कुमारसम्भवम् मल्लिनाथव्याख्या

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
कुमारसम्भवम्
कालिदासः
१८८८

महाकविश्रीकालिदासविरचितं



कुमारसम्भवम्।

------<<००>>-------


श्रीमल्लिनाथसूरिविरचितया
सञ्जीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतम्।


------<०>-------


संस्कृतयन्त्रपुस्तकालयाध्यक्षेण
श्रीअविनाशचन्द्रमुखोपाध्यायेन

पाठान्तरैः संयोज्य संशोक्षितं

प्रकाशितश्च।
Kumarasambhavam - Mallinatha - 1888.djvu


कलिकताराजधान्यां

सरस्वतीयन्त्रे
श्रीक्षेत्रमोहनन्यरत्नेन मुद्रितम्।


कुमारसम्भवम्।


---<०>---

प्रथमः सर्गः।

अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा
हिमालयो नाम नगाधिराजः।



मातापितृभ्यां जगतो नमो वामार्धजानये ।
सद्यो दक्षिणदृक्पातसङ्कुचद्वामदृष्टये ।।
अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्त्यवैभवम् ।
तन्नरं वपुषि, कुञ्जरं मुखे, मन्महे किमपि तुन्दिलं महः ।।
शरणं करवाणि शर्मदं ते चरणं वाणि चराचरोपजीव्यम् ।
करुणामसृणैः कटाक्षपातैः कुरु मामम्ब कृतार्थसार्थवाहम् ।।
इहान्वयमुखेनैव सर्वं व्याख्यायते मया ।
नामूलं लिख्यते किञ्चिन्नानपेक्षितमुच्यते ।।
भारती कालिदासस्य दुर्व्याख्याविषमूर्च्छिता ।
एषा सञ्जीविनी व्याख्या तामद्योज्जीवयिष्यति ।।

तत्रभवान्कालिदासः कुमारसम्भवं काव्यं चिकीर्षुः ''आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्'' इति शास्त्रात्काव्यादौ वक्ष्यमाणार्थानुगुणं वस्तु निर्दिशति --
अस्तीति ।। उत्तरस्यां दिशि । अनेनास्य देवभूमित्वं सूच्यते । देवतात्माधिष्ठाता यस्य सः । एतेनास्य वक्ष्यमाणमेनकापरिणयपार्वतीजननादिचेतन-व्यवहारयोग्यत्वसिध्दिः। हिमस्यालयः स्थानमिति हिमालयो नाम हिमालय इति प्रसिध्दः। अधिको राजाधिराजः ।। ''राजाहःसखिभ्यष्टच्'' ।। न गच्छन्तीति नगा अचलास्तेषामधिराजो नगाधिराजोऽस्ति । कथंभूतः । पुर्वापरौ प्राच्यपश्चिमौ तोयनिधी समुद्रौ







कुमारसम्भवम्
पुर्वापरौ [१] तोयनिधी </ref>वगाह्य

स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ।। १ ।।
यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं

मेरौ स्थिते दौग्धरि दोहदक्षे

वगाह्य प्रविश्य । अतएव पृथिव्या भूमेर्मानं हस्तादिना परिच्छेदः । भावे ल्युट् । तस्य दण्डः । यद्वा मीयतेऽनेनेति मान: । करणे ल्युट् । स चासौ दण्डश्च स इव स्थितः । आयामपरिच्छेदकदण्ड इव स्थित इत्यर्थः । पूर्वापरसागरावगाहित्वं चास्य हिमालयस्यास्त्येव । उक्तं च ब्रह्माण्डपुराणे -- ''कैलासो हिमवांश्चैव दक्षिणे वर्षवर्वतौ । पूर्वपश्चिमगावेतवर्णवान्तरुपस्थितौ'' ।। अत्र हिमाचलस्योभयाब्धिव्याप्तिसाम्यान्मानदण्डत्वेनोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षाऽलंकारः । ''प्रकृतेऽप्रकृतगुणक्रियादिसम्बन्धादप्रकृतत्वेन प्रकृतस्य संभावनमुत्प्रेक्षा'' इत्यलंकारसर्वस्वकारः ।। अस्मिन्सर्गे प्रायेण वृत्तमुपजातिः। क्वचिदिन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रे च । तल्लक्षणं तु -- ''स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः''। ''उपेन्द्रवज्राजतजास्ततो गौ''। अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः'' इति ।। १ ।।

इतः परं षोडशभिः श्लोकैर्हिमाद्रिं वर्णयति । तत्र नगाधिराजत्वं निर्वोढुमाह--
यमिति ।। सर्वे च ते शैलाश्च सर्वशैलाः । `पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन' इति समासः । यं हिमालयं वत्सं परिकल्प्य विधाय दोहदक्षे दोहनसमर्थे मेरौ दोग्धरि स्थिते सति । ''यस्य च भावेन भावलक्षणम्'' इति सप्तमी ।। पृथूपदिष्टां पृथुना वैन्येनोपदिष्टामीदृक्तया प्रदर्शितां धरित्रीम् । गोरुपधरामिति शेषः ।''गौर्भूत्वा तु वसुन्धरा'' इति विष्णुपुराणात् । ''अकथितं च'' इति कर्मत्वम् । भास्वन्ति

(१) वारिनिधी । (२) विगाह्य
प्रथम: सर्ग:।

भास्वन्ति रत्नानि महैषधीश्च
पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम् ।। २ ।।
अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य
हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम्।


च भास्वत्त्यश्च भास्वन्ति द्युतिमन्ति । ओषधिविशेषणं चैतत् । ''नपुंसकमनपुंसकेन--'' इत्यादिना नपुंसकैकशेषः । रत्नानि मणीञ्जातिश्रेष्ठवस्तूनि च । ''रत्नं श्रेष्ठे मणावपि'' इति विश्वः।। ''जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमिति कथ्यते '' इति यादवः।। महौषधीश्च सञ्जीवनीप्रभृतीश्च। क्षीरत्वेन परिणता इति शेषः । ''ताः क्षीरपरिणामिनीः' इति विष्णुपुराणात् ।। दुदुहुः ।। ''दुहियाचि--'' इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् ।। अत्र प्रयोजकत्वेऽपि शैलानां ''पञ्चभिर्हलैः कर्षति ग्रामं ग्रामणीः'' इतिवत्तत्समर्थाचरणात्कर्तृत्वेन व्यपदेशः । दुहेः स्वरितेत्त्वेऽप्यकर्त्रभिप्रायविवक्षायां परस्मैपदम् । अत्रार्थे प्रमाणम्-- ''गौर्भूमिरचलाः सर्वे कर्तारोऽत्र पयांसि च । ओषध्यश्चैव भास्वन्ति रत्नानि विविधानि च । वत्सश्च हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः'' इति ।। एतेन वत्सस्य मातुः प्रेमास्पदत्वादस्य सारग्राहित्वं गम्यते । तथा चास्य नगस्य रत्नबिशेषभोक्तृत्वान्नगाधिराजत्वं युक्तमिति भावः ।। अत्र हिमवद्वर्णनस्य प्रकृतत्वात्तद्गतौषधिरत्नानां द्वयानामपि प्रकृतत्त्वात्तेषां दोहनक्रियारुपसमानधर्मसम्बन्धादौपम्यस्य गम्यत्वात्केवलप्राकरणिकविषयस्तुल्ययोगिता नामालङ्कारः । तदुक्तम् -- ''प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता ।। न चात्र रुपकपरिणामाद्यलङ्कारा कार्या तेषामारोपहेतुत्वात् । हिमहेमाचलादिषु त्सत्वदोग्धृत्वादीनामागमसिध्दत्वेनानारोप्यमाणत्वादिति ।। २ ।।

ननु हिमदोषदूषितस्य तस्यात्यन्तमनभिगम्यत्वाच्छिवत्रिण इव सर्वमपि सौभाग्यं विफलमित्याशङ्क्याह -<poem>
एको हि दोषो गुणसन्निपाते

निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ।। ३ ।। यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां सम्पादयित्रीं शीखरैबिभर्ति । बलाहकच्छेदविभक्तरागा-

मकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ।। ४ ।।

    अनन्तेति ।। प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । अनन्तानामपरिमितानां रत्नानां श्रेष्ठवस्तूनां प्रभवस्य यस्य हिमाद्रेर्हिमम् । कर्तृ । सुभगस्य भावः सौभाग्यम् ।। "हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च" इत्युभयपदवृध्दिः ।। तद्विलुम्पतीति सौभाग्यविलोपि सौन्दर्यविघातकं न जातं नाभूत् । तथा हि । एको दोषो गुणसन्निपात इन्दोः किरणेष्वङ्क इव निमज्जति । अन्तर्लीयत इत्यर्थः । नहि स्वल्पो दोषोऽमितगुणाभिभावक एव किन्तु कश्चिदिन्दुकलङ्कादिवद्गुणैरभिभूयते । अन्यथा सर्वरम्यवस्तुहानिप्रसङ्गादिति भावः । अत्रोपमानुप्राणितोऽर्थान्तरन्यासालङ्कारः । तल्लक्षणं तु--"ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किञ्चन । तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः"।। इति दण्डी ।। ३ ।।
यश्चेति ।। किञ्चेति चकारार्थः । यो हिमाद्रिरप्सरसां विभ्रममण्डनानि विलासालंकरणानि । अथवा विभ्रमो विपरीतन्यासः । "विभ्रमस्त्वरयाकाले भूषास्थानविपर्यये" इति दशरुपकात्॥। तेन मण्डनानि तेषां सम्पादयित्रीम् । एतध्दातुरागदर्शिन्योऽप्सरसः सन्ध्याभ्रमेण प्रसाधनाय त्वरयन्त इति भावः ।। तथात्वे भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते ।। "कर्तृकर्मणोः कृति" इति कर्मणि षष्ठी ।। वारीणां वाहका बलाहकाः पृषोदरादित्वात्साधुः ।। तेषां छेदेषु खण्डेषु विभक्तः


