगौरवप्रभाववर्णस्पर्शवधश्चेति विषयुक्तलिङ्गानि ।
 विषप्रदस्य तु शुष्कश्याववक्तूता वाक्सङ्गस्स्वेदो विज्रुम्भण चातिमात्रं वेपथुः प्रस्खलनं वाक्यविप्रेक्षणमावेशः[१११] कर्मणि स्वभूमौ चानवस्थानमिति ।
 तस्मादस्य जाङ्गलीविदो भिषजश्वासन्नास्युः।


491  भिषग्भेपज्यागारादास्वादविशुद्धौपध गृहीत्वा पाचकपो
षकाभ्यामात्मना च प्रतिस्वाद्य राज्ञे प्रयच्छेत् ।
 पानं पानीयं चौषधेन व्याख्यातम् ।
कल्पकप्रसाधकास्नानशुद्धवस्त्रहस्तास्समुद्रमुपकरणमन्तर्ेवशिक-
हस्तादादाय परिचरेयुः।

493  स्नपकसंवाहकास्तरकरजकमालाकारकर्म दास्यः कुर्युः ।
ताभिरविष्टिता वा शिल्पिन आत्मचक्षुषि निवेश्य वस्त्रमाल्यं
दधुः । स्नानानुलेपनमघर्षचूर्णवासस्नानीयानि स्ववक्षोबाहुषु च ।
 एतेन परस्मादागतकं च व्याख्यातम् ।
कुशीलवाश्शस्त्राग्निरलवर्ज नर्मयेयुः । आतोद्यानि चैषाम
न्तस्तिष्ठेयुरश्वरथद्विपालङ्काराश्च ।

496  मौलपुरुषाधिष्ठितं यानवाहनमारोहेत् ।
नावं चाप्तनाविकाधिष्ठितामन्यनोप्रतिबद्धां वातवेगवशां च
नोपेयात् ।
 उदकान्ते सैन्यमासीत ।
 मत्स्यग्राहविशुद्धमवगाहेत ।
 व्याळग्राहपरिशुद्धमुद्यानं गच्छेत् ।

499  लुब्धकैः श्वगणिभिरपास्तस्तेनव्याळपरावाधभयं चललक्षप-
'रिचयार्थ मृगारण्यं गच्छेत् ।

 आप्तशस्त्रग्राहाधिष्ठितस्सिद्धतापसं पश्येत् ।502
 मन्त्रिपरिषदा सामन्तदूतं । सन्नद्धोऽश्वं हस्तिनं रथं वाऽऽ-.
रूढस्सन्नद्धमनीकं गच्छेत् ।
निर्याणेऽभियाने च राजमार्गमुभयत कृतारक्षं दण्डिभिरपा-
स्तशस्त्रहस्तप्रव्रजितव्यङ्गं गच्छेत् । न पुरुषसम्बाधमवगाहेत ।
यात्रासमाजोत्सवप्रवहणानि च दशवर्गिकाधिष्ठितानि गच्छेत्

 यथा च योगपुरुषैरन्यात्राजाधितिष्ठति । 506
 तथाऽयमन्यबाधेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥

 इति विनयाधिकारिके आत्मरक्षितकम् एकविंशोऽध्याय
  एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्रस्थ विनयाधिकारिक
   प्रथममधिकरणं समाप्तम्.


अध्यक्षप्रचारः-द्वितीयाधिकरणम्.

१९. प्रक. जनपदनिवेशः.


 भूतपूर्वमभूतपूर्व वा जनपदं परदेशापवाहनेन स्वदेशाभिष्य. 511
न्दवमनेन वा निवेशयेत् ।
 शूद्रकर्षकप्रायं कुलशतावरं पञ्चशतकुलपरं ग्रामं क्रोशद्वि-
क्रोशसीमानमन्योन्यारक्षं निवेशयेत् ।  नदीशैलवनगृष्टिदरीसेतुबन्धशाल्मलीशमीक्षीरवृक्षानन्तेषु सी- म्नां स्थापयेत् ।
513  अष्टशतग्राम्या मध्ये स्थानीयं, चतुश्शतग्राम्या द्रोणमुखं, * द्विशतग्राम्या खार्वटिकं,२* दशग्रामीसङ्गहेण सङ्गहण स्थापयेत् ।
521  अन्तेष्वन्तपालदुर्गाणि।

 जनपदद्वाराण्यन्तपालाधिष्ठितानि स्थापयेत् । तेषामन्तराणि

वागुरिकशबरपुळिन्दचण्डालारण्यचरा रक्षेयुः ।
522  ऋत्विगाचार्यपुरोहितश्रोत्रियेभ्यो ब्रह्मदेयान्यदण्डकराण्या- भि रूपदायकानि प्रयच्छेत् ।
 अध्यक्षसङ्ख्यायकादिभ्यो गोपस्थानीकानीक स्थचिकित्स- काश्वदमकजधारिके भ्यश्च विक्रयाधानवर्जम् ।


 1 वृक्षान्तरेषु सीमा.
 * " नगर राजधानी, पांसुप्राकारनिबद्धखेट क्षुल्लकप्राकारवेष्टित खर्वट.
अर्धगव्यूतततीयान्तनामान्तररहित मण्टपम्

 पत्तन शकटैगम्यं वाटिकैर्नौभिरेव च ।
 नौभिरेव तु यद्गम्य पट्टणं तत्प्रचक्षते ।।

 द्रोणमुखं जलनिर्गमप्रवेश पट्टणामित्यर्थ." इति रायपसेणीसूत्रव्याख्याने--प २०६.
 “नगराणि करवर्जितानि निगमवणिजां स्थानानि । जनपदा देशा. पुरवराणि नगरे, कदेशभूतानि द्रोणमुखानि जलस्थलपथोपेतानि खेटानि धूलीमाकारोपेतानि खर्बटानि कुनगराणि, मण्डपानि दूरस्थलसीमान्तराणि. सदाहा. स्थापिन्य पत्तनानि जलस्थल पथयोरन्यतरयुक्ता नि" इति प्रश्नव्याकरणसूलव्याख्याने --५ ३०६.
 2 कार्वाटिक, 3 राण्यभि, 4 स्थानिनानीक, 5 जङ्गालके. करदेभ्यः कृतक्षेत्राण्येक पुरुषिकाणि प्रयच्छेत् । अकृतानि 52 3
कर्तृभ्यो नादेयात् ।
अकृषतामाच्छिद्यान्येभ्यः प्रयच्छेत् ; ग्रामभृतकवैदेहका वा कृषेयुः । अकृषन्तोऽपहीनं दद्युः । धान्यपशुहिरण्यश्चनाननु- गृह्णीयात्तान्यनुसुखेन दधुः।
अनुग्रहपरिहारौ चैप. कोशवृद्धिकरौ दद्यात् । कोशोप- पातिकौ ' वर्जयेत् । अल्पकोशो हि राजा पौरजानपदानेव ग्रसते। निवेशसमकालं यथागतकं वा परिहारं दद्यात् । निवृत्तपारे- हारान् पितेवानुगृह्णीयात् ।
आकरकर्मान्तद्रव्यहस्तिवनव्रजवाणिक्पथप्रचारान् वारिस्थल 529
पथपण्यपत्तनानि च निवेशयेत् ।
सहोदकमाहार्योदकं वा सेतुं बन्धयेत् । अन्येषां वा बध्नतां 58 1
भूमिमार्गवृक्षोपकरणानुग्रहं कुर्यात् ।
पुण्यस्थानारामाणां च । सम्भूय सेतुबन्धादप्रकामतः कर्म- करबलीवर्दाः कर्म कुर्युः। व्ययकर्मणि च भागी स्यात् । न चांश लभेत ।

मत्स्यप्लवहरितपण्यानां सेतुषु राजा स्वाम्यं गच्छेत् ।
दासाहित कबन्धूनशृण्वतो राजा विनयं ग्राहयेत् ।
बालवृद्धव्याधितव्यसन्यनाथांश्च राजा बिभृयात् ।।
स्त्रियसप्रजातां प्रजातायाश्च पुत्रान् ।535

 बालद्रव्यं ग्रामवृद्धा वर्ज[र्ध]येयुरा व्यवहारप्रापणात ; देवद्र- व्यं च।
 अपत्यदारं मातापितरौ भ्रातॄनप्राप्तव्यवहारान् भगिनीः कन्या विधवाश्चाविभ्रतः शक्तिमतो द्वादशपणो दण्डोऽन्यत्र पतितेभ्यः अन्यत्र मातुः।
 पुत्रदारमप्रतिविधाय प्रव्रजतः पूर्वस्साहसदण्डः, स्त्रियं च प्रव्राजयतः।
539  लुप्तव्यवायः प्रव्रजेदावृश्चय धर्मस्वान् । अन्यथा नियम्येत
541  वानप्रस्थादन्यः प्रव्राजितभावः सजातादन्यः सङ्घस्सामुत्था- यका दन्यस्समयानुबन्धो वा नास्य जनपदमुपनिवेशेत । न च तत्राराम विहारार्थाः शालास्स्युः ।
 नटनर्तनगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवा वा न कर्मविघ्नं कुर्युः; निराश्रयत्वात् ग्रामाणां क्षेत्राभिरतत्वाच्च पुरुषाणां, कोशविष्टिद्रव्यधान्यरसवृद्धिर्भवतीति ।

542 परचक्राटवीग्रस्तं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् ।
 देशं परिहरेद्राजा व्ययक्रीडाश्च वारयेत् ।।
 दण्डविष्टिकराबाधैः रक्षेदुपहतां कृपिम् ।
 स्तेनव्याळाविषग्राहैः व्याधिभिश्च पशुव्रजान ॥
 वल्लभैः कार्मिकैस्स्तस्तेनैरन्तपालैश्च पीडितम् ।

 हस्त्यश्वरथपादातमनेकमुख्यमवस्थापयेत् । अनेकमुख्यं हि 6210

परस्परभयात् परोपजापं नोपैतीति !!
 एतेनान्तपालदुर्गसंस्कारा व्याख्याताः ।।
  न च बाहिरिका' न्कुर्यात्पुरराष्ट्रोपघातकान् । 631
   क्षिपेज्जनपदे चैतान् सर्वान्वा दापयेत्करान् ।।

इत्यध्यक्षप्रचारे दुर्गनिवेश. चतुर्थोऽध्यायः.
आदितः पञ्चविंश.


२३. प्रक. सन्निधातृचेयकर्म.


 सन्निधाता कोशगृहं पण्यगृहं कोष्ठागारं कुप्यगृहमायुधा 633
गारं बन्धनागारं च कारयेत् ॥


 1"राअगिहे गाम बाअरे नालदा णाम बाहिरिआ होता अणेगभवणसअसण्णिविद्धा” गजगृहे नाम नगरे नालन्दा नाम बाहिरिका आसीत् अनेकभवनशतप्तन्निविष्टा" इति पदमैश्वर्यसमृद्धबाहिरिकजातिवर्णन 'मयजाग- सूत्रे नालन्दाध्ययने दृश्यते' प ९५..
 “बाहिरिअ उवठाणसालाए सहि सणवरगए पुरत्याभिलुहे सणसणे स इएहि अ, साहस्सिएहिअ मअसाहस्सिएह अ जाएहि दाएहि बारहि दलअमाणे पडि- च्छमाणे” बहिरिका उपस्थानशालाचे सिंहासनवरगृहे पूर्वाभिमुखे सभिषण शति- कैस्साहश्शतसाहस्रैश्च जाती ने भाग दीयमान प्रतियच्छन्तु इति शाताधर्म- कथाङ्गसूत्रे प १७७ 534  चतुरश्रां वापीमनुदकोपस्नेहां खानयित्वा पृथुशिलाभिरुभ- यतः पार्श्वमूलं च प्रचित्य सारदारुपञ्जरं भूमिसमं त्रितल- मनेकविधानं कुट्टिप्रदेशस्थानतलमेकद्वारं यन्त्रयुक्तसोपानं देव- ताविधानं भूमिगृहं कारयेत् ॥
 तस्योपर्युभयतोनिषेधं सवप्रग्रीवमैष्टकं भाण्डवाहिनीपरिक्षिप्तं कोशगृहं कारयेत् प्रासादं वा ॥
 जनपदान्ते ध्रुवनिधिमापदर्थमभित्यक्तैः । पुरुषै कारयेत् ॥
 पकेष्टकास्तम्भं चतुश्शालमेकद्वारमनेकस्थानतल, विवृतस्त- म्भापसारमुभयतः पण्यगृहं, कोष्ठागार च, दीर्घवहुलशालं कक्ष्यातकुड्यमन्तःकुप्यगृहं, तदेव भूमिगृहयुक्तमायुधागारं, पृथग्धर्मस्थीयं महामात्रीय, विभक्तस्त्रीपुरुषस्थानमपसारतः सुगुप्तकक्ष्यं बन्धनागारं कारयेत् ॥
644  सर्वेषां शालाखातोदपानवच्च स्नानगृहाग्निविपत्राणमार्जार-

नकुलारक्षास्वा दैवपूजनवृत्ताः' कारयेत् ॥
 कोष्ठागारे वर्षमानमरत्निमुखं कुण्डं स्थापयेत् ।

 तज्जातकरणाधिष्टितः पुराणं नवं च रत्नं सारं फल्गुकुप्यं वा प्रतिगृह्णीयात् ।
 तत्र रत्नोपधावुत्तमो दण्ड कर्तुः कारयितुश्च । सारोपधौ मध्यमः । फल्गुकुप्योपधौ तच्च तावच्च दण्डः।
 रूपदर्शकविशुद्धं हिरण्यं प्रतिगृह्णीयात् । अशुद्धं छेदयेत् । आहर्तुः पूर्वः साहसदण्डः ।

१भियुक्तं। २ स्था । ३ नयुक्ताः शुद्धं पूर्णमभिनवं च धान्यं प्रतिगृह्णीयात् । विपर्यये मूलद्विगुणो दण्डः।
तेन पण्यं कुप्यमायुधं च व्याख्यातम् ।
सर्वाधिकरणेषु युक्तोपयुक्ततत्पुरुषाणां पणादिचतुष्पणा: 651
पर' मापहारेषु पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः ।
कोशाधिष्ठितस्य कोशावच्छेदे घातः ।
तद्वैयावृत्यकाराणा मर्धदण्डः । परिभाषणमाविज्ञाते ।
चोराणामभिप्रधर्षणे चित्रो घातः।
तस्मादाप्तपुरुषाधिष्ठितः सन्निधाता निचयानानुतिष्ठेत् ।
बाह्यमाभ्यन्तरं चायं विद्याद्वर्षशतादपि ।
यथा पृष्टो न सज्येत व्ययशेषं च दर्शयेत् ।

इत्यध्यक्षप्रचारे सन्निधातृनिचयकर्म पञ्चमोऽध्यायः.
आदितष्षड्विश.


२४. प्रक. समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम् .


समाहर्ता दुर्ग राष्ट्रं खनि सेतुं वनं व्रज वणिक्पथं चावक्षेत। 657


1 पणद्विपणचतुष्णपर,
2 वैयावृत्य व्यावृत्तकर्मरूप उपष्टम्भनमित्यर्थ' इति प्रश्नव्याकरणसूत्रव्या. ख्याने प. ४१५ तेन च वैयावृत्य साहाय्यमित्यर्थ ,
4"तर्जा-हस्तादिना चोरें प्रति प्रेषणादिसज्ञाकरणम्” इति प्रश्नव्याकरण- सूत्रव्याख्याने-प. १९३, अभिप्रवर्षणं च तर्जापर्याय , प्रधर्षणे. 658  शुल्क दण्डः पौतयं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राऽध्यक्षः मुरा मूना भूत्रं तेल घृतं क्षारं सौवार्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूत वास्तुक कारुशिल्पिगणो देवताध्यक्षो द्वारवाहि- रिकादेयं च दुर्गम् ।
663  सीना भागो वलिः करो वणिक् नदीपालस्तरो नावः पट्टन' विवीतं वर्तनी रज्जू श्चोररज्जूश्च राष्ट्रम् ॥
सुवर्णरजतवज्रमणियुक्तापवाळशङ्खलोहलवणभूमिप्रस्तररसधा तवः खनिः ।।

 पुष्पफलवाटचण्डकेदारमूलवापास्सेतुः ।
 पशुमृगद्रव्यहस्तिवनपरिग्रहो वनम् ।
 गोमाहिषमजाविकं खरोष्ट्रमश्वाश्वतराश्च व्रजः ।
 स्थलपथो वारिपथश्च पणिक्पथः ।।
 इत्यायशरीरम् ।

669  मूलं भागो व्याजी परिधः क्लुप्तं रूपिकमलयश्चाय मुखम् । देवपितृपूजादानार्थ स्वस्तिवाचनमन्तःपुर महानसं दूतपा- वर्तिमं कोष्ठागारमायुधागारं पण्यगृहं कुप्यगृहं कर्मान्तो विष्टिः पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो गोमण्डलं पशुमृगपक्षिव्याळवाटाः का- ष्टतृणवाट "श्चेति व्ययशरीरम् ।
672  राजवर्ष मासः पक्षो दिवसच व्युष्टं वर्षा हेमन्तप्रीष्माणां तृतीयमप्तमा दिवसोनाः पक्षाश्शेषा. पूर्णाः पृथमधिमासक इति कालः।

१ शुल्कदण्ड २ पत्तन ३ श्चापि ४ पुर ५ वर्तन ६ वाटा।  करणीयं सिद्धं शेपमायव्ययो नीवी च।
 संस्थान प्रचारश्शरीरावस्थापनमादानं सर्वसमुदयपिण्डस- 674
ञ्जातमेतत्करणीयम् ।
 कोशापितं राजहारः पुरव्ययश्चाप्रविष्टं' परमसंवत्सरानु- 831
वृत्तं शासनमुक्तं मुखाज्ञप्तं चापातनीयमेतत्सिद्धम् ।
 सिडिप्रकर्मयोग दण्डशेषमाहरणीयं बलात्कृतप्रतिस्तब्धमव सृष्टं च प्रशोध्यमेतच्छेषमसारमल्पसारं च ।
 वर्तमानः पयुषितोऽन्यजातश्चायः ।
 दिवसानुवृत्तो वर्तमानः ।
 परमसांवत्सरिकः परप्रचारः सङ्गान्तो वा पर्युषितः ।
 नष्टमस्मृतमायुक्तदण्डः पार्थ पारिहीणिकमौपायनिकं डमर गतकस्वमपुत्रकं निश्चिान्यजातः ।
विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषश्च व्ययप्रत्ययः ।
 विक्रये पण्यानामर्घवृद्धिरूपजा मानोन्मानविशेषो व्याजी ऋय सङ्घर्षे वा वृद्धिरित्यायः ।
 नित्यो नित्योपादिको लामो लामोत्पादिक इति व्ययः। 689


1 विष्ठ. 2 मप्रसृष्ट,
१ डमरगतमृत "डिर्वू स्वदेशात्या विप्लवा डमराणि परराजकृता उपद्रवाः" इति जीवाभिगमसूत्रव्याख्याने य. ६५७.  दिवसानुवृत्तो निसः।
 पक्षमाससंवत्सरलामो लाभः ।

691  

तयोरुत्पन्नो नित्योत्यादिको लाभोत्पादिक इति' ।
 व्ययसंजातादायव्ययविशुद्धा नीवी प्राप्ता चानुवृत्ता चेति ।
 एव कुर्यात्समुदयं वृद्धि चायस्य दर्शयेत् ।
 हृास व्ययस्य च प्राज्ञस्साधयेच्च विपर्ययम् ।।

इत्यध्यक्षप्रचारे समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनं षष्ठोऽध्याय
आदित सप्तविशा.


२५. प्रक. अक्षपटले गाणनिक्याधिकारः.


694  अक्षपटलमध्यक्षः प्रत्यङ्मुखमुदङ्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निवन्धपुस्तकस्थानं कारयेत् ।
 तत्राधिकरणानां.सङ्ख्यां, प्रचारसञ्जाताग्रं कर्मान्तानां द्रव्य- प्रयोगे वृद्विक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनावेष्टिप्रमाणं, र त्नसारफल्गुकुप्यानामर्घप्रतिवर्णकप्रतिमानमानोन्मानावामानभा - ण्डं देशग्रामजातिकुलसङ्घातानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थान, रा- जोपजीविनां प्रग्रहमदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभं, राज्ञश्च पन्नी- पुत्राणां रत्नभूमिलाभनिर्देशो 'त्पातिकप्रतीकारलाभ, मित्रामित्रा- णां च सन्धिविक्रमप्रदानादानानि', निबन्धपुस्तकस्थं कारयेत् ।


। इति व्ययः, साता. 2 प्राइमुख. 3 निर्देशौ. 4 दान,  ततस्सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवी मुपस्थानं प्रचारचरित्रसंस्थानं च निबन्धन प्रयच्छेत् । उत्त ममध्यमावरेषु च कर्मसु तज्जातिकमध्यक्षं कुर्यात् ।
 समुदायिकेष्ववक्लूप्तिकं व्ययमुपहत्य राजाऽनुतप्येत ।
 सहग्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश्चास्य कर्मच्छेदं वहेयुः ।
 त्रिशतं चतुःपञ्चाशच्चाहोरात्राणां कर्म संवत्सरः । तमा- पाढीपर्यवसानभूनं पूर्ण वा दद्यात् । करणाधिष्ठितमधिमा- सकं कुर्यात् ।
 अपसर्वाधिष्ठितं च प्रचारं प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभ- मानो हि प्रकृतस्समुदयमज्ञानेन परिहापयति----उत्थानक्लेशा- सहत्वादालस्येन, शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रमादेन, सङ्क्रोशा धर्मानर्थभीरुर्भयेन, कार्यार्थिष्वनुग्रहबुद्धिः कामेन, हिंसाबुद्धिः कोपेन, विद्याद्रव्यवकल्लभाषाश्रयादर्पेण, तुलामानतर्कगणिका- न्तरोपधानाल्लोमेन ।
 तेषां आनुपूर्व्या “यावानर्थोपघात. तावानेकोत्तरो दण्डः" इति मानवाः ।
 * सर्वत्राष्टगुण " इति पाराशराः ।
 "दशगुणाः" इति बार्हस्पसाः ।।
 "विंशतिगुणः" इत्यौशनसाः ॥
 “यथाऽपराधम्" इति कौटिल्यः॥
 गाणनिक्यान्यापाढीमागच्छेयुः । आगतानां समुद्रपुरतभाण्ड नीवीकानामेकत्र सम्भाषावरोधं कारयेत् । आयब्ययनीवी नामग्राणि श्रुत्वा नीवीमवहारयेत् । यच्चाग्रायादायस्यान्तरवर्णे नीव्या वर्धेन, व्ययम्य वा यत्परिहापयेत्, तदष्टगणमध्यक्ष दापयेत् । विपर्यये तमेव प्रतिस्यात् ॥
 यथाकालमनागतानागपुस्तनीविकानां वा देयदशबन्धो दण्ड । कार्मिके चोपस्थिते कारणिकत्यापतिबन्धतः पूर्वस्साहस- दण्डः । विपर्यये कार्मिकस्य द्विगुणः ।।
7311  प्रचारसमं महामात्रास्समग्राः श्रावयेयु. । अविषममन्त्रः पृथग्भूतो मिथ्यावादी चैषामुत्तमदण्ड दद्यात् ।।
129  अकृताहोरूपहर मासमाकाङ्क्षेत । मासादूर्ध्वं मासद्विशतोत्तरं दण्ड दद्यात् ।।
  अल्पशेषलेख्यनीविक पञ्चरात्रमाकाङ्क्षेत । तनः परं कोशपूर्व महोरूपहरं धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानसङ्कलननिर्वर्वर्तनानुमानचार- प्रयोगैरवेक्षेत । दिवसपञ्चरात्रपक्षमासचातुर्मास्यसंवत्सरेश्व प्रति समानयेत् । व्युष्टदेशकालसुखोत्पत्त्यनुवृत्तिप्रमाणदायकदापक निवन्धकप्रतिग्राहकैश्चायं समानयेत् । व्युष्टदेशकालमुखलाभ- कारणदेययोगपरिमाणाज्ञापकोद्धार कविधातकप्रतिग्राहकैश्च व्य- यं समानयेत् । व्युष्टदेशकाल सुखानुवर्तनरूपलक्षणपरिमाणनिक्षे. पभाजनगोपायकैश्च नीवी समानयेत् ।।


1.त्रा. 2 वीक. 3 विधान, 

 राजार्थेऽर्थकारणिकस्याप्रतिन्धतः प्रतिषेधयनो वाऽऽज्ञानिब न्धादायव्ययमन्यथा वा विकल्पयतः पूर्वस्साहसदण्ड ||
 क्रमावहिनमुत्क्रममाविज्ञात पुनरुत्क्तं वा वस्तुकमवलिहतो द्वा- दशपणो दण्डः ॥
निवीमवलिखतो द्विगुण । भक्षयतोऽष्टगुणः । नाशयतः पञ्च- बन्धः प्रतिदानं च । मित्थ्यावादे स्तेयदण्डः । पश्चात् प्रतिज्ञाते द्विगुणः प्रस्मृतोत्पन्ने च-

अपराधं सहेताल्पं तुष्येऽदल्पेऽपि चोदये । 735
महोपकार चाध्यक्षं प्रग्रहेणाभिपूजयेत् ॥
इत्यध्यक्षप्रचारे अक्षपटले गाणनिक्याधिकार
सप्तमोऽध्यायः आदितोऽष्टाविंशः


२६ प्रक. समुदयस्य युक्तापहतस्य प्रत्यानयनम्.


कोशपूर्वास्सवार॔म्भाः ॥
तस्मात्पूवे॔ कोशमवेक्षेत ॥

प्रचारसमाधै चरित्रानुग्रहश्चोरग्रहों युक्तप्रतिषेधः सस्यसम्प- त्पण्यबाहुल्यमुपसर्गप्रमोक्षः परिहर क्षयो हिरण्योपायनमिति को शवृद्धिः ।
प्रतिबन्धः प्रयोगो व्यवहारोऽवस्तारः परिहापणमुपभोगः

परिवर्तनमपहारश्चेति कोशक्षयः॥

-1 लिखतो.  -2समृद्धि . -3निग्रह 

  • परिहार ' इति युक्तम् परिहारपद च ४७ पुटे प्रयुक्त दृश्यते.

742 सिद्धीनामसाधनमानवतारणमप्रवेशनं वा प्रतिबन्धः। तत्र दश. बन्धो दण्ड ॥
कोशद्रव्याणां वृद्धिप्रयोग. प्रयोग।
पण्यव्यवहारो व्यवहारः । फलाद्विगुणो दण्डः ॥
सिद्ध कालमप्राप्तं करोत्यप्राप्तं प्राप्तं वेत्यवस्तारः । तत्र पञ्चबन्धो दण्डः ॥
क्लुप्तमायं परिहापयति व्ययं वा विवर्धयतीति परिहापणं । तत्र हीनचतुर्गुणो दण्ड. । स्वयमन्यैर्वा राजद्रव्याणामुपभोजन- मुपभोगः । तत्र रत्नोपभोगे घात ; सारोपभोगे मध्यमस्साहस- दण्डः, फल्गुकप्योपभोगे तच्च तावच्च दण्ड.॥
राजद्रव्याणामन्यद्रव्येणादानं परिवर्तनं । तदुपभोगेन व्या. ख्यातम् ॥
710 मिद्धमाय न प्रवेशयति निबन्धं व्ययं न प्रयच्छति. प्राप्तां नीवीं विपतिजानीत इत्यपहारः । तत्र द्वादशगुणो दण्डः ॥
752 तेषां हरणोपायाश्चत्वारिंशत्---
पूर्व सिद्धं पश्चादवतारिन, पश्चात्सिद्धं पूर्वमवतारित ; सा ध्ये न सिद्धं, असाध्यं सिद्धं सिद्धमसिद्धं कृतं; असिद्धं सिद्धं कृतम्, अल्पसिद्ध बहुकृतं ; बहुसिद्धमल्पं कृतम् ; अ. न्यत् सिद्धमन्यत्कृतं ; अन्यतस्सिद्धमन्यतः कृतं; देयं न दत्तं; अदेयं दत्तं; काले न दत्तं ; अकाले दत्तं; अल्पं दत्तं बहुकृ- तं; बहुदत्त मल्पं कृतं ; अन्यद्दतमन्यत्कृतं ; अन्यतो दत्तमन्यतः कृतं; प्रविष्टमप्रविष्ट कृत; अप्रविष्ट प्रविष्टं कृत: कुप्यमदत्त-


निद्ध.

मूल्यं प्राविष्टम् ; दत्तमूल्यं न प्रविष्टं, सङ्क्षेपो विक्षेपः कृतः; विक्षेपः सङ्क्षेपो वा ; महार्धमल्पार्धेण परिवर्तितं ; अल्पार्ध महा- र्घेण वा समारोपितोऽर्धः प्रत्यारोपितो वा रात्रयः समारोपि ता वा ; प्रत्यवरोपिता वा; संवत्सरो मासविषमः कृतः; मासो दिवसाविषमो वा; समागमविषमः, मुखविषमः धार्मिकविषयः; निर्वर्तनविषमः ; पिण्डविषयः वर्णविषमः अर्धविषमः ; मानवि षमः; मापनविषम ; भाजनविषमः इति हरणोपायाः !
तत्रोपयुक्तनिधायकनिवन्धकप्रतिग्राहकदायकदापकमन्त्रिवै यावृत्यकरानेकैकशोऽनयुञ्चीत । मिथ्यावादे चैपां युक्तसमो दण्डः । प्रचारे चापघोषयेल-"अमुना प्रकृतेनोपहताः प्रज्ञा- पयन्त्विति ' । प्रज्ञापयतो यथोपघात दापयेत् । अनेकेषु चाभियोगेष्वपव्ययमानस्सकृदेव परोक्तः सर्व भजेत । वैषम्ये सवाात्रानुयोग दद्यात् । महत्यार्थापचारे चाल्पेनापि सिद्धस्सर्वं भजेत । कृतप्रतिघातावस्थसूचको निष्पन्नार्थष्षष्ठमंशं लभेत । द्वादशमंशं भृतकः । प्रभूताभियोगादल्पनिष्पत्तौ निष्पन्नस्यांशं लभेत। अनिष्पन्ने शारीरं हैरण्यं वा दण्डं लभेत । न चानुग्राह्यः।

निष्पत्तौ निक्षिपद्वादमात्मानं वाऽपवाहयेत् । 274
अभियुक्तोपजापास्तु सूचको वधमाप्नुयात् ॥

इत्यध्यक्षपचारे समुदयस्य युक्तापतस्य प्रत्यानयनं
अष्टमोऽध्यायः। आदित एकोनत्रिंश .


1. हारे. 2 .स्थस्सू

२७ प्रक. उपयुक्तपरीक्षा.


 अमात्यसम्पदोपेतास्सर्वाध्यक्षाशक्तितः कर्मसु नियोज्याः । कर्मसु चैषां नियं परीक्षां कारयेत् चित्तानित्यत्वान्मनुष्याणा- म् । अश्वसधर्माणो हि मनुष्या नियुक्ताः कर्मसु विकुर्वते ।
 तस्मात्कर्तारं करणं देशं कालं कार्य प्रक्षेपमुदयं चैषु विद्यात् । ते यथासन्देशमसंहता अविगृहीताः कर्माणि कुर्युः । संहता भक्षयेयुः । विगृहीता विनाशयेयुः । न चानिवेद्य भर्तुः किञ्चिदारम्भं कुर्युरन्यत्रापत्प्रतीकारेभ्यः । प्रमादस्थाने- घु चैषामत्ययं स्थापयेद्दिवसवेतनव्ययद्विगुणम् ।
 यश्चैषां यथाऽऽदिष्टमर्थ सविशेष वा करोति स स्थानमानौ लभेत।
 "अल्पायतिश्चेन्महाव्ययो भक्षयति । विपर्यये, यथाऽऽयति-- व्ययश्च न भक्षयति" इत्याचार्याः ।
 अपसर्पणैवोपलभ्यते” इति कौटिल्यः ।
 यस्समुदयं परिहापयति स राजार्थ भक्षयति । स चेदज्ञा- नादिभिः परिहापयति तदेनं यथागुणं दापयेत् ।
 यस्समुदयं द्विगुणमुद्भावयति स जनपदं भक्षयति । स चेद्राजार्थमुपनय त्यल्पापराधे वारयितव्यः; महति यथाऽपराधं दण्डयितव्यः ।


1 पहा.

 यस्समुदयं व्ययमुपनयति स पुरुषकर्माणि भक्षयति । स कर्मदिवसद्रव्यमूल्यपुरुषवेतनापहारेषु यथाऽपराधं दण्डयितव्यः।
 तस्मादस्य यो यस्मिन्नधिकरणे शासनस्थः स तस्य कर्म- णो याथातथ्ययमायव्ययौ च व्याससमासाभ्यामाचक्षीत ।

 मलहरतादात्विककदर्याश्च प्रतिपेधयेत् ।
 यः पितृपैतामहमर्थमन्यायेन भक्षयति, स मूलहरः ।
 यो यद्यदुत्पद्यते तत्तद्भक्षयति स तादात्विकः ।

 यो भृत्यात्मपीडाभ्यामुपचिनोत्यर्थ स कदर्यः । स पक्ष वांश्चदनादेयः; विपर्यये पर्यादातव्यः ।
 यो महत्यर्थसमुदये स्थित कदर्यस्सन्निधत्ते, उपनि धत्ते, अव स्रावयति वा---सन्निधत्ते स्ववेश्मनि, अवनिधत्ते पौर- जानपदेषु, अवसावयति परविषये,--तस्य सत्री मन्त्रिमि- त्रभृत्यबन्धुपक्षमागतिं गतिं च द्रव्याणामुपलभेत ।
 यश्चापर विषये सञ्चारं कुर्यात्तमनुप्रविश्य मन्त्र विद्यात् । सुविदिते शत्रुशासनापदेशेनैनं घातयेत् ।
 तस्मादख्याध्यक्षाः सङ्ख्यायकलेखकरूपदर्शकनीवीग्राहको- त्तराध्यक्षसखाः कर्माणि कुर्युः ।
 उत्तराध्यक्षः -हस्त्यश्वरथारोहास्तेषामन्तेवासिनशिल्पशौ- 798 चयुक्तास्सङ्ख्यायकादीनामपसर्पाः ।

बहुमुख्यमनित्यं चाधिकरणं स्थापयेत् ।
यथा ह्यनास्वादयितुं न शक्यं


। अवनि, अप, यथास्य पर. क्षा .

जिह्वातलस्थं मधु वा विष वा।
अर्थस्तथा ह्यर्थचरेण राज्ञ.
स्वल्पोऽप्यनाखादायतुं न शक्यः ।।
मत्स्या यथाऽन्तस्सलिले चरन्तो
ज्ञातुं न शक्याः सलिलं पिबन्तः ।
युक्तास्तथा कार्यविधौ नियुक्ताः
ज्ञातुं न शक्या धनमाददानाः ॥

801

अपि शक्या गतिर्ज्ञातुं पततां खे पतत्रिणाम् ।
न तु प्रच्छन्नभावानां युक्तानां चरतां गतिः ।
आस्रावयेच्चोपचितान् विपर्यस्येच्च कर्मसु ।
यथा न भक्षयन्त्यर्थ भक्षित निर्वमन्ति वा।
न भक्षयन्ति ये त्वर्थान्नयायतो वर्धयन्ति च ।
नित्याधिकाराः कार्यास्ते राज्ञः प्रियहिते रताः ।।
इत्यध्यक्षप्रचारे उपयुक्तपरीक्षा नवमोऽध्यायः.
आदितस्त्रिंशः.


२८ प्रक. शासनाधिकारः


805  शासने शासनमित्याचक्षते । शासनप्रधाना हि राजान', तन्मूलत्वात् सन्धिविग्रहयोः ।
 तस्मादमायसम्पदोपेतः सर्वममयविदाशुग्रन्थश्चाक्षरो लेख- वाचनसमर्थो लेखकः स्यात् । सोऽव्यग्रमना राज्ञस्सन्देशं श्रुत्वा निश्चितार्थ' लेखं विदध्यात् । देशैश्च वंशनामधेयो- पचारमीश्वरस्य, देशनामधेयोपचारमनीश्वरस्य ।

जाति कुलं स्थानवयश्श्रुतानि 812
कर्मर्द्धिशीलान्यथ देशकालौ।
यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये
लेख विदध्यात्पुरुषानुरूपम् ।।

अर्थक्रमः, सम्बन्धः, परिपूर्णता, माधुर्यमौदार्य, स्पष्टत्वमि- ति लेखसम्पत् ।
 तत्र यथावदनुपूर्वक्रियाप्रधानस्यार्थस्य पूर्वमभिनिवेश इत्य- र्थस्य क्रमः ॥
 प्रस्तुतस्यार्थस्यानुपरोधादुत्तरस्य विधानमासमाप्तरिति स- म्बन्धः ॥

अर्थपदाक्षराणामन्यूनातिरिक्तता हेतूदाहरणदृष्टान्तैरर्थोप-
वर्णनाऽश्रान्तपदेति परिपूर्णता ॥
मुखोपनीतचार्वर्थशब्दाभिधानं माधुर्यम् ।।
अग्राम्यशब्दाभिधानमौदार्यम् ।।
प्रतीतशब्दप्रयोगस्पष्टत्वमिति ॥
अकारादयो वर्णाः त्रिषष्टिः ॥ 8110


1 निश्चित्यार्थ समीक्ष्यकावे. " निश्चितार्थ" इत्यस्योपरि = इत्येव रखा वि- धाय तदर्थ " " समीक्ष्य कार्य” इति लिखित मातृकायाम् . देशेश्वर्यवश. " इत्यर्थार्थस्यानुपक्रम इति मातृकायाम् . इत्यर्थक्रम . पदतेति.  वर्णसद्धातः पदम् । तच्चतुर्विधं नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्चेति।
 तत्र नाम सत्त्वाभिधायि । अविशिष्टलिङ्गमाख्यात क्रि यावाचि । क्रियाविशेषिताः प्रादय उपसर्गाः । अव्यया- श्वादयो निपाता ॥
 पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाप्तौ; एकपदावरस्बिपदपरः परपदार्थानुरोधेन वर्गः कार्यः ! लेखकपरिसंहरणार्थ इति शब्दो वाचिकमस्येति च ॥

 निन्दा प्रशंसा पृच्छा च तथाऽऽख्यानमथार्थना ।
 प्रत्याख्यानमुपालम्भः प्रतिषेधोऽथ चोदना ॥
 सान्त्वमभ्यवपत्तिश्च भर्त्सनानुनयौ तथा ।
 एतेष्वर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः॥

तत्राभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा ।
गुणवचनयेतेषामेव प्रशंसा।
“कथमेतदिति" पृच्छा।
"एवम्" इत्याख्यानम् ।
देहीत्यर्थना ।

"न प्रयच्छामी" इति प्रत्याख्यानम् ॥

अननुरूपं भवत इत्युपालम्भः ।
'मा कार्षी.” इति प्रतिषेधः ।
"इदं क्रियताम्" इति चोदना।
"योऽहं स भवान् , मम द्रव्यं तद्भवतः" इत्युपग्रहः सान्त्वम् ।


1. षका.

व्यसनसाहाव्यमभ्यवपत्तिः ।
सदोषमारतिवदर्शनमभिभर्सनम् ।
अनुनयस्त्रिविधोऽर्थकृतावतिक्रमे पुरुषादिव्यसने चेति ।

 प्रज्ञापनाज्ञापरिदानलेखाः
 तथा परीहारनिसृष्टिलेखौ !
 प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव
 सर्वत्रगश्चेति हि शासनानि ।।

 अनेन विज्ञापितमेवमाह तदीयतां चेद्यदि तत्त्वमस्ति ।
 राज्ञस्समीपे पर'कारमाह प्रज्ञापनैषा विविधोपदिष्टा ॥
 भर्तुराज्ञा भवेद्यत्र निग्रहानुग्रहौ प्रति ।
 विशेषेण तु भूत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम् ।।
 यथाऽर्हगुणसंयुक्ता पूजा यत्रोपलक्ष्यते ।
 अप्याधौ परिदाने वा भवतस्तावुपग्रहौ ॥ 83*12
 जालेविशेषेषु परेषु चैव
 ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु ।
 अनुग्रहो यो नृपतेर्निदेशात् ।
 तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ।।
 निसृष्टिस्थापना कार्या करणे वचने तथा ।
 एषा वाचिकलेखस्यात् भवेन्नैष्टिकोऽपि वा ॥
 विविधां दैवसंयुक्तां तत्त्वजां चैत्र मानुषीम् ।


1. व 2.पुरेषु. 3. द्विविधा.

विविधा तो व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति !!
दृष्ट्रा लेखं यथातत्त्व तत प्रत्यनुभाष्य च।
प्रतिलेखो भवेत्कार्यो यथा राजवचस्तथा ।।
यत्रेश्वरांश्चाधिकृतांश्च राजा
रक्षोपकारौपयिकार्थमाह !
सर्वत्रगो नाम भवेत्स मार्गे
देशे च सर्वत्र च वेदितव्य ।।
उपायास्सामोपप्रदानभेददण्डाः ।

 तत्र साम पञ्चविध----गुणसङ्कीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानं परस्प रोपकारसन्दर्शनमायतिप्रदर्शनमात्योपनिधानामिति ।
 तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतिद्र'व्यादीनां गुणागुणग्रहणं प्रशंसास्तुतिर्गुणसङ्कीर्तनम् ।
 ज्ञातियोनमौखस्रौदकुलहृदयमित्रसङ्कीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम्
 स्वपक्षपरपक्षयोरन्यान्योपकारसङ्कीर्तन परस्परोपकारसन्दर्श- नम्।
 आस्मन्नेवं कृत इदमावयोर्भवतीसाशाजननमायातमदर्शनम् ।

551 “योऽह स भवान्यन्मम द्रव्यं तद्भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यता
म्" इत्यात्मापनिधानमिति ।
उपमदानमर्थोपकारः।
शङ्काजननं निर्भर्सनं च भेद ।

 वधः परिक्लेशोऽर्थहरणं दण्ड इति ।
 अकान्तिर्व्याघात. पुनरुक्तमपशब्दः सम्प्लव इति लेखदोषाः ।।
 तत्र कालपत्रकम चारुविषमविरागाक्षरत्वमकान्तिः ।

 पूर्वेण पश्चिमस्यानुपपत्तिव्यार्धातः । उक्तस्याविशेषण द्वि- तीयमुच्चारणं पुनरुक्तम् ।

लिङ्गवचनकालकारकाणामन्यथाप्रयोगोऽपशब्दः ।
अवर्गे वर्गकरणं वर्गे चावर्गक्रिया गुणविपर्यासस्संप्लव इति ।
सर्वशास्त्राण्यनुक्रम्य प्रयोगमुपलभ्य च। 8511
कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः ।।

इत्यध्यक्षप्रचारे शासनाधिकार: दशमोऽध्यायः
आदित एकत्रिंशः


२९ प्रक. कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा,


 कोशाध्यक्ष. कोशप्रवेश्यं रत्नं सारं फल्गु कुप्यं वातजात- 86 1 करणाधिष्ठितः प्रतिगृह्णीयात् ।
 ताम्ब पणिकं पाण्डयकवाटकं, पाशिक्यं, कौलेयं, चौर्णेय, माहेन्द्रं, कार्दमिक, स्रौतसीयं, ह्लादीय, हैमवतं च मौक्तिकम् । शुक्तिः शङ्खः प्रकीर्णकं च योमयः ।


 1.तत्र निपुणा तज्जाता करण तदविकृतपुरुषाणा सामग्री तदधिष्ठितम्तत्समेत इति टीका.
 2 तान्न. 3. पा. 864  मसूरकं त्रिपुटकं कर्मकमर्धचन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं कर्तकं
871 खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्ध चाप्रशस्तम् ।
 स्थूलं वृतं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देशविद्धं च प्रशस्तम्।
 शीर्षकमुपशर्षिकं प्रकाण्डमवघाटकं तरळप्रतिबन्धं चेति यष्टि प्रदेशाः।
 यष्टीनामष्टसहस्रमिन्द्रच्छन्द । ततोऽर्थ विजयच्छन्दः । चतु. ष्षष्टिरर्वहारः । चतुष्पञ्चशाद्रश्मिकलाप' ! द्वात्रिंशद्गुच्छाः । सप्त- विंशतिनक्षत्रमाला। चतुर्विंशतिरर्धगुच्छ । विंशतिर्माणवक । त- तोऽर्धमर्धमाणवकः । एत एव मणिमध्यास्तन्माणवका भवन्ति । एकशीर्षकश्शुद्धो हार । तद्वच्छेया । मणिमध्योऽर्धमाणवकः । त्रिफलकः फलकहार पञ्चफलको वा ! सूत्रमेकावली शुद्धा । सैव मणिमध्या यष्टिः । हेममणिचित्रा रत्नावली । हेममणिमुक्तान्त रोऽपवर्तकः । सुवर्णसूत्रान्तर सोपानकम् । मणिमध्यं वा मणि सोपानकं ।
884 तेन शिरोहस्तपादकटी कलापजालकविकल्पा व्याख्याताः । मणिः कौटो मोलेय'कः पारसमुद्रकश्च ।
 सौगन्धिकः, पद्मरागः, अनवद्यरागः", पारिजातपुष्पकः, बा- लमूर्यकः । वैडूर्यः-उत्पलवर्ण शिरीषपुष्पक उदकवर्णो वंशरागः शुकपत्रवर्णः पुण्यरागो गोमूत्रको गोमेदकः । नीलावलीय" इन्द्र-


1 बन्धकं. 2.छ. 3.कटि. 4.माले. 5.पानवधरागः. 6.यक नीलः कलायपुष्पको महानीलो जाम्बवाभो जीमूतप्रभो नन्दकः स्रवन्मध्यः शीतवृष्टिः सूर्यकान्तश्चेति मणयः ।
 षडश्रश्चतुरश्रो वृत्तो वा, तीव्ररागसंस्थानवानच्छस्निग्धो गुरुरर्चिष्मानन्तर्गतप्रभः प्रभानुलेपी चेति मणिगुणाः ।
 मन्दरागप्रमः सशर्कर' पुष्पच्छिद्रः खण्डो दुर्विद्धो लेखाकीर्ण इति दोषाः ।
 विमलकः सत्यकोऽञ्जनमूलकः पित्तकस्सुलभको लोहित- को मृतांशुको ज्योनीरसको मैलेयक अहिच्छत्रकः कूर्पः प्रति- कूपः सुगन्धिकूपः क्षीरपकः शुक्तिचूर्णकः शिलापवालक पुळकः शुक्रपुळकः इत्यन्तरजातय ॥
 शेषाः काचमणयः ।
 सभाराष्ट्रकं मध्यमराष्ट्रक काश्मक कान्तीर] राष्ट्रकं श्रीक- टनकं मणिमन्तकमिन्द्रवा नकं च वज्रम् ।
 खनिस्स्रोतः प्रकीर्णकं च योनयः ।
 मार्जाराक्षक च शीरीषपुष्पकं गोमूत्रकं गोमेदकं शुद्धस्फ- टिकं मूलाटीपुष्पकवर्ण मणिवर्णानामन्यतमवर्णमिति वज्रवर्णाः ।
 स्थूलं, गुरु, पहारसहं, समकोटिक भाजनलेखितं कुभ्रामि' भ्राजिष्णु च प्रशस्तम् ।
 नष्टकोणं निरश्रि पार्थापवृत्तं च अप्रशस्तम् ।


1 बकः. २ काश्मीरराष्ट्रक. 3.पान. 4. पुष्पव 5. स्निग्ध, 6 लेखिभ्रामि.  प्रवाळकं आलकन्दकं, वैवर्णिकं च रक्तं पद्मरागं च करट गर्भिका बजमिति ॥
 चन्दन--सतन रक्त भूमिगन्धिगोशीर्षकं कालताम्र म- त्स्यगन्धि, हरिचन्दनं शुकपत्रवर्णमाम्रगन्धि , तार्णसं च; ग्रा मेरुकं रक्तं रक्तकाळं वा बस्तमूत्रगन्धि, दैवसभेयं रक्तं पद्मग . न्धि, जापकं च; जोङ्गकं रक्तं रक्तकाल का स्निग्धं तौरूपं च । मालेयकं पाण्डुरक्त चन्दनं काळ रूक्षमगरुकालं रक्तं रक्त- काळ वा; कालपर्वतकम नवद्यवर्ण वा; कोशाकार पर्वतक काळ काळचित्रं वा; शीतोदकीयं पद्माभं काळस्निग्धं वा; ना गपर्वतक रूक्षं शैवलवर्णं वा; शाकल कपिलमिति ।
 लघुस्निग्धमश्यानं सार्पस्नेहलेपि गन्धसुखं त्वगनुसार्यनुल्बण- पविगग्युष्णसहं दाहग्राहि सुखस्पर्शनमिति चन्दनगुणाः ।
 अगरु----जोङ्गकं काळं काळचित्रं मण्डलचित्रं वा; श्याम दोङ्गक पारसमुद्रकं चित्ररूपाशीरगन्धि नवमालिकागन्धि वेति । गुरु स्निग्धं पेशलगन्धि निर्हारि अग्निसहमसंप्लुतधूमं समग न्धं विमर्दसहमित्यगरुगणाः ।।
 तैलपर्णिक-- अशोकग्रामिक मांसवर्ण पद्मगन्धि; जोङ्गकं रक्तपीतकमुत्पलगन्धि गोमूत्रगन्धि वा, ग्रामरुक स्निग्ध गोमूत्र- गन्धि ; सौवर्णकुड्यकं रक्तपीतं मातुलुङ्गगन्धि, पूर्णकद्रीपकं पद्मगन्धि नवनीतगन्धि बेति; भद्रश्रीयं पारलौहित्यक जातीवर्ण;


1 करटागामणिका. 2.रूप, 3लेयं 4.काल गोमूत्रगन्धिकाल.
5.पर्वतमन, 5.कौशागार. 6.चति. आन्तरप'त्यमुशीरवर्ण : उभय क्ग्ष्टगान्धि चेति कालयकः स्वर्ण- भूमिजस्निग्धपीतक; औत्तरपर्वतको रक्षपीलक इति साराः।
 पिण्डकाथधूमसहमविरागि योगानुविधावि च । चन्दनाग रुवच्च तेषां गुणाः।
 कान्तनावकं प्रैयकं चोतरपर्वतकं चर्भ ।
 कान्तनावकं मयूरग्रीवाभं; प्रैयकं नीलपीतश्वेतलेखि बिन्दु चित्रं । तदुभयमष्टाङ्गलायामम् ।
 बिसी महाबिसी च द्वादशग्रामीये।
 अव्यक्तरूपा दुहिलितिका चित्रा वा बिसी । परुषा श्वेतमा- या महाविसी द्वादशाङ्गुलायाममुभयम् ।
 श्यामिका कालिका कदली चन्द्रोत्तरा शाकुला चारोह'जाः। 922
 कपिला विन्दुचित्रा वा श्यामिका, कालिका कपिला कपोत. वर्णा वा । तदुभयमष्टाङ्गलायानम् । परुषा कदळी हस्तायता ।
सैव चन्द्रचित्रा चन्द्रोत्तरा। कदलीत्रिभागा शाकुला को- ठमण्डलचित्रा कुतकर्णिकाजिनचित्रा चेति ।
 सामूरं चीनसी सामूली च बाहवेया' ।
 षट्त्रिंशदङ्गुलमञ्जनवर्णं सामूरं; चीनसी रक्तकाळी पाण्डुका- लीवा, सामूली गोधूमवर्णेति ।
 सातिना नलतूला वृत्तपुच्छा च औद्राः ।


• 1 रव. 2.नीलपीत श्वेतं लेखा
3. रूप हिलिका- बहुतारोमोपेता, इति ध्याख्या. 4. रोट,  मातिना कृष्णा । नलतूला नलतूलवर्णा । कपिला वृत्तपु- च्छा च । इति धर्मजातयः ।
 चर्मणां मृदु स्निग्धं बहुलरोम च श्रेष्ठम् ।
 शुद्धं शुद्धरक्तं पद्मरक्तं च आविकं ; खचितं वानचित्रं खण्डसङ्घात्यं तन्तुविच्छिन्नं च कम्बलः ।
 कौचपकः' कुलमितिका सौमितिका तुरंगास्तरणं वर्णकं तलिच्छक बारवाण परिस्तोम समन्तभद्रकं च आविकम् ।
  पिच्छलमार्द्रमिव च सूक्ष्मं मृदु च श्रेष्ठम् ।।
 अष्टप्लौतिसङ्घात्या कृष्णा भिङ्गिसी वर्षवारणमपसारक इति नैपालकम् ।
 सम्पुटिका, चतुरश्रिका, लम्बरा, कटवानक, पावरक., सत्तलिकति मृगरोम ।
 वाङ्गकं श्वेतं स्निग्धं दुकूल, पौण्ड्रकं श्यामं मणिस्निग्धं ; सौवर्णकुड्यकं सूर्यवर्ण मणिस्निग्धोदकवानं चतुरश्रवानं व्यामिश्रवानं च।

एतेषामेकांशुकमर्धद्वित्रिचतुरंशुकमिति।
तेन काशिकं पौण्ड्रकं च क्षौमं व्याख्यातम् ।
मागधिका पौण्डूिका सौवर्णकुड्यका च पत्रोर्णाः ।

नागवृक्षो लिकुचो वकुलो बटश्च योनयः ।


1 कौंचलक . 2 तलिन्धरुतल्पक इति व्याख्या. मध्यर्ध, पत्रोर्णाः,  पीनिका नागक्षिका; मोधूमवर्णा लैकुची; श्वेता वाक ळी ; शेषा नवनीतवर्णा ।
 तासां सौवर्णकुड्यका श्रेष्टा । तया कौशेयं चीनपट्टा श्च चीनभूमिजा व्याख्याताः ।
 माधुरमापरान्तकं कालिङ्गकं काशिकं बाङ्गकं वात्सकं माहि- पकं च कार्पासिकं श्रेष्ठमिति ।

अत. परेपा रत्नानां प्रमाण मूल्यलक्षणम् ।
जाति रूपं च जानीयान्निधान नवकर्म च ।।
पुराणप्रतिसंस्कारं कमें गुह्यमुपस्करात् ।
देशकालपरीभोगं हिस्साणां च प्रतिक्रियाम् ।।

इत्यध्यक्षप्रचार कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा एकादशोऽध्याय.
आदितो द्वात्रिंशः.


३० प्रक, आकर कर्मान्तप्रवर्तनम्.


 आकराध्यक्षः शुल्बधातुशास्त्ररसपाकमणिरागज्ञस्तज्ज्ञसद्धो वा तज्ज्ञातकर्मकरोपकरणसम्पन्न किट्टमूषागारभस्मलिङ्ग वाऽs- करं भूतपूर्वमभूतपूर्व वा भूमिप्रस्तररसधातुमत्यर्थवर्णगौरवमु- ग्रगन्धरस परीक्षेत ॥
 पर्वतानामभिज्ञातोद्देशानां बिलगुहोपत्यकाऽऽलयनिगूढखाते- ष्वन्तःप्रस्यन्दिनो जम्बूचूतताळफलपक हरिद्राभेदहरिताळक्षौद्र


1. स्करान 2 तालमनश्शिलाक्षौद्र. हिङ्गळुकपुण्डरीकशुकमयूरपत्रवर्णास्सवर्णोदकोषधीपर्यन्ताश्चिक्क णा विशदा भारिकाश्च रसाः काञ्चनिका ।
 अप्सु निष्ठयूतास्तैलवद्रिर्सीपण' पङ्कमलग्राहिणश्च ताम्र रूप्ययोश्शतादुपरिवेद्धार ।
 तत्प्रतिरूपकमुग्रगन्धरसं शिलाजतु विद्यात् ।
 पीतकास्ताम्रकास्ताम्रपीतका वा भूमिभस्तरधातवो भिन्ना नीलराजीवन्तो मुद्गमाषकृसरवर्णा वा दधिविन्दुपिण्डचित्रा हरिद्रा हरीतकीपद्मपत्रशैवलयकृतप्लीहानवधवर्णा भिन्नाश्रुञ्चु- वालुकालेखाबिन्दुस्वस्तिकवन्तः सगुळिका अर्चिष्मन्तस्ताप्य माना न भिद्यन्ते बहुफेनधूमाश्च सुवर्णधातव' प्रतीवापार्थी स्ताम्ररूप्यवेधना।
 शङ्खकर्पूरस्फटिकनवनीतकपोतपारावतविमलकमयूरग्रीवावर्णाः सस्थकगोमेदकगुळमत्स्यण्डिकावर्णाः कोविदारपद्मपाटलीकळा यक्षौमातसीपुष्पवर्णास्ससीसाः साञ्जना विस्रा भिन्नाः श्वेतामाः कृष्णाः कृष्णाभाः श्वेता सर्वे का लेखाविन्दुचि- त्रा मृदवो धमायमाना न स्फुटन्ति बहुफेनधूमाश्च रूप्यधातवः ।
 सर्वधा तूनां गौरववृद्धौ सत्त्ववृद्धिः-तेषामशुद्धा मूढगर्भा वा तीक्ष्णमूत्रक्षारभाविता राजवृक्षवटपीलगोपित्तरोचना महिप खरकरट" मूत्रलण्डपिण्ड बद्धास्तत्प्रतीवापास्तदवलेपा वा विशु द्धास्स्रवन्ति ।


1. ब प्रभिन्ना. 2. वर्णा वा. 3. साजना विभिन्ना,
4 सर्वेषा. 5. विभाविता. 6. करम  यवमाषतिलपलाशपीलुक्षारैगोक्षीराजक्षीरैर्वा कदली वज्र कन्दप्रतीवापो मार्दवकर ।

मधुमधुकमजापयः सतैलं
धृतगुडकिण्वयुतं सकन्दळीकं ।
यदपि शतसहस्रधा विभिन्नं
भवति मृदु त्रिभिरेव तन्निषेकैः ।।
गोदन्तशृङ्गप्रतीवापो मृदुस्तम्भनः ।
भारिकस्निग्धो मृदुश्च प्रस्तरधातुर्भूमिभागो वा पिगळो 971
हरितः पाटलो लोहितो वा ताम्रधातुः ।

 काकमेचकः कपोतरोचनावर्णः श्वेतराजिनद्धो वा विस्रस्सी- सधातुः।
 ऊपरकर्बुरः पक्कलोष्ठवर्णो वा त्रषुधातुः । कुरुम्बः पा- ण्डुरो हितस्सिन्दुवारपुष्पवर्णो वा तीक्ष्णधातुः ।
 काण्ड भुजपत्रवर्णों वा वैकृन्तकधातुः ।
 अच्छस्निग्धः समभो घोषवान् शीततीव्रस्तनुरागश्च मणिधातुः ।
 धातुसमुत्थितं तज्ज्ञातकर्मान्तेषु प्रयोजयेत् ।
 कृत भाण्डव्यवहारमेकमुखमययं चान्यत्र कर्तृऋतृविक्रेतृ- णां स्थापयेत् ।
 आकरिकमपहरन्तमष्टगुणं दापयेदन्यत्र रत्त्रेभ्यः ।
 स्तेनमनिसृष्टोपजीविनं च बद्धं कर्म कारयेत् ।


1 कन्दली. 2.खुरम्भ . 3.लो. 4.काकाण्ड काण्ड इति टीकायाम् .
5.शीतस्तानस्सतु. 6 अक्रत, 7.'बद्धा, बद्ध दण्डीपकारिण च.  भाण्डोपकारिणं च व्ययक्रियाभारिकमाकर भागेन प्रक येण वा दद्यात् । लाघविकमात्मना कारयेत् ।
 लोहाध्यक्षः ताम्रसीसत्रपु'वैकृन्तकारकूटवृत्तकंसताललोध्रक- र्मान्तान् कारयेत् । लोहभाण्डव्यवहारं च ।
 लक्षणाध्यक्ष चतुर्भागताम्रं रूप्यरूपं तीक्ष्णत्रपुसीसाञ्ज. नानामन्यतमं माषबीजयुक्तं कारयेत्-
 पणमर्धपण पादमष्टभागपिति ; पादाजीवं ताम्ररूपं माघ कमर्धमापक काकणीमर्धकाकर्णामिति ।
 रूपदर्शकः पणयात्रां व्यावहारिकी कोशप्रवेश्यां च स्था- पयेत्--
 रूपिकमष्टक शतं ; पञ्चकं शतं व्याजी; पारीक्षिकमष्टभागिकं शतं , पञ्चविंशतिपणमत्ययं चान्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृपरीक्षितृभ्यः ।।
 खन्यध्यक्षः शङ्खवज्रमीणमुक्ताप्रवाळक्षारकर्मान्तान् कार- येत् पणन व्यवहारं च ।
 लवणाध्यक्ष पाकमुक्तं लवणभाग प्रक्रयं च यथाकालं सङ्गुह्णीयात्-विक्रयाच मूल्यं रूपं ब्याजीम् ।
 आगन्तुलवणं षड्भागं दद्यात्'-दत्तभागविभागस्य वि- क्रयः पञ्चकं शतं व्याजी रूपं, रूपिकं च । क्रेता शुल्कं राजपण्या- च्छेदानुरूपं च वैधरणं दद्यात् । अन्यत्र क्रेता षट्छतमत्ययं च ।
 विलवण मुत्तमं दण्डं दद्यात् , अनिसृष्टोपजीवी च अन्यत्र वानप्रस्थेभ्यः । श्रोत्रियास्तपस्विनो विष्टयश्च भक्तलवणं हरेयुः ।


1 नास्ति, 2.मन्ति 3.पण्य 4.व्याजी च 5.दद्यादष्टभामं वां, 6.ये,

7."द्विलवण" इति भातृकाया : " विलवण विलादिमिश्रितम्” इति व्याख्यायाम,

अतोऽन्यो लवणक्षारवर्गः शुल्कं दद्यात् ।
 एवं मूल्यं ' विभागं च व्याजी परिधपत्ययम् । 1001
 शुल्क वैधरण दण्ड रूपं रूपिकमेव च ।।
 खनिभ्यो द्वादशविधं धातुं पण्यं च सहरेत् ।
 एवं सर्वेषु पण्येषु स्थापयन्मुखमङ्ग्रहम् ॥
 आकरप्रभवः कोशः कोशादण्डः प्रजायते ।
 पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते कोशभूषणा ।

इत्यध्यक्षप्रचारे आकरकर्मान्तप्रवर्तनं द्वादशोऽध्याय .
आदित. त्रयस्त्रिंश.