आमेखलं सञ्चरतां घनानां
(३)छायामधः सानुगतां निषेव्य ।
उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयन्ते
श्रृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिध्दाः ।। ५ ।।


सङ्क्रमितो रागो यया ताम् । एतेनाद्रेरभ्रंकषत्वं गम्यते । इदं विशेषणद्वयं सन्ध्यायामपि योज्यम् ।। धातवः सिन्दूरगैरिकादयोऽस्य सन्तीति धातुमान् ॥ नित्ययोगे मतुप् ।। तस्य भावो धातुमत्ता ताम् ॥ धातुयोगित्वमिति सम्बन्धोऽपि वाच्यार्थः । "समासकृत्तध्दितेषु सम्बन्धाभिधानं भावप्रत्ययेन" इति वचनात् । लक्षणया नित्यानुषङ्गिकधातुमित्यर्थः ।। अकालसन्ध्यामिवानियतकालप्राप्तसन्ध्यामिव शिखरैर्बिभर्ति धत्ते । अत्र सन्ध्याशब्दस्य जातिवाचित्वाज्जात्युत्प्रेक्षा ।। ४ ।।

आमेखलमिति ।। सिद्धा अणिमादिसिद्धा देवयोनिविशेषाश्च ।। "पिशाचो गुह्यकः सिध्दो भूतोऽमी देवयोनयः" इत्यमरः ।। आ मेखलाभ्य आमेखलं नितम्बपर्यन्तम् ।। "मेखला खण्डबन्धे स्यात्काञ्चीशैलनितम्बयोः" इति विश्वः ॥ "आङ्मर्यादाभिविध्योः" इत्यव्ययीभावः ।। सञ्चरतां घनानां मेधानामधः सानूनि मेधमण्डलादधस्तटानि गतां प्रात्पाम् ।। "द्वितीया श्रितातोतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः' इति समासः ।। छायामनातपम् ॥ "छाया सूर्य्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः" इत्यमरः ।। निषेव्यवृष्टिभिरुद्वेजिताः क्लेशिताः सन्तः ।। "उद्वेगस्तिमिते क्लेशे भये मन्थरगामिनि" इति शर्ब्दाणवः ।। यस्य हिमाद्रेरातपवन्ति सातपानि श्रृङ्गाण्याश्रयन्ते । आश्रित्य स्थिता इत्यर्थः । अतिमेघमण्डलमस्यौन्नत्यमिति भावः ।। ५ ।।



पदं तुषारस्त्रुतिधौतरक्तं
यस्मिन्नदृष्ट्वापि हतद्विपानाम् ।
(४)विदन्ति मार्गं नखरन्ध्रमुक्तै
र्मुक्ताफलैः केसरिणां किराताः ।। ६ ।।
न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र
भूर्जत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणाः ।
व्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणा-
मनङ्गलेखक्रिययोपयोगम् ।। ७ ।।


     पदमिति ।। यस्मिन्नद्रौ किरातास्तुषारस्त्रुतिभिर्हिमनिस्यन्दैर्धौतं क्षालितं रक्तं शोणितं यस्य तत्तथोक्तम् । अतो दुर्ग्रहमिति भावः । हता द्विपा गजा यैस्तेषां हतद्दिपानां केसरिणां सिंहानां पदं पादप्रक्षेपस्थानमदृष्ट्वापि नखरन्ध्रैर्नखद्रोणिभिर्मुक्तैर्मुक्ताफलैर्मार्गं विदन्ति जानान्ति । अत्र व्याधाः सिंहघातिनो गजेन्द्राश्च मुक्ताकरा इति भावः ॥ "करीन्द्रजीमूतवराहशङ्खमत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्त्युद्भवमेव भूरि "।। ६ ।।
     न्यस्तेति ।। यत्र हिमाद्रौ धातुरसेन सिन्दूरादिद्रवेण ॥"श्रृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः" इत्यमरः । न्यस्ताक्षरा लिखितवर्णा अत एव कुञ्जरस्य ये बिन्दवः काये वयोविशेषभाविनः पद्मकाख्याः । "पद्मकं बिन्दुजालकम्" इत्यमरः ॥ त इव शोणा रक्तवर्णाः । लिखितभागेष्विति शेषः । भूर्जत्वचो भूर्जपत्रवल्कलानि ।। "भूर्जपपत्रो भुजो भूर्जो मृदुत्वक्चार्मिका अपि" इति यादवः । विद्याधरसुन्दरीणाम् । लिख्यन्ते येषु ते लेखाः पत्रिकाः । अनङ्गस्य लेखास्तेषां



यः पूरयन् कीचकरन्ध्रभागान्
दरीमुखोत्थेन समीरणेन।
उद्गास्यतामिच्छति किंनराणां
(५)तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम् ।। ८ ।।


क्रियया । कामव्यञ्जकलेखकरणेनेत्यर्थः । उपयोगमुपकारं व्रजन्ति । दिव्याङ्गनाविहारयोग्योऽयं शैल इति भावः ।। ७ ।।
     य इति ।। यो हिमाद्रिः दरी गुहा सैव मुखं तस्मादुत्थेनोत्‌पन्नेन । "आतश्चोपसर्गे" इति कप्रत्ययः । समीरणेन वायुना कीचका वेणुविशेषाः । "वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः" इत्यमरः । तेषां रन्ध्रभागाञ्छिद्रप्रदेशान्पूरयन् धमयन् । वांशिकोऽपि वंशारन्ध्राणि मुखमारुतेन पूरयतीति प्रसिध्दिः । उद्गास्यतां देवयोनित्वादुच्चैर्गान्धारग्रामेण गानं करिष्यताम् । उक्तं च नारदेन- "षङ्जमध्यमनामानौ ग्रामौ गायन्ति मानवाः । न तु गान्धारनामानं स लभ्यो देवयोनिभिः" । इति किंन्नराणां देवगायकानां तानप्रदायित्वम् । तानो नाम स्वरान्तरप्रवर्तको रागस्थितिप्रवृत्त्यादिहेतुरंशापरनामा वंशवाद्यसाध्यः प्रधानभूतः स्वरविशेषः "तानस्त्वंशस्वरो मतः" इत्यभिनवगुत्पः । "गाता यं यं स्वरे गच्छेत्तं तं वंशेन तानयेत्" इति भरतः । तत्प्रदानशीलत्वं तानप्रदायित्वं वांशिकत्वमुपगन्तुमिच्छतीवेत्युप्रेक्षा । सा च दरीमुखोत्थेनेत्येकदेशविवर्तिरुपकोज्जीविता । मुखसाध्यत्वात्तानप्रदायित्वस्य । यत्रावयवरुपणादवयविरुपणं गम्यते तदेकदेशविवर्ति रुपकम् । गम्यते चात्रावयविनः पुंसो रुपणं यच्छब्दनिर्दिष्टे हिमाद्रावित्यलं बहुना ।। ८ ।।



कपोलकण्डूः करिभिर्विनेतुं
विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् ।
यत्र स्नुतक्षीरतया प्रसूतः
सानुनि गन्धः सुरभीकरोति ।। ९ ।।
वनेचराणां वनितासखानां
दरीगृहोत्सङ्गनिषक्तभासः ।
भवन्ति यत्रौषधयो रजन्या-
मतैलपूराः सुरतप्रदीपाः ।। १० ।।


     कपोलेति ।। यत्र हिमाद्रौ करिभिर्गजैः । कपोलकण्डूर्गण्डस्थलकण्डूर्विनेतुमपनेतुं विघट्टितानां घर्षितानां सरलद्रुमाणां संबन्धिस्नुतानि करिकपोलघर्षणात्क्षरितानि क्षीराणि येषां तेषां भावस्तत्ता तया हेतुना प्रसूत उत्पन्नो गन्धः सानूनि सुरभीकरोति । एतेनास्य गजाकरत्वं गम्यते, तथा च गजायुर्वेदे - हिमवद्विन्ध्यमलया गजानां प्रभवा नगाः । इति ।। ९ ।।
     वनेचराणामिति ।। यत्र हिमाद्रौ रजन्यां दर्यः कन्दरा एव गृहास्तेषामुत्सङ्गेष्वभ्यन्तरेषु निषक्ताः संक्रान्ता भासो यासां ता ओषधयस्तृणज्योतींषि । `अग्नावोषधीषु च तेजो निधाय रविरस्तं याति' इत्यागमः । वनितानां सखायो वनितासखाः । `राजाहःसखिभ्यष्टच्' । तेषाम् । रममाणानामित्यर्थः । वने चरन्तीति वनेचराः किराताः । `चरेष्टः' इति टप्रत्ययः । `तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इत्यलुक् । तेषां वनेचराणाम् । अतैलपूरः । अनपेक्षिततैलसेका