३५ प्रक. अक्षशालायां सुवर्णाध्यक्षः.


 मुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानामसम्बन्धावेशनचतुश्शा - 100 4 लाभेकद्वारामाशालां कारयेत् । विशिखामध्ये सौवर्णिकं शि ल्प वन्तमभिजातं प्रात्ययिकं च स्थापयेत् ।
 जाम्बूनदं शातकुम्भ हाटके वैणवं शृङ्ग शुक्तिज जातरूपं रसविद्ध माकरोद्गतं च सुवर्णम् ।
 किञ्जल्कवर्णं मृदु स्निग्धमनुनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठम् । रक्त पीतकं मध्यमम् । रक्तमवरम् ।
 श्रेष्ठान पाण्डु श्वेतं चाप्राप्तकं । तत् येनामाप्तकं तच्चतुर्गुणेन


1 मूल्य 2.शाल. 3.शृद्धि. 4.सिद्ध. 5.मनादि । सीसेन शोधयेत् । सीसान्वयन भिद्यमानं शुष्कपटलैर्ध्मापयेत् । रूक्षत्वाद्भिद्यमानं तैलगोमये निपेचयेत् ।
 आकरोद्गतं गीसान्वयेन भिद्यमानं पाकपत्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत् । कन्दलीवज्रकन्दकल्के वा निषेचयेत् ।
 तुत्थोद्गतं गौडिकं काममलं कवकं चाक्रवालिकं च रूप्यम्। श्वेतं स्निग्धं मृदु च श्रेष्ठम् । विपर्यये स्फोटनं च दुष्टम् । तत्सीसचतुर्भागेन शोधयेत् ।
 उद्गतचूलिकमच्छ भ्राजिष्णु दधिवर्ण च शुद्धम् ।
 शुद्धस्यैको हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः । ततश्शुल्बकाकण्युत्तरा पसारिता आचतुस्सीमान्तादिति षोडशवर्णकाः ।
 सुवर्ण पूर्व निकष्य पश्चाद्वर्णिका निकषयेत् ! समरागलेख. मनिम्नोन्नते देशे निकषितं परिमृदितं परिलीढं नखान्तराद्वा  गौरिकेणावचूर्णितमुपधिं विद्यात् ।
 जातिहिङ्गळुकेन पुष्पकासीसेन वा गोमूत्रभावितेन दिग्धेना ग्रहस्तेन संस्पृष्टं सुवर्ण श्वेतीभवति ।
 सकेसरस्निग्धो मृदुभ्रांजिष्णुश्च निकपरागः श्रेष्ठः ।
 कालिङ्गकस्थाली ' पाषाणो वा मुद्गवर्णो निकपःश्रेष्ठः ।
 समरागी विक्रयऋयहितः ।


1 तुत्योद्गत गौळिक काम्बुक इति पाठो व्याख्यानुसारी 2.कृष्य 3.स्तापी,

 हस्तिच्छविकः सहरित प्रतिरागी विक्रयहितः।
 स्थिरः परुषो विषमवर्णश्चाप्रतिरागी क्रयहितः ।
 श्वेत 'श्चिक्कणः समवर्णः श्लक्ष्णो मृदुभ्राजिष्णुश्च श्रेष्ठः।
 तापो बहिरन्तश्च सम किञ्चल्कवर्णः कारण्ड कपुष्पवर्णो 1033

वा श्रेष्ठः । ३यावो नीलश्चाप्राप्तकः ।।
 तुलाप्रीतमानं पौतवाध्यक्षे वक्ष्याम । तेनोपदेशेन रूप्यभुवर्णं दद्यादादीत च ॥
 अक्षशालासनायुक्तो नोपगच्छेत् । अभिगच्छन् उच्छेद्यः ।।
 आयुक्तो वा सरूप्यस्वर्णस्तेनैव जीयेत ॥
 विचितवस्त्रहस्तगुह्याः काञ्चनपृषितत्वष्टृतपनीयकारवो ध्माय- कचरकपांसुयावकाः प्रविशेयुः निष्कसेयुश्च। सर्व चैषामुपकरण- मनिष्ठिताश्च प्रयोगास्तत्रैवावतिष्ठेरन् । गृहीतं सुवर्ण धृतं च प्रयोग करणमध्ये दद्यात् । सायं प्रातश्च लक्षितं कर्तृकारयितृमु- द्राम्यां निदध्यात् ।।

 क्षेपणो गुणः क्षुद्रमिति कर्माणि ॥
 क्षेपणः काचार्पणादीनि !
 गुणस्मूत्र" वानादीनि !!
 घनं सुपिरं पृषिता दियुक्तं क्षुद्रकमिति ।।

अर्पयेत् काचकर्मणः पञ्चभागं काञ्चनं दशमागं मानम् । ता-


1छेद. 2.करण्डक. 3.पृषत 4.धात्रका . 5.माधि
6.क्षुद्रकान 7.त्रक. 8.पृषता. 9.येच.
10 करमानम् । कटकमानमिति च व्याख्यापाठः, कटुमान. म्रापादयुक्त रूप्यं रूप्यपादयुक्तं वा मुवर्ण संस्कृत तस्माद्रक्षेत् ॥
 पृषित काचकर्मणः त्रयो हि भागा परिभाण्डं द्वौ वास्तुक; चत्वारो वा वास्तुकं त्रय परिभाण्डम् ।।
 त्वष्टृकर्मणः शुल्वभाण्डं समसुवर्णेन संयूहयेत् । रूप्यभाण्ड धनं घनसुपिर वा सुवर्णार्धेन अवलेपयेत् । चतुर्भागसुवर्ण वा वालुकाहिङ्गुळकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत् ।।
 तपनीयं ज्येष्ठ सुवर्ण शुरागं समसीसातिक्रान्त पाकपत्रपकं सैन्धीवकयोज्जालितम् नौलपीत श्वेतहरितशुककपोतवर्णा नां प्रकृतिर्भवति ॥
 तीक्ष्णं चास्य 'मयूरग्रीवाभं श्वेतभङ्ग चिमिचिमायतितं पीतपूर्णित' काकणिकस्सुवर्णरागः" ।।
 तारमुपशुद्ध वा अस्थितुत्थे चतुस्समसीसे चतुश्शुष्कतुत्थे चतुः कपाले त्रिर्गोमये द्वि. एव सप्तदसृतुत्थातिकान्तं सैन्धवि. कयोज्जालितम् । एतस्मात्काकण्युत्तरं आहिमाषादिति सुव. र्णे देयं पश्चाद्रागयोगः श्वेततार भवति ।।
 त्रयोऽशाः तपनीयस्य द्वात्रिंशद्भागश्वेततारमूर्छितास्स श्वेत- लोहितकं भवति । ताम्रं पातकं करोति " ||
 तपनीयमुज्जाल्य रागत्रिभागं दद्यात् । पीतराग भवति ॥
 श्वेततारभागौ दावेकस्तपनीयस्य मुद्भवर्णं करोति ।।


1.संस्कृतकं भवति त 2.पृषत. " नीललोहितपातश्वेतशुकपत्रवर्णाना.
1.चास्य प्रकृतिर्भवति म. 5.चिमाचमायति । तत्पीतचूर्णित , पातचर्णित इति
व्याख्यायामू. 6.सुवर्णे रागोत्तरमपशुद्ध वा. 7.रापसारितात्

8.तारल्य माछत तत् , 9.भवति

545
शोधयेत्पशुसङ्गैश्च क्षीयमाणवणिक्पथम् ।।
एवं द्रव्यं द्विपवन सेतुबन्धमथाकरान् ।
रक्षेत्पूर्वकृतान्न्राजा नवांश्चाभिपवर्त येत् ॥

इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे जनपदनिवेशः प्रथमोऽध्यायः। आदितो द्वाविंशः.

२०. प्रक, भूमिञ्छिद्रविधानम्.

517 अकृष्यायां भूमौ पशुभ्यो विवीतानि प्रयच्छेत् ।  प्रदिष्टाभयस्थावरजङ्गमानि च ब्राह्मणेभ्यो ब्रह्मसोमारण्यानि 55 1 तपोवनानि च, तपस्विभ्यो गोत्र(त) पराणि प्रयच्छेत् । ताव- न्मात्रमेकद्वारं खातगुप्तं स्वादुफलगुल्मगुच्छमकण्टकिद्रुममुत्तानतो- याशयं दान्तमृगचतुष्पदं भग्ननखदंष्ट्रव्याळमार्गायुकहस्तिहस्ति नीकलभमृगवन विहारार्थ राज्ञः कारयेत् ।

 सर्वातिथिमृगं प्रत्यन्ते चान्यन्मृगवनं भूमिवशेन वा निव- शयेत् ।

 कुप्यप्रदिष्टानां च द्रव्याणामेकैकशो वा वनं निवेशयेत् । द्रव्यवनकर्मान्तानटवीश्च द्रव्यवनापाश्रयाः प्रत्यन्ते हस्तिवन- मटव्या रक्षन् निवेशयेत् । 1 गोरुत. अध्यक्षप्रचा: [२ अधि. २ अध्या wami 568 नागवनाध्यक्षः पार्वतं नादेयं सारसमानूपं च नागवनं विदितर्पयन्तप्रवेशनिष्कासनं नागवनपालै पालयेत् । हस्तिघातिन हन्युः। दन्तयुगं स्वयं मृगस्याहरतः सपादचतुष्पणो लाभः । 55 10 नागवनपाला हस्तिपकपादपाशिकसैमिकवनचरकपारिकार्म कसखा हस्तिभूत्रपुरीषच्छन्नगन्धा भल्लातकीशाखाप्रतिच्छन्नाः पञ्चभिस्सप्ताभिर्वा हस्तिबन्धकीभिः सह चरन्त' शय्यास्थान- पद्यालण्डकूलपा तोद्देशेन हस्तिकुलपर्य विद्युः । 569 यूथचरमेकचरं निर्यूथं यूथपति हस्तिनं व्याळं मत्तं पोतं बद्धं मुक्तं च निबन्धेन विद्युः । अनीकस्थप्रमाणैः प्रशस्त व्यञ्जनाचारान् हस्तिनो गृहीयुः। हस्तिप्रधानो विजयो राज्ञा भू । परानीकव्यूहदर्गस्कन्धावारप्रमर्दना ह्यतिप्रमाणशरीराः प्राणहरकर्माणो हस्तिन इति । 56 4 कळिङ्गाङ्गगजाः श्रेष्ठाः प्राच्याश्रेति करूशजाः । दशार्णाश्चापरान्ताश्च द्विपानां मध्यमा मताः ।। सौराष्ट्रिकाः पाञ्चजनाः तेषां प्रत्यवरास्स्मृताः । सर्वेषां कर्मणा वीर्य जवस्तेजश्च वर्धते ।। इत्यध्यक्षप्रचार द्वितीयेऽधिकरणे भूमिच्छिद्राविधानं द्वितीयोऽध्यायः। आदितस्त्रयोविंशः. -- - निष्कास, कलपो. बन्ध. २१ प्रक.] दुर्गविधानम् 51 २१. प्रक. दुर्गविधानम्. चतुर्दिशं जनपदान्ते साम्परायिकं दैव' कृतं दुर्ग कारयेत् । 566 अन्तद्र्वीपं स्थलं वा, निम्नावरुद्धमौदकं, प्रास्तरं गुहां वा पार्वतं, निरुदकस्तम्वमिरिणं वा धान्वनं, स्वजनोदकं स्तम्ब- गहनं वा वनदुर्ग। तेषां नदीपर्वतदुर्ग जनपदारक्षस्थानं, घान्वनवनदुर्गमटवीस्थान। आपाद्य प्रसारो वा जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत् । वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे हृदस्य वा अनि शोष 'स्याङ्के सरसस्तटाकस्य वा वृत्तं दीर्धे चतुरथं वा वास्तुक वशेन प्रदक्षिणोदकं पण्यपुटभेदनसंसवारिपथाभ्यामुपेतम् । तस्य' परिखास्तिस्रो दण्डान्तराः कारयेत् । चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डानु विस्तीर्णाः विस्तारादवगाधाः पादोनमर्धं वा त्रिभागमूला मूले चतुरश्राः पाषाणोपहिताः पापाणेष्टकाबद्ध पार्श्वा वा तोयान्तिकारागन्तुतोयपूर्णा वा सपरिवाहा: पद्मग्रा हवती। चतुर्दण्डावकृष्टं परिखायाः षड्दण्डोच्छूितमवरुद्धं तद्विगुण- 575 विष्कम्भं खातद्विप कारयेत् । ऊर्ध्वचयं मञ्चपृष्ठं कुम्भकुक्षिकं वा हस्तिभिर्गोभिश्च क्षुण्णं 1 देव. खानोदकस्थम्ब, आपद्य. वाटविशोष. मुपेतस्य. 6 दण्डान. पवाञ्च 52 अध्यक्षप्रचार २ अधि. ३ अध्या. + Anurun - - Aram कष्टकिगुल्मविषवल्लीप्रतानवन्तं पांसुविशेषेण वास्तुछिद्रं वा पूरयेत् । वपस्योपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणोत्सेधमैष्टकं द्वादशहस्ता- दूर्ध्वमोजं युग्मं वा आ चतुर्विंशतिहस्तादिति कारयेत् । रथचर्यासञ्चारं तालमूलमुरजकैः कपिशीर्षकै श्वाचिताग्न पृथु. शिलासहितं वा शैलं कारयेत् ! न त्वेव काष्ठमयमग्निरवहितो हि तस्मिन् वसति ! 582 विष्कम्भचतुरश्रमट्टालकमुत्सेधसमावक्षेपसोपानं कारयेत् ॥ त्रिंशदण्डान्तरं च द्वयोरेट्टालक योर्मध्ये सहर्म्यद्वितलां द्वय- र्धायामां प्रतोळीं कारयेत् । अट्टालकप्रतोलीमध्ये विधानुष्काधिष्ठानं सपि धानच्छिद्रफ- लकमंहतमितीन्द्रकोशं कारयेत् । अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्थे चतुर्गुणायाममनुप्राकारमष्ट- हस्तायतं देवपथं कारयेत् । दण्डान्तरा द्विदण्डान्तरा वा चार्याः कारयेत् । 587 आग्राह्ये देशे प्रधावितिकां निष्कृर द्वारं च । बहिर्जानुभगिनी' त्रिशूलप्रकारकूटा कपातकण्टकप्रतिसराहिपृ . 1"कविसीसअवधिभसाविय विरायमाणा-कापशीर्षकवृत्तचितसस्थिते. वर्तली- कृतसंस्थानवी राजमाना" इति रायपसणीव्याख्यान -५ ३ " कापशीर्षक वृत्तचित वर्तुलकृत सस्थिते. विशिष्टसस्थान विराजमाना" इति ज्ञाताधर्मकथासूत्रव्याख्याने प.५ " अालका प्राकारोपरिभृत्याश्रीवशेषा" इति रायपसेगीव्याख्याने प. ३ 3 सापि. वा. “चरिका ---आर्या, अष्टहस्तप्रमाणो मार्गः" इति रा. प. प. ३, 5 निष्कर. भवानी. ? आशूलपकरकूपकूटा. २१ प्रका दुर्गविधानम् ष्ठतालपत्रशृङ्गाटकश्चदंष्ट्रार्गळोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकै छ- न्नपथं कारयेत् । ___प्राकारमुभयतो मण्डलक'मध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीपट्तुला. न्तरं द्वारं निवेशयेत् । पञ्चदण्डादेकोत्तरवृद्धयाऽऽष्टदण्डादिति चतुरश्रं षड्भागाया- मादाधिकमष्टभागं वा। पञ्चदशहस्तादेकोत्तरमाऽष्टादशहस्तादिति तलोत्सेधः। स्तम्भस्य परिक्षेपाष्षडायामा द्विगुणो निखातः चूळि 59 1 कायाश्चतुर्भागः। आदितलस्य पञ्च भागाः शाला वापी सीमागृहं च । दशभागिको द्वौ प्रतिमञ्चौ, अन्तरामाणिहर्म्यं च समु. च्छ्यादर्धतलं, स्थूणावबन्धश्च, आर्धवास्तुकमुत्तमागारं त्रि- भागान्तर वा, इष्टकावबन्धपार्श्व, वामतः प्रदक्षिणसोपानं गूढभित्तिसोपानमितरतः, द्विहस्तं तोरणशिरः, त्रिपञ्चभागि- कौ वा द्वौ कवाटयोगौ, द्वौ द्वौ परिघौ, अरविरिन्द्रकीलः, पञ्चहस्तमणि द्वारं, चत्वारो हस्तिपरिधाः, निवेशार्थ हस्ति- नखः मुखसमस्सङ्क्मोऽसंहार्यो वा भूमिमयो वा निरुदके । प्राकारसमं मुखमवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत् । 1 मण्डक. क्षेप यामी. वी द्वी. "छे गरियरयियदटफलिह इदकाला-----छे फेन निएणेलाचार्या शिल्पापाध्यायन रांचत. दृढी बलवान् पारघोऽर्गला इन्द्र कालश्च सम्पाटितकवाटयाधारभूतः प्रवे. शमध्यभागी यस्या सा' इति रायपसेणीव्याख्याने...-५३. माणि. अध्यक्षपचार अधि ३ अध्या wrainianimanavrou s nev- -.-.. . .. .......-.. - ..- .- . 595 प्राकारमध्ये कृत्वा वापी पुष्करिणी द्वार चतुश्शालम- ध्यर्धान्तराणीक कुमारीपुरं मुण्डहर्म्य द्वि'तलं मुण्डकद्वारं भूमिद्रव्यवशेन वा त्रिभागाधिकायामाः भाण्डवाहिनी कु- ल्याः कारयेत। तासु पाषाणकुद्दालकुठारी काण्डकल्पनाः । मुसृण्ठि मुद्गरा दण्डचक्कयन्त्रशतघ्नयः॥ कार्याः कारिकारशूला वेधनायग्राश्च वेणवः । उष्ट्रग्रीव्योऽग्निसंयोगाः कुप्यकलपे च योऽवधिः ।। इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे दुर्गविधान तृतीयोऽध्यायः । आदित्तश्चतुर्विश . २२. प्रक, दुर्गनिवेशः. -- - - 603 त्रयः प्राचीना राजमास्त्रय उदीचीना इति वास्तुवि- भागः । स द्वादशद्वारो युक्तोदकभूमिच्छन्नपथः । चतुर्दण्डान्तरा रथ्या राजमार्गद्रोणसुखस्थानीयराष्ट्रविवी तपथाः सयोनीयज्यूहश्मशानग्रामपथाश्चाष्टदण्डाः । चतुर्दण्डस्सेतुवनपथः । द्विदण्डो हस्तिक्षेत्रपथः । पञ्चारक्यो रथपथश्चत्वारः पशुपथः । परिणीद्वा. अर्धाववृत्तान्तरमाणिक. सण्ठी . २९ प्रक.) दुर्गनिवेश 55 6010 द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्यपथः । प्रवीरे वास्तुनि राजनिवेशा। चातुर्वर्ण्यसमाजीवे वास्तुहृदयादुत्तरे नवभागे यथोक्तीव धानमन्तःपुरं प्राङ्मुखमुदङ्मुख वा कारयेत् । तस्य पूर्वोत्तरं भागमाचार्यपुरोहितेज्यातोयस्थानं मन्त्रिणश्वावसेयुः । पूर्वद- क्षिणं भागं महानसं हस्तिशाला कोष्ठागारं च । ततः परं गन्धमाल्यधान्यरमपण्याः प्रधानकारव क्षत्रियाच पूर्वादि. शमधिवसेयुः । दक्षिणपूर्व भागं भाण्डागारमक्षपटलं कर्मनि षद्याश्च । दक्षिणपश्चिमं भागं कुप्यगृहमायुधागार च । ततः परं नगरधान्यव्यावहारिककान्तिकबलाध्यक्षाः पक्वान्नसुरा- मांसपण्याः रूपाजीवास्ताळापचारा वैश्याश्च दक्षिणां दि शामधिवसेयुः। पश्चिमदक्षिणं भागं खरोष्ट्रगुप्तिस्थानं कर्मगृह च । पश्चिमोत्तरं भाग यानरथशालाः । ततः परमूर्णासूत्रबे णुचर्मवर्मशस्त्रावरणकारवश्शूद्राश्च पश्चिमां दिशमधिसेयुः । उत्तरपश्चिमं भागं पण्यभैषज्यगृहम् । उत्तरपूर्व भागं कोशो गवाश्वं च । ततः परं नगरराजदेवतालोहमणिकारवो ब्रा मणाश्चोत्तरां दिशमधिवसेयुः । वास्तच्छिद्रानुलासेषु श्रेणी- प्रवहणी निकाया आवमेयुः। आपराजिताप्रतिहतजयन्तवैजयन्त कोष्ठकान् शिववैश्रवणा- 61 111 1 निदेश , वहणि "विजआ बैजयन्ता अ जयन्ता अपराजे आ । साहासिद्धिगा चेव पञ्च. 56 अध्यक्षप्रचार {२ अधि, ४ अधी. विश्रीमदिरागृहं च पुरमध्ये कारयेत् । कोष्ठकाल येषु य थोदेशं वास्तुदेवताः स्थापयेत् । ब्राह्मैन्द्रयाम्यसैनापत्यानि द्वाराणि बहिः परिखा याः धनुशतापदृष्टाश्चत्यपुण्यस्थान वनसेतुबन्धाः कार्या । यथादिश च दिग्देवताः । 624 उत्तर पूर्वो वा श्मशानवाटः, दक्षिणेन वर्णोत्तराणाम् । तख्यातिक्रमे पूर्वस्साहसदण्डः ।। पापण्डचण्डालानां श्मशानान्ते वासः ॥ कर्मान्तक्षेत्रवशेन वा कुटुम्बिनां सीमानं स्थापयेत् ॥ तेपु पुष्पफलवाटषण्डकदारान् धान्यपण्यनिचयांश्च अनु- ज्ञाताः कुर्युः । देशकुलीवाट कूपस्थानं सर्वस्नेहधान्यक्षार- लवणभैषज्यशुष्कशाकयवसवल्लूरतृणकाष्ठलोहचर्माङ्गारस्वायुवि- पविषाणवेणुवल्कलसारदारुपहरणावरणाश्मनिचयाननेकवर्पोप- भोगसहान् कारयेत् । नवेनानव शोधयेत् ।। हाऽणुत्तरा सुरा ॥ विजयवैजयन्तजयन्तापराजितसर्वार्थसिद्धिगाश्च पञ्चधा अनुत्तर देवाः” इति उत्तराध्ययनसूत्रे, प १०८७ “ इन्द्राण अ खदाण अ रुद्दसिक्वेसमणनामाण भूयाण अ जक्खाण अ अजकोठकिरियाण अ पद्दणि ...उवायिमाणि चिन्ति । इन्द्रस्थ च स्कन्दस्य च रुद्राशिववैश्रवणभागाना भूताना च अक्षाणा च आयीकोछक्रियायाश्च बहूनि उपार्जेतानि तिष्ठन्ति" इति ज्ञानाथर्मकथाजस्त्र प. ७५२. नागपूजा चैत- द्वन्यकाले अबला भासीदिति “कोशसइरम” अध्यायात ज्ञायते. . 1 कोष्ठाल. HamarPatna परिघा. विशिखायां सौवर्णिकप्रचार 89 कालायसस्याभागाभ्यक्तं कृष्णं भवति ।। प्रातिलेपिना रसेन द्विगुणाभ्यक्तं तपनीयं शुकपत्रवर्ण भवति। 105 4 तस्यारम्भे रागविषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात् ॥ तीक्ष्णताम्रसंस्कारं च बुद्धयेत ॥ तस्माद्वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणाम वनेयिमानं च रूप्यसुवर्ण भाण्डबन्धप्रमाणानि चेति ॥ समरागं समद्वन्द्वमसक्तपृषितं स्थिरम् । मुविमृष्ट मसंवीत' विभक्तं धारणे मुृृसुखम् ।। अभिनीतं प्रभायुक्त संस्थानमधुरं समम् । मनोनेत्राभिरामं च तपनीयगुणास्मृताः ।। इत्यध्यक्षप्रचार अक्षशालाया सुवर्णाध्यक्षस्त्रयोदशोऽध्याय आदितश्चतुस्त्रिंशः ३२ प्रक, विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः, सौणिकः पौरजानपदाना रूप्यसुवर्णमावेशनीभिः कारयेत्। 106 4 निर्दिष्टकालकार्य च कर्म कुर्युः। अनिर्दिष्टकालं कार्यापदेशं कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशः तद्दिगुणश्चदण्डः । कालाति. पातने पादहीनं वेतनं तद्दिगुणश्च दण्डः। तपनीय कृ. प्रति, मप. 4 णानि प्रस (त्य) क्षकुर्यात्. Fषत. सुप्रमृष्टम् इति व्याख्याने च. अप्रभृष्टमिति च कोचिदिति तत्रैव. पातं. 12 90 अध्यक्षप्रचार- २ अधि, १४ अध्या यथावर्णप्रमाणं निक्षेपं गृह्णीयुस्तथाविधमेवार्पयेयुः। कालान्त- रादपि च तथाविधमेव प्रतिगृह्णीयुरन्यत्र क्षीणपरिशीर्णाभ्याम् । आवेशनिभिस्सुवर्णपुद्गललक्षणप्रयोगेषु तत्तज्जानीयात् । तप्तकलदौतकयोः काकणिकस्सुवर्णे क्षयो देयः' । तीक्ष्ण- काकणीरूप्याद्विगुणो रागप्रक्षेपस्तस्य षड्भागः क्षय' । वर्णहीने माषा'वरे पूर्वस्साहसदण्डः । प्रमाणहीने मध्यमः तुलापतिमानोपधावृत्तमः कृतभाण्डोपधौ च ।। 1075 सौवणिकेनादृष्टमन्यत्र वा प्रयोगं कारयतो द्वादशपणो दण्डः। कर्तुर्द्विगुणः; सापसारश्चेत् । 'अनपसारः कण्टकशोधनाय नीयेत । कर्तुश्च द्विशतो दण्डः पणच्छेदन वा। तुलाप्रतिमानभाण्डं पौतवहस्ताक्रीणीयुः। अन्यथा द्वादश- पणो दण्डः । घनं धनसुषिरं संयूह्यमवलेप्यं सद्धात्यं वासितकं च कारुकर्मा तुलाविषममपसारणं विस्त्रावणं पेटको पिङ्कश्चेति हरणोपायाः। सन्नामिन्युत्कीर्णिका भिन्नमस्तकोपकण्ठी कुशिक्या सकटुक क्ष्या पारि वेल्ययस्कान्ता च दुष्टतुलाः। 1 माणनि सुवर्ण कि जल्कवर्णादि, युद्गल आभरणादि, लक्षण चिद्रितम् प्रयोग: परिवर्तनामिति' इति ब्याख्या. 'देह , माषवछेद " उत्कीर्णिका. उत्कणिका इति व्याख्यायाम् । परि. : ल्याय. विशिखाया सौवर्णिक्रचार 91 रूप्यस्य द्वौ भागावेकं शुल्बस्य त्रिपुटक। तेनाकरोद्गतमवसा 1085 र्यते' तत्रिपुटकाव सारितं ; शुल्वेन शुल्बाव सारितं; वेक्लकेन वेल्लकाव सारित ; शुल्बार्धसारेण हेम्ना हेमाव सारितम् । मूकसूषा पूर्ति किट्टः करटुकमुखं नालासन्दशो' जोङ्गनी सुव- चिंकालवणम् । तदेव सुवर्णमित्य वसरणमार्गा । पूर्वपणिहिता वा पिण्डवालुका मूषभेदादग्निष्टादुड्रियन्ते, प- श्चाद्वन्धनम् । आचितकपत्रपरीक्षायां वा रूप्यरूपेण परिवर्तनं विस्त्रावणम् । पिण्डवालुकानां लोहपिण्डवालकीभर्वा । गाढश्चाभ्युद्धार्यश्च पेटकंः संयूह्यावलेप्यसङ्घात्येषु क्रियते ।सी- सरूपं सुवर्णपत्रेणावलिप्तमभ्यन्तरमष्टकेन बद्धं गाडपेटकः । स- ऐव पटलसम्पुटेष्वभ्युद्धार्यः॥ • पत्रमाश्लिष्टं यमकपत्रं वावलेप्येषु क्रियते । शुल्वं तारं वा गर्भः पत्राणां सङ्घात्येषु क्रियते । शुल्वरूप"सुवर्णपत्रसंहतं प्रमृष्टं सृपार्श्नः; तदेव यमकपत्रसंहतं प्रमृष्टं ताम्रताररूपं चोत्तरवर्णकः। तदुभयं तापनिकषाभ्यां निश्शब्दोल्लेखनाभ्यां वा विद्यात् । अभ्युद्धार्य वदराम्ले लवणोदके वा साद यन्तीति पेटकः । घनषुषिरे वा रूपे सुवर्णमृन्मालुकाहिङ्गलुककल्को वा तप्तो- ऽवतिष्ठते ; दृढवास्तुके वा रूपे वालुकामिश्रं जतुगान्धारपङ्को वा तप्तोऽवतिष्ठते । तयोस्तापनमवध्वसनं विशुद्धिः । सपरिभा ___मपार्यते 2 काप प प 5 प. प्रति १ नालसिन्दशौ इति व्याख्याया पाठ. जागनी प. 10 बन्ध, 1 नाम्ररूप 12 साध. 13 मिश्र, 92 अध्यक्षप्रचार २ अधि १४ अध्या 110 2 ण्डे वा रूपे लवणमुल्कया कटुशर्करया तप्तमवतिष्ठते । तस्य का- थनं शुद्धिः । अब्भ्रपटलमष्टेकन द्विगुणवास्तुके वा रूपे बध्यते तस्यपिहितकाचकस्योदके निमज्जत एकदेशःसीदति, पटलान्त- रेषु वा सूच्या भिद्यते । मणयो रूप्यं सुवर्ण वा धनमुषि- राणां पिङ्कः ॥ तस्य तापनमवध्वंसनं वा शुद्धिगिति पिङ्कः ॥ तस्माद्वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणां जातिरूपर्वणप्रमाणपुद्गलल क्षणान्युपलभेत ॥ कृतभाण्डपरीक्षायां पुराणभाण्डप्रतिसंस्कारे वा चत्वारो हर- णोपायाः---परिकुट्टनमवच्छेदनमुल्लेखनं परिमर्दनं वा ॥ पेटकापदशेन पृषितं गुणं पिटकां वा यत् परिशातयन्ति तत्परिकुट्टनम् ॥ यद्विगुणं वास्तुकानां वा रूपे सीसरूपं प्रक्षिप्य अभ्यन्त रमवच्छिन्दन्ति तदेवच्छेदनम् ॥ यत् धानानां तीक्ष्णेनोल्लिखन्ति तदुल्लेखनम् ।। हरितालमनश्शिलाहिङ्गुलकचूर्णानामन्यतमेन कुरुविन्दचूर्णेन वा वस्त्रं संयूह्य यत् परिमृद्गन्ति तत् परिमर्दनम् ॥ तेन सौवर्णराजतानि भाण्डानि क्षीयन्ते । न चैषां किञ्चदव- रुग्णं भवति । 1 तस्स विहितकाचस्य , काचस्योदके इति व्याख्यायां पाठः. ल्युक २३ प्रक. कोष्टागाराध्यक्ष 93 भग्नखण्डघृष्टानां संयूह्यानां सहशेनानुमानं कुर्यात् । अवले. 111 3 प्या नां यावदुत्पाटितं तावदुत्पाटयानुमानं कुर्यात् । विरूपाणां वा तापनमुदकपेषणं च बहुशः कुर्यात् । अवक्षेप प्रातमानपग्निर्गण्डिका भण्डिकाधिकरणी पिच्छस्स्सूत्रं चेल्लमवोल्लनं शिर उत्सङ्गो मक्षिका स्वकायेक्षादृतिरुदकशरावम ग्निष्ठामिति काचं विद्यात् । राजतानां विस्त्र मलग्राहि परुषं प्रत्सीनं विवर्ण वा दुष्टमिति विद्यात् । एवं नवं च जीर्ण च विरूपं च विभाण्डकं । परिक्षतात्यय चैषां यथोद्दिष्टं प्रकल्पयेत् ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे विशिखायां सौवर्णिकप्रचार चतुर्दशोऽध्याय . आदिनः पञ्चत्रिंशः. ३३ प्रक. कोष्ठागाराध्यक्षः, कोष्टागाराध्यक्षः सीताराष्ट्रकायमपरिवर्तकमामिल्यकापमित्य- कसिंहनि कान्यजातव्ययप्रत्यायोपस्था नान्युपलभेत । साताध्यक्षोपनीतः सस्यवर्णकस्सीता ।। पिण्डकरः, षड्भागः, सेनाभक्तं, बलि', कर , उत्सङ्ग., पार्थ, पारिहीणिकं, औपाय- निकं, कौष्ठयकं च राष्ट्रम् ।। लख्या. 1चल्ल बोल्लने, चेल्लबोलनामित्येक पद केचित्पठन्तीति व्याख्या. हति, 94 अध्यक्षप्रचार २ अवि. १ - अध्या, 1122 धान्यमूल्यं, कोशनिर्हार , प्रयोगप्रसादान च क्राथिमम् । सस्यवर्णानामर्घान्तरेण विनिमय परिवर्तकः । सस्ययाचनमन्यत' प्रामित्यकम् । तंदेव प्रतिदानार्थमापमित्यकम् । कुट्टकरोचकसक्तुशुक्तपिष्टकर्म तज्जीवनेषु तेलपीडनमौर भ्रचा क्रिकेष्विक्षूर्णां च क्षारकर्म सिंहनिका' । नष्टमस्मृतादिरन्यजात । विक्षेप'व्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययमसायः । तुलामानान्तरं हस्तपूरणमुत्करो व्याजी । पर्युषितं पार्जितं चोपस्थानमिति । धान्यस्नेहक्षारलवणानां धान्यकल्पं सीताध्यक्षे वक्ष्यामः । सर्षिस्तैलवसामज्जानलाहाः । फाणितगुडमत्स्यण्डिकाखण्डर्शकराः क्षारवर्गः । सैन्धवसामुद्रविडयवक्षारसौवर्चलोद्भेदजा लवणवर्गः । सौद्रं माद्विर्कं च मधु । इक्षुरसगुळ मधुफाणितजाम्बवपनसानामन्यतमा मेषशृङ्गीपिप्प लीकाथाभिषुतो मासिष्षाण्मासिकस्सांवत्सारको वा चिद्भिटो- र्वारुकेाकाण्डाम्रफलामलकावसुनः शुद्धो वा शुक्तवर्गः । वृक्षाम्लकरमर्दाभ्रविदलामलकमातुलुङ्गकोलबदरसौवीरकपरू षकादिः फलाम्लवर्गः । नास्ति. मौड, हति, सहानका इति व्याख्याया पाठ, विक्षेपो, 5 मार्द्विक. । - ---.३३ प्रक.] कोष्ठागाराध्यक्षः 95 दधिधान्याम्लादि द्रवाम्लवर्गः । पिप्पलीमरीचशृङ्गिबेराजाजिकिराततिक्तगौरसर्षपकुस्तुम्बुरु- 114 6 चोरकदमनकमरुवकशिग्रुकाण्डादिः कटुकवर्गः ॥ शुष्कमत्स्यमांसकन्दमूलफलशाकादि च शाकवर्गः ॥ तथोऽर्धमापदर्थं जानपदानां स्थापयते । अर्धमुपयुञ्जीत । नवे चानवं शोधयेत् ॥ क्षुण्णधृष्टपिष्टभृष्टानामार्द्रशुष्कसिद्धानां च धान्यानां वृद्धि- क्षयप्रमाणानि प्रत्यक्षाकुर्वीत ।। ___ कोद्रवव्रीहीणाम सारः । शालीनामष्ट भागोन । त्रिभागोनो वर'काणाम् । प्रियङ्ग्णामर्धं सारः । चमसीमुद्रमाषाणामर्धपा- दोन । शैब्यानामर्धं सारः। विभागोनः मसूराणाम् ॥ पिष्टमाम कुल्माषाश्चाध्यर्धगुणाः । द्विगुणो यावकः । पुलाकः पिष्ट च सिद्धम् ॥ कोद्रववरकोदारकाप्रियङ्गूणां त्रिगुणमन्नं । चतुर्गुणं व्रीहीणाम्।। पञ्चगुणं शालीनाम् ॥ तिमिनमपरान्नं द्विगुणमर्धाधिकं विरूढानास् । पञ्चभागवृद्धिःभृष्टानाम् । कळायो द्विगुण । लाजा भरुजाश्र 1158 षट्कं तैलमतसीनाम् । निम्बकुशाम्रकपित्थादानां पञ्चभागः। 1जाजी. नवेन च इति व्याख्यायाच पाठ मर्ध. वर. नव भागवृद्धिश्च । उदारकस्तुल्य । अवोधमाश्चक्षणा । तिला यवा मुद्माषाश्च घृष्ठाः । पश्चभागवृद्धिोधम. सक्तवश्च । पादोना कलायचमसी। मद्ग ना, मधुसराणाम. sमाम, तिमिरमपराणा. 10 भ्र 96 अध्यक्षप्रचार F२ अधि. १५ अध्या, 1161 116 1 चतुर्भागिकास्तिलकुसुम्भ'मधूकेङ्गुदीस्नेहाः । कार्पासक्षौमाणां पञ्चपले पल मूत्रम् । पञ्चद्रोणे शालीनां च दशा'ढकं तण्डुलानां कलभभोजनम् । एकादशकं व्याळानां । दशकं औपवाह्यानां । नवकं सान्नाह्या नाम् । अष्टकं पत्तीनाम् । सप्तकं मुख्यानाम् । घटुं देवीकुमा राणाम् । पञ्चकं राज्ञाम् ॥ ___ अखण्डपरिशुद्धानां वा तण्डुलानां प्रस्थं चतुर्भागस्सूपः सूप- षोडशो लवणस्यांशः चतुर्भागस्सर्पिषः तैलस्य वा एकमार्यभ- पुंस षड्भागस्सूपः अर्धस्नेहमवराणाम् । पादोन स्त्रीणाम् । अर्ध बालानाम् । मांसपलावंशत्या स्नेहार्धकुडुम्वः, पलिको लवणस्यांशः, क्षार- पलयोग, द्विधरणिकः कटुकयोगः, दनश्वार्धपस्थः । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । शाकानामध्यर्धगुणः । शुष्काणां द्विगुणस्स चैव योगः । हस्त्यश्चयोस्तदध्ययक्षे विधाप्रमाणं वक्ष्यामः । बलीवर्दानां माषद्रोणं यवानां वा पुलाकश्शेषमश्वविधानम् । विशेषो घाणपिण्याकतुला कणकुण्डकं दशाढकं बा। 1174 द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम् । कुसुम्ब, पल द्वादशा. प्रस्थ इति व्याख्याया राठ 5.प्र १४ प्रक. पण्याध्यक्षः 97 अर्धद्रोणं खरपृषतरोहितानाम् । 1175 आढकमेणकुरङ्गाणाम् । अर्धाढकमजैळकवराहाणां द्विगुण वा आकण्ठ 'कुण्डकम् । प्रस्थौदनश्शुनाम् । हंसक्रौञ्चमयूराणामर्धप्रस्थ । शेषाणामतो मृगपशुपक्षिव्याळानामेकभक्तादनुमानं ग्राहयेत् । अङ्गारान् तुषान् लोहकर्मान्तभित्तिलेप्यानां हार येत् । कणिकाः दासकर्मकरस्पकराणामतोऽन्यदौदनिकापूपिकेभ्यः प्रयच्छेत् । तुलामानभाण्डं रोचनीदृषन्मुसलोलूखलकुट्टकरोचकयन्त्रपत्र- कशूर्पचालनि काकण्डोळीपिटकसंमार्जन्यश्चोपकरणानि । मार्जकरक्षकपरकमायकमापकदायकदापकालाकाप्रतिग्राहक- दासकर्मकरवर्गश्च विष्टिः ॥ उच्चैर्धान्यस्य निक्षेपो मूताः क्षारस्य संहताः । मृत्काष्ठकोष्टा स्नेहस्य पृथिवी लवणस्य च ।। इत्यध्यक्षप्रचारे काष्ठागाराध्यक्षः पञ्चदशोऽध्यायः. आदितष्षट्त्रिंशः ३४. प्रक, पण्याध्यक्षः. पण्याध्यक्षः स्थलजलजानां नानाविधानां पण्यानां स्थलपथ- 118 4. वारिपथोफ्यातानां सारफल्ग्वर्घान्तर पियापियतां च विद्यात् । । कण. - लेख्यानाहार. कर्णिका. नी. कौष्ठ. 13 अध्यक्षप्रचार [३अधि १६ अध्या 1134 तथा विक्षेपसक्षेपविक्रय प्रयोगकालान् । यच्च पण्यं प्रचुरं स्यात्तदेकीवृत्यामारोपयेत् । प्राप्तेऽर्धे वाs- र्धान्तरं कारयेन् । स्वभूमिजानां राजपण्यानामेकमुख व्यवहार स्थापयेत् । पर- भूमिजानामनेकमुखम् । उभय च प्रजानामनुग्रहेण विक्रापयेत् । स्थूलमपि च लाभ प्रजानामौपघातिक वारयेत् । अजस्रपण्यानां कालोवरोध सङ्कुलदोष वा नोत्पादयेत् । बहुमुख वा राजपण्यं वैदेहकाः कृतार्धं विक्रीणीरन् ! छेदा- नुरूपं च वैधरणं दध्युः । षोडशभागो मानव्याजी । विंशतिभागस्तुलाभानम् । गण्य- पण्यानामेकादशभागः। परभूमिजं पण्यमनुग्रहेणावाहयेत् नाविकसार्थवाहेभ्यश्च प रिहारमायतिक्षम दद्यात् । अनभियोगश्चार्थेष्वागन्तूनामन्यत्र सभ्योपकारिभ्यः ।। पण्याधिष्ठातारः पण्यमूल्यमेकमुखं काष्ठं द्रोण्यामेकच्छिद्रापि धानायां निदध्युः । अह्नश्चाष्टमे भागे पण्याध्यक्षस्यार्पयेयुः " इदं विक्रीतमिदं शेषमिति " । तुलामानभाण्डकं चार्पयेयुः ॥ 1197 इति स्वविषये व्याख्यातम् । ____1 बहेयेन, योग चा. कोष्ट विं, भाण्ड, अष्टाध्यक्ष 99 Aawe --. .. wwww - --- - - -..-- परविषये तु-पण्यप्रतिपण्ययोर्धमूल्यं च आगमय्य शुल्क 119 8 वर्तन्यातिवाहकगुल्मतरदेयप्रक्तभानव्ययशुद्धमुदयं पश्येत् । अस- त्युदये भाण्ड 'निर्वहणेन पण्यप्रतिपण्यार्धेण 'वा लामं पश्येत् । ततस्सारपादेन स्थलव्यबहारमध्वना क्षेमेण प्रयोजयेत् । अट- व्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश्च प्रतिसंसर्ग गच्छेदनुग्रहार्थम् । आपदि सारमात्मानं वा मोक्षयेत् । आत्मनो वा भूमि- मप्राप्तः सर्वदेयविशुद्धं व्यवहरेत् । वारिपथे च यानभागकपथ्यदनपण्यप्रतिपण्यार्धप्रमाणयात्रा- कालभयप्रतीकारपण्यपत्तनधारित्राण्युपलभेत ।। नदीपथे च विज्ञाय व्यवहार चरित्रतः । यतो लाभस्ततो गच्छेदलाभं परिवर्जयेत् ।। इत्यध्यक्षप्रचारे पण्याध्यक्षप्षोडशोऽध्याय . आदितस्सप्तत्रिंशः. ३५. प्रक, कुप्याध्यक्षः कुप्थाध्यक्षो द्रव्यवनपालैः कुप्यमानाययेत् । द्रव्यवनकर्मा- 121 1 न्तांश्च प्रयोजयेत् । द्रव्यवनच्छिदा च दयपत्ययं च स्थापये- दन्यत्रापद्भयः ।। कुष्यवर्गः-~~-शाकतिनि शधन्वनार्जुनमधूकतिलकसालशिंशु- राहक भाण्डा प्रतिपण्यानयनेन गतिमि 5 रेत. 6बा. शपा. 100 अध्यक्षप्रचार • अघि. १७ अध्या. 121 8 पारिमेदराजादनशिरीषखदिरसरलतालसर्जाश्वकर्णसोमवल्कक शाम्रप्रियकवादिस्मारदारुवर्गः ॥ उटजचिमियचच' वेणुवंशसातिनकण्टकमाल्लूकादिः वेणुवर्ग । वेत्रशोकवल्ली वाशीश्यामलतानागलतादिर्वल्लीवर्गः ।। मालतीदुर्वार्कशणगवेधु कातस्यादिः वल्कवर्गः ॥ मुञ्जबल्बजादि रज्जुभाण्डम् ॥ ताळीताळभूर्जानां पत्रम् । किशुककुसुम्भकुङ्कुमानां पुष्पम् ।। कन्दमूलफलादिरौषधवर्गः ॥ काळकूटवत्सनाभहालाहलमेपशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितक- गौरार्द्रवालकमार्कटहैमवतकालिङ्गकदारदकांकोल सारक्रोष्टका. 1227 दीनि विषाणि । सर्पाः कीटाश्च त एव कुम्भगता विषवर्ग। गोधसिरकद्वीपिशिंशुमारसिंहव्याघ्रहस्तिमहिषचमरसृभरखड्ग गोभृगगवयानां चर्मास्थिपित्तस्त्रावास्थिदन्तशृङ्गखुरपुच्छान्यन्ये षां वाऽपि मृगपशुपक्षिव्याळानाम् । 1238 कालायसताम्रवृत्तकांस्यसीसत्रपुवैकृन्तकारकूटानि लोहानि । विदळमृत्तिकामयं भाण्डम् । अङ्गारतुषभस्मानि मृगपशुपक्षिव्याळी वाटा: काष्ठतृणवाटा श्चेति । चाप ल्लुका हला लुका, शोकवली इति व्याख्यापाठ र कोल. को , साराष्ट्रकादीनि. म ५ व्याल, ३६ प्रक. आयुधागाराध्यक्ष 101 -~.... 1238 बहिरन्तश्च कर्मान्ता विभक्तास्सर्वभाण्डिकाः । आजीवपुररक्षार्थाः कार्याः कुप्योपजीविना ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे कुप्याध्यक्षः सप्तदशोऽध्याय आदितोऽष्टत्रिंशः ३६ प्रक. आयुधागाराध्यक्षः. आयुधागाराध्यक्षः साङ्गामिक दौर्गकर्मिकं परपुराभिधा- तिकं चक्रयन्त्रमायुधमावरणसुपकरणं च तज्जातकारुशिल्पिभिः कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभि कारयेत् । स्वभूमौ च स्थापयेत् । स्थानपरिवर्तनमानपपदान' ज बहुशः कुर्यात् । ऊष्मोपस्नेहकिमिभिरूपहन्यमानमन्यथा स्थापयेत् । जातिरूपलक्षणप्रमाणागममूल्यानिक्षेपैश्चोपलभेत । सर्वतोभद्रजामदग्नथबहुमुखविश्वासघातिसङ्घाटीयानकपर्जन्य कार्धबाहू र्घ्ववाहूनि स्थित यन्त्राणि । पञ्चालिक देवदण्डसूकरिकामुसल पष्टिहस्तिवारकतालवृन्तमु 1243 द्वरगदास्पृक्तलाकुद्दालास्फाटिमौद्धाटिम शतानि त्रिशूलचक्राणि चलयन्त्राणि ॥ शक्तिप्रासकुन्तहाटकभिण्डिवालशूलतोमरवराहकर्णकणयकर्ष- णत्रासिकादीनि च हुलमुखानि । 1 रन्ताच, 2 विनाम. मिषु तपप्रवानप्रदान न्यकबाहू. 6 स्थिर. पाञ्चालिक, टिमोत्पाटमोद्वाटिम. नी. 102 अध्यक्षप्रचार [२ अधि. १८ अध्या 1253 तालचापदारवशार्ङ्गाणि कार्मुककोदण्डब्रूणा धनूंषि । पूर्वार्कशणगवेक्षु वेणुस्नायूनि ज्याः । वेणुशरशलाकादण्डामननाराचाश्च इषवः । तेषां मुखानि छेदनभेदनताडनान्यायसास्थिदारवाणि । निस्त्रिंशमण्डलाग्नालियष्टयः खङ्गाः। खङ्गमहिषवारणविषाणहारवेणुमूलानि त्सरकः । परशुकुठारपट्टसखनित्रकृद्दालचक्र काण्डच्छेदनाः क्षुरकल्पाः। यन्त्रगोप्पणमुष्टिपाषाणरोचनीदृषदश्च आयुधानि । लोहचालिकापट्टकवचमूत्रकं कर्कटशिंशुमारकखडङ्गिधेनुक हस्तिगोचर्मखुरशृङ्गसङ्घात वर्माणि शिरस्त्राणकण्ठत्राणकूर्पास कञ्चुकवारवाणपट्टनागोदरिकावेरि' चर्महस्तिक' तालमूलधमनि- काकवाटकिटिकाप्रतिहलबलाहकान्ताश्च आवराणि । 1268 हस्तिरथवाजिनां योग्यभाण्डमालङ्कारिकं सन्नाहकल्पना- श्वोपकरणानि। ऐन्द्रजालिकमोपनिषदिकं च कर्म कर्मान्तानां च । इच्छामारम्भनिष्पत्तिं प्रयोगं ब्याजमुद्देयम् । क्षयव्ययौ च जानीयात् कुप्यानामायुधेश्वरः ।। इत्यध्यक्षप्रचारे आयुधागाराध्यक्षः अष्टादशोऽध्याय आदित एकोनचत्वारिंश' 1 बेथुनकच' इति व्याख्याने पाठशारायचा 4 लोहजा. पेठि. हस्तिकर्ण. 'व्याजिमुद्यमम् . ३७ प्रक तुलासानपौतवम् 103 ६७ प्रक. तुलामानौतवम्, 1274 पौतवाध्यक्षः पौतवकर्मान्तान् कारयेत् । 1274 धान्यमापा दश सुवर्णमापक: पञ्च वा गुञ्जा। ते पोडश सुवर्णः कर्षों वा चतुःकर्ष पलम् । अष्टाशीतिगौरसर्पपा रूप्यमाषक । ते षोडश धरणम् । शैब्यानि वा विंशतिः । विंशतितण्डुलम् वज्रधरणम् । अर्धमाषकः, माषक , द्रौ, चत्वार , अष्टौ' माषका', सुवर्णों द्वौ, चत्वारः, अष्टौ सुवर्णा, दश, विंशति त्रिंशत्, चत्वारिं- शत्, शतमिति । तेन धरणानि व्याख्यातानि। प्रतिमानान्ययोभयानि मागधमेकलशैलमयानि, यानि वा नोदकप्रदोहाभ्यां वृद्धिं गच्छेयरुष्णेन वा ह्रासम् । षडङ्गुलादूर्ध्वमष्टाङ्गुलोत्तराः दश तुला कारयेल्लोहपलादूर्ध्वमे- कपलोत्तरायन्त्रमुभयतः शिक्यं वा । पञ्चत्रिंशत्पललोहां द्विसप्तत्यङ्गुलायामां समवृत्तां कारयेत्। 128 3 तस्याः पञ्चपलिक मण्डलं बध्मा समकरणं कारयेत् । ततः कर्षोत्तरं पलं पलोत्तरं दशपलं द्वादश, पञ्चदश विंशतिरिति कारयेत् । तत आशतादृशोतरं कारयेत् । अक्षेषु नान्दीपि नद्धं कारयेत् । - 1 अष्टौ सुवर्णा दश, 2 प्रदेहा. मिति पदानि. कारयेत् । नद्धीपिनद्धं. 104 अध्यक्षप्रचार २ अधि. १९ अध्या. 1254 द्विगुणलोहां तुलामतष्षण्णवत्यङ्गुलायामां परिमाणीं का येत् । तस्या शतपदादूर्ध्र्वं विंशति , पञ्चात्, शतमिति पदानि कारयेत् । विंशतितौलिको भार दशधरणिकं पलम् । तत्पलशतमायमानी । पञ्चपलावरा व्यावहारिकी भाजन्यन्त पुरभाजिनी च । तासामर्धरणावरं पलम् । द्विपलावरमुत्तरलोहम् । षड ङ्गुलावराश्चायामा। पूर्वयो. पञ्चपलिकः प्रयामो मांसलोहलवणमणिवर्जम् । काष्ठतुला अष्टहस्ता पदवती प्रतिमानवती मयूरपदाधि- ष्ठिता। 1994 काष्टपञ्चविंशतिपलं तण्डुलप्रस्थसाधनम् । एष प्रदेशो बहल्पयोः । इति तुलापातमानं व्याख्यातम् ! अथ धान्यमाषद्विपलशतं द्रोणमाययानम् । सप्ताशीतिपलशतमर्धपलं च व्यावहारिकम् । पञ्चसप्ततिपलशतं भाजनीयम् ।। द्विषष्टिपलशतमपलं चान्त पुरभाजनीयम् । तेषामाढकप्रस्थकुडुम्बाश्चतुर्भागावराः । षोडशद्रोणा वारी21 डवा खारी. ३७ प्रक] तुलामानपौतवम् 105 wwwmnvirtun.t oimmamatha-raununmahapan विंशत्तिद्रोणिकः कुम्भः । कुम्भैर्दशभिर्वह.! शुष्कसारदारुमय समं चतुर्भागशिखं या कारयेत् । अन्तश्शिखं वा। रसस्य तु मुरायाः पुष्पफलयो. तुषाङ्गाराणां सुधायाश्च शिखामानं द्विगुणोत्तर वृद्धिः। सपादपणो द्रोणमूल्यम् । आढकरय पादोनः। पामाषकाः प्रस्थस्य । मापक. कुडुबस्य। द्विगुणं रसादीनां मानमूल्यम् । विंशतिपणा प्रतिमानस्य । तुलामूल्यं त्रिभाग। चतुर्माषिक प्रातिवेधनिकं कारयेत् । अप्रतिविद्धस्यात्ययः सपाद सप्ताशतीपणः । प्रातिवेधनिकं काकणीकपहरहः पौतबाध्यक्षाय दधुः । द्वात्रिंशद्भागस्तप्तव्याजी सर्पिषश्चतुष्पष्टिभागस्तैलस्य । पञ्चाशद्भागो मानस्रावो द्रवाणाम् । कुडम्बाश्र्धचतुरष्टभागानि मानानि कारयेत् । कुडुम्बा श्चतुराशीतिः वारकस्सर्पिषो मतः । चतुष्षष्टिस्तु तैलस्य पादश्च घटिकाऽनयोः ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे तुलामानपौतवं, एकोनविंशोऽध्यायः आदितश्चत्वारिंशः 1811 - - ... pintersrum समयम्, "--डबा 14 106 अध्यक्षप्रचार [२ अधि २० अध्या, ३८ प्रक. देशकालमानम्, 1314 मानाध्यक्षो देशकालमानं विद्यात् । अष्टो परमाणवो रथचक्रविप्रुट् । ता अष्टो लिक्षा। ता अष्टौ यूकामध्य । ते अष्टौ यवमध्यः । अष्टौ यवमध्याः अङ्गुलं; मध्यमस्य पुरुषस्य मध्यमाया अङ्गुल्या मध्यप्रकर्षो वाऽङ्गुलम् । चतुरङ्गुलो धनुर्ग्रहः । अष्टाङ्गुला धनुर्मुष्टिः । द्वादशाङ्गुलो' वितस्ति' छायापौरुषं च । चतुर्दशाङ्गुलं शमश्शलः परिरयः पदं च । द्विवितस्तिररत्नि प्राजापत्यो हस्तः । सधनुर्ग्रहः पौतवविवीतमानम् । सधनुर्मुष्टिः किष्कुः कंसो वा। द्विचत्वारिंशदङ्गुलस्तक्ष्ण. क्राकचिक किष्क्रुः स्कन्धावार दुर्गराजपरिग्रहमानम् । चतुपञ्चाशदङ्गुल. कुप्यवनहस्तः। 1894 चतुरशीत्यङ्गुलो व्यामो रज्जमानं खातपौरुषं च । च'तुररत्निर्दण्डो धनुनाळिकापौरुषं च . । हुला. द्वाच चौक.