उद्वेजयत्यङ्गुलिपार्ष्णिभागान्
मार्गे शिलीभूतहिमेऽपि यत्र ।
न दुर्वहश्रोणिपयोधरार्ता
भिन्दन्ति मन्दां गतिमश्वमुख्यः ।। ११ ।।
दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु
लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् ।
क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने
ममत्वमुच्चैःशिरसां (९)सतीव ।। १२ ।।


इत्यर्थः । सुरते सुरतकर्मणि प्रदीपा भवन्ति । अत्रौषधीष्वारोप्यमाणस्य प्रदीपत्वस्य प्रकृतोपयोगित्वात्परिणामालंकारः । तदुक्तम्- "आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः" इति । तथा प्रदीपकारणतैलपूरणनिषेधादकारणकार्य्योत्पत्तिर्लक्षणा विभावना चेत्युभयोः संसृष्टिः ।। १० ।।
     उद्वेजयतीति ।। यत्र हिमाद्रौ । शिलीभूतं घनीभूतं हिमं यत्र तस्मिन् । अत एवाङ्गुलीनां पार्ष्णीनां च भागान् प्रदेशानुद्वेजयत्यतिशैत्यत् क्लेशयत्यपि मार्गे । श्रोणयश्च पयोधराश्च श्रोणिपयोधरम् । दुर्वहेण दुर्धंरेण श्रोणिपयोधरेणार्ताः पीडिताः । आङ्पूर्वादृच्छतेः क्तः । "उपसर्गादृति धातौ" इति वृद्धि: । अश्वानां मुखानीव मुखानि यासां ता अश्वमुख्यः किन्नरस्त्रियः । उष्ट्रमुखवत्समासः । "स्यात् किन्नर: किंपुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः" इत्यमरः । मन्दां मन्थरां गतिं न भिन्दन्ति । न त्यजन्तीत्यर्थः । पादपीडाकरेऽप्यतिभारभङ्गुरशरीरतया न शीघ्रं गन्तुं शक्यत इति भावः ।। ११ ।।
     दिवाकरादिति ।। यो हिमाद्रिर्दिवा दिवसे भीतं भयाविष्टमिव । उलूकमिवेति च ध्वनिः । गुहासु लीनमन्धकारं



लाङ्गूलविक्षेपविसर्पिशोभै
रितस्तत(२)श्चन्द्रमरीचिगौरैः ।
यस्यार्थयुक्तं गिरिराजशब्दं
कुर्वन्ति वालव्यजनैश्चमर्यः ।। १३ ।।
यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानां
यदृच्छया किंपुरुषाङ्गनानाम् ।


ध्वान्तम् । दिवा दिनं करोतीति दिवाकरस्तस्माद्दिवाकरात् । "दिवाविभानिशाप्रभाभास्कर" इत्यादिना टप्रत्ययः । "भीत्रार्थानां भयहेतुः" इत्यपादानत्वात् पञ्चमी । रक्षति त्रायते । ननु क्षुद्रसंरक्षणमनर्हमित्याशङ्क्याह- क्षुद्र इति । उच्चै:- शिरसामुन्नतानां शरणं प्रपन्ने शरणागते क्षुद्र नीचेऽपि सति सज्जन इव नूनं ममत्वं ममायमित्यभिमानः । अस्तीति शेषः । ममशब्दात्त्वप्रत्ययः । अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः ।। १२ ।।
     लाङ्गूलेति ।। चमर्यो मृगीविशेषा इतस्ततो लाङ्गूलानि वालधयः । "पुच्छोऽस्त्री लोमलाङ्गूले वालहस्तश्च वालधिः" इत्यमरः । तेषां विक्षेपैर्विधूननैर्विसर्पिंण्यो विसृमराः शोभाः कान्तयो येषां तैश्चन्द्रमरीचिभिरिव गौरैः शुभ्रैः । "गौरः करीरे सिद्धार्थे शुक्ले पीतेऽरुणेऽपि च" इति यादवः । "उपमानानि सामान्यवचनैः" इति समासः । वालव्यजनैश्चामरैर्यस्य हिमाद्रेर्गिरिराजशब्दं गिरिराज इति संज्ञामर्थयुक्तमभिधेयवन्तं कुर्वन्ति । राजानो हि छत्रचामरादिचिह्निता इति भावः ।। १३ ।।
     यत्रेति ।। यत्र हिमाद्रौ । अंशुकाक्षेपेण वस्त्रापहरणेन विलज्जितानां किंपुरुषाङ्गनानां किंनरस्त्रीणां यदृच्छया दैवगत्या दरीगृहद्वारेषु विलम्बिम्बिम्बा लम्बमानमण्डला जलदास्तिरस्करिण्यो जवनिका भवन्ति । "प्रतिसीरा जव-



दरीगृह(२)द्वारविलम्बिम्बिम्बा
स्तिरस्करिण्यो जलदा भवन्ति ।। १४ ।।
भागीरथीनिर्झरसीकराणां
वोढा मुहुः कम्पितदेवदारुः ।
यद्वायुरन्विष्टमृगैः किरातै-
रासेव्यते भिन्नशिखण्डिबर्हः ।। १५ ।।
सप्तर्षिहस्ता(३)वचितावशेषा-
ण्यधो विवस्वान् परिवर्तमानः ।


निका स्यात्तिरस्करिणी च सा" इत्यमरः । "तिरसोऽन्यतरस्याम्" इति सत्वम् । अत्र जलदेष्वारोप्यमाणस्य तिरस्करिणीत्वस्य प्रकृतोपयोगित्वात्परिणामालङ्कारः ।। १४ ।।
     भागीरथीति । भागीरथीनिर्झरसीकराणां गङ्गाप्रवाहपाथ:कणानाम् । कर्मणि षष्ठी । वोढा प्रापकः । वहेस्तृच् । मुहुः पुनः पुनः सद्यो वा । "पौनःपुन्ये भृशार्थे च सद्यो वा स्यान्मुहुःपदम्" इति वैजयन्ती । कम्पिता देवदारवो येन स तथोक्तः । भिन्नानि विश्लेषितानि शिखण्डिनां बर्हाणि गतिलाघवार्थं किरातकटिबद्धानि येन स तथोक्तः । क्रमाद्विशेषणत्रयेण शैत्यसौरभ्यमान्द्यान्युक्तानि । यस्य हिमाद्रेर्वायुः । अन्विष्टमृगैर्मार्गितमृगैः । श्रान्तैरिति भावः । "अन्विष्टं मार्गितं मृगितम्" इत्यमरः । किरातैरासेव्यते ।। १५ ।।
     सप्तर्षोति । सप्त च ते ऋषयश्च सप्तर्षयः । "दिक्संख्ये संज्ञायाम्" इति समासः । तेषां हस्तैरवचितेभ्यो लूनेभ्योऽवशेषाण्यवशिष्टानि । "शेषाऽप्रधाने सन्तापे त्रिष्वन्यत्रोपयुज्यते" इति केशवः । कर्मण्यण्प्रत्ययः । अनेन पद्मानां साफल्यं सूचितम् । यस्य हिमाद्रेः | रोहन्तीति रुहाणि ।



पद्मानि यस्याग्रसरोरुहाणि
प्रबोधयत्यूर्ध्वमुखैर्मयूखैः ।। १६ ।।
यज्ञाङ्गयोनित्वमवेक्ष्य यस्य
सारं धरित्रीधरणक्षमं च ।
प्रजापतिः कल्पितयज्ञभागं
शैलाधिपत्यं स्वयमन्वतिष्ठत् ।। १७ ।।
स मानसीं मेरुसखः पितॄणां
कन्यां कुलस्य स्थितये स्थितिज्ञः ।


"इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः" इति कप्रत्ययः । अग्र उपरि यानि सरांसि तेषु रुहाणि पद्मान्यधः परिवर्तमानो भ्रमन्विवस्वान्सूर्यं ऊर्ध्वमुखैर्मंयूखैः प्रबोधयति विकासयति। न कदाचिदधोमुखैः । अतिमार्तण्डमण्डलत्वादग्रभूमेरिति भावः । सप्तर्षिमण्डलं ध्रुवादप्यूर्ध्वमिति ज्योतिषिकाः । अतस्तेषामग्रसरोरुहभागित्वं युक्तम् ।। १६ ।।
     यज्ञाङ्गेति ।। यस्य हिमाद्रेर्यज्ञाङ्गानां यज्ञसाधनानां सोमलतादीनां योनिः प्रभवस्तस्य भावस्तत्त्वम् । "यज्ञाङ्गार्थं मया सृष्टो हिमवानचलेश्वरः" इति विष्णुपुराणात् । धरित्रीधरणक्षमं भूभारधरणयोग्यं सारं बलं च । "सारो बले स्थिरांशे च" इत्यमरः । अवेक्ष्य ज्ञात्वा प्रजापतिः स्वयमेव कल्पितो यज्ञभागो यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । "सोमस्य राज्ञः कुरङ्ग इन्दोः श्रृङ्गी समुद्रस्य शिशुमारो हिमवतो हस्ती" इति श्रुतेरिति भावः । शैलानामाधिपत्यमधिपतित्वम् । "पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्" इति यक्प्रत्ययः । अन्वतिष्ठत् । ददाति स्मेत्यर्थः । उक्तं च ब्रह्माण्डपुराणे-"शैलानां हिमवन्तं च नदीनां चैव सागरम् । गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं विधिः" इति ।। १७ ।।
     संप्रति कथां प्रस्तौति--
     स इति ।। मेरोः सखा मेरुसखः । बन्धुसम्पन्न इति भावः ।


मेनां मुनीनामपि माननीया-
मात्मानुरूपां विधिनोपयेमे ।। १८ ।।
कालक्रमेणाथ तयोः प्रवृत्ते
स्वरूपयोग्ये सुरतप्रसङ्गे ।
मनोरमं यौवनमुद्वहन्त्या
गर्भोऽभवद्भूधरराजपत्न्याः ।। १. १९ ।।
असूत सा नागवधूपभोग्यं
मैनाकमम्भोनिधिबद्धसख्यम् ।


स्थितिज्ञो मर्यादाभिज्ञः । अनेन श्रुतसम्पत्तिः सूच्यते । स हिमवान् पितॄणां मानसीं मनःसंकल्पजन्यां मुनीनामपि माननीयाम् । योगिब्रह्मवादाभ्यां पूज्यामित्यर्थः । उक्तं च विष्णुपुराणे-- "तेभ्यः शुभास्पदं जज्ञे मेनका हरिणी तथा । ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चाप्युभे द्विज" इति । आत्मानुररूपां कुलशीलसौन्दर्यादिभिः सदृशीं मेनां मेनकादेवीति नामवतीं कन्यां कुलस्य स्थितये प्रतिष्ठायै विधिना यथाशास्त्रेणोपयेमे परिणीतवान् । "उपाद्यमः स्वकरणे" इत्यात्मनेपदम् । "तेषां तु मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः । पत्नी हिमवतो यस्याः पुत्रो मैनाक उच्यते" इति ब्रह्माण्डपुराणात् ।। १८ ।।
     कालक्रमेणेति ।। अथ कालक्रमेण । गच्छता कालेनेत्यर्थः । तयोर्मेनकाहिमवतोः स्वरूपयोग्ये सौन्दर्यानुगुणे । यद्वा रूप्यते निश्चीयतेऽनेनेति रूपं ज्ञानं तद्योग्ये । शास्त्रानुसारिणीत्यर्थः । सुरतप्रसङ्गे सुरतकर्मणि प्रवृत्ते सति मनोरमं यौवनमुद्वहन्त्या भूधरराजपत्न्या मेनकाया गर्भोऽभवत् ।। १९ ।।
     असूतेति । सा मेना नागवधूपभोग्यम् । नागकन्यापरिणेतारमित्यर्थः । अम्भोनिधिना बद्धसख्यं समुद्रकृतमैत्रीकम् । सख्यमूलं सूचयति- पक्षच्छिदि पक्षच्छेत्तरि । "सत्सू



क्रुद्धेऽपि पक्षच्छिदि वृत्रशत्रा-
ववेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम् ।। २० ।।
(४)अथावमानेन पितुः प्रयुक्ता
दक्षस्य कन्या भवपूर्वपत्नी ।
सती सती योगविसृष्टदेहा
तां जन्मने शैलवधूं प्रपेदे ।। २१ ॥


द्विष-"इत्यादिना क्विप्प्रत्ययः । वृत्रशत्रौ क्रृद्धे कुपिते सत्यपि कुलिशक्षतानां वज्रप्रहाराणाम्। सम्बन्धसामान्ये षष्ठी । जानातीति ज्ञः । "इगुपधज्ञा-" इति कप्रत्ययः । वेदनानां ज्ञः । अथवा वेदनां जानातीति वेदनाज्ञः । "आतोऽनुपसर्गे कः" इति कप्रत्ययः । "उपपदमतिङ्" इति समासः । स न भवतीत्यवेदनाज्ञस्तम् । कुलिशक्षतवेदनानभिज्ञमित्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । पक्षच्छेदोद्यतशक्रात्त्राणाय शरणागमनमनयोः सख्यमूलमिति भावः । मैनाकं पुत्रमसूत । सर्वपर्वंतपक्षच्छेदेऽप्ययमच्छिन्नपक्ष एवेति मैनाकस्योत्कर्षः । तादृक्पुत्रवत्त्वं हिमाद्रेरिति सार्थकं मैनाकस्य वर्णनम् । "पिता न ज्ञायते यस्या भ्राता यदि न विद्यते । नोपयच्छेत्तु तां कन्यां धर्मलोपभयात् सुधीः ।" इत्यभ्रातृककन्यापरिणयनिषेधात्प्रकृते पार्वती भ्रातृमत्येवेति सूचनार्थं मैनाकवर्णनमिति तात्पर्यार्थः ।। २० ।।
     अथेति ।। अथ मैनाकजननानन्तरं दक्षस्य प्रजापतेः कन्या भवस्य महादेवस्य पूर्वपत्नी पूर्वभार्या सती पतिव्रता । "सती साध्वी पतिव्रता" इत्यमरः । सती नाम देवी पितुर्दक्षस्य । कर्तरि षष्ठी । अवमानेन स्वभर्त्रवज्ञया प्रयुक्ता प्रेरिता योगेन योगमार्गेण विसृष्टदेहा त्यक्तदेहा सती । जन्मने पुनरुद्भवाय तां शैलवधूं मेनकां प्रपेदे । अत्र पुरा किल सती देवी दक्षा-


  सा भूधराणामधिपेन तस्यां
  समाधिमत्यामुदपादि भव्या ।
  सम्यक्प्रयोगादपरिक्षतायां
  नोताविवोत्साहगुणेन सम्यत् ॥ २२ ॥
  प्रसन्नदिक् पांसुषिवि तवातं
  (५)शक्षक्षनानन्तरपुष्यद्यदि।
  शरैरिणां स्थावरजङ्गमानां
  सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव ॥ २३ ॥

धेरै तत्कृतां स्वभर्ववन्नामसहमाना पितरं प्रश्न चोपेक्ष्य मत्कर्तब्यकार्ये त्वसमतव करिष्यतीति निर्धार्य देवकार्याणि साधयितु च योगाग्निना स्त्रशीरं ददाहेति पुरावृत्तकथानु संधेया ॥ २१ ॥

 सति । भव्या कख्याय सा सती भूधराणामधिपेन हिमधता ता समाधिमन्यां नियमवत्यां तस्यां मेनकायां सस्यमयो साच्याचरणाहे तोरपरितायमनष्ठायां नताबुसाहगुणे ओसाहशतया । कर्ता । सम्पदिवोदपाद्यत्पादिता ॥ उत्पद्य पेण्र्यन्तात्कर्मणि लुङ् । चिभावकर्मणोः” इति चिण् प्रत्ययः। 'चियो लुक् ” इति तस्य लुक् ॥ २२ ॥

 प्रसनेति । प्रसत्रा निर्मला दिशो यस्मिंस्तप्रसङ्गदि। सुविविक्ता रजोरहिता वाला यस्मिंस्तत्तथोतम् । अस्य अनात् वनस्य वानन्तरं पुष्पवृष्टिमिंस्तत्तथोक्तं तस्याः पार्श्वथा जन्मदिनम् । स्थितिशीलाः स्थावराः शैलष्टशदयः ॥ स्त्रंशभासपिस कसो वरच्” इति वरच्प्रत्ययः । अङ्गम्यन्ते ऋशं गच्छन्तौति जामा देवतिर्यश्नुथादय: । स्थावराव


(५) तूर्य-।


तया दुहित्रा सुतरां सवित्री
स्फुरत्प्रभामण्डलया चकासे ।
विदूरभूमिर्नवमेघशब्दा
दुद्भिन्नया रत्नशलाकयैव ॥ २४ ॥
दिने दिने सा परिवर्धमाना
लब्धोदया चान्द्रमसीव लेखा ।
पुपोष लावण्यमयान्विशेषान्
ज्योत्स्नान्तराणीव कलान्तराणि ॥ २५ ॥