  • नास्ति, ३४ प्रक.]

देशकालमानम् 107 1831 गार्हपत्यमष्टशताङ्गुलं धनुः पथिप्राकारमानं पौरुषं च अग्नि चित्यानाम् । षट्कंसो दण्डो ब्रह्मदेयातिथ्यमानम् । दशदण्डो रज्जुः । द्विरज्जुकः परिदेशः। त्रिरज्जुकं निवर्तनम् । एकतो द्विदण्डाधिको बाहुः । धनुस्सहस्रं गोरुतम् । चतुर्गोंरुतं योजनम् । इति देशमानं व्याख्यातम् । कालमानमत ऊर्ध्वम् । त्रुटो लवो निमेषः काष्ठा कला नाळिका मुहूर्तः पूर्वा- परभागौ दिवसो रात्रि' पक्षो मास ऋतुरयनं संवत्सरो युगमिति काला । द्वौ त्रुटौ लवः। द्वौ लवौ निमेषः । पञ्च निमेषाः काष्ठा । त्रिंशत्काष्ठाः कला। चत्वारिंशत्कला' नाडिका । सुवर्णमाषकाश्चत्वारश्चतुरङ्गुलायामाः कुम्मच्छिद्र माढकमं- भसो वा नाळिका। दिनाळिका' मुहूर्तः । 1 द्विधन. 2 तुटो, श्रुटिरिति व्याख्यानुसारी पाठ. नाडिका. 4 तुटी. द्रकामा. नाडिका. द्विनाडिको. 108 अध्यक्षप्रचार २ अधि२० अध्या. पञ्चदशमुहूर्तो दिवमो रात्रिश्च चैत्रे' मास्याश्वयुजं च मासि भक्त । ततः परं त्रिभिर्मुहूर्तैरन्यतरष्षण्मासं वर्धते ह्रास ने चेति । छायायामष्टपौरुण्यामष्टादशभागश्छेदः पौरुष्यां चतुर्दश- भाग चतुप्पौरुष्यायभाग द्विपौरुष्यां षड्भागः पौरुष्यां चतुर्भाग' अष्टाङ्गुलायां त्रयोदश भागाः च तुरङ्गुलायां अ- ष्टभागाः अच्छायो मध्याह्न इति । 1342 परावृत्ते दिवसे शेषमेवं विद्यात् । आषाढे मासि नष्टच्छायो मध्याह्नो भवति । अत' पर श्रावणादीनां षण्मामानां द्वयङ्गुलोत्तरा माघादी- नां द्वयगुळावरा छाया इति । पञ्चदशाहोरात्रा पक्षः। सोमाप्यायनश्शुक्लः। सोमावच्छेदनो बहुलः । द्विपक्षो मासः। त्रिंशदहोरात्रः प्रकर्ममासः ! सार्धस्सौरः। अर्धन्यूनश्चान्द्रमासः। सप्ताशतिर्नक्षत्रमासः। द्वात्रिंशत् मलमास। पश्चत्रिंशदश्ववाहायाः। चत्वारिंशद्धस्तिवाहायाः। 1 चैत्रे वाश्व. स. योऽष्ट. नास्ति, द्वौ मासावृतुः !

   श्रावणः पोष्ठपदश्च वर्षाः ।                                                  1351
   आश्वयुज कार्तिकश्च शरत् ।
   मार्गशीर्षः पौषश्च हेमन्त ।
   माघः फाल्गुनश्च शिशिर ।
   चैत्रो वैशाखश्च वसन्त ।
   ज्येष्ठामूलीय आपाउच ग्रीष्मः
   शिशिराद्युत्तरायणम् ।
   वर्षादि दक्षिणायनम् ।
   द्वयनस्संवत्सर ।
   पञ्चसवत्सरो युगामिति ।
     दिवसस्य हरत्यर्कष्षष्टिभागमृतौ ततः ।
     करोत्येकमहश्छेदं तथैवैकं च चन्द्रमाः ॥
     एवमतृतीयानामब्दानामधिमासकम् ।
     ग्रीष्मे जनयतः पूर्व पञ्चाब्दान्ते च पश्चिमम् ।।
        यध्यक्षप्रचारे देशकालमानं विंशोऽध्यायः
              अदित एकचत्वारिंशः
              ३९ प्रक. शुल्काध्यक्षः
 शुल्काध्यक्ष. शुल्कशालाध्वजं च प्राङ्मुखं उदङ्मुखं वा

महाद्वाराभ्याशे निवेशयेत् ।

                 1 शाला 110

अध्यक्षप्रचार २ आवि. २१ अध्या 1385 शुल्कादायिनश्चत्वार पञ्च वा सार्थोपयातान् वणिजो लिखेयु ---- 'के कुतस्त्याः कियत्पण्याः क चाभिज्ञानमुद्रा वा कृता" इति। अमुद्राणामत्ययो देयद्विगुणः । कुटमुद्राणां शुल्काष्टगुणो दण्ड । भिन्नमुद्राणामत्ययो घटिकास्थाने स्थानम् । राजमुद्रापरिवर्तने नामकृते वा सपादपणिकं वहनं दापयेत् । ध्वजमूलोपस्थितस्य प्रमाणमधं च वैदेहकाः पण्यस्य ब्रूयु:- 1383 "एतत्प्रमाणेनार्धेण पण्यमिदं का क्रेतेति" त्रिरुद्धोषित- मर्थिभ्यो दद्यात् । क्रेतुसङ्घर्षे मूल्यवृद्धिस्सशुल्का कोशं गच्छेत् शुल्कभयात्पण्यप्रमाणं मूल्यं वा हीनं ब्रुवतस्तदतिरिक्तं राजा हरेत् । शुल्कमष्टगुणं वा दद्यात् । तदेव निविष्टपण्यस्य भाण्डस्य हीनप्रतिवर्णकेनार्धापकर्षण मारभाण्डस्य फल्गुभाण्डेन प्रतिच्छादने च कुर्यात् । प्रतिक्रेतृभयाद्वा पण्यमूल्यादुपरी मूल्यं वर्धयतो मूल्यवृद्धिं राजा हरेत्, द्विगुणं वा शुल्कं कुर्यात् । तदेवाष्टगुणमध्यक्षस्य छादयतः । तस्माद्विक्रयः पण्यानां धृतो मितो गणितो वा कार्यः। तर्कः फल्गुभाण्डानामानुग्राहिकाणां च । 1371_ध्वजमूलमतिकान्तानां चाकृतशुल्कानां शुल्कादष्टगुणो दण्डः। ६९ प्रक.] शुल्काध्यक्ष 111 पथिकोत्पथिकास्ताद्विद्युः । वैवाहिकमन्वायनमौपयानिकं यज्ञकृत्यप्रसवनैमित्तिक देवे- 1872 ज्याचौळोपनयनगोदानव्रतदीक्षणादिषु क्रियाविशेषेषु भाण्ड- मुच्छुल्कं गच्छेत् । अन्यथावाहि नस्स्तेयदण्डः। कृतशुल्केनाकृतशुल्कं निर्वाहयतो द्वितीयमेकमुद्रया' भित्वा पुटमपहरनो वैदेहकस्य तच्च तावच्च दण्ड ! शुल्कस्थानादगोमयपलालं प्रमाण कृत्वाऽपहरत उत्तमस्सा- हसदण्ड । शस्त्रवर्मकवचलोहरथरत्नधान्यपशूनामन्यतमानिर्वाह्यं निर्वाह- यतो यथावधुषितो दण्डः पण्यनाशश्च । तेषामन्यतमयानयने बहिरेवोच्छुल्को विक्रयः। अन्तपालः सपादपणिकां, वर्तनीं गृहणीयात् । पण्यवहनस्य पणिकामेककुरस्य, पशूनामर्धपाणका, क्षुद्रप- शूनां पादिकां, अंसभारस्य माषिकाम् । नष्टापहृतं च प्रतिविदध्यात् । वैदेश्यं सार्थ कृतसारफल्गुभाण्डविचयनमभिज्ञानं मुद्रां च दत्वा प्रेषयेदध्यक्षस्य । वैदेहकव्यञ्जनो वा सार्थप्रमाणं राज्ञः प्रेषयेत् । तेन प्रदेशेन राजा शुल्काध्यक्षस्य सार्थप्रमाणमुपदिशत् सर्वज्ञत्वख्यापनार्थम् । ततस्सार्थमध्यक्षोऽभिगम्य ब्रूयात्--- वादि. 2 मुद्राया पन्यपुट 1384 112 अध्यक्षप्रचार अधि. १३ अध्या, "इदममुष्यामुष्य च सारभाण्डं फल्गुभाण्डं च न नि गृहितव्यं एष राज्ञः प्रभावः" इति । निगृहितफल्गुभाण्डं शुल्काष्टगुणो दण्ड । सारभाण्डं सर्वा- पहारः राष्ट्रपीडाकरं भाण्डमुच्छिन्द्यादफलं च यत् । महोपकारमुच्छुल्क कुर्याद्वीजं तु दुर्लभम् ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे शुल्काध्यक्ष एकविशोऽध्याय आदितो द्विचत्वारिंशः, ४० प्रक शुल्कव्यवहारः. 1888 शुल्कव्यवहारः बाह्यमाभ्यन्तरं चातिथ्यम् । निष्काम्यं प्रवेश्यं च शुल्कम् । प्रवेश्यानां मूल्यपञ्चभागः । पुष्पफलशाकमूलकन्दपल्लिक्यबीजशुष्कमत्स्यमांसानां षड्भा- गं गृह्णीयात् । ___ शङ्खवज्रमणिमुक्ताप्रवाळहाराणां तज्जातपुरुषैः कारयेत् कृतक- र्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः । क्षौमदुकूलक्रिमितानकङ्कटहरिताळमनश्शिलाहिङ्गुलुकलोहव- र्णधातूनां चन्दनागरुकटुककिण्वावरणानां सुरादन्ताजिनक्षौ मदुकूलनिकरास्तरणप्रावरणक्रिमिजातानामजैळकस्य च दश- 139 4 भागः, पञ्चदशभागो वा । च. वलि. लक. ४० प्रक सूत्रध्यक्ष 113 वस्त्र चतुष्पदद्विपदसूत्रकापालगन्धभैषज्यकाष्ठवेणुवल्कलचर्म 139 5 मृद्भाण्डानां धान्यस्नेहक्षार लवणमधपक्वान्नादीनां च विंशतिभागः पञ्चविंशतिभागो वा। द्वारादेयं शुल्कपञ्चभागं आनुग्राहिकं वा यथादेशोपकार स्थापयेत् । जातिभूमिषु च पण्यानामविक्रयः ।। खनिभ्यो धातुपण्यादानेषु षट्छनमत्यवः । पुष्पफलवाटेभ्य पुष्पफलादाने चतुप्पञ्चाशत्पणो दण्डः । षण्डेभ्यः शाकमूलकन्दादाने पादोनं द्विपञ्चाशत्पणो दण्डः। क्षेत्रेभ्यस्सर्वसस्यादाने त्रिपञ्चाशत्पणः । पणोऽध्यर्धपणश्च सीतात्ययः । अतो नवपुराणानां देशजातिचरित्रतः। पण्यानां स्थापयेच्छुल्कमत्ययं चापकारतः ।। इत्यध्यक्षप्रचारे शुल्कव्यवहारो द्वाविंशोऽध्याय आदितस्त्रिचत्वारिश ४० प्रक. सूत्राध्यक्षः. सूत्राध्यक्षः सूत्रवर्मवस्त्ररज्जूव्यवहारं तज्जातपुरुषै. कारयेत् : 140 4 ऊर्णावल्ककार्पामतूलशणक्षौमाणि चा विधवान्यङ्गाकन्याप्रव्र- जितादण्डाप्रतिकारिणी भी रूपाजीवामातृकाभिर्वृद्धराजदासी- भिर्व्युपरतोपस्थानदेवदासीभिश्च कर्तयेत् । 1 वन'. ५ दान दण्डप्रतिकारिणी इति ब्याख्यायामः (पदमिद पुन प्रयुक्त प.115) 15 114 अध्यक्षप्रचार [२ अधि. २३ अध्या. 1408 श्लक्ष्णस्थूलमध्यता' च सूत्रस्य विदित्वा वेतनं कल्पयेत् । बहल्पता च सूत्रप्रमाणं ज्ञात्वा तैलामलकोद्वर्तनैरेता अनुगृ. ह्णीयात् । तिथिषु प्रतिपादनमानैश्च कर्म कारयितव्या । सूत्रह्रासे वेतनह्रासः द्रव्यसारात् । कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः कारूभिश्च कर्म का- रयेत्, प्रतिसंसर्ग च गच्छेत् । क्षौमदुकूलक्रिमितानराङ्कवकार्पाससूत्रवानकर्मान्तांश्च प्रयुञ्जा- नो गन्धमाल्यदानैरन्यैश्चौपग्राहिकैराराधयेत् । वस्त्रास्तरणप्रावरणविकल्पानुत्थापयेत् । कङ्कटकर्मान्तांश्च तज्जातकारुशिल्पिभि कारयेत् । 1419 याश्चानिष्कासिन्यः प्रोषितविधवा न्यङ्गा कन्यका वाऽऽत्मानं बिभृयुस्ता. स्वदासीभिरनुसार्य सोपग्रहं कर्म कारयितव्याः। स्वयमागच्छन्तीनां वा सूत्रशालां प्रत्युषसि भाण्डवेतन- विनिमयं कारयेत् । सूत्रपरीक्षार्थमात्रः प्रदीपः। स्त्रिया मुखसन्दर्शनेऽन्यकार्यसंभाषायां वा पूर्वस्साहसदण्डः। वेतनकालातिपातने मध्यमः। अकृतकर्मवेतनप्रदाने च। 1 मध्यस्थता स्वदासीभिरनुसाध्य. ४१ प्रक.) सीताध्यक्ष 116 - गृहीत्वा वेतनं कर्म अकुर्वन्याः अङ्गुष्ठसन्दंशनंदापयेत् । भक्षितापहृतावस्कन्दितानां च ।। वेतनेषु च कर्मकराणामपराधतो दण्डः । रज्जूवर्त कैश्च पूर्वाकारैश्च स्वयं संसृज्येत । भाण्डादीनि च वरत्रादीनि वर्तयेत् । सूत्रवल्कमयी रज्जू : वरत्रा वेत्र वैणवीः । सान्नाह्या बन्धनीयाश्च यानयुग्यस्य कारयेत् ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे सूत्राध्यक्षस्त्रयोविंशोऽध्याय . आदितश्चतुश्चत्वारिंश. 1424 ४१ प्रक. सीताऽध्यक्षः सीताऽध्यक्षः कृषितन्त्रगुल्म 'वृक्षायुर्वेदज्ञस्तज्ज्ञसखो वा सर्व- 1426 धान्यपुष्पफलशाककन्दमूलपाल्लीक्यक्षौमकार्पासबीजानि यथा कालं गृह्णीयात् । बहुहलपरिकृष्टायां स्वभूमौ दामकर्मकरदण्डप्रतिकर्तृभिर्वापयेत् । कर्षणयन्त्रोपकरणबलीवर्दैश्चैषामसङ्गं कारयेत् । कारुभिश्च कर्मारकुट्टाकमेदकरज्जुवर्तकसर्वग्राहादिभिश्च । तेषां कर्मफलविनिपाते तत्फलहानं दण्डः। षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमान् पानां देशवा. 1 रज्जुवर्त, धर्मकारेश्च इति व्याख्याने च पाठ.. वैत्र. शुल्व. देशावापानामिति व्या. 5 वा. 6 सपै. अध्यक्षप्रचार [२ अधि, २४ अध्या . . . ..... 1443 पानामर्धत्रयोदशाश्मकानां त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्ता- ना हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः । वर्षात्रिभाग पूर्वपश्चिममासयो, द्वौ विभागो मध्यमयोः सुषमा रूपम् । तस्योपलब्धिबृहस्पतेस्स्थानगमनगर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयास्त मयचारेभ्यः सूर्यस्य प्रकृतिकृताच । सूर्याद्वीजसिद्धिः । बृहस्पतेस्त्रस्यानां स्तम्बकरिता । शुक्रादृष्टिरिति । त्रयम्सप्ताहिका मेघा अशीतिः कणशीकराः। षष्टिरातपमेधानां एषा वृष्टिस्समाहिता ॥ वातमातपयोगं च विषजन्यत्र वर्षति । त्रीन् कर्षकांश्च जनयन् तत्र तस्यागयो ध्रुवः ॥ ततः प्रभूतोदकमल्पोदकं वा सस्यं वापयेत् । शालिव्रीहिकोद्रवतिलप्रियङ्गुदारकवरकाः पूर्ववापा। मुद्गमाषशैब्याय मध्यवापाः। कुसुम्भ मसूरकुळुन्थयवगोधूमकलायानसीसर्षपाः पश्चाद्वापाः। यथर्तुवशेन वा बीजवापाः । 1432 वापातिरिक्तमर्धसीतिका' कुर्युः । स्ववीर्योपजीविनो वा चतुर्थपञ्चभागिका. यथेष्टमनवसितं भाग दधुरन्यत्र कृच्छ्रेभ्यः स्वसेतुभ्यः । 1 सुषमा. करीषाच, दम, वराका कुसुम्ब. 6 सितभागं. सीताध्यक्ष 117 1445 हस्तप्रावर्तिममुदकभाग पञ्चम दध्युः । 1445 स्कन्धमावार्तिमं चतुर्थम् । स्रोतोयन्त्रप्रावर्तिमं च तृतीयम् । चतुर्थ नदीसरस्तटाककूपोद्धाटम् । कर्मोदकमगाणेन केदारं हैमनं ग्रैष्मिकं वा सस्यं स्थापयेत् । शाल्यादि ज्येष्ठम् । षण्डो मध्यमः। इक्षु. प्रत्यवरः । इक्षवो हि वह्नाबाधा व्ययग्राहिणश्च । फेनाघातो वल्लीफलानां, परिवाहान्ताः पिपलीमृद्रीकेक्षूणां, कूपपर्यन्ताः शाकमूलाना, हरणी पर्यन्ताः हरितकानां, पाल्यो लपानां, गन्धभैषज्योशीरहोर बेरपिण्डालुकादीनां यथास्वं भूमिषु च स्थाल्या श्च अनूप्याश्वोषधीस्स्थापयेत् । तुषारपायनमुष्णाशोषणं चासप्तरात्राादीत धान्यबीजानां, त्रिरात्रं वा कोशीधान्यानां, मधुधृतसूकरवसाभिश्शकृद्युक्ताभिः काण्डवीजानां, छेदलेपो मधुधृतेन कन्दानाम्, अस्थि बीजानां शकृदालेपः, शाखिनां गर्तदाहो गोरियशकुद्भि काले दोहद च। प्ररूडाश्चाशुष्ककटुमत्स्यांश्च स्नुहिक्षीरेण वापयेत् । कार्पससारं निर्मोकं सर्पस्य च समाहरेत् । न सर्पास्तत्र तिष्ठन्ति धूमो यत्रैव तिष्ठति ॥ __इक्षार्ह. तटाकादे रिक्तीभूत आई देश हरिणी. हरात. 4 हिरि. 5 स्थल्या "त्रिरात्र पञ्चरात्र वा अस्ति दोहद. पाययेत्. 1456 118 अध्यक्षप्रचार १२ आधि, २८ अध्या. सर्वबीजानां तु प्रथमवापे सुवर्णोदकसंप्लुतां पूर्वमुष्टिं वाप- येत् 'अमुं च मन्त्रं ब्रूयात्- 146 1 "प्रजापतये काश्यपाय देवाय च नमः सदा। सीता मे ऋध्यतां देवी बीजेषु च धनेषु च " ॥ षण्डबाटगोपालकदासकर्मकरेभ्यो यथापुरुषपरिवापं भक्तं कुर्यात् । सपादपणिकं मासं दधात् । कर्मानुरूपं कारुभ्यो भक्तवेतनम् ।। प्रशीर्णं च पुष्पफलं देवकार्यार्थ ब्रीहियवमाग्रयणार्थं श्रोत्रि- यास्तपस्विनश्चाहरेयुः । राशी मूलमुञ्छवृत्तयः । यथाकालं च सस्यादिं जात जातं प्रवेशयेत् । न क्षेत्रे स्थपयत्किञ्चित्पलालमपि पण्डितः ।। प्रकाराणां समुछायान् वलभीर्वा तथाविधाः । न संहतानि कुर्वीत न तुच्छानि शिरांसि च ।। खलस्य प्रकरान्कुर्यान्मण्डलान्ते समाश्रितान् । अनग्निकारसोदकाश्च खले स्युः परिकर्मिणः ।। इत्यध्यक्षप्रचारे सीताध्यक्ष चतुर्विशोऽध्यायः आदित पञ्चचत्वारिंशः 1" अमंच मन्त्र” इत्यादि: “भक्तवेतन" इत्यन्तो प्रन्थ व्याख्यात्रा न व्याख्यात । राशि' प्रकराः कुळुमाः इति व्या. १२ प्रक.] 119 - ramainaniman-marrianwrore raniwaranan ४२ प्रक, सुराध्यक्षः सुराध्यक्षस्सुराकिण्वव्यवहारान् दुर्गे जनपदे स्कन्धावारे 147 1 वा तज्जातसुराकिण्वव्यवहारिभि. कारयेत् । एकमुखमनेकमुखं वा विक्रयक्रयवशेन वा षटुतमत्ययमन्यत्र कर्तृक्रेतुविक्रेतृणां स्थापयेत्, ग्रामादनिर्णयनमसम्पातं च । सुरायाः प्रमादभयात्कर्मसु निर्दिष्टानां, मर्यादातिक्रमभया दार्याणां उत्साहभयाच्च तीक्ष्णानां लक्षितमल्प वा चतुर्भाग मर्धकुडुम्ब कुडुम्बमर्धप्रस्थं वेदितज्ञात शौचा निर्हरेयुः । पानागारेषु वा पिबेयुरसञ्चारिणः ।। निक्षेपोपनिधिप्रयोगापहृतादीनामनिष्टोपगतानां च द्रव्याणां ज्ञानार्थमस्वाभिकं कुप्यं हिरण्यं चोपलभ्य निक्षेप्तारमन्यत्र व्यपदेशेन ग्राहयेत् । अतिव्ययकर्तारमनायतिव्ययं च । न चानर्घेण कालिका वा सुरां दद्यादन्यत्र दुष्टसुरायाः । तामन्यत्र विक्रापयेत् । दासकर्मकरेभ्यो वा वेतनं दद्यात् । वाहनप्रतिपानं स्करपोषणं वा दद्यात् । पानागाराण्यनेककक्ष्याणि विभक्त शयनासनवन्ति पानो- देशानि गन्धमाल्योदकदन्त्यतुसुखानि कारयेत् । तत्रस्थाः प्रकृत्यौत्पत्तिकौ व्ययौ गूढा विद्युरागन्तूंश्च ! 1 डुव.. मर्धप्रस्थ प्रस्थ वेति ज्ञात हृताना 4 प्रकृतोत्पत्तिको, नित्यनै- मित्तिकौ इति व्या 120 अध्यक्षप्रचार [२ अधि. २६ अध्या 1483 क्रेतृणां मत्तसुप्तानामलङ्काराच्छादनाहिरण्यानि च विद्युः । तन्नाशे वणिजस्ततच्च दण्ड दध्युः । वणिजस्तु संवृतेषु कक्ष्याविभागेषु स्वदासीभिः पेशल- रूपाभिरागन्तूनामवास्तव्यानां च आर्यरूपाणां मत्त सुप्तानां भावं विद्यु। __ मेदकप्रसन्नाऽऽसवारिष्टमैरेयमधूनां-उदकद्रोण तण्डुलानाम- र्धाढकं त्रय प्रस्था किण्वस्येति मेदकयोग । द्वादशाढक पिष्टस्य पञ्च प्रस्था किण्वस्य पुत्रकत्वक्फल- युक्तो वा जातिसम्भार प्रसन्नायोगः । कपित्थतुला फाणितं पञ्चतौलिकं प्रस्थो मधुन इत्यास- वयोगः । पादाधिको ज्येष्टः पादहीनः कनिष्टः। चिकित्सकप्रमाणाः प्रत्यकशो विकाराणामरिष्टाः । मेषशृङ्गि त्वक्काथामिषुतो गुडप्रतीवापः पिप्पलीमरिचसम्मा रस्त्रिफलायुक्तो वा मैरेयः। गुडयुक्तानां वा सर्वेषां त्रिफलासम्भार ! मृद्वीकारसो 149 3 मधु । तस्य स्वदेशो व्याख्यानं कापिशायनं हारहूरकोमति । माषकलनीद्रोण'मायं सिद्ध वा त्रिभागाधिकलण्डुलं मोर- टादीनां कार्षिकभागयुक्तः किण्वाब'न्धः । पाठालोध्रतेजोवत्येलावालुकम धुमधुरसाप्रियङ्गुदारुहरिद्रामरि चपिप्पलीनां च पञ्चकार्षिक सम्भारयोगो मेदकस्य । 1 तूना वास्त शी द्रौण किण्वद मधुकमधु. 6 मरी, प्रसन्नायाश्च मधुकनिर्गूहयुक्ता कटशर्करा वर्णप्रसादिनी च। 119 hb चोच चित्रकविळङ्गगजपिप्पलीनां च कार्षिक ऋभुकमधुक- मुस्तालोध्राणां द्विकार्षिकश्वासनसम्भार । दशभागश्चैषां बीजवन्ध । प्रसनायोगश्श्वेतसुराया ।  सहकारसुरा रसोत्तरा' बीजोत्तरा वा महासुरा सम्मा- रिकी वा । तासां मोरटापलाशवत्तुर श्रेषशृङ्गीकरञ्जक्षीरक्षवृक्ष- कषायभावितं दग्धकट शर्कराचूर्ण लोध्रचित्रकविळङ्गपाठामु- स्ताकळा 'गयवदारुहरिद्रेन्दीवरशतपुष्पापामार्गसप्तपर्णनिम्बा- स्फोतकल्कार्धयुक्तमन्तर्नखो मुष्टि कुम्भी राजपेया प्रसाद यति । फाणितः पञ्चपलिकश्चात्र रसवृद्धिर्देय ।  कुटुम्बिन कृत्येषु श्वेत्तसुरामौषधार्थ वारिष्टमन्यदवा कर्तुं लभेरन् ।  उत्सवसमाजयात्रासु चतुररहस्सौरिको देयः । तेष्वनुज्ञा- तानां प्रह्वणान्तं' दैवसिकमत्ययं गृह्णीयात् । सुराकिण्वविचय स्त्रियो वालाश्च कुर्यु । अराजपण्या. 150 6 पञ्चकं शतं शुल्क दद्युः । सुरकायेदकारिष्टमधुफलाम्लाम्लशी- धूनां च---

 अङ्गश्च विक्रयं व्याजी ज्ञात्वा मानहिरण्ययोः ।
 तथा वैधरणं कुर्यादुचितं चानुवर्तयेत् ।।

इत्यध्यक्षप्रचारे सुराऽध्यक्ष पञ्चविंशोऽध्याय.

आदितषट्चत्वारिशः

1 कटमश . 2 दनी चोप सहकारसुधारतो. 'ठबननुज्ञाना. पत्तूर इति व्याख्यायाच, प्रहवणान्त 6कटा.

४३ प्रक. सूनाध्यक्षः


 नूनाध्यक्ष प्रदिष्टाभयानामभयवनवासिनां च मृगपशुपक्षि. 1515 मत्स्यानां बन्धवधरहिंसायामुत्तमं दण्ड कारयेत् । कुटुम्बिना. मभयवनपरिग्रहेषु मध्यम !
 अप्रवृत्तवधानां मत्स्यपक्षिणां बन्धवहिंसायां पादोनस- प्तविंशतिपणमत्ययं कुर्यात् । मृगपशूनां द्विगुणं ।

प्रवृत्तहिंसानामपरिगृहीतानां षड्भागं गृह्णीयात् ।
मत्स्यपक्षिणा दशभागं वाधिकं मृगपशूनां शुल्क वाधिकम् ।
पक्षिमृगाणां जीवच्छड्भागमभयवनेषु प्रमुञ्चेत् ।
सामुद्रहस्त्यश्वपुरुषवृषगर्दभाकृतयो मत्स्या' सारसा नादे

यास्तटाककुल्योद्भवा वा । क्रौञ्चोत्क्रोशकदात्यूहहंसचक्रवाक- जीवज्जीवकभृङ्गराजचकोरपत्तकोकिलमयूरशुकमदनशारिका घि हारपक्षिणो मङ्गल्याश्चान्येषि प्राणिनः पक्षिमृगा हिंसाबाधे भ्यो रक्ष्याः। रक्षातिक्रमे पूर्वस्साहसदण्डः ।।  मृगपशूनामनस्थिमांसं सद्योहतं विक्रीणीरन् । अस्थिमतः प्रतिपातं दधुः । तुलाहीने हीनाष्टगुणं । <poemवत्सो वृषो धेनुश्चैषामवध्याः । 1528 धान पञ्चाशन्को दण्ड क्लिष्टधात घातयतश्च ।</poem>


1 प्रतिपाक प्रतिपात यावन्मात्रमस्थि तावच्छद्ध मालमधिक दद्य इति  परिसूनमशिर पादास्थि विगन्धं स्वयंभूतं चन' विक्रीणी- 1529 रन् । अन्यथा द्वादशपणो दण्ड ।

दुष्टाः पशुमृगव्याला मत्स्याश्चाभयचारिण ।
अन्यत्र गुप्तिस्थानेभ्यो वधबन्धमवाप्नयुः ।।

इत्यध्यक्षप्रचारे सूनाध्यक्षः षड्विंशोsध्याय:,

आदितस्सप्तचत्वारिंशः.


४४ प्रक. गणिकाऽध्यक्षः,


 गणिकाध्यक्ष गणिकान्वयायगणिकान्वयां वा रूपयौवन ॥ 158 1 शिल्पसम्पन्नां सहस्रेण गणिकां कारयेत् ।

कुडुम्बार्धेन प्रतिगणिकाम् ।
निष्पतिता प्रेतयोर्दुहिता भगिनी वा कुटुम्बं भरेत ।
तन्माता वा प्रतिगणिकां स्थापयेत् ।
तासामभावे राजा हरेत् ।

 सौभाग्यालङ्कारवृद्धया सहस्रेण वारं' कनिष्ठं मध्यमुत्तमं वाऽऽरोपयेत् । छत्रभृङ्गारव्यजनशिबिकापीठिकारथेषु च वि. शेषार्थम् ।

सौभाग्यभङ्गे मातृकां कुर्यात् ।
निष्क्रयश्चतुर्विंशतिसाहस्रो गणिकाया ।


1 नास्तितिका, भोत तदीयतन्त्र रिक्च वा अधिति- छेत् . इति व्याख्या. माता. नियोग.

1536 द्वादशसाहस्रो गणिकापुत्रस्य ।
अष्टवर्षात्प्रभृति राज्ञ. कुशीलवकर्म कुर्यात् ।

 गणिका दासी भग्नभोगा कोष्ठागारे महानसे वा कर्म कृर्यात् ।

अविशन्ती मपादपणमवरुद्धा मासवेतन दद्यात् ।
भोग दायमायव्ययमायानि च गणिकायाः निबन्धयेत् ।
अतिव्ययकर्म च वारयेत् ।

मातृहस्तादन्यत्राभरणन्यासे सपादचतुष्पणो दण्डः ।
स्वापतेय विक्रयमाधानं 'नयन्त्यारसपादपश्चाशत्पणो दण्डः।।
चतुर्विंशतिपणो वाक्पारुष्ये ।
द्विगुणी दण्डपारुष्ये ।
सपादपञ्चाशत्पण. पणोर्धपणश्च कर्णच्छेदने ।

 अकामाया कुमार्या वा साहसे उत्तमो दण्डः । सका- माया. पूर्वः साहसदण्ड ।  गणिकामकामां रुन्धतो निष्पातयनो वा प्राणविदारणेन वा रूपमुपघ्नतः सहस्र दण्डः । स्थानविशेषेण वा दण्डवृद्धि रानिष्क्रयद्विगुणात्पणसहस्त्रं वा दण्डः ।।

प्रासाधिकारां गणिकां घातयतो निष्क्रयत्रिगुणो दण्डः ।
164 10 मातृकादुहितकारूपदासीनां घात उत्तमस्साहसदण्डः ।।

 सर्वत्र प्रथमेऽपराधे प्रथम, द्वितीये द्विगुणः; तृतीये त्रिगुणः; चतुर्थे यथाकामी स्यात् ।


1नवा

 राजाज्ञया पुरुषमनभिगच्छन्ती गणिका शिफासहस्रं लभे- 135 2 त: पञ्चसहस्र वा दण्ड ।

भोगं गृहीत्वा द्विषत्या भोगाद्विगुणो दण्डः ।
वसति भोगापहारे भोगमष्टगुणं दद्यात् अन्यत्र व्याधिपुरुष
दोषेभ्य।

पुरुष घ्नत्याश्चितामतापोडप्सु प्रवेशनं वा ।
गणिकाडडभरणार्थं भोगं वाऽपहरतोऽष्टगुणो दण्डः ।
गणिका भोगमापतिं पुरुष च निवेदयेत् ।

 ऐतेन नटनर्तकगायकवादकवाग्जीवनकुशीलवप्लवकसौभिक- चारणाना स्त्रीव्यवहारिणां स्त्रियो गूढाजीवाश्च व्याख्याताः ।

तेषा तूर्यमागन्तुकं पञ्चपणं प्रक्षायतनं दद्यात् ।
रूपाजीवा भोगद्वयगुण मास दध्युः ।

गीतवाधपाट्यनृत्तनाट्याक्षरचित्रवीणावेणुमृदङ्ग परचित्तज्ञानगन्ध- माल्यसंमूहनसंपादनसंनाहनवैशिककला ज्ञानानि गणिका दासी रङ्गोपजीविनीश्च ग्राहयतो राजपण्डलादाजीवं कुर्यात् । गणिकापु155 111 त्रान् रङ्गोपजीविनश्च मुख्यान्निष्पादयेयुः सर्वताळापचाराणां च।

मंज्ञाभाषान्तर ज्ञाश्च स्त्रियस्तेषामनात्मसु ।
चारघातप्रमादार्थ प्रयोज्या बन्धुबाहना ॥

इत्यध्यक्षप्रचारे गणिकात्यक्षस्सप्तविंशोध्याय

आदितोऽप्ष्टचत्वारिश .


रुप. य.भरणमर्थ, तालापचाराश्च इति व्याख्यापाठः,

४५ प्रक. नावध्यक्षः,

1565 नावध्यक्षसमुद्रसंयाननदीमुखतरप्रचारान् देवसरोविसरोन दीतरांश्च स्थानीयादिष्ववेक्षेत !

तद्वेलाकूलग्रामाः क्लृप्तं दद्यु ।
मत्स्यबन्धका नौकहाटकं षड्डागं दद्युः ।
पत्तनानुवृत्तं शुल्कभागं वणिजो दद्युः ।
यात्रावेतनं राजानौभिसम्पतन्तः ।
शङ्खमुक्ताग्राहिणो नौहाटकान्दध्युः. स्वनौभिर्वा तरेयुः ।
अध्यक्षश्चैषां खन्यध्यक्षेण व्याख्यातः ।
पत्तनाध्यक्ष निवन्धं पण्यपत्तनचारित्रं नावध्यक्ष. पालयेत् ।
मूढवाताहता तां पितेवानुगृह्णीयात् ।

 उदकप्राप्तं पण्यमशुल्कमशुल्कं वा कुर्यात्। तथा निर्दिष्टाश्च ता पण्यपत्तन यात्राकालेषु प्रेषयेत् ।
 संयतिर्नावः वः क्षेत्रानुगता शुल्कं याचत । । हिंस्त्रिका निर्धा तयेत् । अमित्रविषयातिगा पण्यपत्तनचारित्रोपघातिकाश्च !
 शासकनियामकदात्ररश्भिग्राहकोत्सेचकाधिष्ठिताश्च महाना वो हेमन्तग्रीष्मतार्यासु महानदीषु प्रयोजयेत् । क्षुद्रका क्षुद्रिका- सु वर्षासाविणीषु ।
 बद्धतीर्थाश्चैता कार्या. राजाविष्टकारिणां तरणभयात् । 157 11 अकालेऽतीर्थे च चरतः पूर्वस्साहसदण्ड ! काले तीर्थे च अनि-


हताना. यथा निर्दिष्टावता. सृष्टतारिणः पादोनसप्तविंशतिपणः तरात्ययः। कैवर्तकाष्ठतृणभा 157 12 रपुष्पफलवाटषण्ड गोपालकालानामनत्ययस्सम्भाव्यदूतानुपातिनांच सेनाभाण्डप्रचारप्रयोगाणा च स्वतरणेस्तरतां बीजभक्तद्रव्यो पस्करांश्चानूपग्रामाणां तारयताम् ।  ब्राह्मणप्रव्रजितबालवृद्धव्याधित शासनहरगर्भिण्यो नावाध्य. क्षमुद्राभिस्तरेयु.।
 कृतप्रवेशाः पारविषयिकाः सार्थप्रमाणा वा विंशेयुः ।
 परस्य भायाँ कन्यां वित्तं वाऽपहरन्तं शाङ्कितमाविग्नमुद्भाण्डी- कृतं यहाभाण्डेन मूर्धनि भारेणावच्छादयन्तं सद्योगृहीतलिंङ्गिनं अलिंङ्गिन वा प्रव्रजितमलक्ष्यव्याधितं भयविकारिण गूढसारभा. ण्डशासनशस्त्राग्नियोग विषहस्ते दीर्घपथिक ममुद्रं चोपग्राहयेत् ।

क्षुद्रपशुमनुष्यश्च सभारोमाषकं दद्यात् ।
शिरोभार कायभारो गवाश्वं च द्वौ।
उष्ट्रमहिषं चतुर ।
पञ्च लघुयानम् ।
षड् गोलिङ्गम् ।
सप्त शकटम् ।
पण्यभारः पादम्।
तेन भाण्डभारो व्यख्यातः ।
द्विगुणो महानदीषु तरः ।
क्लृप्तमानूपग्रामा भक्तवेतनं दद्युः ।


1591 1प्रविप्रना 128 अध्यक्षप्रचार पर अधि. २९ आध्या. 1593 प्रत्यन्नेषु तर शुल्कमातिवाहिकं वर्तनीं च गृह्णीयुः । निर्गच्छतश्चामुद्रख्य' भाण्डं हरेयुः । अतिभारेणा वेलायामतीर्थे तरतश्च पुरुपोपकरणहीनायाम सत्कृतायां वा नावि विपन्नायां नावध्यक्षो नष्टं विनष्ट वाऽ. भ्याभवेत् । सप्ताहवृत्तामापाढी कार्तिकी चान्तरा तर । कार्मिकमत्ययं दद्यान्नित्य चाह्निकमावहेत् । इत्यध्यक्षपचारे नावध्यक्ष अष्टाविशोऽध्याय आदित एकोनपञ्चाश' ४६ प्रक. गोऽध्यक्षः. गोऽध्यक्षो वेतनापग्राहिक करप्रतिकरं भग्नोत्सृष्टकं भागानु प्रविष्टकं ब्रजपर्यग्नं नष्टं विनष्टं क्षीरघृत सञ्जातं चोपलभेत ।। गोपालकापिण्डारकदोहकमन्धकलुब्धकाः शत शतं धेनूनां हिरण्यभृताः पालयेयुः । क्षीरघृत्तभृता हि वत्सानुपहन्युरिति वेतनोपग्राहिकम् । जरद्धेनुगर्भिणीषष्टौहीवत्सतरीणां समविभाग रूपशतमेकः पालयत । घृतस्याष्टौ वारकान् पणिकं पुच्छं अङ्कचर्म वार्षिक दद्यादिति करप्रतिकरः। 1603 व्याधितान्यङ्गानन्यदोहीदुर्दोहापुत्रघ्नीनां च समविभागं रू- पशतं पालयन्तस्तज्जातिकं भागं दद्युरिति भग्नोत्सृष्टकम् ।। 1 मुद्रद्रव्यस्च, रेण ससस्कृताया त वाहीक. ४६ प्रक. सोऽध्यक्ष 128 परचकाटवीभायादनुभविष्टानां पशूनां पालनधर्मेण दशभाग 160 ! दद्युरिति भागानुप्रविष्टकम् । वत्सा वत्सतरा दम्या वहिनो उषा उक्षाणश्च पुङ्गवाः युग- वाहनशकटवहा वृषभास्मूना महिषा. पृष्टस्कन्धवाहिनश्च महिषाः वत्त्सिका वत्सतरी पटौही गर्भिणी धेनुश्चाप्रजाता बन्ध्याश्च गावो महिष्यश्च मानद्विमा नजातास्तासापना । वा वन्सि- काश्च मासद्विमासजातान'ङ्कयेत् । मासद्विमासपर्युषितमङ्कयेत् । अङ्कं चिह्न वर्ण शृङ्गान्तर व लक्षणमेवमुपजा निवन्धयेदिति ब्रजपर्यग्रम् । चोरह्रतमन्ययूथप्रविष्टमवलीनं वा नष्टम् । पङ्कविषमव्याधिजरातोयाधा रावसन्नं वृक्षतटकाष्ठशिलाभिह- तमीशानव्यालसर्पग्राहदावाग्निविपन्नं विनष्टं प्रमादादभ्याभवेयु । एवं रूपाग्रं विद्यात् । स्वयं हन्ता घात 'यिता हर्ता हारयिता च वध्यः । परपशूनां राजाङ्केन परिवर्तयिता रूपस्य पूर्व साहसदण्डं दद्यात् । स्वदेशीयानां चोरह्रतं प्रत्यानीय पणितं रूप हरेत् । परदेशीयानां मोक्षयिताऽर्धं हरेत् । बालवृद्धव्याधितानां गोपालका प्रतिकुर्युः ।। ता नायेत . ' हा. धाता, । रूपस्य एकैकम्य -- व्या. पणिकं. 1517 17 130 अध्यक्षप्रनार १२ अधि. २९ अध्या. 1016 लुब्धकश्वगणिभिरपातस्तेनव्याळपरबाघभयमृतुविभक्तमरण्यं- चारयेयुः। सर्पव्यालनासनार्थं गोचरानुपातज्ञानार्थं च त्रस्नूनां घण्टा- तूर्य च वध्नीयु । समव्यूढनार्थमकर्दमग्राहमुदकमवतारयेयुः पालयेयुश्च । स्तनव्याळमर्षग्राहगृहीतं व्याधिजराऽवसन्नं च आवेदयेयुरन्य था रूपमूल्यं भजेरन् । कारणमृतस्याङ्कचर्य गोमहिपस्य कर्णलक्षणमजाविकानां पु- च्छपङ्कचर्म चाश्वखरोष्ट्राणां वालचर्षपस्तिपित्तनायुदन्तखुरशृङ्गा स्थीनि चाहरयु । मांसमांर्द्रं शुष्क वा विक्रीणीयुः । उदश्चित् श्ववराहेभ्यो दाः । किञ्चित्कांस्येन भक्तार्थ 'माहरेयुः। कीलाटो घाणपिण्याकल्लंदार्थः । पशुविक्रेता पादिक रूप दद्यात् । वर्षाशरद्धेमन्तानुभयतः काल दुह्युः । शिशिरवसन्तग्रीष्मानेककालम् । द्वितीयकालदोग्धुरङ्गष्ठच्छेदो दण्ड । दोहका लपतिकामतस्तत्फलहानं दण्डः । 1697 एतेन नस्यदभ्ययुगविङ्गन वर्तनकाला व्याख्याताः । 2 कञ्चका सेनाभक्तार्थ. दोहनका. पिङ्गन, अगतिगन दान्तेन सहादान्तस्य सयोजनम, वर्नन माधनीबन्धनश्रमण (व्य). ४६ प्रक गोऽध्यक्ष 181 क्षीरद्रोणे गया घृतप्रस्थ' ; पञ्चभागाधिको महिषीणां , द्वि- 182 ४ भागाधिकोऽजावीनां; मन्थो वा सर्वेषां प्रमाण भूमितृणोदक विशेषाद्धि क्षीरधृतवृद्धिर्भवति । यूथवृष वृषेणावपातयतः पूर्वः साहसदण्डः घानयत उत्तम । वर्णावरोधेन दशतीरक्षा । उपनिवेशदिग्विमागे गोपचारान् बलान्वयंत वा गवां रक्षासामर्थ्याच्च । अजादीनां पाण्मासिकीपूर्णा ग्राहयेत् । तेनाश्वखरोष्ट्रवराहव्रजा व्याख्याताः। बलीवर्दानां नस्याश्व भद्रगतिवाहिनां यवसत्यार्धभार तृणस्य द्विगुणं; तुला घाण पिण्याकत्य देशाढकं कणकुण्डकस्य प. ञ्चपलिकं मुखलवण तैलकुडुम्बो नस्यं ; प्रस्थः पानं; मांस तुला दध्नश्चाढकं, यवद्रोणं, माषाणां वा पुलाकः. क्षीरद्रोण- मर्धोढकं वा सुराया, स्नेहनम्थ , क्षारदशफलं , शृङ्गिवेरपलं च प्रतिपानम् । पादोनमश्वतरगोखराणां द्विगुणं महिषोष्ट्राणां कर्म- करवलीवर्दानां पायनार्थानां च । धेनूनां कर्मकालत फलतश्च विधादानम् । सर्वेषां तृणोदकपकाम्वमिति गोषण्डलं व्याख्यानम्।163 10 पञ्चर्षभं खराश्वानामजावीना दशर्षभम् । शक्यं गो महिषोष्ट्राणां यूथ कुर्याच्चतुर्वृषम् ।। इत्यध्यक्षप्रचार गोऽध्यक्ष एकोनत्रिंशोऽध्याय आदित. पञ्चाशः, 1 दशक्षिा , दशवर्गाणा रक्षण करणीयम् । मागे. • यतो. नस्याश्च. तुला पान. बो. पायनार्य, इत्य (स्थ) गो, २ अधि ३० अध्या. अध्यक्षप्रचार 132 ४७ प्रक, अश्वाध्यक्षः, 1643 अश्वाध्यक्षः पण्यागारिक क्रयोपागतमाहवलब्धमाजातं सा. हाय्यकागतकंपणस्थितं यावत्कालिक वाऽपार्श्वपयग्रं कुलवयो वर्णचिह्नवर्गागमैर्लेखयते । अप्रशस्तन्यङ्गव्याधितांश्चावेदयेत् । कोशकोष्ठागाराभ्यां च गृहीत्वा मासलाभमश्ववाहश्चिन्तयेत् । अश्वविभेनायतामश्वायाम द्विगुणीविस्तारां चतुर्द्वारोपावर्तन- मध्यां ममग्रीवां प्रद्वारासनफलकयुक्तां वानरमयूरपृषतनकुल चकोरशुकशारिकाभिगकीर्णा शालां निवेशयेत् । अश्वायापचतुरश्रश्लष्णफलकास्तार सखादनकोष्टकं समूत्र पुरीपोत्सर्गमेकैकशप्राङ्मुखमुदङ्मुखं वा स्थानं निवेशयेत् । शालावशेन वा दिग्विभागं कल्पयेत् । वडवावृषकिशोराणां ए- कान्तेषु ! ___ बडवाया प्रजातायास्त्रिरात्रं धृतप्रस्थ पानं; अत ऊध्र्वं सक्तुप् स्थः स्नेहीमैपज्यप्रतिपानं दशरात्रं ; ततः पुलाको यवसमार्तव श्चाहार । दशरात्रादूर्ध्व किशोरस्य घृतचतुर्भागः सक्तुकुडुम्बः। " क्षीरप्रस्थश्वाहार षण्मासादाने । ततः परं पमात्तर मर्धवृद्धि- र्यंवप्रस्थ आनिवर्षात् ; द्रोण आचतुर्वपादिति ; अत ऊर्ध्वं चतुर्वर्ष पञ्चवर्षों वा कर्मण्य पूर्णप्रमाण । 165'5 द्वात्रिंशदङ्गुलं मुखमुत्तमाश्वस्त्र, पञ्चमुखान्यायामः, विंशत्यङ्गुला । ध्याग यामी शारिको. प्रस्थ:. 5 पादन. बिः, ४७ अक. अश्वाध्यक्ष 133 जङ्गा, चतुर्जङ्घ उत्सेधः, व्यङ्गुलावरं मध्यमावरयोः, शताङ्गुलः 165 6 परिणाहः, पञ्चभागावर मध्यमावरयो । उत्तमाश्वस्य द्विद्रोणं शालिव्रीहियवप्रियङ्गूणार्धशुष्कमर्धसिद्ध वा मुद्गमाषाणां वा पुलाक । स्नेहमस्थश्च पञ्चपल' लवणस्य मांस पञ्चाशत्पलिकं रसस्याढकं द्विगुणं वा दध्न पिण्डक्लेदनार्थः क्षारः पञ्चपलिकः सुरायाः प्रस्थ पयसो वा द्विगुगः प्रतिपानं दीर्घपथभारक्लान्तानां च खादनार्थ स्नेहप्रस्थोऽनुवासनं कुडम्बो नस्यकर्मणः यवसस्यार्धभारः तृणस्य द्विगुण षडरत्नि परिक्षेपः पुञ्जीलग्राहो वा। पादावरमेतन्मध्यमावरयो । उत्तमसमो रथ्यो वृषश्च मध्यमः। मध्यमसमश्चावरः । पादहीनं बडवानां पारशमानां च । अतोडर्धं किशोराणां च इति विधायोग । विधापाचकसूत्रग्राहकचिकित्सकाः प्रतिस्वादमाजः। युद्ध- व्याधिजराकर्मक्षीणाः पिण्डगोचरिका स्युरसमरप्रयोग्याः । पौरजानपदानामर्थेन वृषा बडवास्स्यायोज्या । प्रयोग्यानामुत्तमाः काम्भोजक सैन्धवाट्टजवानायुजाः । मध्य मा बाह्लीकपापेरकसौवीरकनैतलाः । शेषाः मत्यवराः । तेषां तीक्ष्णभद्रमन् वशेन सान्नाह्यमौपवाह्यकं वा कर्म प्रयोज 166 12 येत। बो. पुजालपाहे वा तणस्य भुजदयपरिष्वगग्राह्य -.व्या. योज्याः, 134 अध्यक्षप्रचार [२ अधि.३० अध्या. 1.671 चतुरक्षं कर्माश्वम्य सान्नाह्यम् । वल्गनो नीचैर्गतो लङ्घनो धोरणो नारोष्ट्रश्चौपवाह्या। तत्रोपत्रेणुको वर्धमानको यमक आलीढप्लतः पृथगम्तृवचा लीच वल्गन । स एव शिरःकर्णविशुद्धो नीचैर्गतः, षोडशमार्गों वा-प्रकी र्णकः प्रकीर्णोत्तरो निषण्णः पाश्वानुवृत्त ऊर्मिमार्गः शरभक्री डितश्शरमप्लन त्रिताळो बाह्यानुवृत्तः पञ्चपाणिस्सिंहायतस्स्वा- धूतः क्लिष्ट श्लाघितो 'वृहितः पुष्पाभिकीर्णश्चेति नीचैर्गत मार्गाः। ___ कपिप्लुतो भेकप्लुत एकलुत एकपादप्लुतः कोकिलसचार्युरस्यो बकचारी च लङ्घन काङ्को वारिकाङ्को मयूरोऽर्धमयूरो नाकुलोऽर्धनाकुलो वारा होऽर्धवाराहश्चेति धोरणः । मंज्ञाप्रतिकारो नारोष्ट्र इति । पण्णव द्वादशेति योजनान्यध्वा रथ्यानां पञ्चयोजनान्यध्वा- ष्टमानि दशेति पृष्ठवाह्याना मश्वानामध्वा । विक्रमो भद्राश्वासो भारवाह्य इति मार्गाः । विक्रमो वल्गितमुपकण्ठमुपजवो जवश्च धारा । 168 10 तेषां बन्धनोपकरणं योग्याचार्याः प्रतिदिशेयुः । साङ्गामिकं रथाश्वालङ्कारं च भूता । अश्वानां चिकित्सिका शरीरह्रास- द्धिप्रतीकारमृतुविभक्तं चाटारम् । I ह्य . पृथन-तूपचाली : वृथा, पूर्वार्धवल्गन , त्रिवचाली पश्चार्ध्रवल्गन --व्या. श्लिङ्गितो र्गति. अनान्यच्चाध्वा. वाहिना ४८ प्रक, 135 सूत्रग्राहकाश्वबन्धकयावसिकविधापाचकस्थानपालकैशकार- 168 11 जाङ्गलीविदश्च स्वकर्मभिरश्वानाराधयेयुः । कर्मातिक्रमे चैषां दिवसवेतनच्छेदनं कुर्यात् । नीराजनोपरुद्धं वाहयताश्चिकित्सकोपरुद्धं वा द्वादशपणो दण्डः । क्रियाभैषज्य- सङ्गेन व्याधिवृद्धौ प्रतीकारद्विगुणो दण्डः । तदवरोधेन' वैलोम्ये पत्रमूल्यं दण्डः। तेन गोमण्डलं खरोष्ट्रमहिषपजाविक च व्याख्यातम् । द्विरह्नस्नानमश्वानां गन्धमाल्यं च दापयेत । कृष्णसन्धिषु भूतेज्या शुक्लेषु स्वस्तिवाचनम् ॥ नीराजनामाश्वयुजे कारयेन्नवमेऽहनि । यात्रादाववया ने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे अश्वाध्यक्ष त्रिंशोऽध्याय आदित एकपञ्चाश.. ४८ प्रक. इस्त्यध्यक्षः हस्त्यध्यक्षो हस्तिवनरक्षा दम्यकर्मशान्तानां हस्तिहस्तिनीकल 169 6 भानां शालास्थानशय्याकर्मविधायवसप्रमाण कर्मत्यायोगं बन्ध- नोपकरकं साङ्गामिकमलङ्कारं चिकित्सकानीकस्थापकस्यायुक- वर्ग चानुतिष्ठेत् । । तदपरोवेन, सा 136 अध्यक्षप्रचार २ अवि १ अध्या . 1701 हस्त्याचामद्विगुणोत्सेधाविष्कम्भायामां हस्तिनीस्थानधिकां समग्रीवां कुमारीलङ्गूहां प्राङ्मुखीमुदङ्मुखी वा शालां निवे- शयेत् । हस्त्यायामचतुरश्रश्लक्ष्णालानस्तम्भफल कान्तरक मूत्रपुरीषो त्सर्गस्थानं निवेशयेत् । स्थानसम' शय्यामर्धापाश्रयां दुर्गे सान्नाह्योपवाह्यानां वहिर्द- म्यव्याळनां। प्रथमसप्तमावष्टम भागावह्नम्स्नानकालौ, तदनन्तरं, विधायाः, पूर्वाह्ने व्यायामकाल , पश्चाह्न प्रतिपान कालः । रात्रिभागौ द्वौ स्वप्नकालौ, त्रिभागास्सवेशनास्थानिक. ग्रीष्मे ग्रहणकालः । विंशत्तिवर्षों ग्राह्य । विक्को मूढो मत्कुणो व्यावितो गर्भिणी धेनुका हस्तिनी चाग्राहा । सप्तारत्निरुत्सेधी नवायामो दश परिणाहः । प्रमाणतश्चत्वारिंशद्वर्षो भवत्युत्तमः । त्रिंशद्वर्षों मध्यमः। पञ्चविंशतिवर्षोऽवर.। तयो पादावरो विधाविधि । 1712 अरत्नो तण्डुलद्रोणः, अधोढकं तैलस्य, सर्पिषस्त्रय प्रस्था., दशपलं लवणस्य, मांसं पञ्चाशत्पलिकं, रसस्थाढकं, द्विगुण वा 1 समापादन. विक. मूढो हन्तिनीतल्पदन्त मक्कणो मकूणा निर्दत -- ज्या ४६ प्रक.] हस्त्यध्यक्षे हस्तिप्रचारः 187 दध्नः पिण्डक्लेदनार्थ हार दशपलिकं मद्यस्य आढकं द्विगुणं वा 1712 पयसः प्रतिपानं गात्रावसेकस्तैलप्रस्थः शिरसोऽष्टभागः प्रादी- पिकश्च, यवसस्य द्वौ भारौ सपादौ शष्पत्य शुष्कास्यर्धतृतीयो भारः कडङ्करस्यानियमः । सप्तारनिरत्निना तुल्यभोजनोऽष्टारनिरत्यराऴः । यथाहस्तमवशेषः षडरत्नि पञ्चारत्निश्च । क्षीरयावासको विक्कः क्रीडार्थं ग्राह्यः । सञ्जातलोहिता प्रतिछन्ना संलिप्तपक्षा समकक्ष्याऽप्यतिकीर्ण- मांसा समतल्पतला जातद्रोणिकोति शोभाः । शोभावशेन व्यायाम भद्रं मन्द्रं च कारयेत् । मृगसङ्कीर्णलिङ्गं च कर्मस्वृतुवशेन वा ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे हस्त्यध्यक्ष एकत्रिंशोऽध्याय. आदितो द्विपञ्चाशः हस्त्यध्यले हस्तिप्रचारः. कर्मस्कन्धा. चत्वारः दम्यस्मान्नह्य औपवाह्यो व्यालश्च । तत्र दम्यः पञ्चविधः---स्कन्धमतः स्तम्भगतो वारिगतोऽपपा- तगतो यूथगतश्चेति । तस्योपविचारो विक्ककर्म। 172 3 1 व्यति. 2 मन्द । ऽवभातगतो, अअपातगतो गतगत.- इति व्या 18 135 अध्यक्षप्रचार २ अधि. ३२ अध्या 1724 सान्नाह्यन्सप्तक्रियापथ:--उपस्थान संवर्तनं संयानं वधावधो हस्तियुद्धं नामरायणं माङ्गामिकं च । तस्योपविचार कक्ष्याकर्म ग्रैवेयकर्म यूथकर्म च । औपवाह्योऽष्टविधः--आचरण', कुञ्जरौपवाह्यः, धोरणः, आधानगतिक , यष्टुयपवाह्य , गोत्रोपवाह्यः, शुद्धोपवाहवयः, मार्गा- युकश्चति । तस्योपविचार. शारदकर्म हीनकर्म नारोष्ट्रकर्म च । व्याळ ऐकक्रियापथः। तस्योपावचार आयम्यैकरक्षः कर्मशङ्कि तोऽवधरुद्धां विषम प्रभिन्नः प्रभिन्नविनिश्चयो मदहेतुविनिश्चयश्च क्रियाविपन्नो व्याळः। शुद्धस्सुव्रतो विषमः सर्वदोषप्रदुष्टश्च ।। तेषां बन्धनोपकरणमनीकस्थप्रमाणं आलानग्रैवेयकक्ष्यापा- रायणपरिक्षेपोत्तरादिकं बन्धन ; अङ्कुश वणुयन्त्रादिकमुपकरणं ; वैजयन्तीक्षुरप्रमालास्तरणकुथार्दिकं भूषणं ; वर्मतोमरशरावा- पयन्त्रादिकस्साङगामिकालङ्कार ।। चिकित्सकानीकस्थारोहकाधोरणहस्तिपकौपचारिकविधापा- चकयावसिकपादपाशिककुटीरक्षकौपशायिकादिरौपस्थायिकवर्गः 173 10 चिकित्सककुटीरक्षविधापाचकाः प्रस्थौदनं स्नेहप्रसृति क्षारलवणयोश्च द्विपलिकं हरेयुः । दशपल मांसस्यान्यत्र चि- कित्सकेभ्य । ___ रणा, मृत, ४६-५१ प्रक.] रथाभ्यक्ष 139 पथि व्याधिकर्ममदजराऽभितप्तानां चिकत्सकाः प्रतिकुर्युः । 1743 स्थानस्याशुद्धिर्यव सस्याग्रहणं स्थले शायनयभागे घातः परारोहणमकालेयानमभूमावतीर्येऽवतारणं तरुषण्ड इत्यत्ययस्था- नानि । तमेषां भक्तवेतनादाददीत ॥ तिस्रो नीराजनाः कार्याश्चातुर्मास्यर्नुसन्धिषु । भूतानां कृष्णसन्धीज्यास्सेनान्यः शुक्लसन्धिषु ।। दन्तमूलपरीणाहद्विगुणं प्रोत्स्य' कल्पयेत् । अब्दे द्वयर्धे नदीजानां पञ्चाब्दे पवतोकसाम् ।। इत्यध्यक्षप्रचारे हस्तिप्रचारो द्वात्रिंशोऽध्यायः आदितः त्रिपञ्चाशः ४९-५१ प्रक. स्थाध्यक्षः, पत्यध्यक्षः सेनापतिप्रचारः, ... . MAR.21 1921 अश्वाध्यक्षेण स्थाध्यक्षो व्याख्यातः । स रथकर्मान्तान् कारयेत् । दशपुरुषो द्वादशान्तरो रथ। तस्मादेकान्तरावरा आषडन्तरादिति सप्तरथाः। देवरथपुष्यरथसाङ्गामिकपारियाणिकपरपुराभियानिकवैनायि- 175 3 कांश्च स्थान कारयेत् । - wasana 1प्रोज्झ्य 140 वक्षप्रथम अधि ३३ अध्या 1754 इष्वस्त्रपहरणावरणोपकरणकल्पनास्सारथिरथिकरथ्यानां च कर्मस्वायोगं विद्यात् । आकर्षभ्यश्च भक्तवेतनं भृतानामभृता. नां च योग्यरक्षानुष्ठानमध्य मानकर्य च । एतेन पत्त्यध्यक्षो व्याख्यात । स मौलभृतश्रेणिमित्रामित्रा- टवीचलानां सारफल्गुनां विध्यात् । निम्नस्थलमकाशकूटखन- काकाशदिवारात्रियुद्धव्यायामं च विद्यात् । आयोगमयोगं च कर्मसु । तदेव सेनापनिस्सर्वयुद्धप्रहरणविद्याविनीतो हस्नत्यश्वरथ- चर्यासम्पष्टश्चतुरङ्गभ्य वलस्यानुष्ठानाधिष्ठानं विद्यात् ।स्वभूमिं युद्धकालं प्रत्यनीकमभिन्नभेदनं भिन्नसन्धानं संहतभेदन भिन्न- वधं दुर्गवधं यात्राकालं च पश्येत् । तूर्यध्वजपताकाभिर्व्यूहसंज्ञाः प्रकल्पयेत् । स्थाने याने प्रहरणे सैन्यानां विनये रतः ।। इत्यध्यक्षप्रचारे रथाध्यक्षः पत्याध्यक्षः सेनापतिप्रचारश्च त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः आदित चतुष्पञ्चाश. ५२-५३ प्रक. मुद्राऽध्यक्षः विवीताध्यक्षः. मुद्राऽध्यक्षो मुद्रा माषकेण दद्यात् । 1787 समुद्रो जनपद प्रवेष्टं निप्क्रमितुं वा लभेत । 1 योग्यार. मर्थ. 3 नास्ति. समाहतप्रकार 141 1771 द्वादशपणममुद्रो जानपदो दद्यात् । कूटमुद्रायां पूर्वस्साहसदण्डः। तिरोजनपदस्योत्तमः । विवीताध्यक्षो मुद्रां पश्येत् । भयान्तरेषु च विवीतं स्थापयेत् । चोरव्याळभयान्निम्नार- ण्यानि शोधयेत् । अनु'दके कूपसेतुबन्धोत्सान् स्थापयेत्, पुष्पफलवाटांश्च । लुब्धकश्वगाणिनः परिव्रजेयुररण्यानि ।। तस्करापित्राभ्यागमे शङ्खदुन्दुभिशब्दम ग्राह्याः कुर्यु । शैलवृ- क्षविरूढा वा, शीघ्रवाहना वा अमित्राटवीसञ्चारं च राज्ञो गृह- कपोतैर्मुद्रायुक्र्तैहारयेयुः धूमाग्निपरंपरया वा । द्रव्यहस्तिवनाजीवं वर्तिनी चोररक्षणम् । सार्थातिवाह्यं गोरक्ष्य व्यवहारं च कारयेत् । इत्यध्यक्षप्रचारे मुद्राऽध्यक्षो विवीताध्यक्षः चतुस्त्रिंशोऽध्याय आदित पञ्चपञ्चाशः. ५४-५५ प्रक. समाहर्तृप्रचारः गृहपति- वैदेहकतापसव्यञ्जनाः प्रणिधयः, समाहर्ता चतुर्धा जनपदं विभज्य, ज्येष्ठमध्यपकनिष्ठविभा- 178 1 अनू. वृक्षा. येत्, 142 २अधि.३६ अध्या. 1761 गेन ग्रामाग्रं परिहारकमायुवीय धान्यपशुहिरण्यकुप्याविष्टि(कर) प्रतिकरमिदमेतावदिति निबन्धयेत् । तत्प्रदिष्टः पञ्चग्रामों दशग्रामीं वा गोपश्चिन्तयेत् । सीमावरोधेन ग्रामाग्रं कृष्टाकृष्टस्थलकेदारारामषण्डवाटवन वास्तु चैत्यदेवगृहसेतुबन्धश्मशानसत्रप्रपापुण्यस्थानविवीतपथिस - ङ्ख्यानेन क्षेत्राग्रं लेन सीम्नां क्षेत्राणां च मर्यादारण्य पथिप्रमा णसम्प्रदानविक्रयानुग्रहपरिहारनिबन्धान् कारयेत् । गृहाणां च करदाकरदसङ्ख्यानेन । तेषु चैनावच्चातुर्वर्ण्यमेतावन्न कर्षकगोरक्षकवैदेहककारुकर्मक- रदासाश्चैनावच्च द्विपदचतुष्पदमिदं चेष हिरण्यविष्टिशुल्कदण्ड', स्समुत्तिष्ठितीति । कलानां च स्त्रीपुरुषाणां वालवृद्धकर्मचरित्राजीवव्ययपरि- माणं विद्यात् । एवं च जनपदचतुर्भागं स्थानिक चिन्तयेत् । गोपस्थानिकस्थानेषु प्रदेष्टार कार्यकरणं बलिप्रग्रहं च कुर्युः। समाहर्तृप्रदिष्टाश्च गृहपतिकव्यञ्जना येषु ग्रामेषु प्रणिहिता- स्तेषां ग्रामाणां क्षेत्रगृहकुलाग्रं विद्युः। मानसञ्जाताभ्यां क्षेत्रा- णि भोगपरिहाराभ्यां गृहाणि वर्णकर्मभ्यां कुलानि च । तेषां 179 7 जङ्घाग्रमायव्ययौ च विधु : प्रस्थितागतानां च प्रवासावास- कारणमनर्थ्यानां च स्त्रीपुरुषाणां चारप्रचारं च विद्युः । कुंलाना. 1 भाण्ड. ५६ प्रक.] नागरकणिधिः 143 एवं वैदेहकव्यञ्जनाः स्वभूमिजानां राजपण्यानां खनिसेतु 179 s वनकर्मान्तक्षेत्रजानां परिमाणमर्धं च विद्युः । परभूमिजातानां वारिस्थलपथोपयातानां सारफल्गुपण्यानां कर्मसु च शुल्क वर्तन्यातिवाहिकगुल्मनरदेयभागभक्तपण्यागार- प्रमाणं विद्युः। एवं समाहर्तृप्रदिष्टास्तापसव्यञ्जना. कर्षक गोरक्षकवैदेहकाना- मध्यक्षाणां च शौचाशौचं विद्युः । पुराणचोरव्यञ्जनाश्चान्तेवासिनश्चेत्यचतुष्पथशून्या पदोदपान- नदीनिपानतीर्थायतनाश्रमारण्यशैलवनगहनेषु स्तेनामित्रप्रवीरपु रुषाणां च प्रवेशनस्थानगमनप्रयोजनान्युपलभेरन् । समाहर्ता जनपद चिन्तयेदेवमुत्थितः । चिन्तयेयुश्च संस्थास्तास्संस्थाश्चान्यास्स्वयोनयः ।। इत्यध्यक्षप्रचारे समाहर्तृप्रचार. गृहपतिवैदेहकतापसव्य- ञ्जनप्रणिधयश्च पञ्चाशोऽध्यायः आदितष्षट्पञ्चाशः, ५६ प्रक. नागरकप्रणिधिः समाहर्तृवनागरको नगरं चिन्तयेत् । दशकुली गोपो, विश 1806 तिकुलीं चत्वारिंशत्कुलीं वा । 1 कर्मक. 141 अध्यक्षप्रचार [ अधि. ३६ अध्या. 1811 स तत्या स्त्री पुरुषाणा जातिगोत्रनामकर्मभि.जङ्घाग्रमाय- व्ययौ च विद्यात् । एवं दुर्गचतुर्भाग स्थानिकश्चिन्तयेत् । धर्मावसथिनः पापण्डिपथिकानावेद्य वासयेयुः । स्वप्रत्ययाश्च तपस्विनश्रोत्रियांश्च कारुशिल्पिनरस्त्वकर्मस्था- नेषु स्वजनं वासयेयुः। वैदेहकाश्चान्योन्यं स्वकर्मस्थानेषु पण्यानामदेश'कालविक्रेता. रमस्वकरणं च निवेदयेयु । शौण्डिकपाकमांसिकौदनिकरूपाजीवाः परिज्ञातमावासयेयुः । अतिव्ययकर्तारमत्याहितकर्माणं च निवेदयेयुः । चिकित्सक प्रच्छन्नव्रणप्रतीकारकारयितारमपथ्यकारिणं च गृहस्वामी च निवेध (गोपस्था निवेद्य) गोपस्थानिकयोर्मुच्येता- न्यथा तुल्यदोषस्स्यात् । प्रस्थितागतौ च निवेदयेत् । अन्यथा रात्रिदोषं भजेत् । क्षेमरात्रिषु त्रिपर्णं दद्यात् । पथिकोत्पथिकाश्च बहिरन्तश्च नगरस्य देवगृहपुण्यस्थान- वनश्मशानेषु सव्रणमनिष्टोपकरणमुद्भाण्डीकृतमाविग्नमतिस्वप्नम- ध्वक्लान्तमपूर्वं वा गृह्णीयुः। 1893 एवमभ्यन्तरे शून्यनिवेशावशनशौण्डिकोदनिकपाकमांसिक द्यूतपाषण्डावासेषु विचयं कुर्युः । पिण्याना देश, नास्ति विचयं च. ५६ प्रक] नायरकप्राणिधि 145 अग्निप्रतीकारं च ग्रीष्मे मध्यपयोरह्नश्चतुर्भागयोः अष्टमागोड 182 4 ग्निदण्डः । बहिरधिश्रयणं । कुर्यु । पादः पञ्चघटीनां कुम्भद्रोणी निश्रेणीपरशुशूर्पङ्कुशकचग्रहणी- दृतीनां च अकरणे । तृणकटच्छन्नान्यपनयेत् । अग्निजीविन एकस्थान वासयेत् । स्वगृहप्रद्वारेषु गृहस्वामिनो वसेयु । असपातिनो रात्रौ रथ्यासु कटव्रजास्सहस्रं तिष्ठेयुः । चतुष्पथद्वारे राज परिग्रहेषु च । प्रदीप्तमनभिधावतो गृहस्वामिनो द्वादशपणो दण्ड । षट्पणो विक्रयिणः। प्रमादादीप्तेषु चतुष्पञ्चापत्पणो दण्डः । प्रादीपिकोऽग्निना वध्य । पांसुन्यासे रथ्यायामष्टभागो दण्ड । पोदकसन्निरोधे पादाः । राजमार्गे द्विगुणः । पुण्यस्थानोदकस्थानदेवगृहराजपरिग्रहेषु पणोत्तरा विष्टादण्डाः मूत्रष्वर्धदण्डाः । भैषज्यव्याधिभयनिमित्तमदण्डयाः। मार्जारश्वनकुलसर्पप्रेतानां नगरस्यान्तरुत्सर्गे त्रिपणो दण्डः। खरोष्ट्राश्वतराश्वपशुप्रेतानां षट्पण । मनुष्यप्रेतानां पञ्चाशत्पणः। मार्गविपर्यासे शवद्वारादन्यतश्शवनिर्णयने पूर्वस्साहसदण्डः। द्वार्स्र्थानां द्विशतम् ! श्मशानादन्यत्र न्यासे दहने च द्वादशपणो दण्डः। 1839 1 श्रोणि. द्वारराज. न्यतश्च नि. 19 146 अध्यक्षप्रचार २ अधि, ३६ अध्या. 18.41 विषण्णाळिकसुमयतोरात्रं यामतूर्य ; तूर्यशब्दे राज्ञो गृहा- भ्याशे सपादपणमक्षणताडनम्' । प्रथमपश्चिमयामिकं मध्यमया- यामिकं द्विगुण बहिश्चतुर्गुणम् । शङ्कनीये देशे पूर्वापदाने च गृहीतमनुयुञ्जति । राजपरिग्रहोपगमने नगररक्षारोहणे च मध्यमस्साहसदण्डः । सूतिकाचिकित्सकमेतप्रदीपाय'ननागरकतूर्यप्रेक्षाग्निनिमित्त मु. द्राभिश्चाग्राह्याः। चाररात्रिपु प्रछन्नविपरीतवेषाः प्रव्रजिना दण्डशस्त्रहस्ताश्च मनुष्या दोषतो दण्डयाः । रक्षिणामवार्यं चारयतां वार्य चावारयतामक्षणद्विगुणो दण्डः । स्त्रियं दासीमधिमेहयतां पूर्वस्साहसदण्डः। अदासीं मध्यमः । कृतापराधा मुत्तम, । कुलस्त्रियं वधः । चेतनाचेतनिकं रात्रिदोषयशंसतो नागर कस्य दोषानुरूपो- दण्डः ! प्रमादस्थाने च। नित्यमुदकस्थानमार्गभूमिच्छन्नपथवप्रपाकाररसोवक्षणं नष्टः प्रस्मृतापसृतानां च रक्षणम् । “बन्धनागारे च बालवृद्धव्याधितानाथानां च जातनक्षत्र- 185*5 पौर्णमासीषु विसर्गः। पुण्यशीलास्समयानुबद्धा वा दोषनि- ष्क्रयं दद्युः । दीपवान मित्त मु तालनम्, भ्रम हताश्च 6वरोधारि देशलिङ्गे नास्ति. है. ५७ प्रक.] व्यवहारस्थापना 147 PSTST 185 6 दिवसे पञ्चरात्रे वा बन्धनस्थान विशोधयेत् । कर्मणा कायदण्डेन हिरण्यानुग्रहेण वा ।। अपूर्वदेशाधिगमे युवराजाभिषेचने । पुत्रजन्मनि वा मोक्षो बन्धनस्य विधीयते ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे नागरकप्रणिधि षट्त्रिंशोऽध्यायः आदितस्सप्तपञ्चाश. एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य अध्यक्षप्रचारो द्वितीयमाधिकरणं समाप्तम्


३. अधि. धर्मस्थीयम्. ५७-५८ प्रक. व्यवहारस्थापना विवादपदनिबन्धः. धर्मस्थास्त्रयस्त्रयोऽमात्या जनपदसन्धिसङ्ग्रहद्रोणमुखस्थानी येषु व्यावहारिकानर्थान् कुर्युः ।। तिरोहितान्तरगारनक्तारण्योपध्युपह्वरकृतांश्च व्यवहारान् प्र- तिषेधयेयुः । कर्तु. कारयितुश्च पूर्वस्साहसदण्ड । श्रोतृणामेकैकं प्रत्यर्धदण्डाः । श्रद्धेयानां तु द्रव्यव्यपनयः । परोक्षेणाधिकर्णग्रहणमवक्तव्यकरा का तिरोहिनास्सिद्धयेयु । 187 4 दायनिक्षेपोपनिधिविवाहयुक्ताः स्त्रीणामनिष्कासिनीनां व्या- 1 जनपदसग्रह. तरा. 148 धर्मस्थीयम् आधि १ अध्या 188 1 धित.ना चामूढसंज्ञानानन्तरगारकृतास्सिद्धयेयु.। साहसानुप्रवेशकलहविवाहराजनियोगयुक्ता पूर्वरात्रव्यव हारिणां च रात्रिकृतासिद्धयेयु । सार्थव्रजाश्रमव्याधचाराणां मध्येष्वरण्यचराणामरण्यकृता- स्सिद्धयेयुः। गूढाजीविषु चोपधिकृतास्सिद्धयेयु. : मिथस्समवाये चोपह्ररकृता सिद्धयेयु । अतोऽन्यथा न सि- द्धयेयुः । अपाश्रयवद्भिश्च कुता , पितृमाता पुत्रेण पिता पुत्रवता निष्कुलेन भ्रात्रा, कनिष्ठेनाविभक्तांशेन, पतिमत्या पुत्रवत्या च स्त्रिया, दासाहितकाभ्या, अप्राप्तातीतव्यवहाराभ्यां, अभि शस्तप्रव्रजितव्यङ्गव्यसनिभिश्चान्यत्र निसृष्टव्यवहारेभ्य । तत्रापि क्रुद्धेनार्तेन मत्तेनोन्मत्तेनाप गृहीतेन वा कृता व्यवहा रा न सिद्धयेयुः । कर्तृकारयितृश्रोतृणां पृथग्यथोक्ता दण्डाः । स्वे स्वे तु वर्गे देशे काले च स्वकरणकृतासम्पूर्णचाराश्शुद्ध देशा दृष्टरूपलक्षणप्रमाणगुणास्सर्वव्यवहारास्सिदध्येयुः । पश्चिमं त्वेषां करणमादेशाधिवर्जं श्रद्धेयु । 189 2 इति व्यवहारस्थापना । ___ 1 च मूढ चारणम. पितृमता' पाठस्सुनेय 4 परतो व्यवहारज्ञ स्वतन्त्र पितरावृते । जीवन स्वतन्त्रस्स्याज्जरयाऽपि सम- न्वितः ॥ कात्यायनी माधवीयव्यवहारकाण्डे. पित्रा' इति सुपठम् . चेषा. श्रदेयमू. ५८ प्रक] विवादपदनिवन्ध 149 ___ संवत्सरमृतुं मासं पक्षं दिवसं करणमधिकरणणं वेदकावे 189 3 दकयोः कृतसमर्थावस्थयोर्देशग्रामजातिगोत्रिनामकर्माणि चाभि लिख्य वादिप्रतिवादिप्रश्नानर्थानुपूर्व्यान्निवेशयेत् । निविष्टां. श्चावेक्षेत। निबद्धं पादमुत्सृज्यान्यं पादं सङ्कामति पूर्वोक्त पश्चिमेना- र्थेन नाभिसम्बध्यते । परवाक्यमनभिग्राह्यमभिग्राह्यावतिष्ठते । प्रतिज्ञाय देशं "निर्दिश" इत्युक्ते न्द निर्दिशति निर्दिष्टोद्देशा- दय देशमुपस्थापयति । उपस्थिते देशेऽर्थवचन्नं । नैवम्" इत्य- पव्ययने । सातिभिरवधृतं नेच्छति । असम्भाष्ये देशे साक्षिभि र्मिथस्सम्भाषते । इति परोक्तहेतव । परोक्तदण्ड पञ्चबन्ध । स्वयंवादिदण्डा दशबन्धः । पुरुप निरष्टाङ्गः । पथि भक्तमर्थविशेषतः । तदुभय नियम्यो दद्यात् । __ अभियुक्तो न प्रत्यभियुञ्जीत अन्यत्र कलहसाहससार्थसमवा- येभ्यः । न चाभियुक्तेऽभियोगोऽस्ति । अभियोक्ता चेत् प्रत्यु- क्तस्तदहरेव न प्रति ब्रूयात, परोक्तस्स्यात् । कृतकार्यविनिश्चयो ह्यभिनियोक्ता, नाभियुक्तः। तस्याप्रतिब्रुवतस्त्रिरात्रं सप्तररात्रमिति। अत ऊर्ध्व त्रिपणावरार्ध्य द्वादशपणपरं दण्ड कुर्यात् । त्रिपक्षा- दूर्ध्वम प्रतिब्रुवतः परोक्तदण्ड कृत्वा यान्यस्य द्रव्याणि स्युस्त- तोऽभियोक्तारं प्रतिपादयेदन्यत्र पत्युपकरणेभ्य । तदेव निष्प- तोऽभियुक्तस्य कुर्यात् । अभियोक्तुर्निष्पात समकालः परोक्त 1905 पूपान. नाभिसन्धत्ते. हीनदेश दश वा गिविंशति, न्य. 5भियोक्ता दूर्ध्व प्र. क्त नि, 150 धर्मीयम् ३ अधि १ अध्या 190 8 भाव । प्रेतस्य व्यसनिनो वा साक्षिवचनाः सारमभियोक्ता दण्डं दत्वा कर्म कारयेत् आधि वा सकामं प्रवेशयेत् । रक्षो. घ्नरक्षितं वा कर्मणा प्रतिपादयेत् अन्यत्र ब्राह्माणादिति । चतुर्वर्णाश्रमस्यायं लोकस्याचाररक्षणात् । नश्यतां सर्वधर्माणां राजा धर्मप्रवर्तकः ।। धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम् । विवादार्थश्चतुष्पादः पश्चिमः पूर्वबाधकः ॥ अत्र सत्य स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु । चरित्रं सङ्गहे पुंसां राज्ञामाज्ञा तु शासनम् ॥ राज्ञः स्वधर्मस्स्वर्गाय प्रजा धर्मेण रक्षितुः । अरक्षितुर्वा क्षेप्तुर्वा मिथ्यादण्डमतोऽन्यथा ॥ दण्डो हि केवलो लोकं परं चेमं च रक्षति । राज्ञा पुत्रे च शत्रौ च यथादोषं सम धृतः ॥ अनुशासद्धि धर्मेण व्यवहारेण संस्थया। न्यायेन च चतुर्थेन चतुरन्तां महीं जयेत् ॥ संस्थाया धर्मशास्त्रेण शास्त्र वा व्यावहारिकम् । यास्मिन्नर्थे विरुध्येत धर्मेणार्थं विनिश्चयेत् ॥ 1919 शास्त्रं विप्रतिपद्यत धर्मन्यायेन केनचित् । न्यायस्तत्र प्रमाणं स्यात्तत्र पाटो हि नश्यति ॥ 1 साभियोका , साक्षिवचनमसार अभियोक्तार' इति पाठस्साधारति भाति. अधिवासकाम राजध. तत्र. सत्ये, 6 रोस्त स्थया. निर्णयेत. अर्थशास्त्रात्त बलबद्धर्मशास्त्रमिति स्थिति. 21, II याज्ञावल यस्मृति.. ५५ प्रक.] विवाहधर्म 151 1992 दृष्टदोषस्स्वयंवादः स्वपक्षपरपक्षयोः । अनुयोगार्जवं हेतुश्शपथश्चार्थसाधक' ॥ पूर्वोत्तरार्थव्याघाते साक्षिवक्तव्यकारणे । चारहस्ताञ्च निष्पाते प्रदेष्टव्यः पराजयः ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयाधिकरणे विवादपदनिबन्ध प्रथमोऽध्याय आदितोऽष्टपश्चाशः. ५९ प्रक. विवाहसंयुक्त विवाहधर्मः स्त्रीधनकल्प आधिवेदनिकम्. विवाहपूर्वो व्यवहारः।। कन्यादानं कन्यामलङ्कृत्य ब्राह्मो विवाहः । सहधर्मचर्या प्राजापत्यः। गोमिथुनादानादार्षः । अन्तर्वेद्यामृत्विजे दानात् दैवः । मिथस्समवायात् गान्धर्वः । शुल्कदानादासुरः। प्रसह्यादानाद्राक्षसः। सुप्तादानात्पैशाचः। पितृप्रमाणाश्चत्वारः पूर्वे धर्म्याः । _Iतो. सुप्तमत्तादा. 1931 152 धर्मस्थांयम (३ आधि. २ अध्या 193 1 मातापितृप्रमाणा शेषा । तौ हि शुल्कहरो दुहितु । अन्यतराभावेऽन्यतरो वा । अद्वि तीयं शुल्कं स्त्री हरेत ! सर्वेषां प्रीत्यारोपणमप्रतिषिद्धम् । वृत्तिराबध्यं वा स्त्रीधनम् । परद्विसहस्रा' स्थाप्या वृत्तिः । आबध्यानियमः । तदात्मपु त्रस्नुषाभिर्मणि प्रावासाप्रतिविधाने च भार्याया भोक्तुमदोष । प्रतिरोधकव्याधिदुर्भिक्षमयप्रतीकारे धर्मकार्ये च पत्यु । स म्भूय वा दंपत्येर्मिथुनं प्रजातयोस्त्रिवर्षोपभुक्तं च धर्मिष्ठेषु विवा- हेषु नानुयुञ्जीत । गान्धर्वासुरोपभुक्त सवृद्धिकमुभयं दाप्येत । राक्षसपैशाचोपभुक्त स्तेयं दद्यात् ।। इति विवाहधर्मः। मृते भर्तरि धर्मकामा तदानीमेवास्थाप्याभरणं शुल्कशेषं च लभेत। लब्ध्वा वाविन्दमाना संवृद्धिकमुभयं दाप्येत । कुडु म्बकामा तृ श्वशुरपतिदत्तं निवेशकाले लभेत । निवेशकालं हि दीर्घप्रवासे व्याख्यास्यामः । श्वगुरप्रातिलोम्येन वा निविष्टा श्वशुरपतिदत्तं जीयेत । ज्ञाति- हस्तादभिमृष्टाया ज्ञातयो यथागृहीतं दधुः । न्यायोपगताया' प्रतिपत्ता स्त्रीधनं गोपायेत् । पतिदाय विन्दमाना जीयेत । धर्मकामा भुञ्जीत । 1944 पुनवती विन्दमाना स्त्रीधनं जीयेत । तत्तु स्त्रीधनं पुत्रा हरेयुः । द्वितीय, साहस्रासाप्रवि. कुट स्त्रीचनकल्प 153 1945 पुत्रभरणार्थ वा विन्दमाना पुत्रार्थक्ष् स्फातीकुर्यात् । 1945 बहुपुरुषप्रजानां पुत्राणां यथापितृदत्तं स्त्रीधनमवस्थापयेत् । कामकारणी/मपि स्त्रीधन विन्दमाना पुत्रसंस्थं कुर्यात् । अपुत्रा पल्फ़्शयनं पालयन्ती गुरुसमीपे स्त्रीधनमायुःक्षया- द्भृञ्जीत । आपदर्थं हि स्त्रीधन । ऊर्ध्वे दायादं गच्छेत् । जीवति भर्तरि मृतायाः पुत्रा दुहितरश्च स्त्रीधनं विभजेरन् । अपुत्रायाः दुहितरः । तदभावे भर्ता । शुल्कमन्वाधेयमन्यद्वा बन्धुभिर्दत्तं बान्धवा हरेयुः । इति स्त्रीधनकल्प । - वर्षाण्यष्टावप्रजायमानामपुत्रां वन्ध्यां चाकाङ्क्षेत । दश निन्दुं द्वादश कन्याप्रसविनीम् । ततः पुत्रार्थी द्वितीयां विन्देत । तस्या- तिक्रमे शुल्कं स्त्रीधनमर्थं चाधिवेदनिकं दद्यात् । चतुर्विंशति पणपरं च दण्डम् । शुल्कस्त्रीधनमशुल्कस्त्रीधनास्तत्प्रमाणमधिवेदनिकमनुरूपांच वृत्तिं दत्वा वह्नीरपि विन्देत । पुत्रार्था हि स्त्रियः । तीर्थसमवाये चासां यथाविवाहं पूर्वोढां जीवन्पुत्रां वा पूर्व 1952 गच्छेत् । तीर्थगृहनागमने षण्णवनिर्दण्डः । पुत्रवती धर्मकामां वन्ध्यां साधु नीरजस्का वा नाकामामुपेयात् । न चाकामः पुरुषः कुष्टिनीमुन्मत्तां वा गच्छेत् । स्त्री तु पुत्रार्थमेवभूतं वोपगच्छेत् । 1 नास्ति नायान्त. निन्दु ARREATRE - 151 धर्मस्थीयम् ३ आधिअव्या, 196 2 नीचत्व परदेश या प्रस्थिनो राजकिल्विषी । प्राणाभिहन्ता पतितस्त्याज्यः क्लीवोऽपि वा पति. ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे विवाहसयुक्त विवाहधर्म स्त्रीधनकल्प आधिवेदनिकं द्वितीयोऽध्याय आदित एकोनषष्टितमोऽध्यायः ५: प्रक. विवाहसंयुक्ते-शुश्रूषामर्भपारुष्य- द्वेषातिचारोपकारव्यवहारप्रतिषेधाश्च. द्वादशबर्षा स्त्री प्राप्तव्यवहारा भवति । षोडशवर्षः पुमान् । अत ऊर्ध्वमशुश्रूषायां द्वादशपणः स्त्रीया दण्डः पुंसो द्वि- गुण' ! भर्मण्यायामनिर्दिष्टकालायां ग्रासाच्छादनं वाऽधिकं यथा पुरुपपरिवापं सविशेषं दद्यात् । निर्दिष्टकालायां तदेव सङ्खयाय बन्धं च दद्यात् । शुल्कस्त्रीधनाधिवेदनिका ना- मनादने च। श्वशुरकुलमविष्टायां विभक्तायां वा नाभियोज्यः पतिः। इति भर्म । 1972 " नग्ने विनग्ने न्यङ्गेऽपितृकेमातृके" इत्यनिर्देशेन विनय- ग्राहणम् ॥ 1 आध्यावनिक नाध्यावहनि, ५९ प्रक. विवाहसतम् 155 वेणुदलरज्जुहस्तानामन्यतमेन वा पृष्ठे विराघातः । तस्या- 1973 तिक्रमे वाग्दण्डपारुष्यदण्डाभ्यामर्धंदण्डाः ॥ तदेव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्ध मदोषाया ईर्ष्याया बाह्यविहा- रेषु द्वारेष्वत्ययो यथानिर्दिष्टः ।। इति पारुष्यं ॥ भर्तार द्विषती स्त्री सप्तार्तवाऽन्यं कामयमाना' तदानीमेव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारं अन्यया सह शयानमनुशयीत ॥ भिक्षुक्यन्वाधि ज्ञातिकुलानामन्यतये वा भर्ता द्विषत् स्त्रिय. मेकामनुशयीत ।। दृष्टि लिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसर्पोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात् ।। अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या । भार्यायाश्च भर्ता । परस्परं द्वेषान्मोक्षः ॥ स्त्रीविप्रकाराद्वा पुरुषश्चेन्मोक्षामिच्छेत् यथागृहीतमस्यै द. धात् । पुरुषविप्रकाराद्वा स्त्री चेन्मोक्षमिच्छेत् नास्यै यथागृहीतं 198 1 दयाध्यात्। अमोक्षो धर्मविवाहानामिति ॥ उषाया वान्यमण्डपमाना सिद्धा क्यवाधि. 156 धर्मस्थीयम् ३ अधि, ३ अध्या 1982 प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमधक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात् ।। दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहारगमने षट्पणो दण्डः ॥ पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणः । रात्रौ द्विगुणः ।। सुप्तमत्ताप्रव्रजने भर्तुरादाने च द्वारस्य द्वादशपणः ॥ रात्रौ निष्कासने द्विगुणः ।। स्त्रीपुंसयोर्मैथुनार्थेनाङ्गीवचेष्टायां रहश्शील सम्भाषायां वा चतुर्विंशतिषणः स्त्रिया दण्ड.; पुंसो द्विगुणः ॥ केशनीवीदन्तनखावलम्बनेषु पूर्वस्साहसदण्डः; सो द्वि- गुणः ॥ शङ्कितस्थाने सम्भाषायां च पणस्थाने शिफादण्डः; स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डालः पक्षान्तर पञ्चशिफा दद्यात् । पणिकं वा प्रहारं मोक्षयेत् ॥ इत्यतिचाराः ॥ प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादश- 1991 पणो दण्डः; स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः; हिरण्यसुवर्ण- योश्चतुष्पञ्चाशत्पणः स्त्रिया दण्डः। पुंसो द्विगुणः ॥ त एवागम्ययोरर्धदण्डाः ॥ तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च ।। इति प्रतिषेधः ॥ त रहोशील. विधाहसयुक्तम् 157 1992 राजद्विष्टार्ति चाराभ्यामात्मापक्रमणेन च । स्त्रीधनानीतशुल्कानामस्वाभ्यं जायते स्त्रियः ।। इति धर्मस्थीये विवाहसंयुक्ते शुश्रूषाभर्मपारुष्यद्वेषाति- चारा उपकारव्यवहारप्रतिषेधाश्च तृतीयोऽध्यायः. आदितषष्ठितम ५१ प्रक. विवाहसंयुक्ते-निष्पननं पथ्यनुसरणं ह्रस्वप्रवासः दीर्घप्रवासश्च पतिकुलान्निष्पतितायाः स्त्रियाष्पट्रपणो दण्डोऽन्यत्र विप्र कारात् । प्रतिषिद्धायां द्वादशपण। प्रतिवेशगृहातिगतायाघ्षट्पणः। प्रातिवेशिकभिक्षुकवैदेहकानामवकाशभिक्षापण्यादाने द्वादश- पणो दण्ड'! प्रतिषिद्धानां पूर्वः साहसदण्डः। परिगृहातिग- तायां चतुर्विशतिपणः ॥ परभार्यावकाशदाने शक्यो दण्डोऽन्यत्रापद्भयः । वारणाज्ञा नयोर्निर्दोषः प्रति विप्रकारात् ।। "पतिज्ञातिसुखावस्थग्रामिकान्वाधिभिक्षुकीज्ञातिकुलानामन्य तमं पुरुषं गन्तुमदोषः" इत्याचार्याः ।। “सपुरुषं वा ज्ञातिकुलं कुतो हि साध्वीजनस्य छलं मु 200 3 खमेतदवबोद्धुम्" इति कौटिल्यः । प्रेतव्याधिव्यसनगर्भनिमित्तमप्रतिषिद्धमेव ज्ञातिकुलगमनम् ॥ 1 द्विष्टाति. शत्यो. पात. ट. 156 स्मन्यौम अधि ४ अध्या, 2003 निमित्तं वारयतो द्वादशो दण्डः। तत्रापि गूहमाना स्त्रीधन जीयेत । ज्ञातयो का छादयन्त शुल्कशेषम् ।। इति निष्पतनम् ।। पतिकलान्निष्पत्य ग्रामान्तरगमने द्वादशपणो दण्डः स्था. प्याभरणलोपश्च ॥ गम्येन वा पुंसा सहमप्रस्थाने चतुर्विंशतिषणः; सर्वधर्मलोप- श्वान्यत्र भर्मदानतीर्थगमनाभ्यां पुंस पूर्व साहसदण्डः। तुल्यश्रे यसोः पापीयसो मध्यम । बन्धुरदण्ड्य । प्रतिषेधेऽर्थदण्डः ॥ पथि व्यन्तरे गूढदेशाभिगमने मैथुनार्थेन शङ्कितप्रतिषि- द्धाभ्यां वा पथ्यनुसारेण सङ्ग्रहण विद्यात् ॥ ताळापचारचारणमत्स्यबन्धकलुब्धकगोपालकशौण्डिकानाम- न्येषां च प्रसृष्टास्त्रीकाणां पथ्यनुसरणमदोष.।। प्रतिषिद्धे वा नयतः पुंस स्त्रियो वा गच्छन्त्यास्त ए. वार्धदण्डाः ॥ इति पथ्यनुसरणम् ।। ह्रस्वप्रवासिनां शूद्वैरश्यक्षत्रियब्राह्मणानां भार्यास्मसंवत्सरो. 2201 1 त्तरं कालमाकांक्षेरन् , अपजातास्संवत्सराधिकं प्रजाताः। प्रतिवि हिता द्विगुणं कालं ; अप्रतिविहिनास्सुखावस्था विभृयु ; पर च त्वारि वर्षाण्यष्टौ वा ज्ञातय ; ततो यथादत्तमादाय प्रमुञ्चेयुः!! 1 तन्निमि. तत्रहि. ग्रहण. 4 प्रसृष्टस्त्री. ५९ प्रक.] विवाहसयुक्तम् 159 ब्राह्मणमधीयानं दशवर्षाण्यप्रजाताः', द्वादश प्रजाता। रा- 2012 जपुरुषमायुःक्षयादाकाङ्क्षेत । सवर्णतश्च प्रजाता नापवादं लभेत । कुटुम्बर्धिलोपे वा सुखावस्थैर्विमुक्ता यथेष्टं विन्देत । जीवितार्थमापद्गता वा धर्मविवाहात्कुमारी परिगृहीतारमना ख्याय प्रोषित श्रूयमाणं सप्ततीर्थान्याकाङ्क्षेत । संवत्सरं श्रूयमा- णं आख्थाय; प्रोषितमश्रूयमान पञ्चतीर्थान्याकाङ्क्षेत दश श्रूयमाणं : एकदेशदत्तशुल्क त्रीणि तीर्थान्यश्रूयमाणं ; श्रूयमाणं सप्ततीर्थान्याकाङ्क्षेत दत्तशुल्कं पञ्चतीर्थान्यश्रूयमाणं ; दश श्रूयमाणम् । अन्ततः पर धर्मस्यैर्विसृष्टा यथेष्टं विन्देत । तीर्थोपरोधो हि धर्मवध इति कौटिल्यः । दीर्घप्रवासिनः प्रव्रजितस्य प्रेतस्य वा भार्या सप्ततीर्था- न्याकाक्षेत । सवत्सरं प्रजाता । नतः पतियसोदर्यं गच्छेत् । बहुषु प्रत्यासन्न धार्मिक धर्मसमर्थ कनिष्टभार्य वा। तद भावेऽप्यसोदर्य सपिण्डं तुल्यं वा । आसन्नमेतेषां एष एव 2033 एतानुत्क्रम्य दायादान् वेदने जातकर्मणि । जारस्त्रीदातृवेत्तारम्संप्राप्तास्संङ्ग्रहात्ययम् ।। इति धर्मस्थीये विवाहसंयुक्ते निपष्तनं पथ्यनुसरणं ह्रस्वप्रवासः दीर्घप्रवासश्च चतुर्थोऽध्याय विवाहसंयुक्तं समाप्तम् आदित एकषष्ठितमः 1, 2 जातात . ट कुल्य, 160 धर्मस्यीयम् धि ५ अध्या. ६० प्रक. दायविभागे-दायक्रमः 2034 अनीश्वराः पितृमन्तस्थितपितृमातृका पुत्राः । तेषां ऊर्ध्वं पित्तो दायविभागः पितृद्रव्याणां स्वयमार्जितमविभज्यं अ न्यत्र पितृद्रव्यानुत्थितेभ्यः ॥ पितृद्रव्यादविभक्तोपगतानां पुत्राः पौत्रा वा चतुर्थादित्यं शभाजः तावदविच्छिन्न पिण्डो भवति । विच्छिन्नपिण्डा स्सर्वे समं विभजेरन् ।। अपितृद्रव्या विभक्तपितृव्या वा सहजीवन्तः पुनर्विभ- जेरन् । यतश्चोत्तिष्ठेत ल ऋद्धयंश लभेत ॥ द्रव्यमपुत्रम्य सोदर्या भ्रातरः सहजीवनो वा हरेयुः कन्याश्च रिक्थम् ॥ पुत्रवतः पुत्रा दुहितरो वा धीमष्ठेषु विवाहेषु जाताः ॥ तदभावे पिता धरमाण; पित्रभावे भ्रातरो भ्रातपुत्राश्च ॥ अपितृका बहवोऽ पि च भ्रातरो भ्रातृपुत्राश्च पितुरेक मंशं हरेयुः । सोदर्याणामनेकापितृकाणां पितृतो दायविभागः पितृभ्रातृ- 204 3 पुत्राणां पूर्वे विद्यमाने नापर मवलम्बन्ते । ज्येष्ठे च कनि- ष्ठमर्धग्राहिणम् ॥ यश नावर. मर्थ  जीवद्विभागे पिता नैकं विशेषयेत् । न चैकमकारणान्निर्वि भजेत । पितुरमत्यर्थे ज्येष्ठा कनिष्ठाननुगृह्णीयुः अन्यत्र मि- थ्यावृत्तेभ्यः ॥
 प्राप्तव्यवहाराणां विभाग । अप्राप्तव्यवहाराणां देयविशुद्धं मातृबन्धुषु ग्रामवृद्धेषु वा स्थापयेयुर्व्यवहारप्रापणात प्रोषि- तस्य वा ।।
 सन्निविष्टसममसन्निविष्टेभ्यो नैवेशनिक दधुः। कन्याभ्यश्च प्रदानिकम् ॥
 ऋणरिक्थयोस्समो विभाग'॥
 'उदपात्राण्यपि निष्किञ्चना विभजेरन्' इत्याचार्याः ।।
 'छलमेतदिति' कौटि[११२]ल्यः । सतोऽर्थस्य विभागो नासतः
'एतावानर्थः सामान्यस्तस्यैतावान् प्रत्यंशः' इत्यनुभाष्य ब्रुवन् साक्षिषु विभागं कारयेत् । दुर्विभक्तमन्योन्यापहृतमन्तार्हतमवि- ज्ञातोत्पन्नं वा पुनर्विभजेरन् ॥
 अदायादकं राजा हरेत् स्त्रीवृत्तिप्रेतकदर्यवर्जमन्यत्र श्रोत्रिय- द्रव्यात् । तत् त्रैविधेभ्यः प्रयच्छेत् ।।
 पतितः पतिताज्जाताः क्लीवश्चानंशाः । जडोन्मत्तान्धकुष्ठि- 205 6 नश्च । सति भार्यार्थे तेषामपत्यमतद्विधं भार्ग हरेत् । ग्रासा-

च्छादनमितरे पतितवर्जाः ।।

तेषां च कृतदाराणां लुप्ते प्रजनने सति ।

सृजेयुः वान्धवाः पुत्रांस्तेषामंशं प्रकल्पयेत् ॥

इति धर्मस्थीये दायविभागे दायक्रम पञ्चमोऽध्याय

आदितो द्विषष्टितम.


६० प्रक. अंशविभागः,


 एकस्त्रीपुत्राणां ज्येष्टांश॥
ब्रह्मणानामजाः; क्षत्रियाणामश्वाः, वैश्यानां गाव ; शूद्रा- णामवय.॥
 काणलिङ्गास्तेषां मध्यमांशः। भिन्नवर्णाः कनिष्ठांशः । चतुष्पदाभावे रत्नवर्जानां दशानां भागं द्रव्याणामेक ज्येष्ठो हरेत् । प्रतिमुक्तस्वधापाशो हि भवति ॥
 इत्यौशनसो विभाग ॥
 पितुः परिवापाद्यानमाभरणं च ज्येष्ट[११३] ; शयनासनं भुक्त- कांस्यं च मध्यमांशः; कृष्णं धान्यायस गृहपरिवापो गोशकटं च कनिष्ठांशः । शेष[११४]द्रव्याणा मेन[११५]व्यस्य वा समो विभागः॥ आदायादा भगिन्यः मातुः परिवापाद्भुक्तकांस्याभरणभा- गिन्यः ।
 मानुषहीनो ज्येष्ठस्तृतीयमंशं ज्येष्ठांशाल्लभेत । चतुर्थमना[११६] यवृत्तिः, निवृत्तधर्मकार्यों वा कामाचारस्सर्वं जीयेत ।।
तेन मध्यमकनिष्ठौ व्याख्यातो॥  तयोर्मानुषोपेतो ज्येष्ठांशादर्धं लभेत ॥
 नानास्त्रीपुत्राणां तु संस्कृतासंस्कृतयो. कन्याकृतक्रियाभावे चैकस्याः, पुत्रयोर्यमयोर्वा पूर्वजन्मना ज्येष्ठभावः ॥
 सूतमागधव्रात्यरथकाराणामैश्वर्यतो विभागः शेषास्तमुपजी- वेयुः। अनीश्वरास्समविभागा इति ॥
 चातुर्वर्ण्यपुत्रणां ब्राह्मणीपुत्रश्चतुरोंऽशान् हरेत् ॥
 क्षत्रियापुत्रस्त्रीनंशान् ।।
 वैश्यापुत्रो द्वावंशौ ॥
 एक शूद्रापुत्र ॥
 तेन त्रिवर्णद्विवर्णपुत्रविभाग क्षत्रियवैश्ययोव्याख्यात. ॥
 ब्राह्मणस्यानन्तरापुत्रस्तुल्यांशः; क्षत्रियवेश्ययोरर्धांशः, तु- ल्यांशो वा मानुषोपेत ॥ .
 तुल्यातुल्ययोरेकपुत्रस्सर्वं हरेत् । बन्धूंश्च विभृयात् ।।
 ब्राह्मणानां तु पारशवस्तृतीयमंशं लभेत । द्वावंशौ सपि- ण्डः कुल्यो वाऽऽसन्नः स्वधादानहेतोः। तदभावे पितुराचा- र्योऽन्तेवासी वा॥

क्षेत्रे वा जनयेदस्य नियुक्त क्षेत्रजं सुतम् ।
मातृबन्धुस्सगोत्रो वा तस्मै तत्प्रदिशेद्धनम् ।।

इति धर्मस्थीये दायविभागेऽशविभाग.

षष्ठोऽध्यायः आदितस्त्रिषष्टितम .


६० प्रक. पुत्रविभागः.


 "परपरिग्रहे वीजमुत्सृष्टं क्षेत्रिणः” इत्याचार्याः ।।
 "माता भस्त्रा यस्य रेतस्तस्यापत्यम्" इत्यपरे ॥
 "विद्यमानमुभयम्” इति कौटि[११७]ल्यः ॥
 स्वयंजात कुतक्रियायामौरस । तेन तुल्यः पुत्रिकापुत्रः । सगोत्रेणान्यगोत्रण वा नियुक्तेन क्षेत्रजातः क्षेत्रजः पुत्रः । जनः यितुरस सन्यस्मिन् पुत्रे स एव द्विपितृको द्विगोत्रो वा द्वयो- रपि स्वधारिक्थभाग्भवति । तत्सधर्मा बन्धूनां गृहे गूढजात स्तु गूडजः । बन्धुनोत्सृष्टोऽपविद्ध' संस्कर्तुः पुत्रः। कन्या गर्भः कानीनः । सगर्भोढायात्सहोढ । पुनर्भूतायाः पौनर्भवः ॥
 स्वयंजात पितबन्धूनां च दायादः। परंजात[११८]संस्कर्त रेव न बन्धूनाम् ॥
 तत्सधर्मा मातापितृभ्यामद्गिर्दतो[११९] दत्तः। स्वयं बन्धुभि र्वा- पुत्रभावोपगत उपगतः । पुत्रत्वेऽधिकृतः कृतकः। परि क्रीतः क्रीत इति ॥
 औरसे तूत्पन्ने सवर्णास्तृतीयांशहराः। असवर्णा ग्रासा- च्छादनभागिनः॥
 ब्राह्मणक्षत्रिययोरनन्तरापुत्रास्सवर्णा एकान्तरा असवर्णाः॥ ब्राह्मणस्य वैश्यायामम्बष्ठः । शूद्रायां निषादः पारशवो वा ॥ क्षत्रियस्य शूद्रायामुग्रः ॥
 शूद्र एव वैश्यस्य ।।
 सवर्णासु चैषामचरितव्रतेभ्यो जाता व्रात्याः ॥
 इत्यनुलोमाः ।।
 शूद्रादायोगक्षतचण्डाला ॥
 वैश्यान्मागधवैदेहको ॥
 क्षत्रियात्सूतः॥
 पौराणिकस्त्वन्यस्सूतो मागधश्च ब्रह्मक्षत्राद्विशेषत.[१२०] ।।
स्वधर्मातिक्रमाद्राज्ञस्सम्भवन्ति  उग्रन्नैषाद्या कुटकः[१२१] । विपर्यये पुल्कसः । वैदेहिकायामम्ब. ष्ठाद्वैण।
विपर्यये कुशीलवः । क्षत्तायामुग्राच्छुपाक' इत्यतेऽन्ये[१२२] चान्त- राळाः ॥
 कर्मणा वैण्यो रथकार । तेषां स्वयोनौ विवाह । पूर्वापर- गामित्वं वृत्तानुवृत्तं च स्वधर्मान्[१२३] स्थापयेत् । शूद्रसधर्माणो वा अन्यत्र चण्डालेभ्यः ॥
 केवलमेवं वर्तमानस्वर्गमानोति राजा नरकमन्यथा सर्वेषा- मन्तराळानां समो विभागः ।।

देशस्य जात्या मद्यस्य धर्मो ग्रामस्य वाऽपि यः।
उचितस्तस्य तेनैव दायधर्म प्रकल्पयेत् ॥

इति धर्मस्थीये दायविभागे पुत्रविभाग सप्तमोऽध्याय

दायाविभागस्समाप्त अदितश्चतुष्षष्ठितमोऽध्याय .


६१ प्रक. गृहवास्तुकम्.


 सामन्तप्रत्यया वास्तुविवादाः। गृहं क्षे[१२४]त्रमारामस्सेतुबन्ध स्तटाकमाधारो वा वास्तुः । कर्णकीलायससम्बन्धोऽनुगृहं सेतुः । यथासेतुभोगं वेश्म कारयेत् ॥
 अभूतं[१२५] वा परकीयाद[१२६] विक्रम्य ॥
 द्वावरबी त्रिपदीं वा पादे[१२७] वन्धं कारयेत् ! अवस्कर[१२८] भ्रम मुदपानं पानगृहोचितमन्यत्र मूतिकाकूपादानिर्दशाहादिति !
तस्यातिकमे पूर्वस्साहसदण्ड ॥
 तेन बन्धना[१२९] वधातनकृत कल्याणकृत्येष्वाचामोदकमार्गाश्च व्याख्याता ॥
 त्रिपदीपतिक्रान्तमत्यर्ध[१३०]मरत्नि वा प्रवेश्य गाढप्रसृतमुदक- मार्ग प्रस्रवणं प्रघातं वा कारयेत् । तस्यातिक्रमे चतुष्पञ्चा- शात्पणो दण्डः ॥
 एकपदी[१३१] प्रतिक्रान्तमरत्निं वा चक्रि[१३२]चतुष्पदस्थानमग्निष्ठं उदञजरस्थानं रोचनी कुट्टनीं वा कारयेत् । तस्मातिक्रमे चतु- र्विंशतिपणो दण्डः ॥
 सर्ववास्तुकयोः प्राक्षिप्तकयोर्वा शालयोः किष्कुरन्त. रिका त्रिपदी वा । तयोश्चतुरङ्गुलं निव्रा[१३३]न्तरं समारूढकं वा । किष्कुमात्रमाणिद्वारमन्तरिकायां खण्डफुल्लार्धमसम्पातं कार- येत् । प्रकाशार्थमल्पमूर्ध्वं वातायनं कारयेत् । [१३४]सम्भूय वा गृहस्वा- मिनो यथेष्टं कारयेयुरनिष्टं वारयेयुः ॥
 वानलट्याश्चोर्ध्वमाहार्यभागकटप्रच्छन्नमवमद्भक्तिं[१३५] वा कार येत् वर्षावाधा[१३६]भयात् । तस्यातिक्रमे पूर्वस्साहसदण्ड ॥
 प्रतिलोमद्रा[१३७]रवातायनबाधायां च अन्यत्र राजमार्गर- थ्याभ्यः ॥
 स्वातयोवान[१३८]प्रणालीनिश्रेण्यवस्कर[१३९]भागैर्बहिर्वाधायां भोग- निग्रहे च परकुड्यमुदकेनोपघ्ननो द्वादशपणो दण्ड । मूत्र- पुरीषोपघाते द्विगुण ।।
 प्रणाळीमोक्षो वर्षति । अन्यथा द्वादशपणो दण्डः ॥
प्रतिषिद्धस्य च बसतो निरस्यतश्चावक्रयणं[१४०]अन्यत्र पारु ष्यस्तेयसाहससङ्गहणमिथ्याभोगेभ्यः ।।
 स्वयमभिप्रस्थितो वर्षावक्रयशेषं दद्यात् ।।
सामान्ये वेश्मनि साहाय्यमप्रयच्छतस्सामान्यमुपरुन्धतो भोगं च गृहे[१४१] द्वादशपणो दण्डः। विनाशयतस्तद्विगुणः ॥

कोष्ठकाङ्गणवर्जानामग्निकुट्टनशालयोः ।
विवृताना च सर्वेषां सामान्ये भोग इष्यते ॥

इति धर्मस्थीये वास्तुके गृहवास्तुकं अष्टमोऽध्याय

आदित पञ्चषष्ठिरध्यायः


६१ प्रक. वास्तुविक्रयः.


 ज्ञातिसामन्तधनिका' क्रमेण भूमिपरिग्रहान् केतुमभ्याभ- वेयुः । ततोऽन्ये वाह्यास्सामन्तचत्वारिंशत्कुल्या गृहप्रतिमुखे वेश्म श्रावयेयुः । सामन्तग्रामवृद्धेषु क्षेत्रमाराम सेतुबन्धं तटा. कमाधार वा मर्यादासु यथासेतुभोगं अनेनार्धेण क. क्रेता' इति त्रिराघुषितवीतय[१४२]व्याहतं क्रेता क्रेतं लभेत ॥
 स्वर्गवायोर्वा[१४३] मूल्यवर्धने मूल्यवृद्धिः सशुल्का कोशं गच्छेत्। विक्रयमतिकोष्टा शुल्कं दद्यात् ॥
 अस्वामिप्रतिकोशे चतुर्विंशतिपणो दण्डः । सप्तरात्रादूर्ध्व- मनभिसरतः प्रतिक्रुष्टो विक्रीणीत । प्रतिकृष्टात्तिक्रम वास्तुनि द्विशतो दण्डः । अन्त्र चतुर्विंशतिपणो दण्डः ॥
इति वास्तुविक्रयः ॥
 सीमविवादं ग्रामयोरुभयोस्सामन्तापञ्चग्रामी दशग्रामी वा सेतुभिस्स्थावरैः कृश्चिमैर्वा कुर्यात् ।।
 कर्षकगोपालवृद्धकाः पूर्व भुक्तिका वा ब्रह्यास्सेतूनामनभिज्ञा बहव एको वा निर्दिश्य सीमसेतून विपरतिवेषां[१४४] सीमानं नयेयुः॥
 उद्दिष्टानां सेतूनामदर्शने सहस्त्रदण्डः । तदेव नीते सीमाप- हारिणां सेतुछिदां च कुर्यात् ॥  प्रगष्ट[१४५]सेतुभोग वा सीमानं राजा यथोपकारं विभजेत् ।
 क्षेत्रविवाद सामन्तग्रामवृद्धाः कुर्यु । तेषा द्वैधीभावे यतो वहवश्शुचयोऽनुमता वा ततो नियच्छेतुः । मध्यं वा गृह्णीयुः । तदुभयं परोक्तं वास्तु राजा हरेत् ।।
 प्रणष्टस्वामिकं च यथोपकार वा विभजेत् । प्रसह्यादाने वा- स्तुनि स्तेयदण्ड. ! कारणादाने प्रयासमाजीवं च परिसङ्ख्याय बन्धं दद्यात् । मर्यादापहरणे पूर्वस्साहसदण्ड । मर्यादाभेदे च. तुर्विशतिपण । तेन तपोवनविवीतमहापथश्मशानदेवकुलयजन- पुण्यस्थानविवादा व्याख्याताः !
 इति मर्यादास्थापनम् ।
 सर्व एव विवादास्मामन्तप्रत्ययाः।
 विवीतस्थलकेदारषण्डखलवेश्मवाहनकोष्ठानां पूर्व पूर्वमवाधं[१४६] सहेत ब्रह्मसोमारण्यदेवयजनपुण्यस्थानवर्जाः ।
 स्थलप्रदेशा आधारपरिवाहकेदारोपध्वभोगै.[१४७] परक्षेत्रकृष्ट- बीजहिंसायां यथोपघातं मूल्य[१४८] दधुः । केदारारामसेतुबन्धानां परस्परहिंसायां हिंसाद्विगुणो दण्ड ।
 पश्चान्निविष्टमधरतटाकं नोपरितटाकस्य केदारमुदकेनाप्ला- वयेत् ।
 उपरिनिविष्टं नाधरतटाकस्य पूरास्रावं बार[१४९] येत् अन्यत्र त्रिवर्षोपरतकर्मणः । तस्यातिक्रमे पूर्वस्साहसदण्ड । तटाकवामनं च।  पञ्चवर्षोपरतकर्मण सेतुबन्धस्य स्वाम्य लुप्येतान्यत्रारद्भयाः।
 तटाक सेतुबन्धानां नवप्रवर्तने पाञ्चवर्षिक परिहारः ।
 भग्नोत्सृष्टाना चातुर्वर्षिकः।
 समुपारूढानां त्रैवार्षिक।
 स्थलस्य द्वैवर्षिक: स्वात्माधाने विक्रये च ।
 वानम[१५०] वृत्तिमनन्दि[१५१] निवन्त्रायतननटाककेदारारामपण्डव पानां सम्यपर्ण[१५२] भागोत्तरिकान्येभ्यो वा यथोपकारं दद्यु. । प्रक्रयावक्रयविभाग[१५३] भोगनिसृष्टोपभोक्तारश्चैषां प्रतिकुर्युः । अ- प्रतीकारे हीनद्विगुणो दण्ड ॥}}

सेतुभ्यो मुञ्चतस्तोयमपारे षट्पणो दम ॥

पारे वा तोयमन्येषां प्रमादेनोपरुन्धतः ॥

इति धर्मस्थीये वास्तुके वास्तुविक्रय सीमाविवाद मर्यादास्थापनं वाधावाधिक नवमोऽध्याय.

आदितः षट्पष्ठितमोऽध्याय ॥


६१-६२. विवीतक्षेत्रपथहिंसा समयस्या-

नपाकर्म च.