जङ्गम्यन्ते भृशं गच्छन्तीति जङ्गमा देवतिर्थङ्मनुष्यादयः । स्थावराश्च जङ्गमाश्च तेषां द्वयानामपि शरीरिणां सुखायानन्दाय बभूव ॥ २३ ॥
     तयेति ॥ स्फुरत्प्रभामण्डलया तया दुहित्रा सवित्री जनयित्री ॥ "स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा" इतीडागमः । विदूरस्याद्रेः प्रान्तभूमिर्विदूरभूमिः । "अवदूरं विदूरस्य गिरेरुत्तुङ्गरोधसः । काकतालीयसीमान्ते मणीनामाकरो भवेत् " इति बुद्धः । नवमेघशब्दादुद्भिन्नया रत्नशलाकया रत्नाङ्कुरेव सुतरां चकासे रराज ॥ २४ ॥
     दिन इति ॥ लब्ध उदयो यया सा लब्धोदया । उत्पन्नेत्यर्थः । अभ्युदितेत्यन्यत्र दिने दिने प्रतिदिनम् । "नित्यवीप्सयोः" इति वीप्सायां द्विरुक्तिः । परिवर्धमाना । उभयत्र समानमेतत् । सा बाला । चन्द्रमस इयं चान्द्रमसी लेखेव लावण्यमयान्कान्तिविशेषप्रचुरान् । "मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्यमिहोच्यते ॥" इति भूपालः । विशेषानवयवान् । "विशेषोऽवयवे व्यक्तौ" इत्युत्पलमालायाम् । ज्योत्स्नायामन्तरमन्तर्धानं येषां तानि ज्योत्स्नान्तराणि ज्योत्स्नायान्तर्हितानि । तन्मया-



तां पार्वतीत्याभिजनेन नाम्ना
बन्धुप्रियां बन्धुजनो जुहाव ।
उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा
पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम ॥ २६ ॥
महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टि-
स्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम् ।


नीति यावत् । अन्याः कलाः कलान्तराणीव सुप्सुपेति समासः । "स्थानात्मीयान्यतादर्थ्यरन्ध्रान्तर्धिषु चान्तरम्" इति शाश्वतः । पुपोषोपचितवती । इयं वाक्योपमेत्याह दण्डी । तल्लक्षणं तु- "वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः काऽपि यद्युपमीयते । एकानेकेव शब्दत्वात् सा तु वाक्योपमा द्विधा' ॥ २५ ॥
     तामिति ॥ बन्धुप्रियां तां बालां बन्धुजनः पित्रादिः । अभिजनादागतेनाभिजनेन । पित्रादिपूर्वसंबन्धोपाधिकेनेत्यर्थः । 'अभिजनाः पुर्वबान्धवाः' इति काशिका । नाम्ना । पर्वतस्यापत्यं स्त्री पार्वती । "तस्यापत्यम्" इत्यणप्रत्ययः । इति जुहावाहूतवान् । ह्वयतेर्लिटि रुपम् । पर्वतजन्यत्वोपाधिना पार्वतीति नाम्ना प्रसिद्धिरिति भावः । पश्चादभिजनानामप्रवृत्त्यनन्तरं मात्रा जनन्या । उ इति संबोधने । "उ इति वितर्कसंबोधनपादपूरणेषु" इति गणव्याख्याने । माशब्दो निषेधे । उ हे वत्से, मामा कुर्वित्येवंरुपेण । तपसस्तपश्चर्यायाः । "वारणार्थानामीप्सितः" इत्यपादानत्वात्पञ्चमी । निषिद्धा निवारिता सती सुमुखी सा बालोमेत्याख्यां नामधैयमुमाख्यां जगाम ॥ २६ ॥
     महीभृत इति । पुत्राश्च दुहितरश्च पुत्राः । 'भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम्" इत्येकशेषः । तेऽस्य सन्तीति पुत्रवान् । भूमार्थे मतुप् । तस्य पुत्रवतोऽपि । बह्वपत्यस्यापीत्यर्थः । मही-



अनन्तपुष्पस्य मधोर्हि चूते
द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा ॥ २७ ॥
प्रभामहत्या शिखयेव दीप
स्त्रिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः ।
संस्कारवत्येव गिरा मनीषी
तया स पूतश्च विभूषितश्च ॥ २८ ॥


भृतो हिमाद्रेर्दृष्टिश्चक्षुस्तस्मिन्नपत्ये तोके 'अपत्यं तोकं तयोः समे' इत्यमरः । तस्यां पार्वत्यामित्यर्थः । तृप्तिं न जगाम । तथा हि अनन्तपुष्यस्य नानाविधकुसुमस्यापि मधोर्वसन्तस्य संबन्धिनी द्विरेफमाला भृङ्गपङ्क्तिश्चूतस्य विकारे चूते चूतकुसुमे । 'अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः' इति विकारार्थोत्पन्नस्याण्प्रत्ययस्य लुक्प्रकरणे 'पुष्पमूलेषु बहुलम्' इति पठनाल्लुक् । सविशेषः सातिशयः सङ्गो यस्याः सा तथोक्ता । अत्यन्तासक्तेत्यर्थः ॥ २७ ॥
     प्रभेति । प्रभामहत्या प्रकाशाधिकया शिखया ज्वालया दीप इव । शिखादीपयोरवयवावयविभावाद्भेदेन व्यपदेशः । त्रयो मार्गा यस्यास्तया त्रिमार्गया मन्दाकिन्या । तृतीया द्यौर्लेक इति त्रिदिवः स्वर्गः । वृत्तिविषये त्रिशब्दस्य त्रिभागवत्पूरणार्थत्वम् पृषोदरादित्वाद्दिवशब्दादकारागमः । पुंस्त्वं लोकात् । दीव्यतेर्घञर्थे कविधानम् । दीव्यन्त्यत्र जना इति क्षीरस्वामी । तस्य मार्ग इव । संस्कारो व्याकरणजन्या शुद्धिस्तद्वत्या गिरा वाचा । 'भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधि वाचि' इति श्रुतेरिति भावः । मनस ईषा मनीषा सास्यास्तीति मनीषी विद्वानिव । शकन्ध्वादित्वात्साधुः । तया पार्वत्या स हिमवान्पूतः शोधितश्च विभूषितश्च । अत्र शिखागिरो



मन्दाकिनीसैकतवेदिकाभिः
सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्च ।
रेमे मुहुर्मध्यगता सखीनां
क्रीडारसं निर्विशतीव बाल्ये ॥ २९ ॥
तां हंसमालाः शरदीव गङ्गां
(२)महौषधिं नक्तमिवात्मभासः ।
स्थिरोपदेशामुपदेशकाले
प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्याः ॥ ३० ॥


रविशिष्टयोरुपमानानर्हत्वान्न विशेषणाधिक्यदोषः । इयं मालोपमा ॥ २८ ॥
     मन्दाकिनीति ॥ सा पार्वती बाल्ये वयसि क्रीडानां रसः स्वादः । रुचिरिति यावत् । तं क्रीडारसम् । "रसो गन्धे रसः स्वादे" इति विश्वः । निर्विशतीव भुञ्जानेव । "निर्वेशो भृतिभोगयोः" इति विश्वः । 'आच्छीनद्योर्नुम्' इति विकल्पान्नुमभावः । सखीनां मध्यगता सती मन्दाकिन्याः सैकतेषु पुलिनेषु वेदिकाभिः कन्दुकैः । क्रियया निर्वृत्तैः कृत्रिमैः । 'ङ्वितः क्त्रिः' इति क्त्रिप्रत्ययः । "त्रेर्मम्नित्यम्" इति मवागमश्च । पुत्रकैः पाञ्चालिकाभिः । "पाञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिभिः कृता" इत्यमरः । "संज्ञायां कन्" इति कन्प्रत्ययः । मुहुः पुन पुना रेमे ॥ २९ ॥
     तामिति ॥ स्थिरः स्थेयानुपदेशः प्राग्भवीयो यस्यास्तादृशीम् । मेधाविनीमित्यर्थः । तां पार्वतीमुपदेशकाले प्राक्तनजन्मविद्याः । पूर्वजन्माभ्यस्तविद्या इत्यर्थः । शरदि गङ्गां हंसमाला इव नक्तं रात्रौ महौषधिं तृणविशेषम् आत्मभासः



असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टे
रनासवाख्यं करणं मदस्य ।
कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं
बाल्यात्परं (३)साथ वयः प्रपेदे ॥ ३१ ॥
उन्मीलितं तूलिकयेव चित्रं
सूर्यांशुभिर्भिन्नमिवारविन्दम् ।
बभूव तस्याश्चतुरस्त्रशोभि
वपुर्विभक्तं नवयौवनेन ॥ ३२ ॥


स्वदीप्तय इव प्रपेदिरे । उपमानसामर्थ्यादुपदेशमन्तरेणैवेति गम्यते ॥ ३० ॥
     असंभृतमिति । अथ सा पार्वती । अङ्गयष्टेरसंभृतमयत्नसिद्धं मण्डनं प्रसाधनमनासवाख्यमासवाख्यारहितं मदस्य करणं साधनं कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रमस्त्रभूतं बाल्याच्छैशवात्परमनन्तरभावि वयो यौवनं प्रपेदे प्राप । यौवनेनैव हि युवतयः प्रमाध्यन्ते माद्यन्ते काम्यन्ते चेति भावः । अत्र द्वितीयपाद आसवरुपकारणाभावेऽपि तत्कार्यमदोक्तेर्विभावनालङ्कारः । तदुक्तम्- "कारणाभावे कार्योत्पतिर्विभावना" इति । प्रथमतृतीययोस्त्वारोप्यमाणयोर्मण्डनमदनास्त्रत्वयोः प्रकृतोपयोगात् परिणामालङ्कारः । तल्लक्षणं तूक्तम् ॥ ३१ ॥
     उन्मीलितमिति ॥ नवयौवनेन प्रथमयौवनेन विभक्तमभिव्यञ्जितम् । पीनजघनादिसंस्थानमित्यर्थः । तस्याः पार्वत्या वपुस्तूलिकया कूर्चिकया । शलाकयेत्यर्थः। "तूलिका कथिता लेख्यकूर्चिका तूलशय्ययोः" इति विश्वः । उन्मीलितं रञ्जनद्रव्येणोद्भासितं समुत्कीर्णम् । रुपमिति यावत् । चित्रमालेख्यमिव । सूर्यांशुभिर्भिन्नं विकसितमरविन्दं पद्ममिव चत-