कर्मोदकमार्गमुचितं रुन्धत कुर्वतोऽनुचितं वा पूर्वस्साहसदण्ड:॥

सेतुरूप[१५४] पुण्य स्थान चैत्यदेवायतनानि च परभूमौ निवेशयतः

पूर्वानुवृत्त धर्म सेतुमाधानं विक्रयं वा नयतो नाययतो वा

मध्यमस्साहसदण्ड श्रोतृणामुत्तम अन्यत्र भग्नोसृष्टात् ।।
 स्वाम्यभावे ग्रामा पुण्यशीला बा प्रतिकुर्यु ॥
 एथिप्रमाणं दुर्गनिवेशे व्याख्यातं ।।
 क्षुद्रपशुमनुष्यपथं रुन्धतो द्वादशपणो दण्ड । महापशुपथं चतुर्विंशतिपणः । हस्तिक्षेत्रपथं चतुञ्चाशत्पणः । सेतुवनपथं षट्छतः । शमशानग्रामपथं द्विशतः । द्रोणमुखपथ पञ्चशतः । स्थानीय राष्ट्रविवीतपथं साहस्र । अतिकर्षणे चैषां दण्डचतुर्था दण्डाः । कर्षणे पूर्वोक्ता ।।
 क्षेत्रिकस्याक्षिपत. क्षेत्रमुपवासस्य वा त्यजतो बीजकाले द्वा. दशपणो दण्ड अन्यत्र दोषोपनिपाताविषयेभ्यः ॥
 करदा करदेष्वाधानं विक्रयं वा कुर्यः । ब्रह्मदेयिका[१५५] ब्रह्मदेषिकेषु[१५६] अन्यथा पूर्वस्साहसदण्डः ।
 करदस्य वाऽकरदग्राम प्रविशत ॥
 करदं तु प्रविशत. सर्वद्रव्येषु नाकाम्यं स्यात् अन्यत्रागा- रात् । तदप्यसमै दद्यात् ।।
 अनादेयमकृषतोऽन्यः पञ्चवर्षाणयुपभुज्य प्रयासनिष्क्रयेण दद्यात् । अकरदाः परत्र वसन्तो भोगनुपजीवेयुः ॥  ग्रामार्थेन ग्रामिकं व्रजन्तं[१५७] उपवासा पर्यायेणानुगच्छेयुर- ननुग[१५८] च्छन्तु पणार्धपणिक योजनं दशुः ।।
 ग्रामिकस्य ग्रामादन्तेनपारदारं[१५९] निरस्यतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः । ग्रामस्योत्तमः ।।
 निरस्तस्य प्रवेशो ह्यधिगमेन व्याख्यातः ।।
 स्तम्भैस्समन्ततो ग्रामाद्धनश्शतापकृष्टयुपशालं[१६०] कारयेत् ।।
 पशुपचारार्थं विवीतभालवने[१६१] नोपजीवेयुः ॥
 विवीतं भक्षयित्वाव[१६२] सृतानामुष्टमहिपाणा पादिकं रूपं गृह्णीयुः । गवाश्वखराणा चार्धपादिक । क्षुद्रपशूनां षोडश भागिकम् ॥
 भक्षयित्वा निषण्मानामेन एव द्विगुणा दण्डाः । परिवसतां चतुर्गुणाः ॥
 ग्रामदेववृषा वा अनिर्दशाहा वा धेनरुक्षाणो गोवृषाश्चादण्डाः[१६३]
 सस्यभक्षणे सस्योपघातं निष्पत्तितः[१६४] परिसङ्ख्याय द्विगुणं दापयेत् । स्वामिनश्च [१६५]निवेद्य चारयतो द्वादशपणो दण्डः प्रमुञ्चतश्चतुर्विंशतिपणः । पालिनामर्धदण्डाः । तदेव षण्डभक्षणे कुर्यात् । वाटभेदे द्विगुणः ॥
 वेश्मखलवलयमनानां च धान्यानां भक्षणे हिंसाप्रतीकारं कुर्यात् ॥
 अभयवनमृगाः परिगृहीता' भक्षयन्तः स्वामिनो निवेद्य यथाऽवध्यास्तथा प्रतिषेद्धव्याः ॥  पशवो रश्मिप्रतोदाभ्यां वारयितव्याः। तेषामन्यथा हिं. सायां दण्डपारुष्यदण्डा' । प्रार्थयमाना इष्टापराधा वा सर्वो- पायैर्नियन्तव्याः । इति क्षेत्रपथहिंसा।
 कर्षकस्य ग्राममभ्युपेत्याकुर्वतो ग्राम एवात्ययं हरेत् ।
कर्माकरणे कर्मवेतनाद्विगुणं हिरण्यदानं[१६६] प्रत्यंशद्विगुणं भक्ष्यपे- यदाने च प्रहवणेषु[१६७] द्विगुणमश दद्यात् ।
 प्रेक्षायामनंशदः स्वस्वजनो न प्रेक्षेत । प्रच्छन्नवणेक्षणे च सर्वहिते च कर्मणि निग्रहेण द्विगुणमशं दद्यात् ।
 सर्वहितमेकस्य ब्रुवत[१६८] कुर्युराज्ञाम्। अकरणे हादशपणो दण्डः।
 तं चेन्सम्भूय वा हन्यः, पृथगेषामपराधद्विगुणो दण्ड । उपहन्तृषु विशिष्टः ब्राह्मणतश्चैषां ज्येष्ट नियम्येत ।
 प्रहव[१६९] णेषु चैषा ब्राह्मणेनाकामः[१७०] कुर्यु । अशं च लभेरन् । तेन देशजातिकुलसङ्घानां समस्यानपाकर्म व्याख्यातं ।
 गजा देशहितान् सेतून् कुर्वना पथि सङ्क्रमात् ।
 ग्रामशोभाश्च रक्षाश्च तेषा प्रियहितं चरेत् ।

इति धर्मस्थीथे वास्तुके विधीतक्षेत्रपथहिसा दशमोऽध्याय

वास्तुकं समाप्तम्

समयस्यानपाकर्म च । आदितस्सप्तषष्टितमोऽध्याय


६३. ऋणादानम्.


 सपादपणा धर्म्या मासवृद्धिः पणशतस्य ।
 पञ्चपणा व्यावहारिकी ।
 दशपणा[१७१] 'कान्तारकाणां ।
 विंशतिपणा सामुद्राणां । तत' पर कर्तुः कारयितुश्च पूर्व- स्साहसदण्डः । श्रोतृणामेकैकं प्रत्यर्धदण्डः ।
 राजन्ययोग[१७२]क्षेमवहे तु धनिकधारणिकयोश्चरित्रमपेक्षेत ।
धान्यवृद्धिस्सस्यनिष्पत्तावृपार्धावरं मूल्यकृता वर्धेन । प्रक्षेपवृ- द्धिरुदयादर्धं सन्निधानसन्ना वार्षिकी देया । चिरप्रवास स्तम्भप्रविष्टो वा मूल्यद्विगुणं दद्यात् ! अकृत्वा वृद्धिं साधयतो[१७३] वा मूल्यं का वृद्धिमारोप्य श्रावयतो बन्धचतुर्गुणो दण्ड । तुच्छचतुरश्रावणायामभृतचतुर्गुणः । तस्य त्रिभागमादाता[१७४] दद्यात् । शेषं प्रदाता।
 दीर्घसत्रव्याधिगुरुकुलोपरुद्ध वालमसारं वा नर्णम[१७५] नुवर्धेत । मुच्यमानमृणमप्रतिगृह्णतो द्वादशपणो दण्डः । कारणापदेशेन निवृत्तवृद्धिकमन्यत्र तिष्ठेत् । दशवर्षोपेक्षितमृणमप्रतिग्राह्यमन्यत्र बालवृद्धव्याधितव्यसनिप्रोषितदेशत्यागराज्यविभ्रमेभ्यः ।
 प्रेतस्य पुत्राः कुसीदं दधुः। दायादा वा रिक्थहरास्सहग्रा हिणः प्रतिभुवो वा। न प्रातिभाव्यनन्यदसारं बालपातिभाव्यम् । असङ्ख्यातदेशकाल नु पुत्रा पौत्रा दायादा वा रिक्थं हरमाणा दध्यु । जीवित विवाहभूमिप्रातिभाव्यमसङ्ख्य़ातदेश काल तु पुत्रा पौत्रा वा वहेयु ।
 नानर्णसमवाये तु नैको[१७६] द्वौ युगपदभिवदेयातां अन्यत्र प्र तिष्ठमानात् । तत्रापि गृहीतानुपूर्व्या राजश्रोत्राय[१७७] द्रव्यं वा पूर्वं प्रतिपादयेत् ।
 दपत्योः पितापुत्रयोः भ्रातृणां चाविभक्तानां परस्परकृतमृ- णमसाध्यम् ।
 अग्राह्या कर्मकालेषु कर्पका राजपुरुषाश्च । स्त्री वा प्रतिश्रा- वणी[१७८] पतिकृत ऋण अन्यत्र गोपालकार्द्धसीति[१७९] केम्यः ।।
 पतिस्तु प्रायः। स्त्रीकृतं ऋणमप्रतिविधाय प्रोषित इति सम्पतिपत्तावुत्तमः । असम्प्रतिपत्तौ तु साक्षिण. प्रमाणम् ।
 प्रात्ययिकाश्शुचयोऽनुमता वा त्रयोऽवरार्थ्याः[१८०]। पक्षानुम- तौ वा द्वौ। ऋणं प्रति न त्वेवैक।
 प्रतिषिद्धा[१८१] स्त्यालसहायावद्ध[१८२] धनिकधारणिकवैरिन्यङ्गधृतद ण्डाः । पूर्वे चाव्यवहार्याः राजश्रोत्रियग्रामभृतकुष्टिव्रणिनः पतितचण्डालकुत्सितकर्माणोऽन्धवधिरमूकाहवादिनः स्त्रीराज पुरुषाश्चान्यत्र स्ववर्गेभ्यः । पारुष्यस्तेयसङ्गहणेषु तु वैरिस्या- लसहायवर्जा । रहस्यव्यवहारेष्वेका स्त्री पुरुष उपश्रोता उप द्रष्टा वा साक्षी स्यात् राजतापसवर्जम् ।
 स्वामिनो भृत्यानामृत्विगाचार्याश्शिष्याणां मातापितरौ पु. त्राणा चानिग्रहण[१८३]साक्ष्य कुर्युः तेषामितरे वा । परस्पराभि- योगे चौपामुत्तमा । परोक्ता दशबन्ध[१८४] दधुरवीराः पञ्चबन्धम् । इति साक्ष्यधिकारः।
 ब्राह्मणोदकुम्भाग्निसकाशे साक्षिण. परिगृह्णीयात् । तत्र ब्राह्मणं ब्रूयात्--" सत्यं ब्रूहीति" राजन्य, वैश्य, वा-"मा तवेष्टापूर्तफलं कपालहस्तशत्रुबलं भित्वार्थी गच्छे" रिति । शूद्रजन्म-"मरणान्तरे यद्वःपुण्यफलं तद्राजानं गच्छेत् । राज- श्च किल्बिष युष्मान्, अन्यथावादे दण्डश्चानुबन्धः । पश्चादपि ज्ञायेत यथादृष्टश्रुतम् ।
 एकमन्त्रात्सत्यमवहरतेति" अनवहरतां सप्तरात्रादूर्ध्वं द्वाद- शपणो दण्डः। त्रिपक्षादूर्ध्वमभियोग दध्युः ।
 साक्षिभेदे यतो बहवः शुचयोऽनुमता वा ततो नियच्छेयुः । मध्यं वा गृह्णीयु । तद्वा द्रव्यं राजा हरेत् । साक्षिणश्चेदभि- योगादूनं ब्रूयुरतिरिक्तस्याभियोक्ता बन्घं दद्यात् । अतिरिक्त वा ब्रूयुस्तदिरिक्तं राजा हरेत् । वालिश्यादभियोक्तु, दुश्श्रुतं दुर्लिखितं प्रेताभिनिवेशं वा समीक्ष्य साक्षिप्रत्ययमेव स्यात् । .  "साक्षिवालिश्येष्वेव पृथगनुपयोगे देशकालकार्याणां पूर्व मध्यमोत्तमा दण्डा" इत्यौशनसाः।
 "कूटसाक्षिणो यमर्थभूतं वा नाशयेयुस्तद्दशगुणं दण्डं[१८५] दध्युरिति" मानवाः ।
 "बालिश्याद्वा विसंवादयतां चित्रो घातः" इति बार्हस्पत्याः।
 "न" इति कौटि[१८६]ल्य । ध्रुवं हि साक्षिभिश्श्रोतव्यम् । अशृ- ष्वतां चतुर्विंशतिपणो दण्डः ततोऽर्धमध्रुवाणाम्[१८७]

देशकालाविदूरस्थान साक्षिण, प्रतिपादयेत् ।
दूरस्थानप्रसारान्वा स्वामिवाक्येन साधयेत् ॥

इति धर्मस्थीये ऋणादानं एकादशोऽध्याय'

आदितोऽष्टषष्ठितम .


६४ प्रक. औपनिधिकम्.


 उपनिधिः ऋणेन व्याख्यातः । परचक्राटविकाभ्यां दुर्गरा- ष्ट्रविलोपे वा, प्रतिरोधकैर्वा ग्रामसार्थव्रजविलोपे, चक्रयुक्ते नाशे वा, ग्राममध्याग्नयुदकाबाधे वा किञ्चिदमोक्षयमाणे कुप्य- 226 2 मनिहार्यवर्जमेकदेशमुक्तद्रव्ये वा, ज्वालावेगोपरुद्धे वा, नावि निमग्नायां मुषितायां स्वयमुपरूढो नोपनिधिमभ्याभवेत् ॥ उपनिधिभोक्ता देशकालानुरूपं भोगवेतनं दद्यात् । द्वादशपणं च दण्डम् । उपभोगनिमित्तं नष्टं [१८८]वाऽभ्याभवेञ्चतुर्विंशतिपणश्च दण्डः । अन्यथा वा निष्पतने ।।
 प्रेत[१८९]व्यसनगत वा नोपनिधिमभ्याभवेत् ॥
 आधानविक्रयापव्ययनेषु चास्य चतुर्गुणपत्रबन्धो दण्डः । परिवर्तने निष्पातने वा मूल्यसमः ॥
 तेन आधिप्रणाशोपभोगविक्रयाधानापहारा व्याख्याताः ॥
 नाधिस्सोपकार. सीदेन्न चास्य मूल्यं वर्धेत । नि[१९०]रुपकार- स्सीदेन्मूल्यं चास्य वर्धेत[१९१]
 'उपस्थितस्याधिमप्रयच्छतो द्वादशपणो दण्डः ॥
 प्रयोजकासन्निधाने वा ग्रामवृद्धेषु स्थापायेत्वा निष्क्रय- माधि प्रतिपद्येत । निवृत्तवृद्धिको[१९२]वाऽऽधिस्तत्कालकृतमूल्यस्तैत्र- वावतिष्ठेत । अनाशविनाशकरणाधिष्ठितो वा धारणस[१९३]न्नि- धाने वा विनाशभयादुद्गता धर्मस्थानुज्ञातो विक्रीणीत । आधि- पालप्रत्ययो वा ।।
 स्थावरस्तु प्रयासभोग्यः फलभोग्यो वा प्रक्षेपवृद्धिमूल्य[१९४]- शुद्धमाजीव[१९५] ममूल्यक्षयेणोपनयेत् ॥
 अनिसृष्टोपभोक्ता मूल्यशुद्धमाजीवं बन्धं च दद्यात् । शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् ॥
 एतेनादेशोऽन्वाधिश्च व्याख्यातौ ।।
 सार्थेनान्वाधिहस्तो वा ह्द्ज्दिष्टां भूमिमप्राप्तश्चोरैर्भग्नोत्सृष्टो- वा नान्वाधिमभ्याभवेत् । अन्तरे वा मृतस्य दायादोऽपि ना भ्याभवेत् । शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् ॥
 याचितकमवक्रीतकं वा यथाविधं गृह्णीयुस्तथाविधमेव अर्पयेयुः॥
 भ्रेषोपनिपाताभ्यां देशकालोपरोधि दत्तं नष्टं विनष्टं वा- नाभ्याभवेयुः ।।
 शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् ।।
 वैय्यावृत्यविक्रयस्तु-वैय्यावृत्यकरा यथादेशकालं विक्री- णानां[१९६] पण्यं यथाजातमूल्यमुदयं[१९७] च दधुः ॥
 शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् ॥
 देशकालातिपातने वा परिहीणं सम्प्रदानकालिकेन अरधेपण मौल्य[१९८]मुदयं च दधुः ॥
 यथासम्भाषितं वा विक्रिणाना नोदयमधिगच्छेयुः मूल्य मेव दद्युः। अर्घपतने वा परिहीणं यथापरिहीण[१९९]मूल्यमूनं दद्युः।। १णाना २ भयं ३मूल्य ४ण  सांव्यवहरिकेषु वा प्राययिकेष्वराजवाच्येषु भ्रेषोपनिपा ताभ्यां नष्ट विनष्टं वा मूल्यमपि न दद्युः । देशकालान्तरि तानां तु पण्यानां क्षयव्ययशुद्ध[२००]मूल्य मुदयं च दद्युः । पण्यस- मवायानां च प्रत्यंशम् । शेषमुपनिपिना व्याख्यातम् ॥
 तेन[२०१] वैय्यावृत्यविक्रयो व्याख्यातः ।।
 निक्षेपश्चोपनिधिना ॥
 तमन्येन निक्षिप्तमन्यस्यार्पयतो हीयेत । निक्षेपापहारे पूर्वा- पदानं निक्षेप्तारश्च प्रमाणम् ॥
 अशुचयो हि कारव । नैषां कारणपूर्वो निक्षेपधर्म[२०२] । कार णहीनं निक्षेपमपव्ययमानं गूढभित्तिन्यस्तान् साक्षिणो निक्षे- प्ता रहस्यमणीपातेन प्रज्ञापयेत् ॥
 वनान्ते वा मध्यप्रवहणे वि[२०३]श्वासेन रहसि वृद्धो व्याधितो वैदेहकः कश्चित्कृतलक्षणं[२०४] द्रव्यमस्य हस्ते निक्षिप्यापगच्छेत् । तस्य प्रतिदेशेन पुत्रो भ्राता वाऽभिगम्य निक्षेपं याचेत । दाने शुद्धिरन्यथा निक्षेपं स्तेयदण्डं च दद्यात् ।।
 प्रव्रज्याभिमुखो वा श्रद्धेयः कश्चित्कृतलक्षणं द्रव्यमस्य हस्ते निक्षिध्य प्रतिष्ठेत । ततः कालान्तरागतो याचेत । दाने शुचिरन्यथा निक्षेपं स्तेयदण्ड च दद्यात् ।।
 कृतलक्षणेन वा द्रव्येण प्रत्यानयने तं[२०५]बालिशजातीयो वा रात्रौ राजदायिकाक्षणभीतः सारमस्य हस्ते निक्षिप्यापगच्छेत् । १शुद्धं ४ एतेन ३ करण ४ हणविश्वा ५ लक्षं ६ प्रत्यानयेदेनं स एनं बन्धनागारगतो याचेत । दाने शुचिरन्यथा निक्षेपं स्तेयदण्डं च दद्यात् ॥
 अभिज्ञानेन चास्य गृहे जनमुभयं याचेत। अन्यतरादाने यथोक्तं पुरस्तात् ।।
 द्रव्यभोगानामागमं चास्यानुयुञ्जीत । तस्य चार्थस्य व्य वहारोपलिङ्गनमभियोक्तुश्वार्थसामर्थ्यम् ।।
 एतेन मिथस्समवायो व्याख्यातः ॥

तस्मान्साक्षिमदछन्नं कुर्यात्सम्यग्विभाषितम् ।
स्वे परे वा जने कार्यं देशकालाग्रवर्णतः ।।

इति धर्मस्थीये औपन्निधिक द्वादशोध्यायः

आदित एकोनसप्तति ॥


६५ प्रक, दासकल्पः,


 उदरदासवर्जमार्यप्राणममाप्तव्यवहारं शूद्रं विक्रयाधानं नय- त[२०६]स्वजनस्य द्वादशपणो दण्डः । वैश्यं द्विगुणः । क्षत्रिय त्रिगुणः । ब्राह्मणं चतुर्गुणः। परजनस्य पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः केतृश्रोतृणां च ।।
म्लेच्छानामदोष प्रजा विक्रेतुमाधातुं वा ॥
न त्वेवार्यस्य दासभावः ।।
१तरयत  अथ वाऽऽर्यमाधाय कुलबन्धनतूर्याणामापदि निष्क्रयं चाधिगम्य बालं साहाययदातारं वा पूर्वं निष्क्रीणीरन् ॥
 सकृदात्माधाता निष्पतितः सीदेत् । द्विरन्येनाहितकः । सकृदुभौ परविषयाभिमुखौ ॥
 वित्तापहारिणो वा दासस्यार्यभावमपहरतोऽर्धदण्डः । निष्प तितप्रेतव्यसनिनामाधाता मूल्यं भजेत ।।
 प्रेतविण्मूत्रोच्छिष्टग्राहिणा[२०७]माहितस्य नग्नस्तापनं दण्डप्रेषण मतिक्रमणं च स्त्रीणां मूल्यनाशकरम् । धात्रीपरिचारिकार्ध- सौतिकोपचारिकाणां च मोक्षकरम्। सिद्धमुपचारकस्याभिप्रजा. तस्य अपक्रमणम् ॥
 धात्रीमाहितिकां वाकामां स्वरशामधिगच्छतः पूर्वस्साहस दण्डः । परवशां मध्यमः । कन्यामाहितकां वा स्वयमन्येन वा दूषयतः मूल्यनाश शुल्कं तद्विगुणश्च दण्डः ॥
 आत्मविक्रयिणः प्रजामार्यां विद्यात् ॥
 आत्माधिगतं स्वामिकर्माविरुद्धं लभेत, पित्र्यं च दायम् ॥
 मूल्येन चार्यत्वं गच्छेत् ॥
 तेनोदरदासाहितकौ व्याख्यातौ ॥
 प्रक्षेपानुरूपश्चास्य निष्क्रयः । दण्डप्रणीतः कर्मणा दण्ड- मुपनयेत् ।। १ग्राहणमा  आर्यमाणो ध्वजाह्रत कर्मकालानुरूपेण मूल्यार्थेन वा- विमुच्येत ॥
 गृहेजातदायागतलब्धक्रीतानामन्यतमं दासमूनाष्टवर्ष वि बन्धुमकामं नीचे कमणि विदेशे दासी वा सगर्भामप्रतिविहित- गर्भभर्मण्यां विक्रयाधानं नयतः पूर्वस्साहसदण्डः क्रेतृश्रो- तृणां च ॥
 दासमनुरूपेण निष्क्रयेणार्यमकुर्वतो द्वादशपणो दण्डः । संरोधश्चाकारणात् ॥
 दासद्रव्यस्य ज्ञातयो दायादाः । तेषां अभावे स्वामी ।।
 स्वामिनस्त[२०८]स्यां दास्यां जातं समातृकं अदास विद्यात् । गृह्या चेत् कुटुम्बार्थचिन्तनी माता भ्राता भगिनी चास्याः अदासास्स्यु.॥
 दासं दासी वा निष्क्रीय पुर्नीवक्रयाधानं नयतो द्वाद- शपणो दण्डः अन्यत्र स्वयंवादिभ्यः ॥
 इति दासकल्पः ॥
 कर्मकरस्य कर्मसम्बन्धमासन्ना विद्युः । यथासम्भषितं वेतनं लभेत। कर्मकालानुरूपमसम्भाषितवेतनम्[२०९]। कर्षकस्सस्या- नां, गोपालकस्साषां वैदेहकः पण्यानामात्मना व्यवहृतानां, दशभागमसम्माषितवेतनो लभेत॥
सम्भाषितवेतनस्तु यथासम्भाषितम् ॥  कारुशिल्पिकुशीलबाचिकित्सकवाग्जीवनपरिचारकादिरा- शाकारिकवर्गस्तु यथाऽन्यस्तद्विध कुर्यात्, यथा वा कुशलाः कल्पयेयुः, तथा वेतन लभेत । साक्षिप्रत्ययमेव स्यात् । साक्षि- णामभावे यतः कर्म ततोऽनुयुञ्जीत ।।
 वेतनादाने दशबन्धो दण्डः । षट्पणो वा । अपव्ययमाने द्वादशपणो दण्ड पञ्चवन्धो वा ।।
 नदीवेगज्वालास्तेनव्याळोपरुद्ध[२१०] सर्वस्वपुत्रदारात्मदानेनार्त स्रातारमाहूय निस्तीर्णः कुशलमदिष्टं वेतनं दद्यात् ॥
 तेन सवत्रार्तदानानुशया व्याख्याता. ॥

लभेत पुंश्चली भोगं सङ्गमस्योपलिङ्गनात् ।
अतियाच्ना तु जीयेत दौर्मत्याविनयेन वा ॥

इति धर्मस्थीये दासकर्मकरकल्पे दासकल्प कर्मकर

कल्पे स्वाभ्यधिकार प्रयोदशोऽध्यायः

आदित्तस्सप्तनिरध्याय .


६६ प्रक. कर्मकरकल्पः सम्भूय समुत्थानम्.


 गृहीत्वा वेतनं कर्म अकुर्वतो भूतकस्य द्वादशपणो दण्डः । संरोधश्वाकरणात् ।।
 अशक्तः कुत्सिते कर्मणि व्याधौ व्यसने वा अनुशयं लभेत । परेण वा कारयितुम् । तस्य व्ययं क[२११]र्मणा लभेत ॥ १ रूद्ध २व्ययक  "मर्ता वा कारयन्नान्यस्त्वया कारयितव्यो मया वा 2344 नान्यस्य कर्तव्यम्" इत्यपरे[२१२]
 भर्तुरकारयतो भृतकस्याकुर्वतो वा द्वादशपणो दण्डः ।
कर्मनिष्ठापने भतुरन्यत्र गृहीतवेतनो नासकामः कुयोत् ॥
 "उपस्थितमकारयत कृतमेव विद्यात" इत्याचार्या ॥
 "न इति कौटि[२१३] ल्य' । कृतस्य वेतनं, नाकृतस्यास्ति । स चेदल्पमापि कारयित्वा न[२१४] कारयेत् । कृतमेव अस्य वि द्यात् । देशकालातिपातनेन कर्मणामन्यथा करणे वा न[२१५] सकामः कृतमनुमन्येत । सम्भाषितादधिकक्रियायां प्रयासा-[२१६] न्मोघं कुर्यात् ॥
 तेन सङ्घभृता व्याख्याताः । तेषामाधिस्सप्तरात्रमासीत । ततोऽन्यमुपस्थापयेत् । कर्मनिष्पाकं च । न चानिवेद्य भर्तुस्स- ङ्घः किञ्चित्परिहरेत् , अपनयेद्वा । तस्यातिक्रमे चतुर्विंशति- पणो दण्ड । सङ्घेन परिहृतस्यार्धदण्डः ॥
 इति भृतकाधिकारः ॥
 सङ्घभृतास्सम्भूयसमुत्थातारो वा यथासम्भाषितं वेतनं समं वा विभजेरन् ॥
 कर्षकवैदेहका वा सस्यपण्यारम्भपर्यवसानान्तरे सन्नस्य यथाकृतस्य कर्मणः प्रत्यंशं दध्युः । पुरुषोपस्थाने समग्रमंशं दध्य़ुः । संसिद्धे तु धृत[२१७] "पण्ये सन्नस्य तदानीमेव प्रत्यंशं दध्युः । सामान्या हि पथि सिद्धिश्चासिद्धिश्च ॥ १इत्यविरोधे भर्तृरकारयतो २ ट ३ नास्ति ४ नास्र ५प्रयास ६तूदधृत  प्रक्रान्ते तु कर्मणि स्वस्थस्यापक्रमतो द्वादशपणो दण्डः । न च प्राकाम्यमपक्रमणे ।।
 चोर त्वभयपूर्व[२१८] कर्मणः प्रत्यंशेन ग्राहयेद्दद्यात् प्रत्यं- शमभय च । पुनस्स्तेये प्रवासनमन्यत्र गमन च । महापराधे तु दूष्यवदाचरेत् ।
 याजकाः त्वप्रचारद्रव्यवर्जं यथासंम्भाषितं वेतनं समं वा विभजेरन् । अनिष्टोमादिषु च ऋतुषु दीक्षणार्ध्वं याजक- स्सन्नः पञ्चममंशं लभेत॥
 सोमविक्रयादूर्ध्वं चतुर्थमंशम् ॥
 मध्यमोपसद प्रवर्ग्योद्वासनादूर्ध्वं द्वितीयमंशम्[२१९]
 मयादूर्ध्वमर्धमंशम् ।
 सुत्ये प्रातस्सवनादूर्ध्वं पादोनमंशम् ।
 मध्यन्दिनात् सावनादूर्ध्वं समग्रमंशं लभेत । नीता हि द- क्षिणा भवन्ति ।
 बृहस्पतिसवनव[२२०]र्ज प्रतिसवनं हि दक्षिणा दीयते । तेना- हर्गणदक्षिणा व्याख्याताः।
 सन्नानामादशाहोरात्राच्छेषभृताः कर्म कुर्युः । अन्ये वा स्वप्रत्ययाः।
 कर्मण्यसमाते तु यजमानस्सीदेत् , ऋत्विज. कर्म समापय्य १पूर्व २ लभेत ३ ववर्ज दक्षिणां हरेयुः । असमाप्ते तु कर्मणि याज्यं याजकं वा त्यजतः पूर्वस्साहसदण्डः।
अनाहिताग्निश्शतगुरयज्वा च सहस्त्रगुः ।
मुरापो वृषलीभतो ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।

असत्पतिग्रहे युक्तः स्तेनः कुत्सितयाजकः ।
अदोषस्त्यक्तुमन्योन्यं कर्मसङ्करानिश्चयात् ॥

इति धर्मस्थीये दासकर्मकरकल्पे भूतकाधिकारः

सम्भूयसमुत्थानं चतुर्दशोऽध्यायः

आदित एकसप्तति.


६७ प्रक. विक्रीतक्रीतानुशयः.


 विक्रीय[२२१] पण्यमप्रयच्छतो द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र दोषो- पनिपाताविषयेभ्यः।
 पण्यदोषो दोषः । राजचोराग्नयुदकबाध उपनिपात. ! बहु- गुणहीनमार्तकृतं वाऽविषह्यम् ।
 वैदेहकानामेकरात्रमनुशय । कर्षकाणां त्रिरात्रम् । गोरक्ष- काणां पञ्चरात्रम् । व्यामिश्राणां उत्तमानां च वर्णानां विवृत्ति-[२२२] विक्रये सप्तरात्रम् ।
 आतिपातिकानां पण्यानामन्यत्राविक्रेयमित्यविरोधेनानुसयो देयः । तस्यातिक्रमे चतुर्विंशतिपणो दण्डः, पण्यदशभागो वा । १विक्रय २ निवृत्ति  क्रीत्वा पण्यमप्रतिगृह्णतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र दोषो पनिपाताविषह्येभ्यः ।
 समानश्चानुशयः विक्रेतुरनुशयेन । विवाहानां तु त्रयाणां पूर्वेषां वर्णानां पाणिग्रहणासिद्धमुपावर्तनम् । शूद्राणां च प्रकर्म णाम् । वृत्तपाणिग्रहणयोरपि दोषमौपशायिकं दृष्ट्वा सिद्धमुपा वर्तनम् । न त्वेवाभिप्रजातयोः ।
 कन्यादोषौपशायिकमनाख्याय प्रयच्छतः कन्यां पण्णव तिर्दण्ड. शुल्कस्त्रीधनप्रतिदानं च ।
वरयितुर्वा वरदोषमनाख्याय विन्दतो द्विगुणः । शुल्कली धननाशश्च ।
 द्विपदचतुष्पदानां तु कुष्ठव्याधितानामशुचीनामुत्साहस्वा स्थ्यशुचीनामाख्याने द्वादशपणो दण्ड. ।
 आत्रिपक्षादिति चतुष्पदानामुपावर्तनम् ।
 आसंवत्सरादिति मनुष्याणाम् । तावता हि कालेन शक्यं शौचाशौचौ ज्ञातुमिति ।

दाता प्रतिगृहीता च स्यातां नोपहतौ यथा।
दाने क्रये वाऽनुशयं तथा कुर्युस्सभासदः ॥

इति धर्मस्थीये विक्रीतकीतानुशयः पञ्चदशोऽध्यायः

आदितो द्विसप्ततितमः


६८-७० प्रक. दत्तस्यानपाकर्म अस्वामिविक्रयः

स्वस्वामिसंबन्धः,


दत्तस्याप्रदानमृणादानेन व्याख्यातम् ।
दत्तमव्यवहार्यकत्रानुशये वर्तेत ।
 सर्वस्वं पुत्रदारं आत्मानं प्रदायानुशयिनः[२२३] प्रयच्छेत । धर्म- दानमसाधुषु कर्मसु चौपघातिकेषु वा अर्थदानम[२२४]नुपकारिषु अपकारिषु वा कामदानमनर्हेषु च यथा च[२२५] दाता प्रतिगृ. हीता च नोपहतौ स्याता तथानुशयं कुशलाः कल्पयेयुः ।
 दण्डभयादाक्रोशभयादर्थभ[२२६]याद्वा भयदानं प्रतिगृह्णतस्स्तेय- दण्डः प्रयच्छतश्च । दोषदानं परहिंसायां ।
 राज्ञामुपरि दर्पदानं च । तत्रोत्तमो दण्डः ।
 प्रतिभाव्यदण्डः शुल्कशेषमास्थिकं[२२७] सौरिकं कामदानं च नाकामः पुत्रो दायादो वा रिक्थहरो दद्यात् ।
 इति दत्तस्यानपाकर्म ।
 अस्वामिविक्रयस्तु-नष्टापहृतमासाद्य स्वामी धर्मस्थेन ग्राहयेत् । देशकालातिपत्तौ वा स्वयं गृहीत्वोपहरेत् । धर्म स्थश्च स्वामिनमनुयुञ्जीत--" कुतस्ते लब्धम्" इति । स चेदा चारक्रमं दर्शयेत, न विक्रेतारं तस्य द्रव्यस्यातिसर्गेण मुच्येत । विक्रेता चेदृश्यते, मूल्यं स्तेयदण्डं च । स चेदपसारमधि- गच्छेदपसरेदापसारक्षयादिति[२२८] क्षये मूल्यं स्तेयदण्ड च दद्यात् । १शायिनः २ अर्थम् ३वा ४ क्ोशादनर्थ ५ माक्षिक ६ याज्ञवल्क्य  नाष्टिकं च स्वकरण कृत्वा नष्टप्रत्याहृतं लभेत । स्वकर- णाभावे पञ्चबन्धो दण्ड तिच्च द्रव्यं राजधर्म्यं स्यात् ।
 नष्टापहृतमनिवेद्योत्कर्षतः स्वामिनः पूर्वः साहसदण्डः ।
 शुल्कस्थाने नष्टापहृतोत्पन्नस्ति[२२९]ष्ठेत् । त्रिपक्षादूर्ध्वमनभिसारं राजा हरेत्, स्वामी वा।
 [२३०]स्वकरणेन पञ्चपणिकं द्विपदरूपस्य निष्क्रयं दद्यात् । चतु- ष्पणिकमेकखुरस्यय; द्विपणिकं गोमहिषस्य , पादिकं क्षुद्रप- शूनां ; रत्नसारफल्गुकुप्यानां पञ्चकं शनं दद्यात् ।
 परचक्राटवीभृतं तु प्रत्यानीय राजा यथास्वं प्रयच्छेत् ।
 चोरहृतमविद्यमानं स्वद्रव्येभ्यः प्रयच्छेत् । । प्रत्यानेतुमशक्तो वा स्वयंग्राहेणाहृतं[२३१] प्रत्यानीय तनिष्क्रयं वा प्रयच्छेत् ।
 परविषयाद्वा विक्रमेणानीतं यथाप्रदिष्टं राज्ञा भुञ्जीतान्यत्रा र्यप्राणेभ्यो देवब्राह्मणतपस्विद्रव्येभ्यश्च ।
 इत्यस्वामिविक्रयः।
 स्वस्वामिसम्बन्धस्तु-भोगानुवृत्तिरुच्छिन्नदेशानां यथास्व-[२३२] द्रव्याणाम् ।
 यत् स्वं द्रव्यमन्यैर्भुज्यमानं दशवर्षाण्युपेक्षेत, हीयतास्य अ- न्यत्र बालवृद्धव्याधितव्यसानिमोषितदेशत्यागराज्याविभ्रमेभ्यः ।
 विशतिवर्षोपेक्षितमनु[२३३]वासितं नानुयुञ्जीत ।  ज्ञातयश्श्रोत्रिया पाषण्डा वा राज्ञामसन्निधौ परवास्तुषु वि- वसन्तो न भोगेन हरेयुः । उपनिधिमाधिं निधिं निक्षेपं स्त्रियं सीमानं राजश्रोत्रियद्रव्याणि च ।
 आश्रमिणः पाषण्डा वा महत्यवकाशे परस्परमवाधमाना वसे- युः; अल्पां बाधां संहरन्[२३४] पूर्वागतो वा वासपर्यायं दद्यात् । अप्रदाता निरस्येत ।
 वानप्रस्थयातिब्रह्मचारिणामाचार्यशिष्यधर्मभ्रातृसमानती- र्थ्या रिक्थभाजः । क्रमेण विवादपदेषु चैषां यावन्त पणाः दण्डाः तावती रात्री क्षपणाभिषेकाग्निकार्यमहाकच्छवर्धनानि राज्ञश्चरेयुः । अहिरण्यसुवर्णाः पाषण्डास्साधवस्ते यथास्थमुप वासव्रतैराराधयेयुः अन्यत्र पारुष्यस्तेयसाहससङ्ग्रहणेभ्यः । तेषु यथोक्ता दण्डाः कार्या।
प्रवज्यासु यथा[२३५]चारानाजा दण्डेन वारयेत् ।
धर्मो ह्यधर्मोपहतः शास्तारं हन्त्युपेक्षितः ।

इति धर्मस्थीये अस्वामिविक्रयः स्वस्वामिसम्बन्धः

षोडशोऽध्याय आदितत्रिसप्ततिः


७१ प्रक. साहसम्.


साहसमन्वयवत्प्रसभकर्म ।
निरन्वये स्थेयमपन्यथने[२३६] च ।
 रत्नसारफल्गुकुप्यानां साहसे मूल्यसमो दण्डः" इति मानवा।
 " मूल्यद्विगुणः" इत्यौशनसाः।
 " यथापराधः" इति कौटि[२३७]ल्य' ।
 "पुष्पफलशाकमूलकन्दपकान्नचर्मवेणुमृद्भाण्डादीनां क्षुद्र-कद्रव्याणां हादशपणावरश्चतुर्विंशतिपणपरो[२३८] दण्ड ।
 कालायसकाष्ठरज्जुद्रव्यक्षुद्रपशुवाटादीनां स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विशतिपणावरोऽष्टचत्वारिंशत्पणपरो दण्डः ।
 ताम्रवृत्तकंसकाचदन्तभाण्डादीनां स्थूलद्रव्याणां अष्टच- त्वारिंशत्पणावर षण्णवतिपरं पूर्वस्साहसदण्डः ।
 महापशुमनुष्यक्षेत्रगृहहिरण्यसुवर्णसूक्ष्मवस्त्रादीनां स्थूलकद्र व्याणां द्विशतावरः पञ्चशतपरः मध्यमस्साहसदण्डः ।
 स्त्रियं पुरुषं वाऽभिषह्य बध्नतो बन्धयतो वन्धं वा मोक्षयतः पञ्चशतावरः सहस्रपर उत्तमः साहस दण्डः" इत्यचार्याः।
 यस्साहसं प्रतिपत्तेति कारयति स गुणं[२३९] दद्यात् । 'याव द्धिरण्यमुपयोक्ष्यते तावदास्यामि' इति स चतुर्गुणं दण्डं दद्यात् ।
 ‘य एतावद्धिरण्यं दास्यामि' इति प्रमाणमुद्दिश्य कारयति यथोक्तं हिरण्यं दण्डं च दद्यात्" इति बार्हस्पत्याः ।
 स चेत्कोपं मदं मोहं वाऽपदिशेत्, यथोक्तवद्दण्डमेनं कुर्या-

दिति कौटि[२४०]ल्यः ।

दण्डकर्मसु सर्वेषु रूपमष्टपण शतम् ।
शतात्परे तु व्याजीं च विद्यात्पञ्चपण शतम् ॥

प्रजानां दोषवाहुळयाद्राज्ञां वा भावदोषतः ।
रूपव्याज्यावधर्मिष्ठे धर्म्यानुप्रकृतिस्स्मृता ॥

इति धर्मस्थीये साहसं सप्तदशोऽध्याय.

आदितश्चतुस्सप्तति


७२ प्रक. वाक्पारुष्यम् .


 वाक्पारुष्यमुप[२४१]वादः कुत्सनमभिभर्त्सनमिति ।
 शरीरप्रकृतिश्रुतवृत्तिजनपदाना शरीरोपवादेन काणखञ्जा दिभिस्सत्ये त्रिपणो दण्डः । मिथ्योपवादे षट्पणो दण्डः ।
 शोभनाक्षिदन्त इति काणखञ्जादीनां स्तुतिनिन्दायां द्वाद शपणो दण्डः। कुष्ठोन्मादक्लैब्यादिभिः कुत्सायां च ।
 सत्यमिथ्यास्तुतिनिन्दसु द्वादशापणोत्तरा दण्डाः तुल्येषु । विशिष्टेषु द्विगुण । हीनेष्वर्धदण्डः । परस्त्रीषु द्विगुणः । प्रमादमदमोहादिभिरर्धदण्डाः ।
 कुष्ठोन्मादयोश्चिकित्सकाः सन्निकृष्टा पुमांसश्च प्रमाणम् । क्लीवभावे स्त्रियः मूत्रफेनं अप्सु विष्ठानिमज्जनं च ।  प्रकृत्यो[२४२]पवादे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रान्तावसायिनामपरेण पूर्वस्य त्रिपणोत्तरा दण्डाः । पूर्वेणापरस्य द्विपणाघराः । कुब्रा ह्मणदिभिश्च कुत्सायाम् ।
 तेन श्रुतोपवाद , वाग्जीवनानां कारुकुशीलवानां वृत्त्युप वादः; मातणक[२४३] गान्धारादीनां च जनपदोपवादा व्याख्याता।
 यः पर “एवं त्वां करिष्यामि " इति करणेनाभिभत्र्सये दकरणे, यस्तस्य करणे दण्ड ततोडर्धदण्ड दद्यात ।
 अशक्त कोपं मदं मोहं वाऽपदिशेत्, द्वादशपणं द[२४४]द्यात् ।
 जातवैराशय शक्तश्चापकर्तुं यावज्जीविका[२४५]वस्थं दद्यात् ।

स्वदेशग्रामयोः पूर्व मध्यम जातिसङ्घयो ।
आक्रोशाद्देवचैत्यानां उत्तमं दण्डमर्हति ॥

इति धर्मस्थीये वाक्पारुण्य अष्टादशोऽध्यायः

आदित पञ्चसप्तति.


७३ प्रक, दण्डपारुष्यम्.


दण्डपारुष्यं स्पर्शनमवपूर्णं प्रहत्तमिति[२४६]
नाभेरध. कायं हस्तपङ्कभस्मपांसुभिरिति स्पृशतस्त्रिपणो दण्ड.।  तैरेवामेध्यैः पादष्ठीवनिकाभ्यां च षट्पणः छार्दैमूत्रपुरीषा दिभिर्द्वादशपणः । नाभेरूपरि द्विगुणाः । शिरसि चतुर्गुणाः समेषु ।
 विशिष्टेषु द्विगुणा. । हीनेषु अर्थदण्डाः । परस्त्रीषु द्विगुणाः। प्रमादमदमोहादिभिरर्धदण्डाः ।
 पादवस्त्रहस्तकेशावलम्बनेषु षट्पणोत्तरा दण्डाः[२४७] पीडनावेष्टनाञ्जनप्रकर्षणाध्यासनेषु पूर्वस्साहसदण्डः ।
 पातयित्वाऽपक्रमतोऽर्धदण्डाः।
 शूद्रो येनाङ्गेन ब्राह्मणमभिहन्यात्तदस्य छेदयेत् ।
 अवगुणों निष्क्रयः स्पर्शनार्धदण्डः ।
 तेन चण्डालाशुचयो व्याख्याताः ।
 हस्तेनावगूर्णे त्रिपणावरोद्वादशपणपरो दण्डः। पादेन द्विगुणः। मुखोत्पादनेन द्रव्येण पूर्वस्साहसदण्ड ! प्राणाबाधिकेन मध्यमः ।
 [२४८]काष्ठलोष्टपाषाणलोहदण्डरज्जुद्रव्याणामन्यतमेन दुःखमशो णितमुपादधत[२४९]श्चतुर्विंशतिपणो दण्डः। शोणितोत्पादने द्विगुणः अन्यत्र दुष्टशोणितात् ।
 [२५०]मृतकल्पमशोणित घ्नतो हस्तपादपारंचिकं वा कुर्वतः पूर्व- स्साहसदण्ड ।
 [२५१]"पाणिपाददन्तभङ्गे कर्णनासाच्छेदने प्राणविदारणेच अन्य व दुष्टव्रणेभ्यः।  सक्थिग्रीवाभञ्जने नेत्रभेदने वा वाक्यचेष्टाभोजनोपरोधषु[२५२] च मध्यमस्माहसदण्ड , समुन्थानव्ययश्च[२५३] देशकालातिपत्तौ क ण्टकशोधनाय नीयेत ।
 महाजनस्यैकं घ्नतो प्रत्येकं द्विगुणो दण्डः ।
 "पर्युषितं[२५४] कलहेऽनुप्रवेशो वा नाभियोज्यः" इसाचार्या ।
 " नास्त्यपकारिणो मोक्षः" इति कौटिल्यः[२५५]
 "कलहे पूर्वागतो जयत्यक्षममाणो हि प्रधावति" इत्या चार्या।
 'न' इति कौटिल्य । पूर्व पश्चाद्वाऽऽगतस्य[२५६] साक्षिणः प्रमाणम् । असाक्षिके घात कलहोपलिङ्गनं वा।
 घाताभियोगमप्रतिब्रुवतस्तदहरेव पश्चात्कारः ।
 कलहे द्रव्यमपहरतो दशपणो दण्डः ।
 क्षुद्रकद्रव्यहिंसायां तच्च तावच्च दण्डः ।
 स्थूलकद्रव्यहिंसायां तञ्च द्विगुणश्च दण्डः ।
 वस्त्राभरणहिरण्यसुवर्णभाण्डहिंसायां तच्च पूर्वश्च साहसदण्डः।
 [२५७]परकुडयमभिघातेन क्षोभयतस्त्रिपणो दण्डः। छेदनभेदने षट्पणः प्रतीकारश्च ।  [२५८]दुखोत्पादनं द्रव्यमस्य वेश्मनेि प्रक्षिपतो द्वादशपणो 248 8 दण्डः । प्राणाबाधिकं पूर्वस्साहसदण्डः ।
 क्षुद्रपशूनां काष्ठादिभिर्दुःखोत्पादने पणो द्निपणो वा दण्डः। शोणितोत्पादने द्विगुणः।
 महापशूनामेतेष्ववस्था[२५९] नेषु द्विगुणो दण्डः, समुत्थानव्ययश्च ।
 पुरोवन[२६०]स्पतीनां पुष्पफलच्छायावतां प्ररोहच्छेदने षट्पणः । क्षुद्रशाखाच्छेदने द्वादशपणः पीनशाखाच्छेदने चतुर्विंशति- पणः। स्कन्धवधे पूर्वस्साहसदण्डः। समुच्छित्तौ मध्यमः ।
 पुष्पफलच्छायावद्गुल्मलतास्वर्धदण्ड । पुण्यस्थानतपोवन- श्मशानद्रुमेषु च ।

सीमवृक्षेषु चैत्येषु द्रुमेष्वालक्षितेषु च ।
त एव द्विगुणा दण्डाः कार्या राजवनेषु च ।।

इति धर्मस्थीय दण्डपारुष्यं एकोनविंशोऽध्यायः

आदितषट्सप्ततिः


७४-७५ प्रक. द्यूतसमाह्वयं प्रकीर्णकानि.


 द्यूताध्यक्षो ध्यूतमेकमुखं कारयेत् अन्यत्र दीव्यतो द्वादश 2497 पणो दण्डः गूढाजीविज्ञापनार्थम्[२६१] "द्यूताभियोगे जेतुः पूर्वस्साहसदण्डः । पराजितस्य मध्य- मः। बालिशजातीयो ह्येष जेतुकाम पराजयं न क्षमते" इत्या चार्याः । 'न' इति कौटि[२६२]ल्यः-पराजितश्च[२६३] द्विगुणदण्डः क्रियेत, न कश्चन राजानमभिसरिष्यति । प्रायशो हि कितवाः कूटदेविन ; तेषामध्यक्षाः शुद्धाः काकण्यक्षांश्च स्थापयेयु ।
 काकण्यक्षाणामन्योपधाने द्वादशपणो दण्डः ।
कूटकर्मणि पूर्वस्साहसदण्डः, जितप्रत्यादानमुपधास्तेयदण्डश्च। जितद्रव्यादध्यक्ष पञ्चकं शतमाददीत, काकण्यक्षारलाश- लाकावक्रयमुदकभूमिकर्मक्रयं च । द्रव्याणामाधानं विक्रयं च कुर्यात् ।
 अक्षभूमिहस्तदोषाणां चाप्रतिषेधने द्विगुणो दण्ड[२६४]
 तेन समाह्वयो व्याख्यातः अन्यत्र विद्याशिल्पसमाह्यादिति।
 प्रकीर्णक तु याचितकावक्रीत[२६५] काहितकनिक्षेपकाणां यथादे- शकालमदाने यामच्छायासमुपवेशसंस्थितीनां वा देशकालाति- पातने गुल्यत[२६६]रदेयं ब्राह्मणं साधयतः प्रतिवेशानुप्रवेशयोरुपरि निमन्त्रणे च द्वादशपणो दण्डः ।
 [२६७]सन्दिष्टमर्थमप्रयच्छतो, भ्रातृभार्या हस्तेन लङ्घयतो, रूपा- जीवामन्योपरुद्धा गच्छत , परवक्तव्यं पण्यं क्रीणानस्य, समुद्रं गृहमुद्भिन्दत ; सामन्तचत्वारिंशत्कुल्याबाधामातर[२६८]तश्चा- ष्टचत्वारिंशत्पणो दण्डः ।  [२६९]कुलनीवीग्राहकस्यापव्ययने, विधवां छन्दवासिनी प्रस ह्याधिचरत चण्डालस्यार्यां स्पृशतः, प्रत्यासन्नमापद्यनभिधाव- तो, निष्कारणमभिधावन कुर्वतश्शाक्याजीवकादीन् वृषलप्रव्र जितान् देवपितृकार्येषु भोजयतश्शत्यो दण्डः ।
 [२७०]शापथवाक्यानुयोगमनिसृष्टं कुर्वतो, युक्तकर्मणि चायुक्त- स्य, क्षुद्रपशुवृषाणां पुंस्त्वोपघातिनो, दास्या गर्भमौषधेन पान यतश्च पूर्वस्साहसदण्डः।
 [२७१]पितापुत्रयोर्दम्पत्योर्भ्रातृभगिन्योर्मातुलभागिनेययोश्शिष्या. चार्ययोर्वा परस्परमपातेत त्यजतस्स्वार्थाभिप्रयातं ग्राममध्ये वा त्यजतः पूर्वस्साहसदण्डः । कान्तारे मध्यम । तन्निमित्तं भ्रेष- यत उत्तमः सहप्रस्थायिष्वन्येष्वर्धदण्डा ।
 [२७२]पुरुषमबन्धनीयं बन्धतो बन्धयतो बन्धं वा मोक्षयतो बाल- मप्राप्तव्यवहारं बन्धतो बन्धयतो वा सहस्रदण्डः ।
 पुरुषापराधविशेषेण दण्डविशेष. कार्य ।
 तीर्थकरस्तपस्वी व्याधित' क्षुत्पिपासाध्वक्लान्तस्तिरोजान पदो दण्डखेदी निष्किञ्चनश्चानुग्राया । देवब्राह्मणतपस्विस्त्रीवालवृद्धव्याधितानामनाथानामनभिस रतां धर्मस्थाः कार्याणि कुर्युः । न च देशकालभोगच्छलेना- तिहरेयुः ।
पूज्या विद्याबुद्धिपौरुषाभिजनकर्मातिशयतश्च पुरुषा ।

एवं कार्याणि धर्मस्था' कुर्युरच्छलदर्शिन ।
समास्सर्वेषु भावेषु विश्वास्या लोकसम्प्रिया ॥

इति धर्मस्थीये चूतसमाह्वयं प्रकीर्णकानि विशोऽध्यायः

आदितस्सप्तसप्ततिरध्यायः

एतावता कौटिल्यस्यार्थशास्त्रस्य धर्मस्थीयं

तृतीयमाधिकरणं समाप्तम्



४ अधि. कण्टकशोधनम्.

७६ प्रक, कारुकरक्षणम्,


प्रदेष्टारस्त्रयस्यो वाऽ[२७३]मात्याः कण्टकशोधनं कुर्यु. ।
अर्थ्यप्रतीकारा कारुशासितारः सन्निक्षेप्तारः स्वचित्त[२७४]का-रवः श्रेणीप्रमाणा निक्षेपं गृह्णीयुः। विपत्तौ श्रेणी निक्षेपं भजेत । निर्दिष्टदेशकालकार्यं च कर्म कुर्युः। अनिर्दिष्टदेशकालका- र्यापदेश कालातिपातने पादहीनं वेतनं तद्विगुणश्च दण्डः । अन्यत्र भ्रेषोपनिपाताभ्या नष्ट विनष्टं वाऽभ्यामवेयुः । 253 3
कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशस्तद्विगुणश्च दण्डः ।
 तन्तुवाया दशैकादशिक सूत्रं वर्धयेयु । वृद्धिच्छेदे छेदद्वि-
गुणो दण्डः सूत्रमूल्यं वा न वेतन ; क्षौमकोशेयानामध्यर्धगुणं ;
पत्रोर्णाकम्बलदुकूलानां द्विगुणं ; मानहीने हीनापहीनं वेतनं
तद्विगुणश्च दण्डः । तुलाहीने हीनचतुर्गुणो दण्डः । सूत्र
परिवर्तने मूल्यद्विगुणः ।
 तेन द्विपटवान व्याख्यातम् ।
 ऊर्णातुलाया' पञ्चपलिको विहननच्छेदो रोमच्छेदश्च ।।
 रजकाः काष्ठफलक लक्ष्णशिलासु वस्त्राणि नेनिज्युः।
 अन्यत्र नेनिजन्तो वस्त्रोपघातं षट्पणं च दण्डं दधुः ।।
 मुद्गराङ्कादन्यद्वासः परिदधानास्त्रिपणं दण्ड दधुः ।
 पर[२७५] वस्त्रविक्रयावक्रयाधानेषु च द्वादशपणो दण्डः । परि-
वर्तने मूल्यद्विगुणो वस्त्रदानं च । मुकुलावदातं शिलापट्ट-
शुद्ध[२७६] धौतसूत्रवर्ण प्रमृष्टश्वेततरं चैकरात्रोत्तरं [२७७]दण्डं दद्युः । 254 8
पञ्चरात्रिकं तनुराग; षड्रात्रिकं नीलं; पुष्पलाक्षामञ्जिष्टारक्तं
गुरुपरिकर्मयत्नोपचार्यं जात्वं वासः सप्तरात्रिकं ; ततः परं
वेतनहानि प्राप्नुयुः॥ 2552 श्रद्धेया रागविवादेषु वेतन कुशलाः कल्पयेयुः ॥

 परार्थ्यानां पणो वेतनं ; मध्यमानामर्धपणः प्रत्यवराणां
पाद'; स्थूलकानां माषद्विमाषकम् | द्विगुणं रक्तकानाम् ।
प्रथमनेजने चतुर्भागः क्षयः। द्वितीये पञ्चभागः । तेनो
त्तरं व्याख्यातम् ।
 रजकैस्तन्तुवाया व्याख्याता !
 सुवर्णकाराणामशुचिहस्ताद्रूप्यं सुवर्णमानाख्याय सरूपं
क्रीणतां द्वादशपणो दण्डः । विरूपं चतुर्विंशतिपणः ।
चोरहस्तादष्टचत्वारिंशत्पणः । प्रच्छन्नविरूपं मूल्यहीनक्रयेषु
स्तेयदण्डः । कृतभाण्डोपधौ च । सुवर्णान्माषकमपहरतो
द्विशतो दण्ड । रुप्यधरणान्माषकमपहरतो द्वादशपणः ।
तेनोत्तरं व्याख्यातम् । वर्णोत्कर्षमपसाराणां योगं वा सा-
धयतः पञ्चशतो दण्डः । तयोरपचरणे रागस्यापहारं वि
द्यात् । माषको वेतनं रूप्यधरणस्य । सुवर्णस्याष्टभागः ।
शिक्षाविशेषेण द्विगुणा वेतनवृद्धिः । तेनोत्तरं व्याख्यातम् ।

2563: ताम्रवृतकंसवैकृन्तकारकूटकानां पञ्चकं शतं वेतनम् ।

ताम्रपिण्डो दशभागः क्षयः । पलहीने हीनद्विगुणो दण्डः ।
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ।
 सीसत्रषुपिण्डो विशतिभाग. क्षयः । काकणी चास्य
पलवेतनम् । तेनोत्तरं व्याख्यातम् ।  रूपदर्शकस्य स्थिता पणयात्रामकोप्यां कोपयतः को- 256.4

प्यामकोपयतो द्वादशपणो दण्डः । तेनोत्तरं व्याख्यातम् ।
कूटरूपं कारयत प्रतिगृह्णतो निर्यापयतो वा सहस्त्रं दण्डः।
कोशे प्रक्षिपतो वधः[२७८]
 झरक[२७९] पांसुधावकाः सारत्रिभागं लभेरन् । द्वौ राजा
रत्नं च। रत्नापहार उत्तमो दण्डः ॥
 खनिरत्ननिधिनिवेदनेषु षष्टमंशं निवेत्ता लभते । द्वाद-
शमंशं भृ नकः । शतसहस्त्रादूर्ध्व राजगामी निधिः । ऊने
षष्टमंशं दद्यात् ।।
 पौर्वापो[२८०] रूषिकं निधि जानपदः शुचिस्स्वकरणेन समग्रं
लभेत । स्वकरणाभावे पञ्चशतो दण्डः । प्रच्छन्नादाने
सहस्रम् ॥
 भिषजः प्राणावाधिकमनाख्यायोपक्रममाणस्य विपत्तौ पू.
वस्साहसदण्डः । कर्मापरोधेन[२८१] विपत्तौ मध्यमः । कर्मव[२८२] धवै-
गुण्यकरणे दण्डपारुष्यं विद्यात् ॥
 कुशीलवा वर्षा रात्रमेकस्था वसेयुः । कामदानमतिमात्र- 257.6
मेकस्यातिपातं[२८३] च वर्जयेयुः । तस्यातिक्रमे द्वादशगुणो दण्डः ।
कामं देशजातिगोत्रचरणमैथुनावभासेन नर्मयेयुः ।। 253 2  कुशीलवैश्चारणादिभि[२८४] क्षुकाश्च व्याख्याता । नेपामयश्शू.

लेन यावत पणानभिदेवु[२८५] तावन्त शिफाप्रहारा दण्डाः !!
शेषाणां कर्मणां[२८६] निष्पत्तिवेतनं शिल्पिनां कल्पयेत् ।।
 एव चोरानचोराख्यान् वणिक्कारुकुशीलवान् ।
 भिक्षुकान् कुहकांश्चान्यान्वारयेद्देशपीडनात् ॥
इति कण्टकशोधने चतुर्थाधिकरणे कारुकरक्षणं प्रथमोऽध्याय

आदितोऽष्टसप्ततिरध्याय .



७७ प्रक. वैदेहकरक्षणम्.



 संस्थाध्यक्षः पण्यसंस्थायां पुराणभाण्डानां स्वकरणवि-
शुद्धानामाधानं विक्रयं वा स्थापयेत् ॥
 तुलामानभाण्डानि चावेक्षेत, पौतवापचारात् ।
 परिमाणीद्रोणयोरर्धपलहीनातिरिक्तमदोषः, पलहीनाति-
रिक्ते द्वादशपणो दण्ड । तेन पलोत्तरा दण्डवृद्धिार्ख्याता।

258 10  तुलाया' कर्षहीनातिरिक्तमदोषः। द्विकर्षहीनातिरिक्ते

षट्पणो दण्डः । तेन कर्पोत्तरा दण्डवृद्धिव्याख्याता ।  आढकस्वार्धकर्षहीनातिरिक्तमदोषः कर्षहीनातिरिक्ते त्रि- 259 2

पणो दण्ड । तेन कर्षोत्तरा दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ।
 तुलामानविशेषाणामतोऽन्येषामनुमानं कुर्यात् ।
 तुलामानाभ्यामतिरिक्ताभ्यां क्रीत्वा हीनाभ्यां विक्रीणा-
नस्य त एवं द्विगुणा दण्डा।
 गण्यपण्येष्वष्टभागं पण्यमूल्येष्वपहरतष्षण्णवतिर्दण्डः ।
 [२८७]काष्ठलोहमणिमयं रज्जुचर्ममृण्मयं सूत्रवल्करोममयं वा जा
त्यमित्यजात्यं विक्रयाधानं नयतो मूल्याष्टगुणो दण्डः ।
 [२८८]सारभाण्ड मित्यसारभाण्डं, तज्जातमित्यतज्जातं, राधायुक्त
मुपधियुक्तं समुत्परि[२८९] वर्तिमं वा विक्रयाधानं नयतो होनमूल्यं
चतुष्पञ्चाशन्पणो दण्डः । पणमूल्यं द्विगुणो द्विपणमूल्यं द्विश-
तः। तेनार्धवृद्धौ दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ।
 [२९०]कारुशिल्पिनां कर्मगुणापकर्षमाजीवं विक्रयं क्रयोपघातं वा 269 10
सम्भूय समुत्थापयतां सहस्रं दण्ड ।
 वैदेहकानां वा सम्भूय पण्यमवरुन्धतामनर्धेण विक्रीणतां
क्रीणतां वा सहस्रं दण्डः।
 तुलामानान्तरमर्धवर्णान्तरं वा धरकस्य माप[२९१] कस्य वा पण260 1 मूल्यादष्टभागं हस्तदोषेणाचरतो द्विशतो दण्डः । तेन द्विशतो-

त्तरा दण्डदृद्धिर्व्याख्याता ।
 [२९२]धान्यस्नेहक्षारलवणगन्धभैषज्यद्रव्याणां समवर्णोपधाने
द्वादशपणो दण्डः।
 यान्निसृष्टमुपजीवेयुः, तदेषां दिवसञ्जातं सङ्ख्याय वणिक्
स्थापयेत् । क्रेतृविक्रेत्रोरन्तरपतिनमादायादन्यं[२९३] भवति । तेन
धान्यपण्यनिचयांश्चानुज्ञाताः कुर्यु , अन्यथा निचितमेषां
पण्याध्यक्षो गृह्णीयात् । तेन धान्यपण्यविक्रये व्यवहरेतानुग्रहेण
प्रजानाम् ॥
 [२९४]अनुज्ञातक्रयादुपारी चैषां स्वदेशीयानां पण्यानां पञ्चकं
शतमाजीवं स्थापयेत् । परदेशीयानां दशकम् । ततः परमर्धू
वर्धयतां क्रये विक्रये वा भावयता पणशते पञ्चपणाविशतो
दण्डः । तेनार्घवृद्धौ दण्डवृद्धिर्व्याख्याता
 सम्भूयक्रये चैषां अविक्रीतेनान्यं सभूयक्रयं दद्यात्। पण्यो.
पघाते चैषामनुग्रहं कुर्यात् ।
 पण्यवाहुळ्यात्पण्याध्यक्षः सर्वपण्यान्येकमुखानि विक्रीणीत।
 तेष्वविक्रीतेषु नान्ये विक्रीणरिन् । तानि दिवसवेतनेन
विक्रीणीरन् अनुग्रहेण प्रजानां ।  देशकालान्तरितानां तु पण्याना-::: 2614
 प्रक्षेपं पण्यनिष्पत्तिं शुल्क वृद्धिमवक्रयम् ।
 व्ययानन्यांश्च सङ्ख्याय स्थापयेदर्धमर्धवित् ॥

इति कण्टकशोधने वैदेहकरक्षणं द्वितीयोध्याय
आदित एकोनाशीतिः



७८ प्रक. उपनिपातप्रतीकारः.



 देवान्यष्टौ महाभयानि -अग्निरुदकं व्याधिर्दुर्भिक्षं मूषि-
का व्यालास्सो रक्षांसीति ! तेभ्यो जनपदं रक्षेत् ।
 ग्रीष्मे बहिरधिश्रयणं ग्रामाः कुर्युः। दशमूलीसङ्ग्रहेणाधिष्ठिता
वा। नागरिकप्रणिधावाग्निप्रतिषेधो व्याख्यातः । निशान्तप्रणिधौ
राजपरिग्रहे च।
 बलिहोमस्वस्तिवाचनैः पर्वसु चामिपूजा. कारयेत् ।
 वर्षारात्रमनूप[२९५] ग्रामा पूरवेलामुत्सृज्य वसेयुः । काष्ठवेणुना-
वश्वापगृह्णियुः ।
 ऊह्यमानमलाबुदृतिप्लवगण्डिकावेणिकाभिस्तारयेयुः। अनभि- 262 3
सरतां द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र प्लवहीनेभ्यः ।

 पर्वसु च नदीपूजा कारयेत्
 मायायोगविदो वेदविदो[२९६] वर्षमभिचरेयु ।

2624  वर्षावग्रहे शचीनाथगङ्गापर्वतमाहाकच्छपूजा. कारयेत् ।

 व्याधिभयमोपनिषदिकै. प्रती[२९७] कार पतिकुर्युः। औषधैश्चि-
कित्सकाः, शान्तिप्रायश्चित्तैर्वा सिद्धतापसाः ।
 तेन मरको व्याख्यातः।
 तीर्थाभिषेचन महाकच्छवर्धनं गवां श्मशानावदोहनं कबन्ध
दहनं देवरात्रि च कारयेत् ।
 पशुव्याधिमरके स्थानान्यर्धनीराजनं स्वदैवतपूजनं च कार
येत् ।
 दुर्भिक्षे राजा बीजभक्तोपग्रहं[२९८] कृत्वानुग्रहं कुर्यात् ।दुर्गतकर्म[२९९]
वा भक्तानुग्रहेण भक्तसंविभागं वा देशनिक्षेपं वा।
 मित्राणि वा[३००] व्यापाश्रयेत ।
 कर्शनं बमनं वा कुर्यात् ।
 निष्पन्नसस्यमन्यविषयं वा मजनपदो यायात् ।
 समुद्रसरस्तटाकानि वा सश्रयेत ।
 धान्यशाकमूलफलावापान् सेतुषु कुर्वीत ।

263 4  मृगपशुपक्षिव्याळमत्स्यारम्भान् वा ।

 धूषिकभये मार्जारनकुलोत्सर्जः[३०१] ! 2634
 तेषां ग्रहणहिंसायां द्वादशपणो दण्ड । शुनामनिग्रहे च
अन्यत्रारण्यचरेभ्य ।
 स्नुहिक्षीरलिप्तनि धान्यानि विसृजत्, उपनिषद्योगयुक्तानि
वा मूषिककरं वा प्रयुञ्जीत ।
 शान्तिं वा सिद्धतापसाः कुर्यु ।
 पर्वसु च मूषिकपूजा कारयेत्
 तेन शलभपक्षिक्रिमिभयप्रतीकारा व्याख्याताः ।
 व्याळभये मदनरसयुक्तानि पशुशवानि प्र[३०२] सृजेत्। मदनको- 264 1
द्रवपूर्णान्यौदर्याणि वा।
 लुब्धका श्वगणिनो वा कूटपञ्जरावपातैश्चरेयुः ।
 आवरणिनः शस्त्रपाणयो व्याळानभिहन्यु. । अनभिसर्तुर्द्वा-
दशपणो दण्डः । स एव लाभो व्याळघातिनः ।
 पर्वसुश्च पर्वतपूजाः कारयेत् ।
 तेन मृगपक्षिसङ्घग्राहप्रतीकारा व्याख्याताः ।
 [३०३]सर्पभये मन्त्रैरोषधिभिश्च जाङ्गलीविदश्चरेयुः। सम्भूय 263 8 264 6 वोपसर्पान् हन्युः । अथर्ववेदविदो वाभिचरेयुः । पर्वसु नाग
 पूजाः कारयेत् । तेनोदकपाणिभयप्रतीकारा व्याख्याताः ।
 रक्षोभये रक्षोघ्नान्यथर्ववेदविदो मायायोगविदो वा कर्माणि
 कुर्युः । पर्वसु च विर्त्तीदछत्रोल्लोषिकाहस्तपताकाच्छागोपहारै
 चैत्यपूजा कारयेत् ।
 [३०४]वश्वराम" इत्येवं सर्वे[३०५] भयेष्वहोरात्रं चरेयुः ।
 सर्वत्र चोपहतान् पितेवानुगृह्णीयात् ।
 मायायोगविदस्तस्माद्विषये सिद्धतापसाः ।
 वसेयुः पूजिता राज्ञा[३०६] दैवापत्प्रतिकारिण' ।

इति कण्टकशोधने उपनिपातप्रतीकार तृतीयोध्याय
आदितोऽशीतितम



'७९ प्रक. गूढाजीविनां रक्षा.



 समाहर्तृप्रणिधौ जनपदरक्षणमुक्तम् । तस्य कण्टकशोधनं
 वक्ष्याम:----
 समाहर्ता जनपदे सिद्धतापसप्रव्रजितचक्रचरचारणकुहक
 प्रच्छन्दककाान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकचिकित्सकोन्मत्तमूकब-

265 3 : घिरजडान्धवैदेहककारूशील्पकुशीलववेशशौण्डिकापूपिकपाक

 मासिकौदनिकव्यञ्जनान् प्रणिदध्यात् । ते ग्रामाणामध्यक्षाणां च शौचाशौचं विधु ---यं चात्र गूढजीविनं शङ्केत,[३०७] तं सात्रि 2655

सवर्णेना[३०८] पसंर्पयेत् । धर्मस्थं प्रदेष्टारं वा विश्वासोपगतं सत्री
ब्रूयात्-" असौ मे बन्धुरभियुक्तः; तस्यायमनर्थः प्रतिक्रियतां
अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम्" इति । स चेत्तथा कुर्यात् , “ उप-
दाग्राहकः” इति प्रवास्येत ।
 तेन प्रदेष्टारो व्याख्याताः !
 ग्रामकूटमध्यक्ष वा सत्री ब्रूयात् “असौ जाल्मः प्रभूत-
द्रव्यस्तस्यायमनर्थः तेनैनमाहारयत्व" इति । स चेत्तथा
कुर्यात् “उत्कोचकः” इति प्रवास्येत ।
 कृतकाभियुक्तो वा कूटसाक्षिणोऽभिज्ञाताऽनर्थ वैपुल्येन आ
रभेत । ते चेत्तथा कुर्युः, “कूटसाक्षिणः" इति प्रवा.
स्थेरन् ।
 तेन कूटपण[३०९] कारका व्याख्याताः।
 यं वा मन्त्रयोगमूलकर्मभिश्श्माशानिकैर्वा संवनन[३१०] कारकं
मन्येत, तं सत्री ब्रूयात् "अमुष्य भायाँ स्नुषां दुहितरं वा
कामये । सा मां प्रतिकामयतां अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम् "
इति । स चेत्तथा कुर्यात् “संवनन[३११] कारकः" इति
प्रवास्येत ।
 तेन कृत्याभिचारशीलौ व्याख्यातौ। 2664
 यं वा रसस्य वक्तारं क्रेतारं विक्रेतारं भैषज्याहारव्यव266 5 हारिण वा रसदं मन्येत तं मत्री ब्रूयात्--" असौ मे

शत्रुस्तस्योपघात' क्रियतामय चार्थ. प्रतिगृह्यताम्" इति ।
स चेत्तथा कुर्यात् , “ रसदः” इति प्रवास्येत ।
 तेन मदनयोगव्यवहारी व्याख्यातः !
 यं वा नानालोहक्षाराणां अङ्गारभस्त्रासंदंशमूषिका[३१२] धिकर
णीविटङ्क[३१३] मूषाणामभीक्ष्णं क्रे[३१४] तारं मूषीभ[३१५]स्मधूमदिग्धहस्तव-
स्त्रलिङ्गं कर्मारोपकरणसंवर्गं कूटरूपकारकम् मन्येत, तं सत्री
शिष्यत्वेन संव्यवहारेण चानुप्रविश्य प्रज्ञापयेत् । प्रज्ञातः
"कुटरूपकारकः” इति प्रवास्येत ।
 तेन रागस्यापहर्ता कूटमुवर्णव्यवाहारी च व्याख्यातः ।।
 आरब्धारस्तु हिंसायां गूढाजीवास्त्रयोदश ।
 प्रवास्या निष्क्रयाथै वा दधुर्दोषविशेषतः ।।

इति कण्टकशोधने गूढाजीविनां रक्षा चतुर्थोऽध्यायः
आदित एकाशीतिः.



८० प्रक. सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशनम्.



267'3 सत्रिप्रयोगाचं सिद्धव्यञ्जना माणवा माणवविद्याभिः

प्रलोभयेयुः प्रस्थाप[३१६] नान्तर्धानद्वारापोहमन्त्रेण प्रतिरोधकान्,
संवननमन्त्रेण पारताल्पकान् ।  तेषां कृतोत्साहानां महान्तं सङ्घमादाय रात्रावन्यं ग्राम- 267 4.

मुद्दिश्यान्यं ग्रामं कृतकाः स्त्रीपुरुषं गत्वा ब्रूयुः-" इहैव
विधाप्रभावो दृश्यताम् । कृच्छ्रः परग्रामो गन्तुम्" इति ।
ततो द्वारापोहमन्त्रेण द्वाराण्यपोह्य “प्रविश्यताम्" इति ।
ब्रूयुः । अन्तर्धानमन्त्रेण जाग्रतामारक्षिणां मध्येन माणवा-
नतिकमायेयुः, प्रस्थापनमन्त्रेण प्रस्थापयित्वा रक्षिणश्शय्या
भिर्माणवैस्सञ्चारयेयुः । संवनन[३१७] मन्त्रेण भार्याव्यञ्जनाः परेषां
माणवैस्संमोदयेयुः।
 उपलब्धविद्याप्रभावाणां पुरश्चरणाद्यादिशेयुरभिज्ञानार्थम् ।
 कृतलक्षणद्रव्येषु वा वेश्मसु कर्म कारयेयु. अनुपविष्टा-
न्वैकत्र ग्राहयेयुः।
 कृतलक्षणद्रव्यक्रयविक्रयाधानेषु योगसुरामत्तान्या ग्राहयेयुः।
गृहीतान् पूर्वापदानसहायाननुयुञ्जीत ।
 पुराणचौरव्यञ्जना वा चोराननुप्रविष्टास्तथैव कर्म
कारयेयुः ग्राहयेयुश्च। गृहीतान् समाहर्ता पौरजानपदानां दर्श
येत्---" चोरग्रहणीं विद्यामधीते राजा तस्योपदेशादिमे
चोरा गृहीताः; भूयश्च ग्रहीष्यामि ; वारयितव्यो वस्त्वजनः
पापाचारः" इति ।
 यं चात्रापसर्पोपदेशेनमशम्याप्रतोदादीनामपहर्तारं जा. 268 6
नीयात्, तमेषां प्रत्यादिशेत, “एष राज्ञः प्रभाव" इति । 268 6  पुराणचाोरगोपालकव्याधश्वगणिनश्व वनचोराटविकाननुप्र-

विष्टाः प्रभूतकूटहिरण्यकुष्यमाण्डषु सार्थवजग्रामेष्वेनान-
भियोजयेयुः, अभियोगे गूढबलघातयेयु, मदनरसयुक्तेन वा
पथ्यादानेन[३१८] अनुगृहीतलोप्तृभारानायतगतपरिश्रान्तान्प्रस्वपतः
प्रहवणेषु योगसुरामत्तान्वा ग्राहयेयुः !!
 पूर्ववच्च गृहीत्वैनान् समाहर्ता प्ररूपयेत् ।
 सर्वज्ञख्यापनं राज्ञः कारयन् राष्ट्रवासिषु ।

इति कण्टकशोधने सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशन
पञ्चमोऽध्याय आदितो द्वयशीति.



८१ प्रक. शङ्कारूपकर्माभिग्रहः



 सिद्धप्रयोगादूर्ध्वं शङ्कारूपकर्माभिग्रहः क्षीणदायकुटुम्बमल्प-

269 4 निर्वेशं विपरीतदेशजातिगोत्रनामकर्मापदेशं प्रच्छन्नतिकर्माण

मांससुराभक्ष्यभोजनगन्धमाल्यवस्त्रविभूषणेषु प्रसक्तमतिव्ययक
र्तारं पुंश्चलीधृत्तशौण्डिकेषु प्रसक्तमभीक्ष्णप्रवासिनमविज्ञातस्था-
नगमनपण्यमेकान्तारण्य निष्कुटविकालचारिणं प्रच्छन्ने सामिषे
वा देशे बहुमन्त्रसन्निपातं सद्य क्षतव्रणानां गूढप्रतीकार-
यितारं अन्तर्गृहं नि[३१९]त्यमभ्यधिगन्तारं कान्तापर परपरिग्रहाणां
परस्त्रीद्रव्यवेश्मनामभीक्ष्णप्रष्टारं कुत्सितकर्मशास्त्रोपकरणसंसर्ग
विरात्रे छन्नकुड्यच्छायासञ्चारिणं विरूपद्रव्याणामेदशकाल विक्रेतार जातवैराग्यं हीनकर्मजातिं विगूहमानरूपं लिङ्गेन

आलिङ्गिनं लिङ्गिनं वा भिन्नाचारपूर्वकृतापदानं स्वकर्मभिरपदिष्टं
नागरिकं महामात्रदर्शने गूहमानमपसरन्तमनुच्छासोपवेशिनमा
विग्नं शुष्कभिन्न स्वरमुखवर्ण शस्त्रहस्त[३२०] मनुष्यसम्पातं त्रासिनं[३२१]
हिंसस्तेनानीधीनेक्षपापहारप्रयागगूढाजीविनामन्यतमं शङ्केतेति
शङ्काभिग्रहः ।।
 रूपाभिग्रहस्तु-नष्टापहृतमविद्यमान तज्जातव्यवहारिषु निवे 270 3
दयेत् । तच्चेन्निवेदितमासाद्य प्रच्छादयेयुः, साचिव्यकरदोष-
माप्नुयुः। अजानन्तोऽस्य द्रव्यस्यातिसर्गेण मुच्येरन् । न
चानिवेद्य संस्थाध्यक्षस्य पुराणभाण्डानामाधानं विक्रय वा
कुर्युः । तञ्चोन्निवेदितमासाद्येत, रूपाभिगृहीतमागमं पृच्छेत्
"कुतस्ते लब्धम्" इति । स चेत् ब्रूयात् दायाद्यादवा
प्तममुष्माल्लब्ध, क्रीतं करितमाधिपच्छन्नं अयमस्य देशः
कालश्चोपसम्प्राप्तः । अयमस्यार्घः प्रमाण क्षण[३२२] मूल्यं च इति,
तस्यागमसमाधौ मुच्येत ॥
 नाष्टिकश्चेत्तदेव प्रतिसन्दध्यात् । यस्य[३२३] पूर्वो दीर्धश्च 2712
परिभोगश्शुचिर्वा देशस्तस्य द्रव्यामिति विद्यात् । “चतुष्पदा-
नामपि[३२४] हि रूपलिङ्गसामान्यं भवति, किमङ्ग पुनरेकयोनि-
द्रव्यकर्तृप्रसूतानां कुप्याभरणभाण्डानाम् ॥ इति । स चेद्बू-
यात्-“याचितकमवक्रीतकमाहितकं निक्षेपमुपनिधिं वैय्या2714 वृत्यकर्म वामुष्य" इति । तस्यावसरमतिसन्धानेन मुच्येत ।

“ नैवम् " इत्यपसारो वा बूयात् ।
 रूपाभिगृहीतः परस्य दानकारणमात्मनः प्रतिग्रहकारण-
मुपलिड्नं वा दायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकोपदेष्टुभिरुपश्रो-
तृभिर्वा प्रतिसमानयेत् ॥
 उज्झितप्रणष्टनिष्पतितापलब्धस्य देशकाललाभोपलिङ्गनेन
शुद्धिः । अशुद्धस्तच्च तावच दण्डं दद्यात् । अन्यथा स्तेय-
दण्डं भजत ॥
 इति रूपाभिग्रहः !!
 कर्माभिग्रहस्तु-मुषितवेश्मनः प्रवेशनिष्कसनमद्वारेण द्वार-
स्य सन्धिना बीजेन वा वेधमुत्तमागारस्य जालवातायन
नीव्रर[३२५] वेधमारोहणावतरणे च कुड्यस्य वेधमुपखननं वा गूढ-
द्रव्यनिक्षेप[३२६] ग्रहणोपायमुपदेशोपलभ्यमभ्यन्तरच्छेदोत्करपरिम-
र्दोपकरणमभ्यन्तरकृतं विद्या विपर्यये बाह्यकृतं उभयत उभ-
यकृतम् ।।

2724  अभ्यन्तरकृते पुरुषमासन्नं व्यसनिनं क्रूरसहायं तस्करो-

पकरणसंसर्ग स्त्रिय वा दरिद्रकुलामन्यप्रसक्तां वा परिचारकजनं
वा तद्विधाचारमतिस्वप्नं निद्राक्लान्तमाविक्लान्तमाविग्नं[३२७] शुष्कभि-
न्नस्वरमुखवर्णमौपस्थित[३२८] मतिपलापिनमुञ्चारोहणसंरब्धगात्रं विलूननिवृष्टभिन्नपाटितशरीरवस्त्रं जातकिण[३२९]संरब्धहस्तपादं पांसु 2724

पूर्णकेशनख विलूनभुग्नकेशनख[३३०]वा सम्यक् स्नातानुलिप्तं तैलप्रमृ- ष्टगात्र सद्योधौतहस्तपादं वा पांसुपिच्छिलेषु तुल्यपादपदनि- क्षेपं प्रवेशनिष्कासन[३३१]योर्वा तुल्यमाल्यमद्यगन्धवस्त्रच्छेदविलेपन स्वेदं परीक्षेत ॥

 पौरं[३३२] पारदारिकं वा विद्यात् ॥

सगोपस्थानिको बाह्यं प्रदेष्टा चोरमार्गणम् |
कुर्यान्नागरिकश्चान्तर्दुर्गे निर्दिष्ट हेतुभिः ॥

इति कण्टकशोधने शङ्कारूपकर्माभिग्रह. षष्ठोऽध्यायः आदितस्त्रयशीतिः


८२ प्रक. आशुमृतकपराक्षा.


 तैलाभ्यक्तमाशुमृतकं परिक्षेत--
 निष्कीर्णमूत्रपुरीषं वातपूर्णकोष्ठत्वक्कं शूनपादपाणिमुन्मीलि- ताक्षं सव्यञ्जनकण्ठं पीडेननिरुद्धोच्छासहतं विद्यात् ॥  तयेव सङ्कुचितबाहुसक्थिमुद्बन्धहतं विद्यात् ॥
 शूनपाणिपादोदरमपगताक्षमुद्वृत्तनाभिमवरोपित्तं विद्यात् ।।
 निस्तब्धगुदाक्षं सन्दष्टजिह्वमाध्मातोदरमुदकहतं विद्यात् ।।
 शोणितानुसिक्तं भन्नभिन्नगात्रं काष्ठै रश्मिभिर्वा हतं 274 1 विद्यात् ॥ 274.2  सम्भग्नस्फुटितगात्रं वि[३३३]क्षिप्त विद्यात् ।।

 श्यावपाणिपाददन्तनख शिथिलमांसरोमचर्माणं फेनोप
दिग्धमुखं विषहतं विद्यात् ॥
 तमेव सशोणितदंशं सर्पकीटहत विद्यात् ।।
 विक्षिप्तवस्त्रगात्रमनिवांतविरिक्त मदनयोगहतं विद्यात् ।।
 अतोऽन्यतमेन कारणेन हतं हत्वा वा दण्डभयादुद्वन्ध-
निकृत्तकण्ठं विद्यात् ॥
 विषहतस्य भोजनशेष पयोभिः[३३४] परीक्षेत । हृदयादुद्धृ
त्याग्नौ प्रक्षिप्तं चिटचिटायदिन्द्रधनुर्वर्ण वा विषयुक्तं
विद्यात् ॥
 दग्धस्य हृदयमदग्धं दृष्ट्वा वा तस्य परिचारकजनं वा
दण्डपारुष्यादतिमा[३३५]र्गेत !
 दुःखोपहतमन्यप्रसक्तं वा स्त्रीजनं दायनिवृत्तिस्त्रीजनाभि-
मन्तार वा बन्धुम् । तदेव हतोद्वन्धस्य परीक्षेत ॥
 स्वयमुगन्धस्य वा विप्रकारमयुक्त मार्गेत ॥

2752  सर्वेषां वा स्त्रीदायाद्यदोष', कर्मस्पर्श प्रतिपक्षद्वेषः पण्यसंस्था[३३६]-

समवायो वा विवादपदानामन्यतमद्वा रोषस्थानं , रोषनि-
मित्तो घातः[३३७] स्वयमादिष्टपुरुषैर्य चोरैरर्थनिमित्त सादृश्यादन्यवैरिभिर्वा 275 3

इतस्य धातमासन्नेभ्यः परीक्षेत । येनाहूतस्सहस्थितः प्रस्थितो
हतभूमिमानीतो वा, तमनुयुञ्जीत । ये चास्य हतभूमावास-
न्नचरास्तानेकैकशः पृच्छत् 'केनायमिहानीतो वा[३३८] कस्सश-
स्त्रः सङ्गूहमानः उद्विग्नो वा युष्माभिर्दृष्टः" इति । ते यथा
बूयुस्तथाऽनुयुञ्जीत ॥

 अनाथस्य शरीरस्थमुपभोगं परिच्छदम् ।
 वस्त्रं वेषं विभूषां वा दृष्ट्वा तद्व्यवहारिणः ॥
 अनुयुञ्जीत संयोगं निवासं वासकारणम् ।
 कर्म च व्यवहारं च ततो मार्गणमाचरेत् ॥
 रज्जुशस्त्रविषर्वाऽपि कामक्रोधवशेन यः।
 घातयेत्स्वयमात्मानं स्त्री वा पापेन मोहिता ॥
 रञ्जना[३३९] राजमार्गे तां चण्डालेनापकर्षयेत् ।
 न श्मशानविधिस्तेषां न संबन्धिक्रियास्तथा ।
 बन्धुस्तेषां तु यः कुर्यात्प्रेतकार्यक्रियाविधिम् ।
 तद्गतिं स चरेत्पश्चात्स्वजनाद्वा प्रमुच्यते ॥
 संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन् ।2761
 याजनाध्यापनाद्यौनात्तैश्चान्योऽपि समाचरन् ।।

इति कण्टकशोधने आशुमृतकपरीक्षा
सप्तमोध्यायः आदितश्चतुरशीतिः.


'८३ प्रक. वाक्यकर्मानुयोगः,'


276.3  [३४०]मुषिनसन्निधौ बाहानामभ्यन्तराणां च साक्षिण[३४१]माभशस्तस्य

देशजातिगोत्रनामकर्मसारसहायनिवासाननुयुञ्जीता तश्विापदेशै
प्रतिसमानयेत् । ततः पूर्वस्याह्नः प्रचारं रात्री निवासं च
" आग्रहणादिति" अनुयुञ्जीत । तस्यावसारप्रतिसन्धाने
शुद्धस्स्यात् । अन्यथा कर्मप्राप्तः ।[३४२]
 त्रिरात्रादूर्ध्वमग्राह्यः शङ्कितकः, पृच्छभावादन्यत्रोपकरण-
दर्शनात् ॥
 "अचोरश्चोर[३४३]" इत्यभिव्याहरतश्वोरसमो दण्डः ; चोर
प्रच्छादयतश्च ।।
 चोरेणाभिशस्तो वैरद्वेषाभ्यामपदिष्टकः शुद्धस्स्यात् । शुद्धं
परिवासयतः पूर्वस्साहसदण्डः ॥
 शङ्कानिष्पन्नमुपकरणमन्त्रिसहायरूपवैय्यावृत्यकरानिष्पाद-
येत् । कर्मणश्च प्रदेशद्रव्यादा[३४४]नांशविभागः प्रतिसमानयेत् ।
एतेषां कारणानां अनभिसन्धाने विप्रलपन्तमचोरं विद्यात ।
दृश्यते ह्यचोरोऽपि चोरमार्गे यदृच्छया; सन्निपाते चोरवे-
षशस्त्रभाण्डसामान्येन गृह्यमाणो दृष्टः चोरभाण्डस्योपवासेन

217 8 वा यथा हि माण्डव्यः कर्मक्लेशमयादचोरः “चोरोऽस्मि"

इति ब्रुवाणः । तस्मात्समाप्तकरणं नियमेयत् ।।  मन्दावधानं[३४५] बालं वृद्धं व्याधित मत्तमुन्मत्तं क्षुत्पिपासा 277 4

ध्वक्लान्तमयाशितमात्मकाशितं दुर्बलं वा न कर्म कारयेत् ॥
 तुल्यशीलपुंश्चलीप्रापाविक[३४६] कथावकाशभोजनदातृभिरपस
र्पयेत् । एवमतिसन्दध्यात् । यथा वा निक्षेपापहारे व्याख्यातम् ।।
 आप्तदोषं कर्म कारयेत् ।।
 न त्वेव स्त्रियं गर्भिणी सूतिका वा मासावरप्रजाताम् ।
 स्त्रियास्त्वर्धकर्म वाक्यानुयोगो वा ॥
 ब्राह्मणस्य सविपरिग्रहः श्रुतवतस्तपस्विनश्च । तस्यातिक्रम
उत्तमो दण्डः कर्तु. कारयितुश्च कर्मणा व्यापादनेन च ॥
 व्यावहारिकं कर्मचतुष्कं-षड्दण्डाः सप्त कशाः, द्वावुपरि-
निबन्धौ, उदकनाळीका[३४७] च ॥
 परं पापकर्मणां नवनेत्रलताः, द्वादशकं द्वारौ, वेष्टौ
विंशतिर्नक्तमाललताः द्वात्रिंशत्तला, द्वौ वृश्चिकबन्धौ, उल्लम्बने
चले सूचीहस्तस्य, यवागूपीतस्य एकपर्वदहनमङ्गुल्या. स्नेह-
पीतस्य प्रतापनमेकमह , शिशिररात्रौ बल्खजापग्रशय्याचेत्यष्टा-
दशकं कर्म। तस्योपकरणं प्रमाणं प्रहरणं प्रधारणमवधा-
रणं च खरपट्टादाहमयेत्[३४८]
 दिवसान्तरमेकैकं च कर्म कारयेत् ॥
पूर्वकृतापदानं प्रतिज्ञाया अपहरन्तमेकदेशमदृष्टद्रव्यं कर्मणा 278 9 278 9  रूपेण वा गृहीतं राजकोशमप[३४९] स्तृणन्तं कर्मवध्य वा राजवच.

 नात्समस्तं व्यस्तमभ्यस्तं वा कर्म कारयेत् ।।
 सर्वापराधेष्वपीडनीयो ब्राह्मण । [३५०]तस्याभिशस्ताङ्को
 ललाटे स्याद्वयवहारपतनाय ॥
 स्तेये श्वा।
 मनुष्यवधे कबन्धः ।
 गुरुतल्पे भगम् ।
 सुरापाने मधध्वजः ।
 ब्राह्मणं पापकर्माणमुक्षुष्याङ्ककृतव्रणम् ।
 कुर्यान्निविषयं राजा वासयेदाकरेषु वा ।।

इति कण्टकशोधने वाक्यकर्मानुयोगः अष्टमोऽध्यायः
आदितः पञ्चाशीनि



८४ प्रक. सर्वाधिकरणरक्षणम्



 समाहर्तृ प्रदेष्टारः पूर्वमध्यक्षाणामध्यक्षपुरुषाणां च नियमनं
 कुर्युः ॥
 खनिसारकर्मान्तेभ्यस्सारं रत्नं वापहरतशुद्धबधः ॥

279 6  फल्गुद्रव्यकर्मान्तेभ्यः फल्गुद्रव्यमुपस्करं वा पूर्वस्साहसदण्डः ।।  पण्यभूमिभ्यो वा राजपण्यं पाषमूल्यादूर्ध्वमापादमूल्यादि 279 6
त्यपहरतो द्वादशपणो दण्ड । आद्विपादमूल्यादिति चतु.
र्विशतिपणः । आत्रिपादमूल्यादिति षट्त्रिंशत्पणः । आप-
णमूल्यादित्यष्टचत्वारिंशत्पण । आद्विपणमूल्यादिति पूर्व
स्साहसदण्डः । आचतुष्पणमूल्यादिति मध्यमः। आष्टपण.
मूल्यादित्युत्तमः । आदशपणमूल्यादिति वधः ॥
 कोष्टपण्यकुल्या[३५१]युधागारेभ्य. कुष्यभाण्डोपस्करापहारेष्वर्ध-
मूल्येष्वेत एव दण्डाः ॥
 कोशभाण्डागाराक्षशाला[३५२]भ्यश्चतुर्भागमूल्येष्वेत एव द्विगुणा
 चोराणामभिप्रघर्षणे चित्रो घात इति राजपरिगृहेषु[३५३] व्या-
ख्यातम् ।।
 बाह्येषु तु प्रच्छन्नमहनि क्षेत्रखलवेश्मापणेभ्यः कुप्यभाण्ड-
मुपस्करं वा माषमूल्यादूर्ध्वमापादमूल्यादित्यपहरतस्त्रिपणो द-
ण्डः ; गोमयप्रदेहेन वा प्रलिप्यावघोषणं[३५४] शराब मेखलया
वा। आपणमूल्यादिति द्वादशपणः; मुण्डनं प्रव्राजनं वा ।
आद्विपणमूल्यत्रिपादमूल्यादिति नवपणा; गोमयं भस्म वा
प्रलिप्यावघोषणं शरावमेखलया वा। अपणमूल्यादिति द्वादशप- 280 4
[३५५]मुण्डनं प्रव्राजनं वा आद्विपणमूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः, 280 4 मुण्डनमिष्टकाशकलेन प्रव्राजन वा । [३५६]आचतुष्पणमूल्यादिति

पत्रिंशत्पण ! आपञ्चपणमूल्यादिति अष्टचत्वारिंशत्पणः ।
आदशपणमूल्यादिति पूर्वस्साहसदण्ड ! आविंशतिपणमूल्या.
दिति द्विशतः । आत्रिंशत्पणमूल्यादिति पञ्चशतः । आचत्वा
रिंशत्पणमूल्यादिति साहस्रः । आपञ्चाशत्पणमूल्यादिति वधः ।
 प्रसह्य दिवा रात्रौ चाऽन्तर्याममेव हरतो[३५७]ऽर्धमूल्येष्वेत
एव द्विगुणा दण्डाः प्रसह्य दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्या-
पहरतश्चतुर्भागमूल्येष्वेत एव दण्डाः ॥
 कुटुम्बाध्यक्षमुख्यस्वामिनां कूटशासनमुद्राकर्मसु पूर्वमध्यमो-
तमवधा दण्डाः ; यथाऽपराधं वा।
 धर्मस्थश्चेद्विवदमान पुरुषं तर्जयति, भत्संयत्यपसारयति,
अभिग्रसते वा, पूर्वमस्मै साहसदण्डं कुर्यात् । वाक्पारुष्ये
द्विगुणम् ।।
 पृच्छयं न पृच्छत्यपृच्छयं पृच्छति, पृष्ट्वा वा विसृजति.
शिक्षयति, स्मारयति, पूर्वं ददाति वेति, मध्यममस्मै साहसदण्डं
कुर्यात् । देयं देश न पृच्छति, अदेयं देशं पृच्छति कार्यमदेशे-
नातिवाहयति, छलेनातिहरति, कालहरणेन श्रान्तमपवाहयति,

281 6 :मार्गापणं[३५८] वाक्यमुत्क्रमयति; मत्तिसाहाय्यं[३५९] साक्षिभ्यो ददाति,

तारि[३६०] तानुशिष्ट कार्य पुनरपि गृह्णाति , उत्तममस्मै साहसदण्डं
कुर्यात् ॥ ८४ प्रक.]

सर्वाधिकरणरक्षणम् 225 पुनरपराधे द्विगुणं , स्थानाव्यपरोहणं च ।। लेखकश्चेदुक्तं न लिखत्यनुक्तं लिखति दुरुक्तमुपलिखति, 9816 सुक्तमुल्लिखत्यर्थाद्वा विकल्पयतीति, पूर्वमस्मै साहसदण्डं कु- र्यात् याथाऽपराधं वा ॥ धर्मस्थः प्रदेष्टा वा हैरण्यमदण्ड्य क्षिपति क्षेपद्विगुणमस्मै दण्डं कुर्यात् । हीनातिरिक्ताष्टगुणं वा शरीरदण्र्ड क्षि- पति, शरीरमेव दण्डं भजेत । निष्क्रयद्विगुणं वा। यं वा भूतमर्थं नाशयत्यभूतमर्थं करोति तदष्टगुणं दण्डं दद्यात् ।। धर्मस्थीयाच्चारकान्निसारयतो बन्धनागाराच्छय्यासनभो- 2825 जनोच्चारसञ्चारं रोधबन्धनेषु त्रिपणोत्तरा दण्डाः कर्तुः का- रयितुश्च ॥ चारकादभयुक्त मुञ्चतो निष्पातयतो वा मध्यमः साह- सदण्ड. अभियोगदानं च । बन्धनागारात्सर्वस्वं वधश्च । वन्धनागाराध्यक्षस्य संक्रुद्धक मनाख्याय चारयतश्चतुर्विंशतिप- णो दण्ड । कर्म कारयतो द्विगुणः । स्थानान्यत्वं गमय- तोऽन्नपानं वा रुन्धतष्षण्णवतिर्दण्डः परिक्लेशयत उत्को ट्यतो वा मध्यमस्साहसदण्डः । घ्नतस्साहस्रः ॥ परिगृहीतां दासीमाहितिकां वा संरूद्धिकामाधिचरतः पू- वस्साहसदण्डः। चोरडामरिकाभार्या मध्यमः । संरूद्धि कामार्यामुत्तमः । संरुद्धस्य वा तत्रैव घातः। तदेवाक्षण- 283 2 1 नाद्यवरोपण 2 मुल्लिग्वत्यर्थोत्पत्ति वा. ३रण्यदण्ड, । ४सम्भार५ निष्पा- तयितुर्वा.६ सरुद्धक a 283 3  गृहीतायामार्यायां विद्यात् । दास्यां पूर्वस्साहसदण्डः ॥

 चारकमभित्वा, निष्पातयतो मध्यमः; भित्वा वधः, क.
न्धनागारात्सर्वस्वं वधश्च ॥
 एवमर्थचरान् पूर्व राजा दण्डेन शोधयेत् ।
 शोधयेयुश्च शुद्धास्ते पौरजानपदान् दमैः[३६१]

इति कण्टकशोधने सर्वाधिकरणरक्षणं नवमोऽध्याय .
आदितष्षडशीतिः.



८५ प्रक. एकाङ्गवधनिष्क्रयः,



 तीर्थ[३६२] घातग्रन्थिभेदेऽर्थचराणां[३६३] प्रथमेऽपराधे संदशच्छेदन
चतुष्पञ्चाशत्पणो वा दण्डः। द्वितीये-छेदनं पणस्य श-
त्यो वा दण्ड । तृतीये-दक्षिणहस्तवधश्चतुश्शतो वा दण्डः।
चतुर्थे-~-यथाकामी वधः ।।
 पञ्चविंशतिपणावरेषु कुक्कुटनकुलमार्जारश्वसूकरस्तेयेषु हिं.
सायां वा चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः । नासाग्रच्छेदनं वा । च
ण्डालारण्यचराणामर्धदण्डाः ॥

284°3  पाशजालकूटापपात्रेषु[३६४] बन्धानां[३६५] मृगपशुपक्षिव्याळमत्स्या-

नामादाने तच्च तावञ्च दण्डः ॥  मृगद्रव्यवनान्मृगद्रव्यापहारे शत्यो दण्डः । विम्वविहार 284 4

मृगपक्षिस्तेये हिंसायां वा द्विगुणो दण्ड. ॥
 कारुशिल्पिकुशीलवतपस्विनां क्षुद्रकद्रव्यापहारे शत्यो दण्ड ।
स्थूलकद्रव्यापहारे द्विशतः। कृषिद्रव्यापहारे च ॥
 दुर्गमकृतप्रवेशस्य प्रविशत. प्राकारच्छिद्राद्वा निक्षेपं गृही-
त्वाऽपसरतः कन्धरावधो[३६६] द्विशतो वा दण्डः ।।
 चक्रयुक्तं नावं क्षुद्रपशुं वाऽपहरत एकपादवधः त्रिशतो
वा दण्डः ॥
 कूटकाकण्यक्षाराळाशलाकाहस्तविषमकारिण एकहस्तवध.
श्चतुश्शतो वा दण्डः ॥
 स्तेनपरिदारिकयोस्साचिव्यकर्मणि स्त्रियास्सङ्गृहीतायाश्च
कर्णनासाच्छेदनं पञ्चशतो वा दण्डः पुंसो द्विगुणः ।।
 महापशुमेकं दासं दासीं वाऽपहरतः प्रेतमाण्डं वा
विक्रीणानस्य द्विपादवधः षट्छतो वा दण्डः ।।
 [३६७]वर्णोत्तमानां गुरूणां च हस्तपादलङ्घने [३६८]राजयानवाह.
 नाद्यारोहणे चैकहस्तपादवधः सप्तशतो वा दण्डः ॥
 शूद्रस्य[३६९] ब्राह्मणवादिनो देवद्रव्यमवस्तृणतो [३७०]राजद्विष्टमा 285 4
दिशतो [३७१]द्विनेत्रभेदिनश्च योगासनेनान्धत्वमष्टशतो वा दण्डः || 285.5  [३७२]चोरं पारदारिकं वा मोक्षेयता [३७३]राजशासनमूनमतिरिक्तं

वा लिखतः कन्यां दासीं वा साहिरण्यमपहरतः [३७४]कूटव्यव
हारिणो [३७५]विमांसविक्रायिणश्च वामहस्तद्विपादवधो नवशतो वा
दण्डः। मानुषमांसविक्रये वध । देवपशुपतिमामनुष्यक्षेत्रगृहहिर-
ण्यसुवर्णरत्नसस्यापहारिण उत्तमो दण्डः शुद्धबधो वा !!
 पुरुषं चापराधं च कारणं गुरुलाधवम् ।
 अनुबन्धं नदात्वं च देशकालो समीक्ष्य च ।।
 उत्तमावरमध्यत्वं प्रदेष्टा दण्डकर्मणि।
 राज्ञश्च प्रकृतीनां च कल्पयेदन्तरान्वितः[३७६]

इति कण्टकशोधने एकावधनिष्क्रयो दशमोऽध्याय
आदितः सप्ताशीतिः



C६ प्रक, शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्प:.



 कलहे घ्नतः पुरुषं चित्रो धातः । सप्तरात्रस्यान्तः मृते
शुद्धवधः । पक्षस्थान्तरुत्तमः । मासस्यान्तः पञ्चशतः समु.
त्थानव्ययश्च ।।

986 4  शस्त्रेण प्रहरत उत्तमो दण्डः । मदेन हस्तवधः । [३७७]वधः ।।  प्रहारेण मर्भ पातयत उत्तमो दण्डः। भैषज्येन म- 2865
ध्यमः ! परिक्लेशेन पूर्वस्साहसदण्डः ॥
 प्रसमस्त्रीपुरुषघातकाधीसारकानिग्राहकायघोषकावस्वन्दको
पवेधकान् पथि वेश्मप्ररोधकान् राजहस्त्यश्वरथानां हिंसकान्
स्तेनान्वा शूलानारोह[३७८]येयु.॥
 यश्चैनान् दहेदपनयेद्वा स तमेव दण्डं लभेत साहसमुत्तमंवा ॥
 [३७९]हिंस्रस्तेनानां भक्तवासोपकरणाग्निमन्त्रदानवैयावृत्यकर्मसू-
तमोदण्डः । परिभाषणमविज्ञाने ।। हिंस्रस्तेनानां पुत्रदारम-
समन्त्रं विसृजेत् समन्त्रमाददीत ॥
 राज्यकामुकमन्त पुरप्रधर्षकमटव्यमित्रोत्साहकं दुर्गराष्ट्रदण्ड
कोपर्क वा शिरोहस्तप्रादीपिकं घातयेत् ॥
 ब्राह्मणं तमपः[३८०] प्रवेशयेत ।।
 मातृपितृपुत्रभ्रात्राचार्यतपस्विघातकं वा त्वक्छिर:प्रादीपिकं
घातयेत् । तेषामाक्रोशे जिह्वाच्छेदः, अङ्गाभिरदने तदङ्गा-
न्मोच्य ॥
 यदृच्छाघाते पुंसः, पशुयूथस्तेये[३८१] च शुद्धवधः ॥
 दशावरं च यूथं विद्यात् ॥
 उदकधारणं सेतुं भिन्दतस्तत्रैवाप्सु निमज्जनम् । अनुदकमु- 287 10
त्तमः साहसदण्डः। भग्नोत्सृष्टकं मध्यमः ।। 267 11  विषदायकं पुरुषं स्त्रियं च पुरुषघ्नीमप प्रवेशयेत् ।।

 अगर्भिणी गर्भिणी मासावरप्रजातां पतिगुरुप्रजाघातिकां
अग्निविषदा सन्धिच्छेदिकां वा गोभिः पाटयेत् ॥
 विवीतक्षेत्रखलवेश्मद्रव्यहस्तिवनादीपिकमाग्निना दाहयेत् ॥
 राजाक्रोशकमन्त्रभेदकयोरानिष्टप्रवृत्तिकस्य ब्राह्मणमहानसाव-
लेहिनश्च जिहामुत्पाटयेत ।।
 प्रहरणावरणस्तेनमनायुधीयमिषुभिर्धातयेत् । आयुधीयस्यो

त्तमः

 मेढ्रफलोपघातिनस्तदेव छेदयेत् ।।
 जिह्वानासोपघाते[३८२] संदंशवधः ॥
 एते शास्त्रेष्वनुगताः क्लेशदण्डा महात्मनां ।
 अक्लिष्टानां तु पापानां धर्म्यश्शुद्धवधस्मृतः ॥

इति कण्टकशोधने शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्प एका.
शोऽध्यायः आदितोऽष्टाशीति



९७ प्रक. कन्याप्रकर्म.



9889  सवर्णीमप्राप्तफलां कन्यां प्रकुर्वतो हस्तवधश्चतुश्शतो वा

दण्डः। मृतायां वधः ॥  प्राप्तफलां प्रकुर्वतो मध्यममदेशिनीवधो द्विशतो वा दण्डः, 2892

पितुश्चापहीन दद्यात् ।।
 न च प्राकाम्यमकामायां लभेत ॥
 सकामायां चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः ; स्त्रियास्त्वर्धदण्डः ॥
 परशुल्कोपधायां[३८३] हस्तवधश्चतुश्शतो वा दण्डः शुल्कदानंच।।
 सप्तार्तवप्रजाता पराणामूर्ध्वमलभमानां प्रकृत्य प्राकामी स्यात्
न च पितुरपहीनं दद्यात् । ऋतुप्रतिरोधिभिः स्वाम्या
दपक्रामति ॥
- त्रिवर्षप्रजातार्तवायास्तुल्यो गन्तुमदोषः । तत परमतु-
ल्योऽप्यनलङ्कृतायाः[३८४] । पितृद्रव्यादाने स्तेयं भजेत ॥
 परमुद्दिश्यान्यस्य विन्दतो द्विशतो दण्डः ॥
 न च प्राकाम्यमकामायां लभेत ।।
 कन्यामन्यां दर्शयित्वाऽन्यां प्रयच्छतश्शत्यो दण्डस्तुल्यायां;
हीनायां द्विगुणः॥
 प्रकर्मण्यकु[३८५]मार्याश्चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः, शुल्कव्ययकर्मणि[३८६]
च प्रतिदद्यात् । अवस्थाय तज्जातं पश्चात्कृता द्विगुणं द- 2903
धात् । अन्यशोणितोपधाने द्विशतो दण्डः । मिथ्यभिशं
सिनश्च । पुंसः शुल्कव्ययकर्मणि[३८७] च जीयेत ॥ 290 4  न च प्राकाम्यमकामायां लभेत ।।

 स्त्री प्रकृता सकामा समाना द्वादशपर्ं दद्यात्, प्रक
त्री द्विगुणं । अकामायाश्शत्यो दण्डः आत्मरागार्थं[३८८] शु.
ल्कदानं च। स्वयं प्रकृता राजदास्यं गच्छेत् ।।
 बहिार्ग्रामस्य प्रकृतायां मिथ्याभिशंसिने च द्विगुणो दण्डः ।।
प्रसह्य कन्यामपहरतो द्विशतः; ससुवर्णामुत्तमः ॥
 बहूनां कन्यापहारिणां पृथग्यथोक्ता दण्डाः ।।
 गणिकादुहितरं प्रकुर्वतश्चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः; शुल्क[३८९] -
मातुर्भोगष्षोडशगुण ॥
 दासस्य दास्या वा दुहितरमदासीं प्रकुर्वतश्चतुर्विंशतिप
णो दण्डः शुल्काबध्यदानं च । निष्क्रया[३९०]नुरूपां दासी प्र
कुवतो द्वादशपणो दण्डः वस्वावध्यदानं च ॥
 साचिव्यावकाशदाने कर्तृसमो दण्ड ।
 प्रोषितपतिकाम[३९१]पचरन्ती पतिबन्धुस्तत्पुरुषो वा सङ्ग्रही-
यात् । सङ्ग्रहीता पतिमाकांक्षेत । पतिश्चेत् क्षमेत, विसृ-
ज्येतोभयं । अक्षमायां स्त्रियः कर्णनासाच्छेदनं वधं जारश्च
प्राप्नुयात् ।।

2918  [३९२]जारं चोर इत्यभिहरतः पञ्चशतो दण्डः ! हिरण्येन मु-

ञ्चतस्तदष्टगुणः  [३९३]केशाकेशिकं सङ्गहणं उपलिङ्गनाद्वा शरीरोपभोगानां त- 291 7

ज्जातेभ्यः स्त्रीवचनाद्वा!
 परचक्राटवीहृतामोघमव्यूढामरण्येषु दुर्भिक्षे वा त्यक्तां
प्रेतभावोत्सृष्टां वा परस्त्रियं निस्तारयित्वा यथासंभाषितं
समुपभुञ्जीत। जातिविशिष्टा[३९४]मकामामपत्यवतीं निष्क्रयेण दद्यात्।।

 चोरहस्तान्नदीवेगाद्दुर्भिक्षादेशविभ्रमात् ।
 निस्तारयित्वा कान्तार[३९५] नष्टां त्यक्तां मृतेति वा ॥
 भुञ्जीत स्त्रियमन्येषां यथासंभाषितं नरः ।
 न तु राजप्रतापेन प्रमुक्तां स्वजनेन वा ॥
 न चोत्तमा न चाकामां पूर्वापत्यवतीं न च ।
 ईदृशीं च न रूपेण[३९६] निष्क्रयेणोप[३९७] वाहयेत् ॥

इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे कन्याप्रकर्म द्वादशोऽध्यायः
आदित एकोननवति .



८८ प्रक. अतिचारदण्डः,



 ब्राह्मणमपेयमभक्ष्यं वा सङ्ग्रासयत उत्तमो दण्डः । क्षत्रियं, 292 4
मध्यमः । वैश्य पूर्वस्साहसदण्डः । शूद्र, चतुष्पञ्चाशपणो
दण्डः । 292।5  स्वयं ग्रसितारो निर्विषया. कार्या ।

 परगृहाभिगमने दिवा पूर्वस्साहसदण्ड ! रात्रौ मध्यमः ।
 दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्य प्रविशत उत्तमो दण्डः ।
 भिक्षुकवैदेहकौ मत्तोन्मत्तौ बलादापदि चातिसन्निकृष्टाः प्र.
वृत्तप्रवेशाश्चादड्याः , अन्यत्र प्रतिषेधात् ।
 स्ववेश्मनोऽपि रात्रा[३९८]दूर्ध्वं परिवार्यमारोहतः पूर्वस्साहस-
दण्ड । परवेश्मनो मध्यमः । ग्रामारामवाटभेदिनश्च ।
 [३९९]ग्रामेऽन्यत सार्थिका ज्ञातसारा वसेयुः । मुषितं प्रवासित
चैषामनिर्गत रात्री ग्रामस्वामी दद्यात् । ग्रामान्तरेषु वा मुषितं
प्रवासितं विवीताध्यक्षो दद्यात् । विवीतानां चोररज्जुकः ।
तथाऽप्यगुप्तानां सीमावरोधेन विचय दध्यु, । असीमावरोधे
पञ्चग्रामी दशग्रामी वा।
 दुबल बेश्म, शकटमनुत्तब्धमूर्ध्वस्तम्भशस्त्रमनपाश्रयमप्रतिच्छ
न्नं श्वभ्रं कूपं कूटावपातं वा कृत्वा हिंसायां दण्डपारुष्य
विद्यात् ।
 वृक्षच्छेदने दभ्यरश्मिहरणे चतुष्पदानामदान्तसेवने वा

993 7  [४००]काष्ठलोष्टपाषाणदण्डवाणवाहुविक्षेपणेषु याने हस्तिने[४०१] च ।

सङ्घट्टने च "अपेहि" इति प्रक्रोशन्नदण्ड्य ।
 हस्तिना रोषितेन हतो द्रोणोनभद्यकुम्भं[४०२] माल्यानुलेपन
दन्तप्रमार्जनं च पटं दद्यात् । अश्वमेधावभृथस्नानेन तुल्यो हस्तिना वध इति पादप्रक्षाळनम् । उदासीनवधे यातुरुत्त

294 1
मो दण्डः ।।  शृङ्गिणा दंष्ट्रिणा वा हिंस्यमानयमोक्षयतस्स्वामिनः पूर्वस्सा-
ढसदण्डः । प्रतिष्टस्य द्विगुणः ॥
 [४०३]शृङ्गिदंष्ट्रिभ्यामन्योन्यं घातयत्तस्तच्च तावच्च दण्डः । देव-
पशुमृषभमुक्षाणं गोकुमारीं वा वाहयतः पञ्चशतो दण्डः।
प्रवासयत उत्तमः ॥
 लोमदोहवाहनव्रजनोपकारिणां[४०४] क्षुद्रपशूनामादाने तच्च ता.
वञ्च दण्डः; प्रवासने च अन्यत्र देवपितृकार्येभ्यः ॥
 [४०५]छिन्ननस्यमभग्नयुगं तिर्यक्प्रतिमुखागतं प्रसासरद्वा च-
क्रयुक्तं यातपशुमनुष्यसम्बाधे वा हिंसायामदण्ड्यः, अन्य-
था यथोक्तं मानुषप्राणिहिंसायां दण्डमभ्याभवेत् । अमा
नुषप्राणिवधे प्राणिदानं च !
 बाले यातरि, यानस्थः स्वामी दण्ड्यः अस्वामिनि या-
नस्थः प्राप्तव्यवहारो वा याता । बालाधिष्ठितमपुरुषं वा
यानं राजा हरेत् ।।
 कृत्याभिचाराभ्यां यत्परमापादयेत्, तदापादयितव्यः। कामं 295 2
भार्यायामनिच्छन्त्यां कन्यायां वा दारार्थिना[४०६] भर्तरि भार्या-
या वा संवननकरणं ; अन्यथा हिंसायां मध्यमस्साहसदण्डः 293।8  मातापित्रोर्भगिनीं मातुलानीमाचार्याणी[४०७] स्नुषां दुहितरं

भगिनीं वाऽभिचरत[४०८] लिङ्गच्छेदनं वधश्च । सकामा त.
देव लभेत । दासपरिचारकाहितकभुक्ता च । ब्राह्मण्याम-
गुप्तायां, क्षत्रियस्थोत्तम'. सर्वस्वं वैश्यस्य; शूद्रः कटाग्निना
दह्येत । सर्वत्र राजमार्यागमने कुम्भीपातः[४०९]
 श्वपाकीगमने कृतकवन्धाङ्क. परविषयं गच्छेत्, श्वपाकत्वं
वा। शूद्रस्वपाकस्य भार्यागमने वध' स्त्रियाः कर्णनासा-
च्छेदनम् ।।
 प्रव्रजितागमने चतुर्विंशतिपणो दण्डः । सकामा तदेव
लभेत ॥
 [४१०]रूपाजीवायाः प्रसह्योपभोगे द्वादशपणो दण्डः ॥
 [४११]बहूनामेकामधिचरतां पृथक्चतुर्विंशतिपणो दण्डः ॥
 [४१२]स्त्रियमयोनौ गच्छत. पूर्वस्साहसदण्ड ; पुरुषमाधिमेहतश्च॥
 मैथुने द्वादशपणः तिर्यग्योनिष्वनात्मनः ।
 दैवतप्रतिमानां च गमने द्विगुणस्स्मृतः ॥

2968  [४१३]अदण्ड्यदण्डने राज्ञो दण्डस्त्रिंशद्गुणोऽम्भसि ।

 वरुणाय प्रदातव्यो ब्राह्मणेभ्यस्ततः परम् ॥
 तेन तत्पूयते पापं राज्ञो दण्डापचारजम् ।296.9
 शास्ता हि वरुणो राजा मिथ्या व्याचरतां नृषु ॥

इति कण्टकशोधने अतिचारदण्ड त्रयोदशोऽध्याय .
आदितः नवतिः,
एतावता कौटिल्यस्यार्थशास्त्रस्य कण्टकशोधनं
चतुर्थमधिकरणं समाप्तम्




५ अधि. योगवृत्तम्.


८९ प्रक. दाण्डकर्मिकम्.