(४)अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभि-
र्निक्षेपणाद्रागमिवोद्गिरन्तौ ।
आजह्रतुस्तच्चरणौ पृथिव्यां
स्थलारविन्दश्रियमव्यवस्थाम् ॥ ३३ ॥


स्त्रोऽस्त्रयो यस्य तच्चतुरस्त्रमन्यूनातिरिक्तं यथा तथा शोभत इति चतुरस्त्रशोभि । ताच्छील्ये णिनिः । बभूव । चित्रारविन्दयोस्तूलिकातरणिकिरणसम्बन्ध इव स्वत: सिद्धस्यैवाङ्गसौष्ठवस्य यौवनप्रादुर्भावोऽभिव्यञ्जको बभूवेत्यर्थः ॥ ३२ ॥
     देवतानां रूपं पादाङ्गुष्ठप्रभृति वर्ण्यते मानुषाणां केशादारभ्येति धार्मिका: | संप्रति सप्तदशभि: श्लोकै: पार्वत्या: पादादिकेशान्तवर्णनमारभते -
     अभ्युन्नतेति ॥ अभ्युन्नतयोरङ्गुष्ठनखयोः प्रभाभिर्निमित्तेन निक्षेपणान्निर्भरन्यासाद्धेतोः | रागमन्तर्गतं लौहित्यम् । "रागः क्लेशादिके रक्ते मात्सर्ये लोहितादिषु" इति शाश्वतः । उद्गिरन्तौ वमन्तौ । बहिर्नि:सारयन्ताविव स्थितावित्यर्थः । अत्रोद्गिरतेर्गौणार्थत्वान्न ग्राम्यतादोषः | प्रत्युत गुण एव । यथाह दण्डी- "निष्ठ्यूतोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते" इति । तस्याश्चरणौ तच्चरणौ । पृथिव्यामव्यवस्थां व्यवस्थारहिताम् । संचारिणीमित्यर्थः । स्थलारविन्दश्रियमाजह्रतुः । स्थलविशेषणान्नियतलौहित्यलाभः । अत्र सामुद्रिकाः - "यस्या रक्ततलौ पादावुन्नताग्रौ तलस्पृशौ । निमूढगुल्फौ निहतौ सा स्यान्नृपतिसंमता" इति । अत्रोपमानधर्मस्यारविन्दश्रियश्चरणयोरुपमेययोरसंभवादरविन्दश्रियमिव श्रियमिति प्रतिबिम्बीकरणाक्षेपान्निदर्शनालङ्कारः । सा च सम्बन्धेऽसम्बन्धलक्षणातिशयोक्त्यनुप्राणिताव्यवस्थामित्यनेन स्थलारविन्दस्य स्थैर्यसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धाभिधानात्। निदर्शनालक्षणं तु- "असंभवद्धर्मयोगादुपमा-



सा राजहंसैरिव(५)संनताङ्गी
गतेषु लीलाञ्चित(६)विक्रमेषु ।
व्यनीयत प्रत्युपदेश(७)लुब्धै-
रादित्सुभिर्नूपुरसिञ्जितानि ॥ ३४ ॥
वृत्तानुपूर्वे च न चातिदीर्घे
जङ्घे शुभे सृष्टवतस्तदीये ।


नोपमेययोः । प्रतिबिम्बक्रिया गम्या यत्र सा स्यान्निदर्शना" इति ॥ ३३ ॥
     सेति ॥ प्रत्युपदेशलुब्धैः । "गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थी नोपपद्यते" इति न्यायादिति भावः । तदेव व्यनक्ति-नूपुरसिञ्जितान्यादित्सुभिरादातुमिच्छुभिः । मञ्जीरसिञ्जितमञ्जुकूजितोपदेशमिच्छद्भिरित्यर्थः । राजहंसैः संनताङ्गी । कुचभारादिति भावः । सा पार्वती लीलाभिर्विलासैरञ्चिताः पूजिता विक्रमाः पादन्यासा येषु तेषु । "अञ्चेः पूजायाम्" इतीडागमः । लीला विलासक्रिययोः" इत्यमरः । गतेषु विषयेषु व्यवीयतेव विनीता किमु । अन्यथा कथमस्या हंसगमनमित्युत्प्रेक्षा ॥ ३४ ॥
     वृत्तेति । वृत्ते वर्तुले पूर्वमनुगतेऽनुपूर्वे । गोपुच्छाकार इत्यर्थः । वृत्ते च ते अनुपूर्वे च वृत्तानुपूर्वे नातिदीर्घे च । महाविभाषया न समासः । नञो विशेषणत्वं चशब्दप्रयोगादेव ज्ञेयम् । शुभे मङ्गले । तस्या इमे तदीये जङ्घे प्रसृते । "जङ्घा तु प्रसृता" इत्यमरः । सृष्टवतो निर्मितवतो विधातुः स्त्रष्टुः शेषाङ्गनिर्माणविधौ । जङ्घाव्यतिरिक्तावयवनिर्माणार्थमित्यर्थः । उत्पाद्ये पुनः संपाद्ये लावण्ये कान्तिविशेषविषये । लावण्यलक्षणं तूक्तम् । यत्न आसेव बभूवेत्युत्प्रेक्षा । उपादानमन्तरेण कार्यस्य दुष्करत्वात्तदङ्गानां च लावण्योपादानकत्वात्



शेषाङ्गनिर्माणविधौ विधातु-
र्लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः ॥ ३५ ॥
नाग्रेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वा-
देकान्तशैत्यात्कदलीविशेषाः ।
लब्ध्वापि लोके परिणाहि रूपं
जातास्तदूर्वोरुपमानबाह्याः ॥ ३६ ॥
एतावता नन्वनुमेय(८)शोभि
काञ्चीगुणस्थानमनिन्दितायाः ।


पूर्वसंपादितस्य च जङ्घार्थमेव कार्त्स्त्येन विनियोगात् पुनर्लावण्यसंपादने यत्नः स्यादेवेत्येतादृक्सौन्दर्ये तज्जङ्गे इति भावः । आसेति बभूवार्थे | "तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम्" इत्याह शाकटायनः । वल्लभस्तु- "न तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम्" 'आस्तेर्भूः' इति भ्वादेशनियमात्तादृक्तिङन्तस्यैवाभावात् । किंतु कवीनामयं प्रामादिकः प्रयोगः" इत्याह । वामनस्तु- "अस गतिदीप्त्यादानेष्विति धातोर्लिटि रूपमिदम्" इत्याह । अस इत्यनुदात्तेद्दीप्त्यर्थे | आस दिदीपे । प्रवृत्त इत्यर्थः ॥ ३५ ॥
     नागेन्द्रेति । नागेन्द्राणामैरावतादीनां हस्ताः करास्त्वचि चर्मणि कर्कशत्वात्कदलीविशेषा रामरम्भादय एकान्तशैत्यान्नियतशैत्याद्धेतोः | लोके परिणाहि वैपुल्ययुक्तम् । "परिणाहो विशालता" इत्यमरः । रूपं लब्ध्वापि । अपिशब्दात् करिकदलीमात्रस्य तादृक्परिणाहो नास्तीति भावः । तस्या ऊर्वोस्तदूर्वोरूपमानबाह्या जाता उपमानक्रियानर्हा बभृवुः । तदूर्वोर्न कार्कश्यं नाप्येकान्तशैत्यमिति भावः ॥ ३६ ॥
     एतावतेति । अनिन्दिताया अनवद्यायाः पार्वत्याः काञ्चीगुणस्थानं नितम्बबिम्बमेतावता नन्वेतावतैव ।। "प्रश्नावधारणानु-



आरोपितं यद् गिरिशेन पश्चा-
दनन्यनारीकमनीयमङ्कम् ॥ ३७ ॥
तस्याः प्रविष्टा नतनाभिरन्ध्रं
रराज (६)तन्वी नवलोमराजिः ।