 दुर्गराष्ट्रयोः कण्टकशोधनमुक्तम् ।।
 राजराज्ययोर्वक्ष्यामः--

 राजानमवगृह्योप[४१४]जीविनः शत्रुसाधारणा वा ये मुख्या-
स्तेषु गूढपुरुषप्रणिधिः कृत्यपक्षोपग्रहो वा सिद्धिः यथोक्तं पुर-
स्तादपजापोपसर्पो वा यथा च पारग्रामिके वक्ष्यामः ।।
 राज्योपघातिनस्तु वल्लभास्संहत्या[४१५] वा ये मुख्याः प्रका
शमशक्या प्रतिषेद्धुं दूष्याः , तेषु धर्मरुचिरुपांशुदण्डं प्रयु-
ञ्जीत । दृष्यं महामात्रभ्रातरं सत्कृतं[४१६] सत्री प्रोत्सह्य रा. 297 4
जानं दर्शयेत् । तं राजा दूष्यद्रव्योपभोगातिसर्गेण दूष्ये. 297.4 विक्रमयेत् । शस्त्रेण रसेन वा विक्रान्तं तत्रैव घातयेत,

"भ्रातृघातकोऽयम्" इति ॥
 तेन पारशव परिचारिकापुत्रश्च व्याख्यातौ । दूष्यम[४१७]
हामात्रं वा सत्रिप्रोत्साहितो भ्राता दायं याचेत । तं दृष्य-
गृहप्रतिद्वारि रात्रावुपशयानमन्यत्र वा वसन्तं तं[४१८] तीक्ष्णो
हत्वा ब्रूयात्---"इतोऽयं दायकामुकः” इति । ततो हत.
पक्षं परिगृह्यतरं निगृह्णीयात् ॥
 दूष्यसमीपस्था वा सत्रिणो भ्रातरं दायं याचमानं घा.
तेन परिभत्र्सयेयुः । तं रात्राविति--समानम् ॥
 दूष्यमहामात्रयोर्वा यः पुत्रः[४१९] पिता वा पुत्रस्य दारानधि-
चरति भ्राता वा भ्रातुस्तयोः कापटिकमुखः कलहः पूर्वेण
व्याख्यातः॥
 दूष्यमहामात्रमपुत्रमात्मसम्भावितं वा सत्री-"राजपुत्रस्त्वं
शत्रुभयादिह न्यस्तोऽसि" इत्युपजपेत्[४२०] । प्रतिपन्नं राजा रह-
सि पूजयेत्- “प्राप्तयौवराज्यकालं त्वां महामात्रभयान्नाभिषि-
ञ्चामि" इति । तं सत्री महामात्रवधे योजयेत् । विक्रान्तं त-
त्रैव घातयेत्---"पितृघातकोऽयं" इति ॥

998.8  भिक्षुकी वा दूष्यभार्या सांवनन कीभिरौषधीभिस्संवास्य[४२१]

रसेनातिसन्दध्यात् । इत्याप्यप्रयोगं[४२२] दूप्यमहामात्रमटवीं परग्रामं वा हन्तुं, कान्तारव्यपहिते[४२३] वा देशे राष्ट्रपालमन्तपालं 298 7

वा स्थापयितुं, नागरस्थानं वा कुपितमप[४२४]गृहीतुं, सार्थातिवाह्य
प्रत्यन्ते वा सप्रत्यादेयमादातु फल्गुबल[४२५] तीक्ष्णयुक्तं[४२६] प्रेपयेत् ।
रात्रौ दिवा वा युद्धे प्रवृत्ते तीक्ष्णा प्रतिरोधकव्यञ्जना वा
हत्युः “ अभियोगे हतः" इति ।
 यात्राविहारगतो वा दूष्यमहामात्रान् दर्शनायाह्वयेत् । ते
गूढशस्त्रैस्तीक्ष्णैस्सह प्रदिष्टा मध्यमकक्ष्यायामात्मविचयमन्त.अ.
वेशनार्थं दध्यु । ततो दौवारिकाभिगृहीतास्तीक्ष्णा " दूष्यप्र
युक्ता. स्मः" इति ब्रूयु । ते तदभि[४२७] विख्याय्य दूष्यान् हन्युः।
तीक्ष्णस्थाने चान्ये बध्याः ।।
 बहिर्विहारगतो वा दूष्यान् आसन्नावासान् पूजयेत् ।
तेषां देवीव्यञ्जना वा दुस्स्त्री रात्रावावासेषु गृह्यतेनि-स
मानं पूर्वेण !!
 दूष्यमहामात्र वा सूदो भक्षकारो वा "ते शोभनः"
इति स्तवेन भक्षभोज्यं याचेत । बहिर्वा क्वचिदध्वगतं[४२८] पा-
नीयं तदुभयं रसेन योजयित्वा प्रतिस्वादने तावेवोपयोजयेत् ।
तदार्थविख्याप्य “रसादाविति" घातयेत् ।।
 अभिचारशीलं वा सिद्धव्यञ्जनो गोधाकूर्मकर्कटकुटानां[४२९] 299 5
लक्षण्यानामन्यतमप्रकाशनेन मनोरथानवाप्स्तीति ग्राहयेत् । 299 5 प्रतिपन्नं कर्मणि रसेन लोहमुसलैर्वा घातयत्-कर्मल्यापदा

हतः” इति ॥
 चिकित्सकव्यञ्जनो वा दौरामिक[४३०] मसाध्यं वा व्याधि दू-
ष्यस्य स्थापयित्वा भैषज्याहारयोगेषु रसेनातिसन्दध्यात् ।।
 सूदाराळिकव्यञ्जना वा प्रणिहिता दूष्य रसेनातिसन्दध्युः
इत्युपनिषत्प्रतिषेधः॥
 उभयदूष्यप्रतिषेधस्तु-यत्र दूष्यः प्रतिषेद्धव्यस्तत्र दूष्यमेव
फल्गुबलतीक्ष्णयुक्तं प्रेषयेत्--" गच्छामुष्मिन् दुर्गे राष्ट्र वा
सैन्यमुत्थापय ; हिरण्यं वा । वल्लभाद्हा हिरण्यमाहारयः बल्ल
भकन्यां वा प्रसह्यानय ; दुर्गसेतुबाणक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्य
हस्तिवनकर्मणामन्यतमद्वा कारय; राष्ट्रपाल्यमन्तपाल्यं वा;
यश्च त्वा प्रतिषेधयेन्न वा ते साहाय्यं दद्यात्, स बन्धव्य
स्स्यात्" इति । तथैव इतरेषां प्रेषयेत् “अमुष्याविनयः प्रति
षेद्धव्यः" इति । तमेतेषु कलहस्थानेषु कर्मप्रतिधातेषु वा
विवदमानं तीक्ष्णाश्शस्त्रं पातयित्वा प्रच्छन्न इन्युः । तेन दोषे.
णेतरे नियन्तव्या.।

300.6  पुराणां ग्रामाणां कुलानां वा दूष्याणां सीमाक्षेत्रफ[४३१] लवे.

श्ममर्यादामु द्रव्योपकरणसस्यवाहनहिंसासु प्रेक्षाकृत्योत्सवेषु
वा समुत्पन्ने कलहे तीक्ष्णैरुत्पादिते वा तीक्ष्णाश्शस्त्रं पात यित्वा ब्रूयुः “एवं क्रियन्ते येऽमुना कलाहायन्ते " इति । तेन 3006

दोषेणेतरे नियन्तव्याः।

 येषां वा दूष्याणां जातमूलाः कलहाः तेषां क्षेत्रखलवे- श्मान्यादीपयित्वा बन्धुसम्बन्धिषु वाहनेषु वा तीक्ष्णाः शस्त्र पातयित्वा तथैव ब्रूयुः "अमुना[४३२] प्रयुक्ताः स्मः" इति । तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः ।

 दुर्गराष्ट्रदूष्यान् वा सत्रिणः परस्परस्यावेशनिकान्[४३३] कारये युस्तत्र रसदा रसं दधुस्तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः ।

 भिक्षुकी का दृष्यराष्ट्रमुख्यं दूष्यराष्ट्रमुख्यस्य भार्या स्नुषा दुहिता वा कामयत इत्युपजपेत्[४३४] । प्रतिपन्नस्याभरणमादा- य स्वामिने दर्शयेत्-" असौ ते मुख्यो यौवनोत्सिक्तो भार्या स्नुषां दुहितर वाऽभिमन्यते” इति । तयोः कलहो रात्राविति समानम् ।

 दूष्यदण्डोपनतेषु तु युवराजः सेनापतिर्वा किञ्चिदुपकृत्या- पकान्तो विक्रमेत । ततो राज[४३५] दूष्यदण्डोपनतानेव प्रेषयेत फल्गुवलतीक्ष्णयुक्तनिति समानास्सर्व एव योगाः।

 तेषां च पुढेष्वनुक्षिपत्सु यो निर्विकारः स पितुदाय लभेत! 301 4

एवमस्य पुत्रपौत्राननुवर्तते [४३६] राज्यमपास्तपुरुषदोषमिति । 3015

स्वपक्षे परपक्षे वा तूष्णीं दण्डं प्रयोजयेत् ।

आपन्त्यां[४३७] च तदात्वे च क्षमाधानविशङ्कित ॥

इति योगवृत्ते पञ्चमाधिकरणे दाण्डकार्मिक[४३८] प्रथमोध्याय

आदित एकनवतिः


९० प्रक. कोशाभिसंहरणम्.

 कोशमकोशः प्रत्युत्पन्नार्थकछु[४३९] सङ्ग्रहीयात् । जनपदं महान्त मल्पप्रमाणं वा देवमातृक प्रभूतधान्यं धान्यस्याशं तृतीयं चतुर्थं वा याचेत यथासारं मध्यमवरं वा दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथ शून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्मोपकारिणं प्रत्यन्त[४४०] मल्पप्राणं वा न याचेत । धान्यपशुहिरण्यादि निविशमानाय दद्यात् । चतु- र्थमंशं धान्यानां बीजभक्तशुद्धं च हिरण्येन क्रीणीयात् । अर ण्यजातं श्रोत्रियस्वं च परिहरेत् । तदप्यनुग्रहेण क्रीणीयात् । तस्याकरणे वा समाहर्तृपुरुषा ग्रीष्मे कर्षकाणामुदापं कार- येयुः । प्रमदापन्न[४४१] सीत्यात्य द्विगुणमुदाहरन्तो वीजकाले वीज- लेख्यं कुर्यु ! निष्पन्ने हरितपक्वादानं वरयेयुः[४४२] अन्यत्र शाक- कटभङ्गमुष्टिभ्याम्। देवपितृपूजादानार्थ गवार्थं वा भिक्षुकग्राम भृतकार्थ च राशिमूलं परिहरयुः ।

3022  स्वसीत्यापहारिण. प्रतिपात्रो[४४३]डष्टगुणः । परसीत्यापहारिणः पश्चाशद्द्गुण' सीतात्ययः । स्ववर्गस्य बाह्यस्य तु वधः ।  चतुर्थमंशं धान्यानां षष्टं वन्यानां तूललामाक्षौमवल्ककार्पा 3023 सरौमकौशेयकौषय[४४४] गन्धपुष्पफलशाकपण्यानां काष्टवेणुमांसवल्लू राणां च गृह्णीयु.। दन्ताजिनस्यार्घम् । अनिसृष्टं[४४५] विक्रीणानस्य पूर्वस्साहसदण्ड ।

 इति कर्षकेषु प्रणयः॥

 सुवर्णरजतवज्रमणिमुक्ताप्रवाळाश्वहस्तिपण्या पञ्चाशत्कारा! सूत्रवस्त्रताम्रवृत्तकंसगन्धभैषज्यसीधु [४४६]पण्याश्चत्वारिंशत्कराः । धा न्यरसलोहपण्याः शकटव्यवहारिणश्च त्रिंशत्करा काचव्यव- हारिणो महाकारवश्व विंशतिकराः। क्षुद्रकारको वर्धकिपोषका- श्च दशकराः। काष्ठवेणुपाषाणमृद्भाण्डपक्वान्नहरितपण्या: प- ञ्चकराः ! कुशीलवा रूपाजीवाश्च वेतनार्धं दध्यु । हिरण्य- करकर्मण्यानाहारयेयुः । न चैषां कञ्चिदपराधं परिहरेयुः । ते ह्यपारगृहीतमभिनीय विक्रिणीरन् ।

 इति व्यवहारिषु प्रणयः ॥

 कुकुटसूकरमर्धं दद्यात् । क्षुद्रपशवष्षड्भागम् । गोमहिषा- श्वतरखरोष्ट्राश्च दशभागम् । बन्धकिपोषका राजप्रेष्याभिः परमरूपयौवनाभिः कोशं संहरेयु' ||

 इति योनिपोषकेषु प्रणय ॥

 सकृदेव न द्विः प्रयोज्यः । तस्याकरणे वा समाहर्ता का- 3034 3034 र्यमपदिश्य पौरजानपदान् भिक्षेता योगपुरुषाश्चात्र पूर्वमतिमात्रं दद्युः । एतेन प्रदेशेन राजा पोरजानपदान भिक्षेत । कापटिकाश्चैनानल्पं प्रयच्छतः कुत्सयेयुः। सारतो वा हिरण्य- माढ्यान्याचेत । यथोपकारं वा स्ववशा वा यदुपहरेयु- स्थानछत्रवेष्टनाविभूषाश्चैषां हिरण्येन प्रयच्छेत् । पाषण्डस' ह्रद्रव्यमश्रोत्रियभोग्यं देवद्रव्यं वा कृषकराः प्रेतस्य दग्ध- गृहस्य वा हस्ते न्यस्तमित्युपहरेयुः ॥

3033  देवताध्यक्षो दुर्गराष्ट्रदेवतानां[४४७] यथास्वमेकस्थं कोशं कुर्यात् ।तथैव चाहरेत् । दैवतचैत्यं सिद्धपुण्यस्थानमौपपादिकं[४४८] वा रात्रावुत्थाप्य यात्रासमाजाभ्यामाजीवेत् ! चैत्योपवनवृक्षेण या देवताभिगमनमनार्तवपुष्पफलयुक्तेन ख्याापयेत् । मनुष्यकरं वा वृक्षे रक्षोभयं रूपयित्वा सिद्धव्यञ्जनाः पौरजानपदानां हि. रण्येन प्रतिकुर्यु. । सुरङ्गायुक्ते वा कूपे नागमनियतशिरस्कं हिरण्योपहरणे[४४९] दर्शयेत् । नागमतिमायामन्तश्छिद्रायां चैत्र- च्छिद्रे वल्मीकाछिद्रे वा सर्पदर्शनमाहारेण प्रतिबन्धसंज्ञं कृत्वा श्रद्धधानाना[४५०] दर्शयेत् । अश्चद्दधानानामाचमनप्रोक्षणेषु रसमुप- चाय्य[४५१] देवताभिशापं ब्रूयात् । अभित्यक्तं वा दंशयित्वा योगदर्शनप्रतीकारेण वा कोषाभिसंहरण कुर्यात् ।।

8051  वैदेहकव्यञ्जनो वा प्रभूतपण्यान्तेवासी व्यवहरेत। स यदा पण्यमूल्ये निक्षपश्योगैरुपचितस्स्यात्तदैनं रात्रौ मोपयेत् ।।  एतेन रूपदर्शकः सुवर्णकारश्च व्याख्यातौ ॥

 वैदेहकव्यञ्जनो वा प्रख्यातव्यवहारः प्रवहणनिमित्तं या- चितकमवक्रीतक वा रूप्यसुवर्णभाण्डमनेकं गृह्णीयात् । समाजे वा सर्वपण्यसन्दोहेन प्रभूतं हिरण्यसुवर्णभृणं गृह्णीयात् । प्रतिभाण्डमूल्यं च । तदुभयं रात्री मोषयेत् !

 साध्वीव्यञ्जनाभिः स्त्रीभिर्दूष्यानुन्मादयित्वा तासामेव वे श्मस्वभिगृह्य सर्वस्वान्याहरेयुः ॥

 दूष्यकुल्यानां वा विवादे प्रत्युत्पन्ने रसदाः प्रणिहिता रसं दद्युः । तेन दोषेणेतरे पर्यादातव्या ।।

 दूष्यमभित्यक्तोप[४५२] श्रद्धेयापदेशं पण्यं हिरण्यनिक्षेपमृणाप्र योगं दायं वा याचेत । दासशब्देन वा दूष्यमालम्बेत । भार्यामस्य स्नुषां दुहितरं वा दासीशब्देन भार्याशब्देन वा । तं दूष्यगृहप्रतिद्वारि रात्रावुपशयानमन्यत्र वा वसन्तं तीक्ष्णो हत्वा ब्रूयात् -" हतोऽयमित्थं कामुकः” इति । तेन दोषे-णेतरे पर्यादातव्या.॥

 सिद्धव्यञ्जनो वा दूष्यं जम्भकविद्याभिः प्रलोभयित्वा ब्रूयात् “अक्षयं हिरण्यं राजद्रारिक स्त्रीहृदयमारव्याधिकरमा- युष्यं पुत्रीय वा कर्म जानामि " इति । प्रतिपन्नं चैत्यस्थाने रात्रौ प्रभूतसुरामांसगन्धमुपहारं कारयेत् । एकरूयं चात्र 9061 हिरण्यं पूर्व निखात प्रेताङ्ग प्रेतशिशुर्वा यत्र निहितस्यात् तनो हिरण्यमस्य दर्शयेदत्यल्पमिति च ब्रूयात् । “प्रभूत- हिरण्यहेतो पुनरुपहार' कर्तव्यः इति, स्वयमेवैतेन हिरण्येन श्वोभूते प्रभूतमौपचारिक[४५३] क्रीणीहीति" । तेन[४५४] हिरण्येनौप- हारिकक्रये गृह्येत ।।

 मातृव्यञ्जनाया वा पुत्रो मे त्वया हत इत्यवरूपिता स्यात् ससिद्धमेवास्य रात्रियोगे वनयागे वनक्रीडायां वा प्रवृत्ता- यास्तीक्ष्णा[४५५] विशस्याभित्यक्त[४५६] मतिनयेयुः ।

 दूष्यस्य वा मृतकव्यअनो वेतनहिरण्ये कूटरूपं प्रक्षिप्य प्ररूपयेत् ।

 कर्मकारव्यञ्जनो वा गृहे कर्म कुर्वाणस्तेन कूटरूपकारको पकरणमपनिदध्यात् ।

 चिकित्सकव्यञ्जनो वा गदगदापदेशेन प्रत्यासन्नो वा दू. ष्यस्य सत्री प्रणिहितमभिषेकभाण्डमीमत्रशासनं च कापटिक- मुखेन आचक्षीत. कारणं च ब्रूयात् । एवं दूष्येष्वधार्मिकेषु च वर्तेत । नेतरेषु ।त्

3073

पक्व पक्वमिवारामाद फलं राज्यादवाप्नुयात् ।

आमच्छेदभयादामं वर्जयेत्कोपकारकम् ॥

इति योगवृत्ते पञ्चमेऽधिकरणे कोशाभिसहरणं द्वितीयोऽध्यायः

आदितो द्विनवतिः


९१ प्रक. मृत्यभरणीयम्.


 दुर्गजनपदशक्त्या भूत्यकर्म समुदायवादेन[४५७] स्थापयेत् । कार्यसाधनसहेन वा भृत्यलाभेन शरीरमवेक्षेत । न धर्मार्थों पी- डयेत् ।

 ऋत्विगाचार्यमन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजराजमातृराजम- हिष्योऽष्टचत्वारिंशत्साहस्राः । एतावता भरणेनानास्व[४५८] धत्वम्- कोपकं चैषां भवति ।

 दौवारिकान्तर्वशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसन्निधातारश्चतुर्विशति- साहस्राः । एतावता कर्मण्या भवन्ति ।

 कुमारकुमारमातृनायका पारव्यावहारिककाार्मान्तिकमन्त्रिप- रिषद्राष्ट्रान्तपालाश्च द्वादशसाहस्रा। स्वामिपरिबन्धबलसहाया ह्येतावता भवन्ति ।

 श्रेणीमुख्या हस्त्यश्वरथमुख्याः प्रदेष्टारश्च अष्टसाहस्रा । स्ववर्गानुकर्षिणो ह्येतावता भवन्ति ।

 पत्त्यश्वरथहस्त्यध्यक्षा. द्रव्यहस्तिवनपाला. चतुस्साहस्राः । रथिकानीकचिकित्सकाश्वदमकवर्धकयो योनिपोषकाश्च द्वि- साहस्राः।

 कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषास्सर्वाध्यक्षाश्च साहस्रा. । 3086 शिल्पवन्तः पादाताः सङ्खचायकलेखकादिवर्गः पञ्चशताः ।कुशीलवास्त्वर्धतृतीयशताः । द्विगुणवेतनाचैषां तुर्यकराः । कारुशिल्पिनो विंशतिशतिकाः ।

 चतुष्पदद्विपदपरिचारकपारिकर्मिकोपस्थायिकपालकावष्टि- बन्धकाष्षष्ठिवेतनाः ।

 आर्य[४५९] युक्तारोहकमाणवकशैलखनकास्सर्वोपस्थायिन आचा- र्या विद्यावन्तश्च पूजावेतनानि यथार्ह लमेरन्-पञ्चशतावरं सह- स्त्रपरम् ।

 दशपणिको योजने दूतः मध्यमः; दशोत्तरे द्वि[४६०] गुणवेतन- आयोजनशतादिति ।

 समानविद्येभ्यस्त्रिगुणवेतनो राजा राजसूयादिषु क्रतुषु राज्ञस्सारथिः साहस्रः ।

 कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनास्साहस्साः ।

 ग्रामभृतकसत्रितीक्ष्णरसदभिक्षुक्यः पञ्चशताः ।
 चारसञ्चारिणः तृती[४६१] यशता प्रयासवृद्धवेतना वा ।

 शतवर्गसहस्रवर्गाणामध्यक्षा भक्तवेतनलाभमादेशं विक्षेपं च कुर्युः । अविक्षेपो राजपरिग्रहदुर्गराष्ट्ररक्षावेक्षणेषु च नित्यमु- ख्यास्स्युरनेकमुख्याश्च ।

3097  कर्मसु मृतानां पुत्रदारा भक्तवेतनं लभेरन् । बालवृद्धव्या- धिताश्चैषामनुग्राह्याः । प्रेतव्याधितसूतिकाकृत्येषु चैषामर्थमान- कर्म कुर्यात् । अल्पकोशः कुप्पपशुक्षेत्राणि दद्यात ; अल्पं च हिरण्यम् । शून्यं वा निवेशयितुमभ्युत्थितो हिरण्यमेव दद्यात् । न ग्रामं ग्रामसजातव्यवहारस्थापनार्थम्। एतेन भृतानां च[४६२] विद्याकर्मभ्यां भक्तवेतनविशेषं च कुर्यात् । षष्ठिवेतनस्याढकं कृत्वा हिरण्या- नुरूपं भक्तं कुर्यात् ।

 पत्त्यश्वरथद्विपाः सूर्योदये हिस्सन्धिदिवसवर्ज शिल्पयोग्याः कुर्युः । तेषु राजा नित्ययुक्तस्स्यादभीक्ष्णं चैषां शिल्पदर्शनं कुर्यात् । कृतनरेन्द्राङ्कं शस्त्रावरणमायुधागारं प्रवेशयेत् । अश- स्त्राश्चरेयुरन्यत्र मुद्रानुज्ञातात् । नष्टं विनष्ट वा द्विगुण दद्यात् । विध्वस्तगणनां च कुर्यात्। सार्थिकाना शस्त्रावरणमन्तपाला गृ- ह्णीयुः समुद्रमवचारयेयुर्वा । यात्रामभ्युत्थितो वा सेनामुद्योज येत् । ततो वैदेहकव्यञ्जनास्सर्वपण्यान्यायुधीयेभ्यो यात्राकाले द्विगुणप्रत्यादेयानि दध्युः । एवं राजपण्यविक्रयो[४६३] वेतनमत्या- दानं च भवति ।

 एवमवेक्षितायव्यय. कोशदण्डव्यसनं नावाप्नोति ।
 इति भक्तवेतनविकल्पः।

सत्रिणश्चायुधीयानां वेश्याः कारुकुशीलवाः ॥

दण्डवृद्धाश्च जानीयुश्शौचाशौचमतन्द्रिताः ॥

इति योगवृत्ते पञ्चमेऽधिकरणे भृत्यभरणीय तृतीयाध्याय

आदितस्त्रिणवति


९२ प्रक. अनुजीविवृत्तम.


 लोकयात्रावित् राजानमात्मद्रव्यप्रकृतिसम्पन्नं प्रियहितद्वारेणाश्रयेत[४६४] । यं वा मन्येत यथा-- अहमाश्रयेप्सुरेवमसौ विनयेप्सुराभिगामिकगुणयुक्तः" इति ॥

 द्रव्यप्रकृतिहीनमप्येनमाश्रयेत । न त्वेवानात्मसम्पन्नम् । अनात्मवान् हि नीतिशास्त्रद्वेषादानीसंयोगाद्वा प्राप्यापि म. हदैश्वर्यं न भवति । आत्मवति लब्धावकाशः शास्त्रानुयोगं दद्यात् । आविसंवादाद्धि स्थानस्थैर्यमवाप्नोति । मतिकर्मसु पृष्टः तदात्वे च आयत्यां च धमार्थसयुक्तं समर्थं प्रवीण वदपरिषद्भीरुः कथयेत् । ईप्सितः पणेत-~-धर्मार्थानुयोगं "अविशिष्टेषु बलवत्संयुक्तेषु दण्डदारणं, बलवत्संयोगे तदा- त्वे च दण्डधारणमिति, न कुर्या; पक्षं वृत्तिं गुह्यं च मे नोपहन्याः, संज्ञया च त्वां कामक्रोधदण्डनेषु वारयेयम्" इति। आदिष्टः प्रदिष्टायां भूमायनुज्ञातः प्रविशेत् । उपविशेच्च पार्श्वतस्सन्निकृष्टः विप्रकृष्टः परासनं, विगृह्य कथनमसभ्यप[४६५] त्य क्षमश्रद्धेयमनृतं च वाक्यमुञ्चैरनर्मणि हासं वातष्ठीवने च शब्द वती न कुर्यात् । मिथः कथनमन्येन, जनवादे द्वन्द्वकथनं, राज्ञो वेषमुद्धतकुहकानां च, रत्नातिशयप्रकाशाभ्यर्थनं एका- क्ष्योष्ठनिर्भोग भृकुटीकर्म, वाक्यापक्षेपणं च ब्रुवति; बलवत्स्तं- युक्तावरोधं स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिस्सामन्तदूतैर्द्वेष्य पक्षावक्षिप्तान- र्थ्यैश्च प्रतिसंसर्गमेकार्थचर्यां सङ्घातं च वर्जयेत् ॥  अहीनकालं राजार्थ स्वार्थ प्रियहितैस्सह ।
 परार्थदेशकाले च ब्रूयाद्धार्मार्थसंहितम् ।।

 पृष्टः प्रियहितं ब्रूयान्न ब्रूयादहितं प्रियम् ।
 अप्रियं वा हितं ब्रूयाछृण्वतोऽनुमतो मिथः ॥

 तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्यात् द्वेष्यादींश्च न वर्णयेत् ।
 अप्रिया अपि दक्षारस्युः तद्भावाद्ये[४६६] बहिष्कृताः ।।

 अनर्थ्याश्च प्रिया दृष्ट्वा[४६७] चित्ताज्ञानानुवर्तिनः ।
 अलिहारस्य ष्वभिहष्वभिहारसोरहासांश्च वर्जयेत्[४६८]

 परात्सङ्कामयेद्धोरं न च घोरं परे वदेत् ।
 तितिक्षेतात्मनश्चैव क्षमावान् पृथिवीसमः ।।

 आत्मारक्षा हि सततं पूर्व कार्या विजानता ।
 अग्नाविव हि संप्रोक्ता वृत्ती राजोपजीविनां ॥

 ऐकदेशं दहेदग्निः शरीरं वा परं गतः ।
 सपुत्रदारं राजा तु घातयेद्वैधयेत वा ॥

इति यागवृत्ते अनुजीविवृत्तं चतुर्थोऽध्यायः

आदितश्चतुर्णवति .


९३ प्रक. समयाचारिकम्.


3131 नियुक्त कर्मसु व्ययविशुद्धमुदयं दर्शयेत् ॥ आभ्यन्तरं बाह्य गुह्य प्रकाश्यमात्ययिकमुपेक्षितव्यं वा कार्य "इदमेवम्” इति शेषयेच्च[४६९]

 मृगवाध्युतमद्यस्त्रीषु प्रसक्तं चानुवर्तेत । प्रशसाभिरासन्न श्चास्य व्यसनोपघाते प्रयतेत । परोपजापातिसन्धानोपाधिभ्यश्च रक्षेत् । इङ्गिताकारौ चास्य लक्षयेत् ।

 “कामद्वेषहर्षदैन्यव्यवसायभयद्वन्द्वविपर्यासमिङ्गिताकाराभ्यां हि मन्त्रसंवरणार्थमाचरति.

 प्रज्ञादर्शने प्रसीदति । वाक्यं प्रतिगृह्णाति । आसनं ददति । विविक्तो दर्शयते । शङ्कास्थाने नातिशङ्कते । कथायां रमते । परिज्ञाप्येष्यवेक्षते । पथ्यमुक्तं सहते । स्म- यमानो नियुङ्क्ते । हस्तेन स्पृशति । श्लाध्ये नोपहसति । परोक्षं गुणं ब्रवीति । भक्ष्येषु स्मरति । सह विहारं याति । व्यसनेऽभ्यवपद्यते । तद्भक्तीन् पूजयति । गुह्यमाचष्टे । मानं वर्धयति । अर्थ करोति । अनर्थ प्रतिहन्ति इति तुष्टज्ञानम् ।। एतदेव विपरीतमतुष्टस्य ॥

3134  भूयश्च वक्ष्यामः-सन्दर्शने कोपः, वाक्यस्याश्रवणप्रतिषेधौ, आसनचक्षुषोरदानं, वर्णस्वरभेदः, एकाक्षिभृकुट्यो ष्टनिर्भेदः स्वेदश्वासस्मितानामस्थानोत्पत्तिः परिमन्त्रणं, अकस्माजन[४७०], वर्धनं अन्यत्य, भूमिगात्रविलेपन[४७१], अन्यस्योपतोदन, विद्यावर्णदेशकुत्सा, समदोषनिन्दा, प्रतिदोषनिन्दा, प्रतिलोमस्तवः, सुकृतानपेक्षणं[४७२] , दुष्कृतानुकीर्तन, प्रविष्टा[४७३] वधा- न. अतित्याग , मिथ्याभिभाषणं, राजदर्शिनां च तद्वृत्तान्यत्व, वृत्तिविकारं चावेक्षताप्यमानुषाणाम् ॥

 "अयमुच्चैः सिञ्चतीति" कात्यायनः ।।
 "प्रवव्राज कौञ्चोऽपसव्यम्" इति कणिङ्को भारद्वाजः ॥ "तृणमिति” दीर्घश्वारायणः ॥
 "शीता शाटीति" घोटमुख. ॥
 "हस्ती प्रत्यौक्षीदिति" किञ्जल्कः ॥
 "रथाश्वं प्राशंसीत्[४७४]” इति पिशुनः ।।
 "प्रतिवरणे शूनम्[४७५]' इति पिशुनपुत्रः ।।
 अर्थमानाप[४७६]क्षेपे च परित्यागः । स्वामिशीलमात्मनश्च किल्बिषमुपलभ्य वा प्रतिकुर्वीत मित्रमुपकृष्टं वाऽस्य गच्छेत् ।।

 तत्रस्थो दोषनिर्घातं मित्रैर्भर्तरि चाचरेत् ।
 ततो भर्तरि जीवे वा मृते वा पुनराव्रजेत् ॥

इति योगवृत्ते समयावारिकं पञ्चमोऽध्यायः

आदित. पञ्चनवत्तिः


९४, ९५ प्रक. राज्यप्रतिसन्धानमेकैश्वर्यं च.


3151  राजव्यसनमेवममात्य प्रतिकुर्वीत । प्रागेव मरणाबाघभयाद्राज्ञः प्रियहितोपग्रहेण मासाद्विमासान्तरं दर्शनं स्थापयेत् ।"देशपीडापहममित्रापहमायुष्यं पुत्रीयं वा कर्म राजा साधयति" इत्यपदेशेन राजव्यञ्जनमनुरूपवेलायां प्रकृतीनां दर्शयेत् , मित्रामित्रतानां च । तैश्च यथोचितां सम्भाषां अमात्यमुखो गच्छेत्[४७७] । दौवारिकान्तर्वशिकमुखश्च यथोक्तं राजप्रणिधिमनुवर्तयेत् । अपकारिषु च हेडं प्रसादं वा प्रतिकान्त[४७८] दर्शयेत् । प्रसादमेवोपकारिषु । आप्तपुरुषाधि- ष्ठितौ दुर्गप्रत्यन्तस्थौ वा कोशदण्डावेकस्थौ कारयेत् । तुल्य[४७९] कुमारमुख्यांश्चान्यापदेशेन ।।

 यश्च मुख्यः पक्षवान् दुर्गाटवीस्थो वा वैगुण्यं भजेत तमुपग्राहयेत् । बाह्याबाधां[४८०] वा यात्रां प्रेषयेत् मित्रकुलं वा ॥

 यस्माज्च सामन्तादावाधां[४८१] पश्येत्तमुत्सवविवाहहस्तिबन्ध नाश्वपण्यभूमिप्रदानापदेशेन अवग्राहयेत् ॥

 स्वमित्रेण वा ततः सन्धिमदूष्यं कारयेत् ।
 आटविकामित्रैर्वा वैरं ग्राहयेत् ।।
 तत्कुलीनमवरुद्धं या भूम्येकदेशेनोपग्राहयेत् ॥

3162  कुल्यकुमारमुख्योपग्रहं कृत्वा वा कुमारमाभषिक्तमेव दर्श येत् । दाण्डधर्मिकबद्धा राज्यकण्टकानुद्धृत्य राज्यं कारयेत् ।।  यदि वा कश्चिन्मुख्य सामन्तादीनामन्यतम कोपं भजेत, तं "एहि राजानं त्वा करिष्यामि" इत्यावाहयित्वा घातयेत् । आपत्प्रतीकारेण वा साधयेत् ।

 युवराजे वा क्रमेण राज्यभारमारोप्य राजव्यसनं ख्यापयेत्।।

 परभूमौ राजव्यसने मित्रेणामित्रव्यञ्जनेन शत्रोस्सन्धिमव- स्थाप्यापगच्छेत् । सामन्तादीनामन्यतमं वाऽस्य दुर्गे स्था पयित्वाऽपगच्छेत् । कुमारमभिषिच्य वा प्रतिव्यूहेत । परेणा- भियुक्तो वा यथोक्तमापत्प्रतीकारं कुर्यात् ॥

 एवमेकैश्वर्यममास.[४८२] कारयेदिति-कोटि[४८३] ल्यः॥

 "नैवम्” इति भारद्वाज.---" प्रम्रियमाणे वा राजन्यमात्यः कुल्यकुमारमुख्यान् परस्पर मुख्येपु वा विक्रामयेत्[४८४] । विक्रान्तं प्रकृतिकोपेन घातयेत् । कुल्यकुमार[४८५] मुख्यानुपांशु दण्डेन वा साधयित्वा स्वयं राज्यं गृह्णीयात् । राज्यका- रणादि पिता पुत्रान् पुत्राश्च पितरमभिद्रुह्यन्ति, किमङ्ग पुनरमात्यप्रकृतिर्ह्येकप्रग्रहो राज्यस्य । तत्स्वयमुपस्थितं ना- वमन्येत । स्वयमारूढा हि स्त्री त्यज्यमानाऽभिशपतीति लो- कपवादः ॥

कालश्च सकृदभ्येति य नरं कालकाङ्क्षिणम् ।

दुर्लभस्स पुनस्तस्य कालः कर्म चिकीर्षतः ।।

3173  "प्रकृतिकोपकर्माधर्मिनुमनैकान्तिकं चैतत्' इति कौटि[४८६].ल्यः--राजपुत्रमात्मसम्पन्नं राज्ये स्थापयेत् । संपन्नाभावे व्यसनिनं कुमारं राजकन्यां गर्भिणी देवी वा पुरस्कृत्य महामात्रान् सन्निपात्य ब्रूयात्-" अय वो निक्षेपः, पितरमस्थावेक्षध्वं सत्वाभिजनमात्मनश्च ; ध्वजमानोऽयं, भवन्त एव. स्वामिन'; कथ वा क्रियाम्[४८७] ” इति । तथा ब्रुवाणं यो.

गपुरुषा ब्रूयु:--"कोऽन्यो भवत्पुरोगादस्माद्राज्ञश्चातुर्वण्यमर्हति पालयितुम्" इति । तथोत्यमात्य. कुमार राजकन्यां ग- भिणी देवी वाऽधिकुर्वीत । बन्धुसम्बन्धिनां मित्रामित्रदूता- नां च दर्शयेत् । भक्तवेतनविशेषममात्यानामायुधीयानां च कारयेत् । “भूयश्चाऽयं वृद्धः करिष्यत्ति" इति ब्रूयात् । एवं दुर्गराष्ट्रमुख्यानाभाषेत । यथा च मित्रामित्रपक्षम् । विनयकर्मणि च कुमारस्य प्रयतेत । कन्यायां समानजा- तीयादपत्यमुत्पाद्य वाऽभिषिञ्चेत् । मातुश्चित्तक्षोभभयाकुल्य- मल्पसत्वं छात्र च लक्षण्यमुपनिदध्यात् । ऋतेन[४८८] चैनां रक्षेत् । न चात्मार्थ कश्चिदुत्कृष्टमुपभोग कारयेत् । राजार्थ तु यानवाहनाभरणवस्त्रस्त्रीवेश्मपरिवापान् कारयेत्---

 यौव्वनं (स? ) च याचेत विश्रमं चित्तकारणात् ।
 परित्यजेदतुष्यन्त तुष्यन्तं चानुपालयेत् ॥
 निवेद्य पुत्ररक्षार्थ गूढासार[४८९] परिग्रहान् ।
 अरण्यं दीर्घसनं वा सेवेतारुच्यतां गतः ॥

    1. 6start## सने[४९०] दण्डनायुपकारापकारयोदृष्टप्रतीकारी ह्रीमानापत्प्रकृत्योर्विनियोक्ता दीर्घदूरदर्शी देशकालपुरुषकारकार्यप्रधानस्सन्धिविक्रमत्यागसंयमपणपरच्छिद्रविभागी संवृतादीनाभिहास्यजिह्नभ्रूकुटीक्षणः कामक्रोधलोभस्तम्भचापलोपतापपैशुन्यहीन' श.

क्यस्मितोद्ग्राभिभाषी वृद्धोपदेशाचार इत्यात्मसम्पत् ॥ ४

3203  अमात्यसम्पद्वक्ता पुरस्तान्मध्ये चान्ते च ॥

 स्थ. या मधोम धारणश्चापदि स्वारक्षस्स्वाजीवः शत्रुद्वेषी शक्यसामन्तः पराणोपरविषमकण्टकश्रेणी व्याळमृगाटवीहीनः कान्तरसीताखनिद्रव्यहस्तिवनवान् गव्यः पौरुषेयो गुप्तगोचरः पशुमान् अदेवमातृको वारिस्थलपथा- भ्यामुपेतः सारचित्रबहुपण्यो दण्डकरसहः कर्मशीलकर्षको लिशस्वाम्यवरवर्णप्रायो भक्तशुचिमनुष्य इति जनपदसाम् ।

 दुर्गसम्पदुक्ता पुरस्तात् ॥  जा-
 धर्माधिगतः पूर्वैः स्वयं वा हेमरूप्यमायश्चित्रस्थूलरल्य- ण्यो दीर्घामप्यापदमनायति सहेतेति कोशसम्पत् ॥ चैनां
 पितृपैतामहो नित्यो वश्यस्तुष्टभृतपुत्रदारः प्रवासेष्व तु वादित सर्वत्रापतिहतो दुःखसहो बहुयुद्धस्सर्वयुद्धमा विद्याविशारदः सहवृद्धिक्षयिकत्वादद्वैध्यः क्षत्रप्राय ६ दण्डसम्पत् ॥

3212  पितृपैतामहं नित्यं वश्यमद्वैध्यं महल्लधुसमुत्थमिति मित्रसम्पत्॥  अराजवीज[४९१] लुब्धः क्षुद्रपरिषत्को विरक्तप्रकृतिरन्यायवृत्तिरयुक्तो व्यसनी निरुत्साहो दैवप्रमाणो यस्किञ्चनकार्यगतिरनुबन्धः क्लीबो नित्यापकारी चेत्यमित्रसम्पत् । एवंभूतो हि शत्रुस्सुखः समुच्छेत्तुं भवति ।

 अरिवर्जा प्रकृतयः सप्तैतारस्वगुणोदया।
 ऊक्ताः प्रत्यङ्गभूतास्ताः प्रकृता राजसम्पदः॥

 सम्पादयत्यसम्पन्नाः प्रकृतीरात्मवान्नृपः ।
 विवृद्धाश्चानुरक्ताश्च प्रकृतीर्हन्त्यनात्मवान् ॥

 ततस्स दुष्टप्रकृतिश्चातुरन्तोऽप्यनात्मवान् ।
 हन्यते वा प्रकृतिभिर्याति वा द्विषतां वशम् ।।

 श्रात्मवांस्त्वल्पदेशोऽपि युक्तः प्रकृतिसम्पदा ।
 नयज्ञः पृथिवीं कृत्स्नां जयत्येव न हीयते ॥

इति मण्डलयोनौ षष्ठेऽधिकरणे प्रकृतिसम्पद

प्रथमोऽध्यायः आदितस्सप्तनवतिः


१७ प्रक. शमव्यायामिकम्.


 शमव्यायामौ योगक्षेमयोर्योनिः ।।
 कर्मारम्भाणां योगाराधनो व्यायामः । कर्मफलोपभोगानां क्षेमाराधनश्शमः ।।

 शमध्यायामयोर्योनिष्षाड्गुण्यम् ।। 3224 8225  क्षयस्स्थानं वृद्धिरित्युदयाः । तस्य मानुषं नयापनयोौ ॥

{{gap}दैवमानुषं हि कर्म लोकं पावति[४९२]। अदृष्टकारितं दैवं, तस्मिन्नष्टेन फलेन योगोऽयः[४९३]

 दृष्टकारितं मानुष, तस्मिन् योगक्षेमनिष्पत्तिर्नयः । विपत्तिरफ्नयः । तच्चिन्त्यम् । अचिन्त्यं दैवमिति ।

 राजा आत्मद्रव्यप्रकृतिसम्पन्नो नयस्याधिष्टानं विजिगीषुः । तख्य समन्ततो मण्डलीभूता भूम्यन्तरा[४९४] अरिप्रकृतिः । तथैव भूम्येकान्तरा मित्रप्रकृतिः।

 अरिसम्पद्युक्तः सामन्तः शत्रुः ।

 व्यसनी यातव्य अनपाश्रयो दुर्बलाश्रयो वोच्छेदनीयः । विपर्यये पीडनीयः कर्शनीयो वा ।

3231  इत्याविशेषाः ।

 तस्मान्मित्रमरिमित्रं मित्रमित्रं अरिमित्रमित्रं चानन्तर्येण भूमीनां प्रसज्यते पुरस्तात् ।

 पश्चात्पार्ष्णिग्राह आक्रन्दः पार्ष्णिग्राहासार आक्रन्दासार इति ॥

 भूम्यनन्तरं प्रकृत्यमित्रः तुल्याभिजनस्सहजः । विरुद्धो चिरोधयिता वा कृत्रिमः।

 भूम्येकान्तरं प्रकृतिमित्रं मातापितृसम्बन्धं[४९५] सहज, धन- जीवितहेतोराश्रितं कृत्रिममिति ।  अरिविजिगीष्वोर्भूम्यन्तरः[४९६] संहतासंहतयोरनुग्रहसमर्थो निग्रहे चासंहतयोर्मध्यमः ।

 अरिविजिगीषुमध्यानां बहिः प्रकृतिभ्यो बलवत्तरः संहतासंहतानामरिविजिगीषुमध्यमानामनुग्रहे समर्थों निग्रहे चासंह- तानामुदासीनः ।

 इति प्रकृतयः।
 विजिगीषुमित्रं मित्रमित्रं वाऽस्य प्रकृतयस्तिस्रः ताः पञ्चभिरमात्यजनपददुर्गकोशदण्डपतिभिरेकैकशः संयुक्ता म- ण्डलमष्टादशकं भवति ।

 अनेन मण्डलपृथक्तुं व्याख्यातं अरिमध्यमोदासीनानाम् । एवं चतुर्मण्डलसङ्क्षेपः; द्वादश राजप्रकृतयः षष्टिर्द्रव्यप्रकृ. तयः; सङ्क्षेपेण द्विसप्ततिः ।

 तासां यथास्वं सम्पदः शक्तिः सिद्धिश्च ।

 बलं शक्ति सुखं सिद्धि ।

 शक्तिस्त्रिविधा-ज्ञानबलं मन्त्रशक्तिः, कोशदण्डबलं प्रभुशक्तिः, विक्रमबलमुत्साहशक्तिः ।

 एवं सिद्धिस्त्रिविधैव मन्त्रशक्तिसाध्या मन्त्रसिद्धिः प्रभु- शक्तिसाध्या प्रभुसिद्धि. ; उत्साहशक्तिसाध्या उत्साहसिद्धि- रिति ।

 ताभिरभ्युच्छ्रितो[४९७] ज्यायान् भवति । अपचितो हीनः। तुल्यशक्तिस्समः । तस्माच्छक्ति सिद्धिं च घटेतात्मन्यावेश3246 यितुम् । साधारणो वा द्रव्यप्रकृतिष्वानन्तर्येण शौचवशेन वा दूष्यामित्राभ्यां वाऽपक्रष्टुं यतेत ।

 यदि वा पश्येत्- “अमित्रो मे शक्तियुक्तो वाग्दण्डपारुष्यार्थदूषणैः प्रकृतीरुपहनिष्यति । सिद्धियुक्तो वा मृगयाध्युत मद्यस्त्रीभिः प्रमादं गमिष्यति स विरक्तप्रकृतिरुपक्षीणः प्रमत्तो वा साध्यो मे भविष्यति , विग्रहाभियुक्तो वा सर्वसन्दोहेनैकस्थो दुर्गस्थो वा स्थास्यति स संहितसैन्यो मित्रदुर्गनियुक्तस्साध्यो मे भविष्यति । 'बलवान्वा राजा परतः शत्रुमुच्छेत्तुकामस्तमुच्छिन्द्यामानमुच्छिन्द्यादिति[४९८]' बलवता प्रार्थिनस्य मे विपन्नकर्मारम्भस्य वा साहाय्यं दास्यति । मध्यमलिप्सायां चेति"। एवमादिषु कारणेष्वमित्रस्यापि शक्तिं सिद्धिं चेच्छेत् ।

 नेयिमेकान्तराद्वाज्ञः कृत्वा चानन्तरानरान् ।
 नाभिमात्मानमायच्छेत नेता प्रकृतिमण्डले ॥

 मध्येऽभ्युपहितः शत्रुः[४९९] नेतुं[५००] मित्रस्य चोभयोः ।
 उच्छेद्यः पीडनीयो वा बलवानिव[५०१] जायते ।।

इति मण्डलयोनौ षष्ठेऽधिकरणे शमव्यायामिक

द्वितीयोऽध्याय आदितोऽष्टनवतिः ।

एतावता कौटिलीयस्थार्थशास्त्रस्य मण्डलयोनिः

षष्ठमधिकरण समाप्तम् .


    1. 7start##

७ अधि. षाड्गुण्यम्.

९८-९९ प्रक. षाड्गुण्यसमुद्देशः,

क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयश्च.


 षाड्गुण्यस्य प्रकृतिमण्डलं योनिः ॥ 3271

 "सन्धिविग्रहासनयानसंश्रयद्वैधीभावाष्षाड्गुण्यम्" इत्या- चार्याः ।।

 "द्वैगुण्यम्" इति वातव्याधिः, “सन्धिविग्रहाभ्यां हि षाइगुण्यं सम्पद्यते” इति ॥

 "षाडगुण्यमेवैतदवस्थाभेदात् " इति कौटि[५०२] ल्यः ।।

 तत्र -पणबन्ध सन्धिः; अपकारो विग्रहः; उपेक्षणमासनं ; अभ्युच्चयो यानं; परार्पणं संश्रयः; सन्धिविग्रहोपादानं द्वैधीभावः इति षड्गुणाः ।।

 परस्माद्धीयमानः संदधीत ॥
 अभ्युच्चीयमानो विगृह्णीयात् ॥
 "न मां परो नाहं परमपहन्तुं शक्तः" इत्यासीत ॥
 गुणातिशययुक्तो यायात् ॥
 शक्तिहीनस्संश्रयेत ॥
 सहायसाध्य[५०३] कार्यें द्वैधीभावं गच्छेत् ।।
 इति गुणावस्थापनम् ॥
3283 तेषां-यस्मिन् वा गुणे स्थितः पश्येत् "इहस्थः शक्ष्यामि दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्माण्यात्मनः प्रवर्तयितुं परस्य चैतानि कर्माण्युपहन्तुम्" इति तमातिष्ठेत् सा वृद्धिः ॥

 "आशुतरा; मे वृद्धिर्भूयस्तरा वृद्धयुदयतरा वा भवि- ध्यति विपरीता परस्य" इति ज्ञात्वा परवृद्धिमुपेक्षेत ।।

 तुल्यकालफलोदयायां वृद्धौ[५०४] सन्धिमुपेयात् ॥

 यस्मिन् वा गुणे स्थितः स्वकर्मणामुपघातं पश्येन्नेतरस्य तस्मिन्न तिष्ठेत् । एष क्षयः ॥

 "चिरतरेणाल्पतरं वृद्धयुदयतरं वा क्षेष्ये ; विपरीतं परः" इति ज्ञात्वा क्षयमुपेक्षेत ।।

 तुल्यकालफलोदये वा क्षये सन्धिमुपेयात् ॥

 यस्मिन् वा गुणे स्थितस्स्वकर्मवृद्धिं क्षय वा नाभिपश्ये- देतत् स्थानम् ॥

 " हृस्वतरं वृद्धयुदयतरं वा स्थास्यामि विपरीतं परः" इति ज्ञात्वा स्थानमुपेक्षेत ॥

 " तुल्यकालफलोदये वा स्थाने सन्धिमुपेयात् " इत्या- चार्याः ॥

922811  " नैतद्विभाषितम् " इति कौटि[५०५] ल्यः ।।  यदि वा पश्येत् ---" सन्धौ स्थितो महाफलै स्वकर्माभिः परकर्माण्युपहनिष्यामि ; महाफलानि वा स्वकर्माण्युपभोक्ष्ये परकर्माणि वा सन्धिविश्वासेन वा योगोपनिषत्प्रणिधिभिः परकर्माण्युपहनिष्यामि ; सुखं वा सानुग्रहपरिहारसौकर्यं फललामभूयस्त्वेन स्वकर्मणा परकर्मयोगावहजनमास्त्रावयिष्यामि। बलिनाऽतिमात्रेण वा संहितः पर स्वकर्मोपघातं प्राप्स्यति । येन वा विगृहीतो मया सन्धत्ते, तेन अस्य विग्रहं दीर्घ करिष्यामि ; मया वा संहितस्य मद्वेषिणो जनपदं पीडयिष्यति ; परोपहतो वाऽस्य जनपदो मामागमिष्यति । ततः कर्मसु वृद्धिं प्राप्स्यामि ; विपन्नकर्मारम्भो वा विषमस्थः पर. कर्मसु न मे विक्रमेत; परतः प्रत्तकर्मारम्भो वा ताभ्यां संहितः कर्मसु वृद्धिं प्राप्स्यामि, शत्रुप्रतिवद्धं वा शत्रुणा सन्धिं कृत्वा मण्डलं भेत्स्यामि ; भिन्नमवाप्यामि दण्डानुग्रहेण वा शत्रुमुपगृह्य मण्डललिप्सायां विद्वेषं प्राह- यिष्यामि ; विद्विष्टं तेनैव घातयिष्यामि” इति सन्धिना वृद्धिमातिष्ठेत् ।।

 यदि वा पश्येत्---" आयुधीयप्रायश्श्रेणीप्रायो वा मे जनपदश्शैलवननदीदुर्गैकद्वारारक्षो वा शक्ष्यत्ति पराभियोग प्र. तिहन्तुमिति; विषयान्ते दुर्गमविषह्यमपाकृतो[५०६] वा शक्ष्यामि परकर्माण्युपहन्तुमिति ; व्यसनपीडोपहतोत्साहो वा परस्सं3292 प्राप्तकर्मोपघातकाले इति; विगृहीतस्यान्यतो वा शक्ष्यामि जनपदमपवाहयितुम् " इति विग्रहे स्थितो वृद्धिमानिष्ठेत् ॥

 यदि वा मन्येत- "न में शक्तः परः कर्माण्युपहन्तुं; नाह तस्य कर्मोपघाती वा; व्यसनमस्य श्ववराहयोरिव कलहे वा; स्वर्कमानुष्ठानपरो वा वर्धिष्ये' इत्यासनेन वृ- द्धिमातिष्ठेत् ॥

330'5  यदि वा मन्येत---" यानसाध्यः कर्मोपघातः शत्रोः प्रतिविहितस्वकर्मारक्षश्चास्मि" इति यानेन वृद्धिमातिष्ठेत् ॥

 यदि वा मन्येत -- " नास्मि शक्तः परकर्माण्युपहन्तुं, स्वकर्मोपघात वा त्रातुम्" इति बलवत्तमाश्रितः[५०७] स्वकर्मानुष्ठा- नेन क्षयात् स्थानं स्थानावृद्धिं चाकाङ्क्षेत ।।

 यदि वा मन्येत्त ---" सन्धिनैकतः स्वकर्माणि प्रवर्तयिष्यामि विग्रहेणैकतः परकर्माण्युपहनिष्यामि" इति द्वैधीभावेन वृद्धिमातिष्ठेत् ।।

 एवं षइभिर्गुणैरेते. स्थितः प्रकृतिमण्डले ।
 पर्येषेत[५०८] क्षयात् स्थानं स्थानाद्वृद्धिं च कर्मसु ॥

इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे षाइगुण्यसमुद्देशः

क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयश्च प्रथमोऽध्यायः

आदितो नवनवति.


१०० प्रक, संश्रयवृत्तिः.


 सन्धिविग्रहयोस्तुल्यायां वृद्धौ सन्धिमुप्यात् । विग्रहे हि क्षयव्ययप्रवासप्रत्वाया भवन्ति ।

 तेनासनयानयो रासनं व्याख्यातम् ।  द्वैधीभावसश्रययोर्द्वैधीभावं गच्छेत् । द्वैधीभूतो हि स्वकर्म- प्रधान आत्मन एवोपकरोति । संश्रितस्तु परस्योपकरोति, नात्मनः।

 यद्बलस्सामन्तः तद्विशिष्टबलमाश्रयेत तद्विशिष्टबलाभावे तमेवाश्रितः कोशदण्डभूमीनामन्यतमेनास्योपकर्तुमदृष्टः प्रयतेत ॥ महादोषो हि विशिष्टबलसमागमो राज्ञामन्यत्रारिगृहीतात्[५०९]

 अशक्यो दण्डोपनतवद्र्वतेत ।

 यदा चास्य प्राणहरं व्याधिमन्तःकोपं शत्रुवृद्धिं मित्रव्यसनमुपस्थितं वा तन्निमित्तमात्मनश्च वृद्धिं पश्येत्, तदा सम्भाव्य व्याधिधर्मकार्यापदेशेनापयायात्। स्वविषयस्थो वा नोपगच्छेत्।

 आसन्नो वाऽस्य छिद्रेषु प्रहरेत् ।

 बलीयसोर्वा मध्यगतस्त्राणममर्थमाश्रयेत् । यस्य वाऽन्तर्द्धिस्स्यात् उभौ वा कपालसंश्रयस्तिष्ठेत्। मूलहरामितरस्येतरमपदिशेत् । भेदमुभयोर्वा; परस्परापदेशं प्रयुञ्जीत । भिन्नयोरुपांशु दण्डम् । पार्श्वस्थो वा बलस्थयोरासन्नभयात् प्रतिकुर्वीत दुर्ग3321 पालाश्रयो[५१०] वा द्वैधीभूतास्तिष्ठत् । सन्धिविग्रहक्रमेहेतुभिर्वा चे ष्टेत । दूष्यामित्राटविकानुभयोरुपगृह्णीयात् । एतयोरन्यतरं ग- च्छस्तैरेवान्यतरस्य व्यसने प्रहरते। द्वाभ्यासुपहितो वा मण्ड- लापाश्रयस्तिष्टेत् मध्यममुदासीनं वा संश्रयेत । तेन सहैक- मुपगृह्यतरमुच्छिन्द्यादुभौ वा । द्वाभ्यमुच्छिन्नो वा मध्यमोदा सीनयोस्तत्पक्षीयाणां वा राज्ञां न्यायवृद्धि[५११]माश्रयेत ; तुल्यानां वा यस्य प्रकृतयः सुख्येयुरेनं यत्रस्थो वा शक्नुयादात्मान- मुद्धर्तुं यत्र का पूर्वपुरुषोचिता गतिः आसन्नःस्सम्बन्धो वा मित्राण भूयांसीति शक्तिमान्त वा भवेयुः।

प्रियो यस्य भवेद्यो वा प्रियेऽस्य कतरस्तयोः ।

प्रियो यस्य स तं गच्छेदित्याश्रयगतिः परा ॥

इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे संश्रयवृत्तिः द्वितीयोऽध्याय

आदितः शततमः


१०१-२ प्रक समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशः

हीनसन्धयश्च.


3334  विजिगीषुः शक्त्यपेक्षः षाड्गुण्यमुपयुञ्जीता समज्यायोभ्यां सन्धीयेत । हीनेन विगृह्णीयात्। विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पादयुद्धामिवाभ्युपैति । समेन चामं पात्रमामेनाहतमिवोभयत्तः क्षयं करोति कुम्भेनेवाश्मा हानेनैकान्त सिद्धि[५१२] मवाप्नोति ।

 ज्यायांश्चन्न सन्धिविच्छेत्, दण्डोपनतवृत्तमाबलीयसं वा योममातिष्ठत् ।

 समश्चेन्न सन्धिविच्छेत्, यावन्मात्रमपकुर्यात्तावन्मात्रमस्य प्रत्यपकुर्यात् । तेजो हि सन्धानकारणं, नातप्तं लोहं लोहेन सन्धत इति ।

 हनिश्चेत्सर्वत्रानुप्रणतास्तष्ठेत्, सन्धिमुपेयात् । आरण्योऽग्नि रिव हि दुखामर्षजं तेजो विक्रमयति मण्डलस्य चानुग्राह्यो भवति ।

 संहितश्चेत् “परप्रकृतयो लुब्धक्षीणापचारिताः प्रत्यादानभयाद्वा नोपगच्छन्ति" इति पश्येद्धीनोऽपि विगृह्णीयात् ।

 विगृहीतश्चेत् “परप्रकृतयो लुब्धक्षीणापचारिता विग्रहोद्विग्ना वा मा नोपगछन्ति " इति पश्येत्, ज्यायानपि सन्धीयेत; विग्रहोद्वेग वा शमयेत् ।

 व्यसनयौगपद्ये[५१३]--" गुरुव्यसनोऽस्मि, लघुव्यसनः परः, सुखेन प्रकृत्यव्यसनमात्मनोऽभियुञ्जति" इति पश्येत्, ज्याया- नपि सन्धियेत ॥

 सन्धिविग्रहयोश्चेत् परकर्शनमात्मोपचयं वा नाभिपश्येत्, ज्यायानप्यासीत । 3843 मरव्यसनमप्रतिकार्य चेत् पश्येत्, हीवऽप्यभियायात् ।।
 अप्रतिकार्यासन्नव्यसनो वा ज्यायानपि संश्रयेत ।।

 सन्धिनैकतो विग्रहेणैकतश्चेत् कार्यसिद्धिं पश्येत्, ज्या- यानपि द्वैधीभूतस्तिष्ठेदिति । एवं समस्य षाइगुण्योपयोगः । तत्र तु प्रतिविशेष.---

 प्रवृत्तचक्रेणाक्रान्तो राज्ञा बलबताऽबल' ।
 सन्धिनोपनमेत्तूर्णं कोशदण्डात्मभूमिभिः ॥

 स्वयं सङ्ख्यातदण्डेन दण्डस्य विभवेन वा ।
 उपस्थातव्यमित्येष सन्धिरात्मामिषो[५१४] मतः ॥

 सेनापतिकुमाराभ्यां उपस्थातव्यमित्ययम् ।
 पुरुषान्तरसन्धिस्स्यान्मात्मनेत्यात्मरक्षणः ॥

 एकेनान्यत्र यातव्यं स्वयं दण्डेन वेत्ययम् ।
 अदृष्टपुरुषस्सन्धिदण्डमुख्यात्मरक्षणः ।।

 मुख्यस्त्रीवन्धनं कुर्यात्पूर्वयो. पश्चिमे त्वरिम् ।
 साधयेद्गूढमित्येते दण्डोपनतसन्धयः ।।

 कोशदानेन शेषाणां प्रकृतीनां विमोक्षणम् ।।
 परिक्रयो भवेत्सन्धिस्स एव च यथासुखम् ।।

 स्कन्धोपनेयो बहुधा ज्ञेयस्सन्धिरुपग्रहः ।  निरुद्धो देशकालाभ्यां अत्ययस्यादुपग्रहः ।।

 विषह्य दानादायत्वां क्षम. स्त्रीबधनादपि।
 सुवर्णसन्धिर्विश्वासादकी भावगतो भवेत् ॥

 विपरीतः कपालख्यादयादानाभिभापितः ।
 पूर्वयोः प्रणयेत्कुप्यं हस्त्यश्व वागुरान्वितम् ।।

 तृतीये प्रणयेदर्थं कथयन् कर्मणां क्षयम् ।
 तिष्ठेच्चतुर्थ इत्येते कोशोपनतसन्धयः ॥

 भूम्येकदेशत्यागेन देश[५१५] प्रकृतिरक्षणम् ।
 आदिष्टसन्धिस्तत्रेष्टो गूढस्तेनोपघातिनः ।।

 भूमीनामात्तसारागां मूलवर्जं प्रणामनम् ।
 उच्छिन्नसन्धिस्तत्रैष[५१६] परव्यसनकाक्षिणः ॥

 फलदानेनभुक्तो भूमीनां मोक्षणं स्यादपक्रयः ।
 फलातिभुक्तो भूमिभ्यः सन्धिस्स परिभूषणः ।।

 कुर्यादपेक्षणं पूर्व[५१७] पश्चिमौ त्वाबलीयसम् ।
 आदाय फलमियेते देशोपनतसन्धयः ॥

 स्वकार्याणां वशेनैते देशे काले च भाषिताः ।
 आबलीयसिकाः कार्यात्रिविधा हीनसन्धयः ।।

इति पाडूगुण्ये समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशो

हीनसन्धय तृतीयोऽध्याय

आदित एकशतः

१०३-.७ प्रक, विगृह्यासनं, सन्धायासनं,

विगृह्ययान, सन्धाययानं, सम्भूय-

प्रयाणं च.

 सन्धिविग्रहयोरासनं यानं च व्याख्यातम् । स्थानमा- सनमुपेक्षणं चेत्यामनपर्याया । विशेषस्तु--गुणैकदेशे स्थानं, स्ववृद्धिपाप्त्यर्थं आसनमासन ; अपायानमप्रयोग[५१८] उपेक्षणमिति । सन्धानकामयोरपि[५१९] विजिगीष्वोरुपहन्तुमशक्तयोर्विगृह्यासनं सन्धाय वा।

 यदा वा पश्येत्-"स्वदण्डैमित्राटवीदण्डैर्वा समं ज्या- यांसं वा कर्शयितुमुत्सहे" इति, तदा कृतवाह्याभ्यन्तरकृत्यो विगृह्यासीत ।।

 यदा वा पश्येत्--" उत्साहयुक्ता में प्रकृतयस्संहता वित्र द्धाम्स्वकर्मण्यव्याहताश्चरिष्यन्ति, परस्य वा कर्माण्युपहनिष्य. न्ति" इति तदा विगृह्यासीत ॥

 यदा वा पश्येत्-" परस्यापचारिताः क्षीणा लुब्धाः स्वचक्रस्तेनाटवाव्यथिता वा प्रकृतयस्स्वयमुपजापेन वा मामेष्यन्तीति सम्पन्ना मे वार्ता, विपन्ना परस्य, तस्य प्रकृतयो दुर्भक्षोपहता मामेष्यन्ति, विपन्ना[५२०] मे वार्ता, सम्पन्ना[५२१] परस्य, तं मे प्रकृतयो न गमिष्यान्ति , विगृह्य चास्य धान्यपशुहिरण्यान्याहरिष्यामि स्वपण्योपधातीनि वा परपण्यानि निवर्तयिष्यामि, परवणिक्पथाद्वा सारवन्ति मामेष्यन्ति; विगृहीतेनेतरं दूष्यामित्राटवीनिग्रहं वा विगृहीतो न करिष्यति। . .तैरेव वा विग्रहं प्राप्स्यति ; मित्रं मे मित्रभाव्यप्र[५२२] यातो बह्व- ल्पकालं तनुक्षयव्ययमर्थं प्राप्त्यति ; गुणवर्तीमादेयां वा भूमिं सर्वसन्दोहेन वा मामनादृत्य प्रयातुकामः कथं न यायात्" इति परवृद्धिमतिघातार्थं प्रतापार्थं च विगृह्यासीत ॥

 " तमेव हि प्रत्यावृत्तो ग्रसते" इत्याचार्याः ।

 "न" इति कौटिल्य[५२३] कर्शनमात्रमस्य कुर्यादव्यसनिनः। परिवृद्धया तु वृद्ध[५२४] समुच्छेदनम् ।

 एवं परस्य यातव्योऽस्मै साहाय्यमाविनष्टःप्रयच्छेत्। तस्मात्सर्वसन्दोहप्रकृतो[५२५] विगृह्यासीत। विगृह्यासने तु प्राति[५२६]प्रातिलोम्ये सन्धायासति विगृह्यासनहेतुभिरभ्युच्चित. सर्वसन्दोहवर्जं विगृह्य यायात् ।

 यदा वा पश्येत् ----" व्यसनी पर प्रकृतिव्यसनं वाऽस्य शेषप्रकृतिभिरप्रतिकार्य स्वचक्रपीडिता विरक्ता वाऽस्य प्रकृतयः कर्शिता निरुत्साहाः परस्परात् भिन्नाः शक्या लोभायितुमग्नयुदकव्याधिमरकदुर्भिक्षनिमग्नः[५२७] क्षीणयुग्यपुरुषनिचयरक्षाविधान परः" इति, तदा विगृह्य यायात् ।

 यदा वा पश्येत्-"मित्रमाक्रन्दश्च मे शूरवृद्धानुरक्तप्रकृति- विपरीतप्रकृतिः पर. ; पार्ष्णिग्रहश्चासारश्च ; शक्ष्यामि मित्रेणा मारमाक्रन्देन पार्ष्णिग्राहं वा विगृह्य यातुम्" इति, तदा विगृह्य यायात् ।

 यदा वा फलमेकहार्यमल्पकालं पश्येत्तदा पार्ष्णिग्रहासारा- भ्यां विगृह्य यायात् । विपर्यये सन्धाय यायात् ।

 यदा वा पश्येत्-" न शक्यमेकेन यातुमवश्य च यातव्यम्" इति, तदा समहीनज्यायोभिस्सामवायिकैस्सम्भूय यायात एकत्र निदिष्टेनांशेनानेकत्रानिर्दिष्टेनांशेन । तेषामसमवाये दण्डमन्यतस्मिन्नि[५२८] विष्टांशेन याचेत। सम्भूयभिगमेनन वा निार्दिश्येत[५२९] । ध्रुवे लाभे निर्दिष्टेनांशेनाध्रुवे[५३०] लाभांशेन ।

 अंशो दण्डप्तमः पूर्वः प्रयाससम उत्तम |
 विलोपो वा यथालाभं प्रक्षेपसम एव वा ॥

इति षाड्गुण्ये विगृह्यासनं सन्धायासनं विगृह्य यानं

सन्धाय यानं संभूय प्रयाण चतुर्थोऽध्याय .

आदितो द्विशत.


१०८-१० प्रक, यातव्यामित्रयोरभिग्रहचिन्ता,

क्षयलोभविरागहेतवः, प्रकृतीनां

सामवायिकविपरिमर्शश्च.


339 5  तुल्यसामन्तव्यसने यातव्यममित्रं वा? इत्यामित्रमाभियायात्। तत्सिद्धो यातव्यम्। अमित्रसिद्धौ स[५३१] यातव्यस्साहाय्यं दद्यान्नामित्रो यातव्यसिद्धौ।

 गुरुव्यसनं यातव्यं, लघुव्यसनममित्रं वेति ?

 "गुरुव्यसनं सौकर्यतो यायात्" इत्याचार्याः ।

 "न" इति कौटि[५३२] ल्य:-लघुव्यसनममित्रं यायात्। लध्वपि[५३३] व्यसनमाभियुक्तस्य कृछूं[५३४] भवति । सत्यं गुर्वपि गुरुतरं भवति । अनभियुक्तस्तु लघुव्यसनः सुखेन व्यसनं प्रतिकृत्यामित्रो यातव्यमभिसरेत् । पार्ष्णिं गृह्णीयात् ।।

 यातव्ययौगपद्ये गुरुव्यसनं न्याय्य[५३५] वृत्ति लघुव्यसनमन्याय्य[५३६] वृत्तिं विरक्तप्रकृतिं वेति?

 विरक्तप्रकृति यायात् । गुरुव्यसनं न्यायवृत्तिमभियुक्तं प्रकृ- तयोऽनुगृह्णान्ति । लघुव्यसनमन्यायवृत्तिमुपेक्षन्ते। विरक्ता बल वन्तमप्युच्छिन्दन्ति । तस्माद्विरक्तिप्रकृतिमेव यायात् ।

 क्षीणलुब्धप्रकृतिमपचरितप्रकृति वेति:--"क्षीणलुब्धप्रकृ- तिं यायात् । क्षीणलुब्धा हि प्रकृतयस्सुखेनोपजापं पीडां वोप गच्छन्ति। नापचरिताः प्रधाना अवग्रहसाध्याः" इत्याचार्याः ।

 "न" इति कौटिल्य[५३७]:-क्षीणलुब्धा हि प्रकृतयो भर्तरि स्निग्धा भर्तृहिते तिष्ठन्ति । उपजापं वा विसंवादयन्ति, अनुरागे सार्वगुण्यमिति । तस्मादपचरितप्रकृतिमेव यायात् ।  बलवन्तभन्यायवृत्तिं दुर्बलं वा न्यायवृत्तिमिति ?----बलवन्तमन्यायवृतिं यायात् । बलवन्तमन्यायवृत्तिं अभियुक्तं प्रकृतयो नानुगृह्णन्ति निष्पातयन्यमित्रं वाऽस्य भजन्ते । दुर्बलं तु न्यायवृत्तिमभियुक्तं प्रकृतयः परिगृह्णन्ति, अनुनिष्पतन्ति वा।

 अप[५३८]क्षेपेण हि सतामसतां प्रग्रहेण च ।
 अभूतानां च हिंसानां अधर्म्णां प्रवर्तनैः ॥

 उचितानां चरित्राणां धर्मिष्ठानां निवर्तनैः ।
 अधर्मस्य प्रसङ्गेन धर्मस्यावग्रहेण च ॥

 अकार्याणां च करणैः कार्याणां च प्रणाशनैः ।
 अप्रदानैश्च देयानां अदेयानां च साधनैः ॥

 अदण्डनैश्च दण्डयानां दण्डयानां चण्डदण्डनैः[५३९]
 अग्राह्याणामुपग्राहैर्ग्राह्याणां चानभिग्रहैः ॥

 अनर्थ्यांनां च करणैरर्थ्यानां च विघातनैः ।
 अरक्षणैश्च चोरेभ्यः स्वानां[५४०] च परिमोषणैः ॥

 पातैः पुरुषकाराणां कर्मणां गुणदूषणैः ॥
 उपधातैः प्रधानानां मान्यानां चावमाननैः ।।

 विरोधनैश्च वृद्धानां वैषम्येणानृतेन च ।
 कृतस्याप्रतिकारेण स्थितस्याकरणेन च ॥

 राज्ञः प्रमादालस्याभ्यां योगक्षेमविधावपि ।
 प्रकृतीनां क्षयो लामो वैराग्यं चोपजायते ॥  क्षीणाः प्रकृतयो लोभ लुब्धा यान्ति विरागताम्। 341 12
 विरक्ता यान्त्यमित्रं वा भर्तारं घ्नन्ति वा स्वयम् ।।

 तस्मातप्रकृतिनां क्षयलोभविरागकाराणानि नोत्पादयेत् । उत्पन्नानि वा सद्यः प्रतिकुर्वीत ।।

 क्षीणा लुब्धा विरक्ता वा प्रकृतय इति ?--क्षीणाः पीडनोच्छेदनभयात् सद्यस्सिद्धिं[५४१] युद्धं निष्पतनं वा रोचयन्ते । लुब्धा लोभनासन्तुष्टाः परोपजापं लिप्सन्ते । विर- क्ताः पराभियोगमभ्युत्तिष्ठन्ते । तासां हिरण्यधान्यक्षय : सर्वोपघाती कृच्छ्रप्रतीकारश्च ; युग्यपुरुषक्षयो हिरण्यधान्यसाध्यः ; लोम ऐकदेशिको मुख्यायुत्तः[५४२] परार्थेषु शक्यः, प्रतिह. न्तुमादातुं वा विरागः प्रधानावग्रहसाध्यः ; निष्प्रधाना हि प्रकृतयो भोग्या भवन्त्यनुपजाप्याश्वान्येषामनापत्सहास्तु प्रकृति- मुख्यप्रग्रहैस्तु बहुधा भिन्ना गुप्ता भवन्त्यापत्सहाश्च ॥

 सामवायिकानामपि सन्धिविग्रहकारणान्यवेक्ष्य शक्तिशौचयुक्तौ सम्भूय यायात् । शक्तिमान् हि पार्ष्णिग्रहणे[५४३] यात्रासाहाय्यदाने वा शक्तः ; शुचिस्सिद्धौ चासिद्धौ च यथा. स्थितकारीति ॥

 तेषां ज्यायसैकन द्वाभ्यां समाभ्यां वा सम्भूय यातव्य- मिति?-द्वाभ्यां समाभ्यां श्रेयः; ज्यायसा ह्यवगृहीतश्चरति समाभ्यामतिसन्धानाधिक्ये वा । तौ हि सुखौ भेदायितुम् ।  दुष्टश्चैको द्वाभ्यां नियन्तुं भेदोपग्रहं च गन्तुभिति ॥

348 3  समेनैकेन द्वाभ्यां हानाभ्यां वेति?-द्वाभ्यां हीनाभ्यां श्रेयः तौ द्विद्वि[५४४]कार्यसाधको वश्यौ च भवतः । कार्यसिद्धौ तु कृथार्था ज्यायसो गूढस्सापदेशमपसृजेत्[५४५] ।।

 अशुचेश्शुवृतात्तु प्रतीक्षेताविसर्जनात् ।
 सत्रादव[५४६] सरेऽभ्यत्तः[५४७] कळत्रमपनीय वा ।।

 समादपि हि लब्धार्थाद्विश्वस्तस्य भयं भवेत्[५४८]
 ज्यायस्त्वे चापि लब्धार्थः समो विपरिकल्प्यते ।।

 अभ्युच्चितश्चाविश्वास्यो वृद्धिश्चित्तविकारिणी।
 विशिष्टादयमप्यशं लब्ध्वा तुष्टमुखो व्रजेत् ।।

 अनंशो वा ततोऽस्याङ्के प्रगृह्य द्विगुणं हरेत् ।
 कृतार्थस्तु स्वयं नेता विसृजेत्सामवायिकान् ॥

 अपि जीयेत न जयेन्मण्डलेष्टस्तथा भवेत् ।

इति पाड्गुण्ये यातव्या मित्रयोराभिग्रहाचिन्ता क्षय

लोभविरागहेतवः प्रकृतीनां सामवायिक

विपरिमर्श पञ्चमोऽध्यायः.

आदितास्त्रिशतः

१११-१२ प्रक, संहितप्रयाणिकम्, परिपणि-

तापरिपणितापसृतसन्धयश्च.


 विजिगीषुर्द्वितीयां प्रकृतिमेवमातसन्दध्यात् । सामन्तं संहितप्रयाणे योजयेत्-~~-" त्वमितो याहि, अहमितो यास्यामि, समानो लाभ इति" ॥

 लाभसाम्ये सन्धिः । वैषम्ये विक्रमः ॥

 सन्धिः परिपणितश्चापरिपणितश्च ।।

 " स्वमेत देशं याह्यहामिम देशं यास्यामीति" परिपणितदेशः ॥ त्वमेतावन्तं कालं चेष्टस्व, अहमेतावन्तं काल चेष्टिष्य इति परिपणितकालः ॥

 त्वमेतावत्कार्य साधय, अहमेतावत्कार्य[५४९] साधयिष्यामी- ति" परिपणितार्थः ॥

 यदि वा मन्येत----" शैलवननदीदुर्गमटवीव्यवहितं छिन्नंधान्यपुरुषवीवधासारमयवसेन्धनोदकमविज्ञातं प्रकृष्टमन्यभावदे- शीयं वा सैन्यव्यायामानामलब्धभौमं वा देशं परो यास्यति, विपरीतमहं" इत्येतस्मिन् विशषे परिपाणितदेशं सन्धिमुपेयात् ।।

 यदि वा मन्येत “प्रहर्षोष्ण[५५०]शीतमतिव्याधिप्रायमुपक्षीणा हारोपभोग सैन्यव्यायामानां चौपरोधिक कार्यसाधनाना- मूनमतिरिक्तं वा कालं परश्चेष्टिष्यते, विपरतिमहम्" इत्ये345 2  तस्मिन् विशेषे परिपणितकालं सन्धिमुपेयात् ॥

 यदि वा मन्येत-"प्रत्यादेयं प्रकृतिकोपं दीर्घकालं म. हाक्षयव्ययमल्पमनर्थानुबन्धमकल्यमधर्म्यमध्य[५५१] मोदासीनविरुद्धं मित्रोपघातकं वा कार्यं परस्साधायिष्यति, विपरीतमहम्" इत्येतस्मिन् विशेषे परिपणितार्थ सन्धिमुपेयात् ॥

 एवं देशकालयोः कालकार्ययोर्देशकार्ययोर्देशकालकार्याणां चावस्थापनात् सप्तविधः परिपणितः । तस्मिन् प्रागेवारभ्य प्रतिष्ठाप्य च स्वकर्माणि, परकर्मसु विक्रमेत ॥ व्यसनत्वरावमानालस्ययुक्तमज्ञं वा शत्रुमतिसन्धातुकामो देशकालकार्याणामनवस्थापनात् “ संहितौ स्वः" इति सन्धिविश्वासेन परच्छिद्रमासाद्य प्रहरेदित्यपरिपणितः ।।

 तत्रैतद्भवति-

 सामन्तेनैव सामन्तं विद्वानायोज्य विग्रहे ।
 ततोऽन्यस्य हरेद्भूमि जित्वा[५५२] पक्ष[५५३] समन्ततः ।।
सन्धेरकृतचिकीर्षा, कृत श्लेषणं कृतविदूषणमवशीर्णक्रियाच

 विक्रमस्य प्रकाशयुद्धं कूटयुद्धं, तूष्णीयुद्धमिति, सन्धिविक्रमौ ॥

346 4  अपूर्वस्य सन्धेस्सानुबन्धैस्सामादिभिः पर्येषणं समहीनज्यायसां च यथावलमवस्थापनमकृतचिकीर्षा ॥

 कृतस्य प्रियहिताभ्यामुभयतः परिपालनं यथासम्भाषित स्य च निबन्धनस्यावर्तनं[५५४] रक्षणं च “कथं परस्मान्न भिद्येत 346 5
इति" कृतश्लेषणम् ॥

 परस्य अव [५५५] सन्धेयतां दूष्यातिसन्धानेन स्थापयित्वा व्यति-
क्रमः कृतविदूषणम् ॥

 भृत्येन मित्रेण वा दोषापसृतेन प्रतिसन्धानमवशीर्णक्रिया॥
 तस्यां गतागतश्चतुर्विधः-कारणात् गतागतः, विपरीतः,
कारणात् गतोऽकारणादागतः, विपरीतश्चेति ॥

 स्वामिनो दोषेण गतो गुणेनागतः परस्य गुणेन गतो
दोषेणागत इति कारणात् गतागतस्सन्धेयः ॥

 स्वदोषेण गतागतो गुणमुभयोः परित्यज्य अकारणात्
गतागतश्चलबुद्धिरसन्धेयः ॥

स्वामिनो दोषेण गतः, परस्मात् स्वदोषेणागत इति का-
रणात् गतोऽकारणादागतस्तर्कयितव्यः ।।

 “परप्रयुक्तः स्वेन वा दोषणापकर्तुकामः परस्योच्छेत्तार-
ममित्रं मे ज्ञात्वा प्रतिधातभयादागतः, परं वा मामुच्छेत्तुकामं
परित्यज्यानृशस्यादागतः" इति ज्ञात्वा कल्याणबुद्धिं पूज-
येदन्यथाबुद्धिमपकृष्टं वासयेत् ॥

 स्वदोषेण गतः परदोषेणागत इत्यकारणात् गतः कार- 347 4
णादागतस्तर्कयितव्यः-"छिद्रं मे पूरयिष्यत्युचितोऽयमस्य वासः
परत्रास्य जनो न रमते ; मित्र में संहितः शत्रुभिर्विग्रहीतो लु.
ब्धक्रूरादाविग्नं[५५६] शत्रुसंहिताद्वा परस्मात् " इति ज्ञात्वा यथावु
347 द्ध्यवस्थापयितव्यः॥

 कृतप्रणाशः शक्तिहानिर्विद्यापण्यत्वमाशानिर्वेदो देशलौल्य-
मविश्वासो बलवद्विग्रहो वा परियागस्थानमित्याचार्याः ॥

 भयमवृत्तिरमर्ष इति कौटिल्यः[५५७] । इहापकारी त्याज्यः परा-
पकारी सन्धेयः । उभयापकारी तर्कयितव्यः इति समानम्।।

 असन्धेयत्वेन त्ववश्यं सन्धातव्ये यतः प्रभावः ततः
प्रतिविदध्यात् ।।

 सोपकारं व्यवहितं गुप्तमायुःक्षयादिति ।
 बासयेदरिपक्षीयमवशीर्णक्रियाविधौ ॥
 विक्रामयेद्भर्तरि वा सिद्धं वा दण्डचारिणम् ।
 कुर्यादमित्राटवीषु प्रत्यन्ते वाऽन्यतः क्षिपेत् ॥
 पण्यं कुर्यादसिद्धं वा सिद्धं वा तेन संवृतम् ।
 तस्यैव दोषेणादूष्यं[५५८] परसन्धेयकारणात् ॥
 अथ वा शमयेदेनमायत्यर्थमुपांशुना ।
 आयत्यां च वधप्रेप्सुर्दृष्ट्वा हन्यागतागतम् ॥
 अरितो[५५९]ऽभ्यागतो दोषः शत्रुसंवासकारितः ।
 सर्पसंवासधर्मित्वान्नित्योद्वेगेन दूषितः ।।
 जायते प्लक्षबीजाशात् कपोतादिव शाल्मलेः ।
 उद्वेगजननो नित्यं पश्चादापि भयावहः ॥

 प्रकाशयुद्धं निर्दिष्टो [५६०] देशे काले च विभ्रमः[५६१] । 3489
 विभीषणमवस्कन्दः प्रमादव्यसनार्दनम् ।।
 एकत्र त्यागघातौ च कूटयुद्धस्य मातृका ।
 योगभूमौष[५६२] जापार्थं तूष्णींयुद्धस्य लक्षणम् ।।

इति पाडूगुग्ये सप्तमेऽधिकरणे संहितप्रयाणिकं परिपाणितापरिपणितापमृताश्च षष्ठोध्यायः. आदितश्चतुश्शत.


११३ प्रक. द्वैधीभाविकास्सन्धिविक्रमाः.


 विजिगीषुर्द्वितीयां प्रकृतिमेवमुपगृह्णीयात्--सामन्तं सामन्तेन
सम्भूय यायात् ॥

 यदि वा मन्येत-"पार्ष्णि येन ग्रहिष्यति, यातव्यं[५६३]
नाभिसरिष्यति; बलवद्वैगुण्यं मे भविष्यत्ति, वीवधासारौ
मे प्रवर्तयिष्यति,[५६४] बह्वाभाधे मेवनि[५६५] कण्टकान् मदीयष्यति
दुर्गाटव्यपसारेषु दण्डेन चरिष्यति; यातव्यमविषह्ये[५६६] दोषे
सन्धौ वा स्थापयिष्यति; लब्धलाभांशो वा शत्रूनन्यान्मे
विश्वासयिष्यतीति"
 द्वैधीभूतो वा कोशेन दण्ड दण्डेन कोशं सामन्तानाम-
न्यतमाल्लिप्सेत । तेषां ज्यायसोधिकेनांशेन समात्समेन
हीनाद्धनिनिति समसन्धिः । विपर्यये विषमसन्धिः ! तयो- 849 3
विशेषलाभादतिसन्धिः॥


3494  व्यसनिनमपायस्थाने सक्तमनर्थिनं वा ज्यायांसं हीनो

बलसमेन लाभेन पणेत । पणितस्तस्यापकारसमर्थो विक्र-
मेत । अन्यथा संदध्यात् । एवंभूतो हीनशक्तिप्रतापपूर-
णार्ंथ सम्भाव्याभिसारी मूलपार्ष्णित्राणार्थं वा ज्यायांसं
हीनो बलसमाद्विशिष्टेन लाभेन पणेत । पणितः कल्याण-
बुद्धिमनुगृह्णीयादन्यथा विक्रमेत ॥

 जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रमुपस्थितानर्थं वा ज्यायांसं हीनो
दुर्गमित्रप्रतिस्तब्धो वा हृस्वमध्वानं यातुकामः शत्रुमयुद्धमे-
कान्तसिद्धिं[५६७] लाभमादातुकामो बलसमाद्धिनेन लाभेन पणेत
पणितस्तस्य अपकारसमर्थो विक्रमेत; अन्यथा संदध्यात् ॥

 अरन्ध्रव्यसनो वा ज्यायान्[५६८] दुरारब्धकर्माणं भूयः क्षय-
व्ययाभ्यां योक्तुकामो दूष्यदण्डं प्रवासयितुकामो दूष्यदण्ड-
मावाहयितुकामो वा पीडनीयमुच्छेदनीयं वा हीनेन व्यथ-
यितुकामः सन्धिप्रधानो वा कल्याणबुद्धिः हीनं[५६९] लाभ
प्रतिगृह्णीयात् । कल्याणबुद्धिना सम्भूयार्थ लिप्सत; अन्यथा
विक्रमेत ॥
8504  एवं समस्सममातिस्संदध्यात् ; अनुगृह्णीयाद्वा ॥

 परानीकस्य प्रत्यनीकं मित्राटवीनां वा शत्रोर्विभूमीनां
देशिकमूलपाणित्राणार्थं वा समस्समवलेन लाभेन पणेत ।
पाणितः कल्याणबुद्धिमनुगृह्णीयात् ; अन्यथा विक्रमेत ॥


 जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रमेनकावरुद्धमन्यतोलभमानो वा सम. 3511

स्समवलाद्धिनेन लाभेन पणेत । पणितस्तस्यापकारसमर्थों
विक्रमेत; अन्यथा संदस्यात् ।।

 एवंभूतो वा समस्सामन्तायत्तकार्यः कर्तव्यबलो वा वलस-
माद्विशिष्टेन लाभेन पणेत । पणितः कल्याणबुद्धिमनुगृह्णीयात्
अन्यथा विक्रमेत ॥

 जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रमभिहन्तुकामः स्वारब्धमेकान्तसिद्घिं
वाऽस्य कर्मोपहन्तुकामो मूले यात्रायां वा प्रहर्तुकामो यात-
व्यात् भूयो लभमानो वा ज्यायांसं हीनं समं वा भूयो
याचेत । भूयो वा याचितः स्वबलरक्षार्थ दुर्वर्षमन्यदुर्ग-
मासारमटवीं वा परदण्डेन मर्दितुकामः प्रकृष्टेऽध्वनि काले
वा परदण्डं क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामः परदण्डेन वा विवृ-
द्धस्तमवोच्छेत्तुकामः परदण्डमादातुकामो वा भूयो दद्यात् ।।

 ज्यायांसं वा हीनं वा यातव्यापदेशेन हस्ते कर्तुकामः
परमुच्छिद्य वा तमेवोच्छेत्तुकामः त्यागं वा कृत्वा प्रत्यादातु-
कामो बलसमाद्विशिष्टेन लाभेन पणेत । पणितस्तस्या-
पकारसमर्थो विक्रमेत; अन्यथा संदध्यात् । यातव्यसंहितो
वा तिष्ठेत् । दूष्यामित्राटवीदण्डं वाऽस्यै दद्यात् ॥
जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रो वा ज्यायान् हीनं बलसमेन ला- 3523
भेन पणेत। पणितस्तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत; अन्यथा
संदध्यात् ।।
3524  एवंभूतं वा हीनं ज्यायान् बलसमाद्धिनेन लाभन पणेत ।
पणितस्तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत; अन्यथा संदध्यात् ।

 आदौ बुद्धयेत पणितः पणमानश्च कारणम् ।
 ततो वितर्क्योभयतो यतः श्रेयस्ततो व्रजेत् ॥

इति षाड्गुण्ये संहितप्रयाणिक द्वैधीभाविका

सन्धिविक्रमाः सप्तमोध्यायः

आदित पञ्चशत


११४-११५ प्रक. यातव्यवृत्तिः;

अनुग्राह्यमित्रावशेषाश्च.


 यातव्यो हि यास्यमानः[५७०] सन्धिकारणमादातुकामो विह-
न्तुकामो वा सामवायिकानामन्यतमं लाभद्वैगुण्येन पणेत । प्रप-
णितः क्षयव्ययप्रवासप्रत्यवायपरोपकारशरीराबाधांश्चास्य वर्ण-
येत्। प्रतिपन्नमर्थेन योजयेत्। वैरं वा परैर्ग्राहयित्वा विसंवादयेत्

 दुरारब्धकर्माणं भूयः क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामस्स्वारब्ध वा
यात्रासिद्धं[५७१] विघातयितुकामो मूले यात्रायां वा प्रतिहर्तु[५७२] कामो
यातव्यसंहितः पुनर्याचितुकामः प्रत्युत्पन्नार्थकृच्छ्रस्तस्मिन् अ.
विश्वस्तो वा तदात्वे लाभमल्पमिच्छेत् ।।
3533 आयत्यां प्रभूतं मित्रोपकारममित्रोपघातं अर्थानुबन्धमवेक्ष-


माणः पूर्वोपकारकं कारयितुकामो भूयस्तदात्वे महान्तं ला. 353 3
भमुत्सृज्यायत्यामल्पमिच्छेत् ॥

 दूष्यामित्राभ्यां मूलहरेण वा ज्यायसा विगृहीतं त्रातु-
कामस्तथाविधमुपकारं कारयितुकामः सम्बन्धविक्षी[५७३]' वा तदात्वे
च आयत्यां च लाभं न प्रतिगृह्णीयात् ॥

 कृतसन्धिरतिक्रमितुकामः परस्य प्रकृतिकर्शनं मित्रामित्रसन्धि-
विश्लेषणं वा कर्तुकामः पराभियोगाच्छङ्कमानो लाभमप्राप्तम-
धिकं वा याचेत । तमितरस्तदात्वे च आयत्यां च क्रममपे.
क्षेत । तेन पूर्वे व्याख्याताः ।

 अरिविजिगीष्वोस्तु स्वंस्वं मित्रमनुगृह्णतोः शक्यकल्यभ
व्यारम्भिस्थिरकर्मानुरक्तप्रकृतिभ्यो विशेषः। शक्यारम्भी विष-
ह्यं कर्मारभेत ; कल्यारम्भी निर्दोष ; भव्यारम्भी कल्याणोदयं
स्थिरकर्र्मा नासमाप्य कर्मोपरमते । अनुरक्तप्रकृतिः ससहाय-
त्वादल्पेनाप्यनुग्रहेण कार्यं साधयति । त एते कृतार्थाः सुखेन
प्रभूतं चोपकुर्वन्ति । अतः प्रतिलोमे नानुग्राह्यः[५७४]

 तयोरेकपुरुषानुग्रहे यो मित्रं मित्रतरं वाऽनुगृह्णाति सोऽ-
 तिसन्धत्ते। मित्रादात्मवृद्धिं हि प्रामोति। क्षयव्ययप्रवासपरो-
पकारान् इतरः ; कृतार्थश्च शत्रुर्वैगुण्यमेति ॥

मध्यमं चानु[५७५]गृह्णतोर्यो मध्यमं मित्रं मित्रतरं वाऽनुगृह्णाति सोs 354 4
तिसन्धत्ते । मित्रादात्मवृद्धिं हि प्राप्नोति, क्षयव्ययप्रवासपरोप-
354 4  कारानितरः मध्यमश्चेदनुगृहीतो विगुणः स्यादमित्रोऽतिसं.
धत्ते । कृतप्रयासं हि मध्यमामित्रमपसृतमेकार्थोपगतं प्राप्नोति
तेनोदासीनानुग्रहो व्याख्यातः ।।

 मध्यमोदासीनयोर्बलांशदाने यश्शूरं कृतास्त्रं दुःखसहमनुरक्तं
वा दण्डं ददाति, सोऽतिसन्धीयते । विपरीतोऽतिसन्धत्ते ।

 यत्र तु दण्ड. प्रतिइतस्तं वा चार्थमन्यांश्च साधयति, तत्र
मौलभृतश्रेणीमित्राटवीबलानामन्यतममलब्ध देशकालं दण्डं
दद्यात्। अमित्राटवीबलं वा व्यवहितदेशकालम्। यं तु मन्येत--
"कृतार्थों मे दण्डं गृह्णीयात् अमित्राटव्यभूभ्यनृतुषु वा वास
येदफलं वा कुर्यादिति," दण्डव्यासङ्गापदेशेननमनुगृह्णीयात्
एवमवश्यं त्वनुगृहीतव्ये तत्कालसहमस्मै दण्डं दद्यात् । आ
समाप्तेश्चैनं वासयेद्योधयेच्च बलव्यसनेभ्यश्च रक्षेत् । कृतार्था-
च्च सापदेशमपस्त्रापयेत् । दूष्यामित्राटवीदण्डं वाऽस्मै दद्यात् ।
यातव्येन वा सन्धायैनमतिसंदध्यात् ॥

समे हि लाभे सन्धिस्साद्विषमे विक्रमो मतः ।
समहीनविशिष्टानामित्युक्तस्सन्धिविक्रमः ॥

इति षाड्गुण्ये यातव्यवृत्तिरनुग्राह्यमित्रविशेषा

अष्टमोऽध्यायः

आदित षट्छतः


११६ प्रक. मित्रसन्धिः, हिरण्यसन्धिश्च.

 संहितप्रयाणे मित्रहिरण्यभूमिलाभानायुत्तरोत्तरो लाभः श्रे- 361 1
यान् । मित्रहिरण्ये हि मूमिलामाद्भवतः मित्रीहरण्यलामात
यो वा लाभः सिद्धः शेषयोरन्यतरं साधयति ॥

 "त्वं चाहं च मित्रं लभावहे" इत्येवमादिः समसन्धिः ।
'त्वं मित्रं' इत्येवमादिविषमसन्धिः तयोर्विशेषलाभादतिसन्धिः।

 समसन्धौ तु यस्सम्पन्न मित्रं मित्रकृच्छ्रे वा मित्रमवाप्नोति
सोऽतिसंधत्ते आपद्धि सौहृदस्थैर्यमुत्पादयति ।
 मित्रकृच्छ्रेऽपि नित्यमवश्यमनित्यं वश्यं वेति? "नित्यमवश्यं
श्रेयः , तद्धयनुपकुर्वदपि नापकरोति " इत्याचार्याः ।
 नेति कौटिल्यः-वश्यमनित्यं श्रेयः यावदुपकरोति ता-
वन्मित्रं भवत्युपकारलक्षणं मित्रमिति ।
 वश्ययोरपि महाभोगमनित्यमल्पभोगं वा नित्यमिति ?
"महाभोगमनित्यं श्रेयः; महाभोगमनियमल्पकालेन महदुपकु-
र्वत् महान्ति व्ययस्थानानि प्रतिकरोति" इत्याचार्या ।
 नेति कौटिल्यः --नित्यमल्पभेागं श्रेयः; महाभोगमनि 3571
त्यमुपकारभयादपक्रामति, उपकृत्य वा प्रत्यादातुपीहते ।
नित्यमल्पभोग सातत्यादल्पमुपकुर्वत् महता कालेन महदुप-
करोति।


3579  गुरुसमुत्थं महन्मित्रं लघुसमुत्थमल्पं वेति ?.-.-"गुरुसमुत्थं

महन्मित्रं प्रनापकरं भवति । यदा चोत्तिष्ठते, तदा कार्य
साधयति" इत्याचार्याः ।

 नेति कौटि[५७६]ल्यः-लघुसमुत्थमल्पं श्रेयः; लधुसमुत्थाल्पं
मित्र ंकार्यकालं नातिपातयति दौर्बल्याच्च यथेष्टभोग्यं भ.
वति नेतरत्प्रकृष्टभौमम् ।

 विक्षिप्तसैन्यमवश्यसैन्यं वेति ? “विक्षिप्तं सैन्यं शक्यं प्र-
तिसंहर्तुं वश्यत्वात् " इत्याचार्या ।
नेति कौटि[५७७]‌ल्यः-अवश्यसैन्यं श्रेयः अवश्यं हि शक्यं
सामादिभिर्वश्यं कर्तुं ; नेतरत्कार्यव्यासक्तं प्रतिसंहर्तुम् ।
 पुरुषभोग हिरण्यभोगं वा मित्रमिति? "पुरुषभोग[५७८] मित्रं
श्रेयः पुरुषभागं मित्रं प्रतापकरं भवति । यदा चोति-
ष्ठते तदा कार्य साधयति" इत्याचार्याः ।

 नेति कौटि[५७९] ल्यः--हिरण्यभोगं मित्रं श्रेयः ; नित्यो[५८०] हिर-
ण्येन योगः कदाचिद्दण्डेन दण्डश्च हिरण्येनान्ये[५८१] च कामाः
प्राप्यन्त इति ।

 हिरण्यभोगं भूमिभोगं वा मित्रमिति ?---" हिरण्यभोगं
मतिमत्त्वात् सर्वव्ययप्रतीकारकरम्" इत्याचार्याः ।
358 2  नेति कौटि[५८२]ल्यः-"मित्रहिरण्ये हि भूमिलाभाद्भवतः"
इत्युक्तं पुरस्तात् तस्माभूमिभोगं मित्रं श्रेय इति ।


 तुल्ये पुरुषभोगे विक्रमः क्लेशसहत्वमनुरागः सर्वबललामो वा 868 8

मित्रकुलाद्विशेषः।
 तुल्ये हिरण्यभोगे पार्थितार्थता प्राभूत्यमल्पभयासता सा.
तत्याच्च विशेषः ।
 तत्रेतद्भवति--

 नित्यं वश्यं लघूत्थानं पितृपितामहं महत् ।
 अद्वैध्यं चेति सम्पन्नं मित्रं पाइगुण्य[५८३]'मुच्यने ।।
 ऋते यदर्थं प्रणयाद्रक्ष्यते यश्च[५८४] रक्षति ।
 पूर्वोपचितसम्बन्धं तन्मित्रं नित्यमुच्यते ।।
 सर्वचित्रमहाभोगं त्रिविध वश्यमुच्यते ।
 एकतोभोग्युभयतः सर्वतोभोगि चापरम् ।।
 आदातृ वा दात्रपि वा जीवत्यरिषु हिंसया ।
 मित्रं नित्यमवश्यं तद्दुर्गाटव्यपसारि[५८५] च ।।
 अन्यतो विगृहीतं वा लघुव्यसनमेव वा।
 संधत्ते चोपकाराय तत् मित्रं वश्यमध्रुवम् ॥
 एकार्थेनार्थसम्बन्धमुमकार्यविकारि[५८६] च ।
 मित्रभाधि[५८७] भवत्येतान्मित्रमद्वैध्मापदि ॥
 मित्रभावाद्ध्रुवं मित्रं शत्रुसाधारणाच्चलम्[५८८]
 न कस्यचिदुदासीनं द्वयोरुभयभावि तत् ॥

 विजिगीषोरमित्रं यन्मित्रमन्तार्धतां गतम् ।
 उपकारे निविष्टं वा शक्तं वाऽनुपकारि तत् ॥
 पियं परस्य वा रक्ष्यं पूज्यं सम्बन्धमेव वा ।
 अनुगृह्णाति यन्मित्रं शत्रुसाधारणं हि तत् ॥
 प्रकृष्टभौमं संतुष्टं बलवच्चालसं च यत् ।
 उदासीनं भवत्येतद्वयसनादवमानितम् ॥
 अरेर्नेतुश्च यदृद्धिं दौर्बल्यादनुवर्तते ।
 उभयस्याप्यविद्विष्टं विद्यादुभयभावि तत् ॥
 कारणाकरणध्वस्त कारणाकरणागतम् ।
 यो मित्रं समुपेक्षेत स मृत्युमुपगृहति ।।

 क्षिप्रमल्पो लामाश्चिरान्महानिति वा--"क्षिप्रमल्पो लाभः
कार्यदेशकालसम्पादकः श्रेयान्" इत्याचार्याः ।

 नेति कौटिल्य:-चिरादविनिपाती बीजसधर्भा महान् लाभः
श्रेयान्विपर्यये पूर्वः।

 एव दृष्ट्वा ध्रुवे लाभे लाभांशे च गुणोदयम् ।
 स्वार्थसिद्धिपरो यायात्संहितस्सामवायिकैः ॥

359 11

इति षाड्गुण्ये मित्राहरण्यभूमिकर्मसन्धौ मित्रसन्धिः

हिरण्यसन्धि नवमोध्याय,,

आदितः सप्तशत



११३ प्रक भूमिसन्धिः


 "त्वं चाहं च भूमि लभावहे " इति भूमिसन्धिः।
 तयोर्यः प्रत्युपस्थितार्थ[५८९] सम्पन्नां भूमिमवाप्नोति सोऽतिसं.
धत्ते । तुल्ये सम्पन्नालाभे यो बलवन्तमाक्रम्य भूमिमवाप्नोति
सोऽतिमसंधत्ते भूमिलाभं शत्रुकर्शन प्रतापं च हि प्राप्नोति ।
दुर्वलाभूमिलाभे सत्यं मौन्दर्य[५९०] भवति। दुर्बल एव च भूमिलाभः
तत्सामन्तश्च मित्रममित्रभाव गच्छति ।

 तुल्ये बलीयस्त्वे यस्स्थितशत्रुमुत्पाट्य भूमिमवाप्नोति सोति-
संधत्ते ; दुर्गावाप्तिर्हि स्वभूमिरक्षणं मित्राटवीप्रतिषेधं च करोति ।

 चलाामित्रात् भूमिलाभे शक्यसामन्ततो विशेषः; दुर्बलसा-
मन्ता हि क्षिप्राप्यायनयोगक्षेमा भवन्ति। विपरीता बलवत्सा-
मन्ता कोशदण्डावच्छेदेन नीच[५९१] भूमिर्भवति ।।

 सम्पन्ना नित्यामित्रा मन्दगुणा वा भूमिरानित्यामित्रेति -
"सम्पन्ना नित्यामित्रा श्रेयसी भूमिः, सम्पन्ना हि कोश
दण्डौ सम्पादयति । तौ चामित्रप्रतिघातकौ" इत्याचार्याः ।

 नेति कौटिल्यः[५९२]-नित्यामित्रालाभेभूयांश्छत्रुलाभो भवति। नि-
त्यश्च शत्रुरुपकृते चापकृते च शत्रुरेव भवति अनित्यस्तु शत्रुरुपका.
रादनपकारद्वा शाम्यति। यत्या हि भूमेर्बहुदुर्गाश्चोरगणैर्म्लेंच्छा- 361 1
टवीभिर्वा नित्याविरहिताः प्रत्यन्तास्सा नित्यामित्रा विपर्यये
त्वनित्यामित्रेति ।


 अल्पा प्रत्यासन्ना महती व्यवहिता वा भूमिरिति ?----

अल्पा प्रत्यासन्ना श्रेयसी सुखा हि प्राप्तं पालयितुमभिसा-
रयितुं च भवति विपरीता व्यवहिता।

 व्यवहिताव्यवहितयोरपि दण्डधारणाऽऽत्मधारणा वा भूमि-
रिति ?-आत्मधारणा श्रेयसी; सा हि स्वसमुत्थाभ्यां
कोशदण्डाभ्यां धार्यते। विपरीता दण्डधारणा दण्डस्थानामीति।

 बालिशात्प्राज्ञाद्वा भूमिलाभ इति-बालिशाद्भूमिलाभः
श्रेयान् । सुप्राप्यानुपाल्या हि भवत्यपत्यादेया च । विपरीता
प्राज्ञादनुरक्तेति ।

 पीडनीयोच्छेदनीययोरुच्छेदनीयाद्भूमिलाभः श्रेयान् । उ.
च्छेदनीयो ह्यनपाश्रयो दुर्बलापाश्रयो वाऽभियुक्तः कोशदण्डा-
वादायापसर्तुकामः प्रकृतिभिस्त्यज्यते । न पीडनीयो दुर्गमित्र
प्रतिस्तब्ध इति ।

 दुर्गप्रतिस्तब्धयारेपि स्थलनदीदुर्गीयाभ्यां स्थलदुर्गीयात् भू-
मिलाभः श्रेयान् । स्थलीयं[५९३] हि सुरोधावमर्दा स्कन्दमनिस्रावी
शत्रु च नदीदुर्गं तु द्विगुणक्लेशकरमुदकं च पातव्यं वृत्तिकरं
चामित्रस्य ।

 नदीपर्वतदुर्गीयाभ्यां नदीदुर्गीयाद्भूमिलाभः श्रेयान्। नदी-
दुर्ग हि हस्तिस्तम्भसङ्क्रमसेतुबन्धनौभिस्साध्यमनित्यगाम्भीर्य-
मपस्राव्युदकं च; पार्वतं तु- स्वारक्षं दुरवरोधि कृच्छा-


रोहणं भग्ने चैकस्मिन् न सर्ववधः; शिलापक्षप्रमोक्षश्च महा- 362 1

पकारिणाम् ।

निम्नस्थलयोधिभ्यो निन्मयोधिभ्यो भूलाभः' श्रेयान् । नि-
म्नयोधिनो ह्युपरुद्धदेशकालाः; स्थलयोधिनस्तु सर्वदेशकाल-
योधिनः ।

खनकाकाशयोधिभ्यः खनकेभ्यो भूमिलामः[५९४] श्रेयान् ! ख.
नका हि खातेन शस्त्रेण चोभयथा युध्यन्ते । शस्त्रेणैवाकाश-
योधिनः।

एवंविधभ्यः पृथिवीं लभमानोऽर्थशास्त्रवित् ।
संहितेभ्यः परेभ्यश्च विशेषमधिगच्छति ॥

इति षाड्गुण्ये मित्राहरण्यभूमिकर्मसन्धौ

भूमिसन्धिः दशमोध्यायः

आदितोऽष्टशत


११६ प्रक, अनवसितसन्धिः,


 'त्वं चाहं च शून्यं निवेशयावहे' इत्यनवासितसान्धः । त.
योर्यः प्रत्युपस्थितार्थों यथोक्तगुणां भूमि निवेशयति सोऽ-
तिसंधत्ते ।
 तत्रापि स्थलमौदकं वेति ?. ..महतः स्थलादल्पमौदक श्रे- 363 1
यस्सातत्यादवस्थितत्वाञ्च फलानाम् । स्थलयोरपि प्रभूतपूर्वा-


परसस्यमल्पवर्षपाकमसक्तारम्भं श्रेयः । औदकयोरपि धान्य.
वापमधान्यवापाच्छ्रेयः । तयोरल्पबहुत्वे धान्यकान्तादल्पान्म-
हृदधान्यकान्तं श्रेयः । महत्यवकाशे हि स्थाल्याश्वानूप्याश्चौ-
षधयो भवन्ति । दुर्गादीनि च कर्माणि प्राभूत्येन क्रियन्ते ।
कृत्रिमा हि भूमिगुणाः ।

 खनिधान्य भोगयोः खनिभोगः कोशकरः ; धान्यभोगः को-
शकोष्ठागारकरः, धान्यमूल्या[५९५]' हि दुर्गादीनां कर्मणामारम्भः ;
महाविषयविक्रयो वा खानभोगः श्रेयान् ॥

 "द्रव्यहस्तिवनभोगयोर्द्रव्यवनभोगः सर्वकर्मणां योनिः म.
भूतनिधानक्षमश्च । विपरीतो हस्तिवनभोग इत्याचार्याः ॥

 नेति कौटि[५९६]ल्यः-शक्यं द्रव्यवनमनेकमनेकस्यां भूमौ वा-
पयितुं न हस्तिवनं ; हस्तिप्रधानो हि परानीकवध इति ॥

 वारिस्थलपथभागयोरनित्यो वारिपथभोगो नित्यस्स्थल-
पथभोग इति ॥

 भिन्नमनुष्या श्रेणीमनुष्या वा भूमिरिति ?--भिन्नमनुष्या
श्रेयसी ! भिन्नमनुष्या भोग्या भवत्यनुपजाप्या चान्येषाम् ।
अनापत्सहा तु विपरीता श्रेणीमनुष्या कोपे महादोषः ॥

 तस्यां चातर्वण्याभिनिवेशंप्राश्रे
यसी बाहुल्यात् ध्रुवत्वाच्च । कृष्याः कर्षणवतीः कुष्या


चान्येषां चारम्भाणां प्रयोजकत्वात् । गोरक्षवती पण्य 3643

निचयर्णानुग्रहादाढयवणिग्वती भूमिगुणानामपाश्रयः श्रेयान्।।
 दुर्गापाश्रया पुरुषापाश्रया वा भूमिरिति ?-पुरुषापाश्रया
श्रेयसी । पुरुषवद्धि राज्यम् । अपुरुगा गौर्वन्ध्येव किं
दुहीत ।।

 महाक्षयव्ययनिवेशात्तु भूमिमवाप्तुकामः पूर्वमेव क्रेतारं
पणेत । दुर्बलमराजवीजिनं निरुत्साहमपक्षमन्यायवृत्तिं व्यस-
निन दैवप्रमाणं यत्किंञ्चनकारिणं वा ।।

 महाक्षयव्ययानिवेशायां हि भूमौ दुर्वलोऽराजबीजी निविष्टस्स-
गन्धाभिः[५९७] प्रकृतिभिस्सह क्षयव्ययेनावसीदति । बलवानराजबी-
जी क्षयभयादसगन्धाभिः प्रकृतिभिस्त्यज्यते ।
 निरुत्साहस्तु दण्डवानपि दण्डस्याप्रणेता सदण्डः क्षयव्ययेना-
वभज्यते ।  कोशवानप्यपक्षः क्षयव्ययानुग्रहहीनत्वान्न कुतश्चित्प्राप्नोति।
 अन्यायत्ति निविष्टमप्युत्थापयेत् स कथमनिविष्टं निवेशयेत् ।
तेन व्यसनी व्याख्यातः।
 दैवप्रमाणो मानुषहीनो निरारम्भो विपन्नकमारम्भो वाऽव-
सीदति ।
 यत्किञ्चनकारी न किञ्चिदासादयति। स चैषां पापिष्ठतमो 365 1
भवति ।


 यत्किञ्चिदारभमाणो हि विजिगीषो कदाचिच्छिद्रमासा-

दयेत्" इत्याचार्याः ।  " यथा छिद्र तथा विनाशमप्यासादयेत्” इति कौटिल्यः । तेषामलाभे यथा पार्ष्णिग्राहोपग्रहे वक्ष्यामस्तथा भूमिमव-
स्थापयेदित्यभिहितसन्धिः ।

 गुणवतीमादेयां वा भूमिं वलवता क्रयेण याचितस्सन्धिमव
स्थाप्य दद्यादित्यनिभृतसन्धिः ।।

 समेन वा याचितः कारणमवेक्ष्य दद्यात-"प्रत्यादेयो मे
भूमिर्वश्या वाऽनया प्रतिबद्धः परो मे वश्यो भविष्यति भूमिवि
क्रयाद्वा मित्राहिरण्यलाभः कार्यसामर्थ्यकरो मे भविष्यति इति।
तेन हीनः क्रेता व्याख्यातः।

एवं मित्रं हिरण्यं च सजनामजनां च गाम् ।
लभमानोऽतिसंधत्ते शास्त्रावित्सामवायिकान् ॥

इति षाड्गुण्ये मित्रहिरण्यभूमिकर्मसन्धौ अनवसितसन्धिः

एकादशोऽध्यायः

आदितो नवशतः


१९६-प्रक, कर्मसन्धिः ,


 "त्वं चाहं च दुर्ग कारयावहे ' इति कर्मसन्धिः ।
तयोर्यो दैवकृतमविषह्यमल्पव्ययारम्भं दुर्ग कारयति सोऽति
संधत्ते।


 तत्रापि स्थलनदीपर्वतदुर्गाणामुत्तरोत्तरं श्रेयः। 366 4

 सेतुबन्धयोरप्याहार्योदकात्सहोदकश्श्रेयान्। सहोदकयोरपि
 प्रभूतवापस्थानः श्रेयान् ।

 द्रव्यवनयोरपि यो महत्सारवद्रव्याटवीकं विषयान्ते नदीमा-
तृकं द्रव्यवनं छेदयति, सोतिमंधत्ते । नदीमातृकं हि स्वाजी.
वमपाश्रयश्च आपदि भवति ।

 हस्तिमृगवनयोरपि यो बहुशूरमृगं दुर्बलप्रतिवेशमनन्तावक्लेशि
विषयान्ते हस्तिवनं बध्नाति, सोतिसंधत्ते ।

 तत्रापि---" बहुकुण्ठाल्पशूरयोरल्पशूरं श्रेयः । शूरेषु हि
युद्धम् । अल्पाश्शूरा बहून् अशूरान् भञ्जन्ति ते भग्नास्वसैन्याव-
घातिनो भवन्ति" इत्याचार्याः।

 नेति कौटि[५९८]ल्यः-कुण्ठा बहवः, श्रेयांसः स्कन्ध[५९९]विनियोगाद-
नेकं कर्म कुर्वाणाः स्वेषामपाश्रया युद्ध परेषां दुर्धर्षा विभीष-
णाश्च । बहुषु हि कुण्ठेषु विनयकर्मणा शक्यं शौर्यमाधातुं न
त्वेवाल्पेषु शूरेषु बहुत्वमिति ।

 खन्योरपि यः प्रभूतसारामदुर्गमार्गामल्पव्ययारम्मा खनिं
खानयति, सोतिसंधत्ते।

 तत्रापि-महासारमल्पमल्पसारं वा प्रभूतामिति ? महासा- 367 3
रमल्पं श्रेयः वज्रमणिमुक्तापवाळहेमरूप्यधातुर्हि प्रभूतमल्पसार-
मत्यर्धेण ग्रसते " इत्याचार्याः ।


 नेति कौटिल्य -चिरादल्पो महासारस्य क्रेता विद्यते ।

प्रभूतस्सातत्यादल्पसारस्य ।

 एतेन वणिक्पथो व्याख्यातः ।

 तत्रापि---“वारिस्थलपथयोर्वारिपथः श्रेयान् , अल्पव्यय-
व्यायामः प्रभूतपण्योदयश्च" इत्याचार्याः ।

 नेति कौटिल्यः-संरुद्धगतिरसार्वकालिकः प्रकृष्टमययोनि-
र्निष्प्रतिकारश्च वारिपथ । विपरीतः स्थलपथः ।

 वारिपथे तु कूलसंयानपथयोः कूलपथः पण्यपट्टणबाहुळ्या
च्छे्यान्नदीपथो वा सातत्याद्विषह्याबाधत्वाच्च ।।
स्थलपथेऽपि-"हैमवतो दक्षिणापथाच्छ्रेयान् हस्त्यश्वगन्धद-
न्ताजिनरूप्यसुवर्णपण्यास्सारवत्तरा" इत्याचार्या ।

 नेति कौटि[६००]ल्य'-कम्बळाजिनाश्वपण्यवर्जाः शङ्खवज्रमणि-
मुक्तास्सुवर्णपण्याश्च प्रभूततरा दाक्षिणापथे ।

 दक्षिणापथेऽपि बहुखनिस्तारपण्य. प्रसिद्धगतिरल्पव्यायामो

 वा वणिक्पथः श्रेयान् । प्रभूतविषयो वा फल्गुपण्यः।

 तेन पूर्वः पश्चिमश्च वणिक्पथो व्याख्यातः ।

 तत्रापि चक्रपादपथयोश्चक्रपथो विपुलारम्भत्वाच्छ्रेयान् देश
कालसम्भावनो वा खरोष्ट्रपथः ।
 आभ्यामंसपथो व्याख्यातः।


 परकर्मोदयो नेतु क्षयो वृद्धिविपर्यये ।

 तुल्ये कर्मपथे स्थानं ज्ञेयं स्वं विजिगीषुणा ।।

 अल्पागमातिव्ययता क्षयो वृद्धिर्विपर्यये ।
 समायव्ययता स्थानं कर्मसु ज्ञेयमात्मन' ॥

 तस्मादल्पव्ययारम्भं दुर्गादिषु महोदयम् ।
 कर्म लब्ध्वा विशिष्ट स्यादित्युक्ताः कर्मसन्धयः ।।

 इति षाड्गुण्ये मित्रहिरण्यभूमिकर्मसन्धौ कर्मसन्धि-

द्वादशोऽध्यायः

आदितो दशशत


११७ प्रक. पार्ष्णिग्राहचिन्ता.


 संहत्यारिविजिगीष्वोरमित्रयोः पराभियोगिनोः पार्ष्णि
गृह्णतोर्यश्शक्तिसम्मन्नत्य पार्ष्णि गृह्णाति, सोऽतिसंधत्ते श-
क्तिसम्पन्नो ह्यमित्रमुच्छिद्य पार्ष्णिग्राहमुच्छिन्द्यात् --न हीन-
शक्तिर्लब्धलाभ[६०१] इति ।

 शक्तिसाम्ये यो विपुलारम्भस्य पार्ष्णि गृह्णाति, सोड.
तिसंधत्ते विपुलारम्भो ह्यमित्रमुच्छिद्य पाणिग्राहमुच्छिन्द्या-
न्नाल्पारम्भः सक्तचक्र इति ।
 आरम्भसाम्ये यः सर्वसंदोहेन प्रयातस्य पार्ष्णि गृह्णा- 369 3


ति, सोऽतिसंधत्ते शून्यमूलो ह्यस्य सुकरो भवति, नैकदे-

शबलप्रयातः कृतपाणिप्रनिविधान इति ।

 बलोपादानसाम