ज्ञानुनया मन्त्रणे ननु" इत्यमरः । शोभत इति शोभि । आवश्यके णिनिः, ततस्तप्रत्ययः । अनुमेयं शोभित्वं शोभा यस्य तदनुमेयशोभि । "त्वप्रत्ययस्तु गतार्थत्वान्न प्रयुक्तः" इत्याह वामनः । पश्चादादौ नौःस्पृह्येऽपि पश्चात् । तपश्चर्यानन्तरमित्यर्थः । गिरौ शेत इति गिरिशः शिवः । "गिरौ डश्छन्दसि" इति डप्रत्ययः । भाषायामपि क्वचिदिष्यते। अथवा गिरिः कैलासोऽस्यास्तीति गिरिशः । लोमादित्वाच्छप्रत्ययः । तेन गिरिशेन । अन्यासां नारीणां कमनीयः कामयितुं शक्यो न भवतीत्यनन्यनारीकमनीयस्तमङ्कं निजोत्सङ्गमारोपितमधिरोपितमिति यत् । एतावता लिङ्गेनेति पूर्वेणान्वयः । रोहतेर्ण्यन्तात्कर्मणि क्तः । "रुहः पोऽन्यतरस्याम्" इति हकारस्य पकारः । गत्यर्थविवक्षायां द्विकर्मकत्वम् । प्रधाने कर्मणि क्तः । गिरिजानितम्बबिम्बं विश्वातिशायिसौन्दर्यं गिरिशाङ्कारुढत्वाद्व्द्यतिरेकेण नार्यन्तरनितम्बबिम्बवत् । विपक्षे हेत्वनुक्तिरेव बाधिका । दाक्षायणीनितम्बबिम्बस्य तु पक्षसपक्षयोरन्यतरभावानतिवृत्तेर्निष्कलङ्कमनुमानमित्यलमस्थानसंरम्भेण ॥ ३७ ॥
     तस्य इति ।। नीवीं वस्त्रग्रन्थिम् । "स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च" इत्यमरः अतिक्रम्यातीत्य नतं निम्नं नाभिरन्ध्रं प्रविष्टा प्रविशन्ती तन्वी सूक्ष्मा तस्याः पार्वत्या नवलोमराजिः सितेतरस्यासितस्य । इन्द्रनीलस्येत्यर्थः । तस्याः पार्वत्या मेखला तन्मेखला । तस्या इत्यनुवृत्तौ पुनस्तच्छब्दो-



नीवीमतिक्रम्य सितेतरस्य
तन्मेखलामध्यमणेरिवार्चिः ॥ ३८ ॥
मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या
वलित्रयं चारु बभार बाला ।
आरोहणार्थं (२)नवयौवनेन
कामस्य सोपानमिव प्रयुक्तम् ॥ ३९ ॥
अन्योन्यमुत्पीडयदुत्पलाक्ष्याः
स्तनव्दयं (३)पाण्डु तथा (४)प्रवृद्धम् ।


पादानं वाक्यान्तरत्वात्सोढव्यम् । यद्वा तस्या नीव्या मेखला तन्मेखला तत्र तदवस्थानात् । तस्या मध्यमणेरर्चिः प्रभेव रराज । "ज्वालाभासोर्नपुंस्यर्चि" इत्यमरः ॥ ३८ ॥
     मध्येनेति ॥ "वेदिः परिष्कृता भूमिः" इत्यमरः ॥ वेदिविलग्नमध्या वेदिवत्कृशमध्या । तनुमध्येति यावत् । सा बाला पार्वती । मध्येन मध्यभागेन चारु सुन्दरं वलित्रयं कामस्यारोहणार्थं नवयौवनेन प्रयुक्तं रचितं सोपानमिव बभारेत्युत्प्रेक्षा ॥ ३९ ॥
     अन्योन्येति । अन्योन्यं परस्परम् । "कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्ना द्वे वाच्ये" इति द्विरुक्तिः । "समासवच्च बहुलम्" इति बहुलवचनादसमासपक्षेऽपि पूर्वपदस्थस्य सुपः सुर्वक्तव्यः । उत्पीडयदुपरुन्धत्पाण्डु गौरमुत्पलाक्ष्याः स्तनव्दयं तथा तेन



मध्यं यथा श्याममुखस्य तस्य
मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम् ॥ ४० ॥
शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यौ
बाहू तदीयाविति मे वितर्कः ।
पराजितेनापि कृतौ हरस्य
यौ कण्ठपाशौ मकरध्वजेन ॥ ४१ ॥
कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य
मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य ।


प्रकारेण प्रवृद्धम् । कर्तरि क्तः । श्याममुखस्य कृष्णचूचुकस्येति स्वरुपवर्णनं तस्य स्तनव्दयस्य मध्ये यथा येन प्रकारेण मृणालसूत्रान्तरं बिसतन्तुमात्रावकाशोऽप्यलभ्यं लब्धुमशक्यम् । "अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये" इत्यमरः । अत्र संबन्धेऽसंबन्धरुपातिशयोक्त्यलंकारः । कुचयोः पीवरत्वातिशयार्थमवकाशसंबन्धेऽप्यसंबन्धाभिधानादिति ॥ ४० ॥
     शिरीषेति ॥ तस्या इमौ तदीयौ बाहू शिरीषपुष्पादधिकं सौकुमार्यं मार्दवं ययोस्तथोक्ताविति मे वितर्क ऊहः । कुतः । यौ बाहू पराजितेनापि पूर्वं निर्जितेनापि मकरध्वजेन कामेन हरस्य कण्ठपाशौ कण्ठबन्धनरज्जूकृतौ । कण्ठालिङ्गनं प्रापितावित्यर्थः ।थ तदसाध्यसाधनात्तत आधिक्यमिति भावः । अत्र बाह्वोरारोपितकण्ठपाशत्वस्य प्रकृतवैरनिर्यातनोपयागात्परिणामालंकारः ॥ ४१ ॥
     कण्ठस्येति ॥ स्तनाभ्यां बन्धुरस्योन्नतस्य तस्याः पार्वत्याः



अन्योन्यशोभाजननाद्बभूव
साधारणो भूषणभूष्यभावः ॥ ४२ ॥
चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते
पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् ।
उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला
द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥ ४३ ॥


कण्ठस्य गलस्य निस्तलस्य वर्तुलस्य मुक्ताकलापस्य मुक्ताभूषणस्य च । "वर्तुलं निस्तलं बृत्तं बन्धुरं तून्नतानतम्" । "कलापो भूषणे बर्हे तूणीरे संहतावपि" इति चामरः । अन्योन्यशोभाजननाद् भूषणभूष्यभावोऽलंकारालंकार्यभावः साधारणः समानो बभूव । उभावप्यन्योन्यस्य भूष्यौ भूषणे च बभूवतुरित्यर्थः । अत्र कण्ठमुक्ताकलापयोः शोभक्रियाद्वारेणान्योन्यभूषाजनकत्वादन्योन्यालंकारः । तदुक्तम्-"परस्परं क्रियाजननमन्योन्यम्" इति ॥ ४२ ॥
     इदानीं पार्वतीवदनं चन्द्रकमलसदृशमित्येतदेव वाचोभङ्ग्याह-
     चन्द्रमिति ॥ लोला चपला । परिभ्रमणशीलेत्यर्थः । लक्ष्मीः कान्त्यभिमानिनी देवता चन्द्रं गता प्रात्पा सती पद्मगुणान्सौगन्ध्यादीन्न भुङ्क्ते नानुभवति । पद्माश्रिता सती चन्द्रमस इमां चान्द्रमसीमभिख्यां शोभाम् । "अभिख्या नामशोभयोः" इत्यमरः । अमृतवदानन्दिनीं न भुङ्क्ते । उमामुखं प्रतिपद्य तु व्दे चन्द्रपद्मे संश्रयः कारणं यस्यास्तां द्विसंश्रयां प्रीतिमानन्दमवाप । तत्रोभयगुणसंभवादिति भावः । अत्रोपमानभूतचन्द्रपद्मापेक्षयोपमेयस्योमामुखस्याधिकगुणवत्त्वोक्त्या व्यतिरेकालंकारः । तदुक्तम्- "भेदप्राधान्येनोपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्यतिरेकः" इति ॥ ४३ ॥


पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यात्
मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् ।
ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या:
(५)ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥ ४४ ॥
स्वरेण तस्याममृतस्त्रुतेव
प्रजल्पितायामभिजातवाचि ।
(६)अप्यन्यपुष्टा प्रतिकूल(७)शब्दा
श्रोतुर्वितन्त्रीरिव ताड्यमाना ॥ ४५ ॥


     पुष्पमिति ।। पुष्पं पुणडरीकादिकं प्रवाले बालपल्लव उपहितं निहितं स्याद्यदि । "प्रवालो वल्लकीदण्डे विद्रुमे बालपल्लवे" इति विश्वः । मुक्ताफलं वा स्फुटे निर्मले वा विद्रुमे तिष्ठतीति स्फुटविद्रुमस्थं स्यद्यदि ततस्तर्हि विशदस्य शुभ्रस्य ताम्रे अरुणे ओष्ठे पर्यस्ता प्रसृता रुक्कान्तिर्यस्य तथोक्तस्य तस्याः पार्वत्याः स्मितस्यानुकुर्यात् । स्मितमनुकुर्यादित्यर्थः । अत्र "माषाणामश्नीयात्" इति वत्सम्बन्धमात्रविवक्षया षष्ठी । अत्र पुष्पप्रवालयोर्मुक्ताविद्रुमयोश्चासंबन्धेऽपि संबन्धोक्त्यातिशयोक्तिः । "सा च संभावना" इत्यलंकारसर्वस्वकारः । विशेषस्तु पुष्पमुक्ताफलयोरुपमानयोः प्रकृतोत्कर्षार्थमुपमेयताकल्पनात्प्रतीपालंकारः । तदुक्तम्-- "उपमानस्याक्षेप उपमेयताकल्पनं वा प्रतीपः" इति लक्षणात् । स च पूर्वोक्तातिशयोक्त्यनुप्राणित इति ॥ ४४ ॥
     स्वरेणेति । अभिजातवाचि मधुरभाषिण्यां तस्यां पार्वत्याममृतस्त्रुतामृतस्त्राविणेव । क्विप् । स्वरेण नादेन प्रजल्पितायामालपन्त्याम् । कर्त्तरि क्तः । अन्यैः काकादिभिः पुष्टान्यपुष्टा कोकिलापि । मुख्यया वृत्या जातिवचनत्वाभ



प्रवातनीलोत्पलनिर्विशेष-
मधीरविप्रेक्षितमायताक्ष्या ।
तया गृहितं नु मृगाङ्गनाभ्य-
स्ततो गृहीतं नु मृगाङ्गनाभिः ॥ ४६ ॥


वान्ङीबभावः । ताड्यमाना वाद्यमाना विषमबद्धा तन्त्रीर्वितन्त्रीरिव "अवितॄस्तृतन्त्रिभ्यः- ईः" इति तन्त्रिधातोरौणादिक ईप्रत्ययः । ङीबभावान्न "हल्ङ्याब्भ्यः-" इति सुलोपः । तदुक्तम्- "अवोलक्ष्मीतरीतन्त्रीधीह्रीश्रीणामुणादिषु । स्त्रीलिङ्गानाममीषां तु न सुलोपः कदाचन" इति । एते ङीबन्ता न भवन्तीत्यर्थः । श्रोतुर्जनस्य प्रतिकूलशब्दाः कर्णकठोरनादा भवन्तीति शेषः ॥ ४४ ॥
     प्रवातेति । प्रवाते प्रभूतवातस्थले यन्नीलोत्पलं ततो विर्विशेषं निर्भेदं, तत्सदृशमित्यर्थः । अधीरविप्रेक्षितं चकितविलोकितमायताक्ष्या विशालनेत्रया तया पार्वत्या मृगाङ्गनाभ्यो हरिणीभ्यो गृहीतमभ्यस्तं नु । अथवा मृगाङ्गनाभिस्ततस्तस्याः पार्वत्याः । पञ्चम्यास्तसिल् । गृहीतं नु । अत्र विवक्षितस्य परस्पग्रहणस्योत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षेति केचित् । तदुपजीविसंदेहालंकार इत्यन्ये । उभयोः संकर इत्यपरे ॥ ४६ ॥



तस्याः शलाकाञ्जननिर्मितेव
कान्तिर्भ्रुवोरायतलेखयोर्या ।
तां वीक्ष्य (८)लीलाचतुरामनङ्गः
स्वचापसौन्दर्यमदं मुमोच ॥ ४७ ॥
लज्जा तिरश्चां यदि चेतसि स्या-
दसंशयं पर्वतराजपुल्याः ।
तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्यु-
र्बालप्रियत्वं शिथिलं चमर्यः ॥ ४८ ॥


     तस्या इति । आयतलेखयोर्दीर्घरेखयोस्तस्याः पार्वत्या भ्रुवोः संबन्धिनो शलाकयाञ्जनेन निर्मितैव स्थिता या कान्तिर्लीलाचतुरां विलाससुभगां तां कान्तिं वीक्ष्यानङ्गः स्वचापसौन्दर्येण यो मदस्तं मुमोच । इह सौन्दर्यातिशयोक्तिः ॥ ४७ ॥
     लज्जेति । तिरश्चां तिर्यग्जातीनां चेतसि लज्जा स्याद्यदि । संशयाभावोऽसंशयम् । सन्देहो नास्तीत्यर्थः । पर्वतराजपुत्र्याः । "शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन्" इति ङीन् । तं प्रसिद्धं केशपाशं केशकलापम् । "पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे" इत्यमरः । प्रसमीक्ष्य दृष्ट्वा चमर्यो मृगीविशेषाः बालाः प्रिया यासामिति विग्रहे बालप्रियास्तासां भावो बालप्रियत्वम् । प्रियबालत्वमित्यर्थः । आहिताग्न्यादिपाठाव्दा परनिपातः । "त्वतलोर्गुणवचनस्य" इति पुंवद्भावः । शिथिलं कुर्युः । निर्लज्जत्वान्न शिथिलयन्तीत्यर्थः । अत एवात्र निर्लज्जत्वकरणहेतोराद्यपादे वाक्यार्थत्वेनोक्त्या काव्यलिङ्गाख्योऽलङ्कारः । तदुक्तम्-- "हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्" इति ॥ ४८ ॥



सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन
यथाप्रदेशं विनिवेशितेन ।
सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्ना-
देकस्थसौन्दर्यदिदृक्षयेव ॥ ४९ ॥
तां नारदः कामचरः कदाचित्
कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे ।
समादिदेशै(९)कवधूं भवित्रीं
प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य ॥ ५० ॥


     सर्वोपमेति । किंबहुना सा पार्वती विश्वसृजा विधात्रैकत्र तिष्ठतीत्येक्स्थं तस्य सौन्दर्यस्य । सर्ववस्तुगतस्येत्यर्थः । दिदृक्षयेव प्रयत्नाद्यथाप्रदेशं क्रमाद्विनिवेशितेन स्थापितेन सर्वेषामुपमाद्रव्याणां चन्द्रारविन्दाद्युपमानवस्तूनां समुच्चयेन समाहारेण निर्मिता । दिदृक्षयेवेति फलोत्प्रेक्षा दर्शनार्थित्वाद्विश्वसृज इति ॥ ४९ ॥
     तामिति । कामेनेच्छया चरतीति कामचरो नारदः । कदाचित्पितुर्हिमवतः समीपे कन्यां तां पार्वतीं प्रेक्ष्य किल प्रेम्णा न त्वन्यथा हरस्य शिवस्यार्धं हरतीत्यर्धहरा । "हरतेरनुद्यमनेऽच्" हत्यच्प्रत्ययः । शरीरास्यार्धहराम् शरीरार्धहराम् । कुलधुरन्धरादिवदवयवद्वारा समुदायविशेषकत्वात्समासः । अन्यथा त्वर्धस्य समप्रविभागवचनत्वादशरीरेति स्यात् । एकवधूमसपत्नीकां भार्याम् । "पूर्वकाल--" इत्यादिना समासः । भवित्रीं भाविनीं समादिदेश । हरस्यार्धाङ्गहारिण्येकपत्नी भविष्यतीत्यादिष्टवानित्यर्थः ॥ ५० ॥



गुरुः प्रगल्भेऽपि वयस्यतोऽस्या-
स्तस्थौ (१)निवृत्तान्यवराभिलाषः ।
ऋते कृशानोनं हि मन्त्रपूत-
मर्हन्ति तेजांस्यपराणि हव्यम् ॥ ५१ ॥
अयाचितारं न हि देवदेव-
मद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक ।
अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधु-
र्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे ॥ ५२ ॥


     गुरुरिति । गुरुः पिता । "गुरू गीःपतिपित्राद्यौ" इत्यमरः । अतो नारदवचनाद्धेतोरस्याः पार्वत्याः प्रगल्भे वयस्यपि यौवने सत्यपि निवृत्तोऽन्यस्मिन्वरे जामातर्यभिलाषो यस्य स तथोक्तः सन् । "वरौ ना रूपजामात्रोः" इति वैजयन्ती । तस्थौ । वरान्तरं नान्विष्टवानित्यर्थः । ननु कुतोऽसौ निबंन्ध इत्यत आह-- ऋत इति । तथाहि मन्त्रैः पूतं संस्कृतं हूयत इति हव्यमाज्यादिकं कृशानोः पावकादृते कृशानुं विना "अन्यारादितरे--" इत्यादिना पञ्चमी । अपराणि तेजांसि सुवार्णादीनि नार्हन्ति । न भजन्तीत्यर्थः । ईश्वरादन्यस्य तद्योग्यस्याभावादुपेक्षेति भावः ॥ ५१ ॥
     अयाचितारमिति । अद्रिर्हिमवानयाचितारमयाचमानं देवदेवं महादेवं सुतां पार्वतीं ग्राहयितुं स्वयमाहूय परिग्राहयितुं न शशाक नोत्सेहे । तथाहि साधुः सज्जनः । "साधुर्वार्धुषिके चारौ सज्जने चाभिधेयवत्" इति विश्वः । अभ्यर्थनाभङ्गभयेन याच्ञावैफल्यभीत्येष्टेऽप्यर्थे विषये माध्यस्थ्यमौदासीन्यमवलम्बते ॥ ५२ ॥



यदैव पूर्वे जनने शरीरं
सा दक्षरोषात् सुदती ससर्ज ।
(३)तदाप्रभृत्येव विमुक्तसङ्गः
पतिः पशूनामपरिग्रहोऽभूत् ॥ ५३ ॥
स कृत्तिवासास्तपसे (४)यतात्मा
गङ्गाप्रवाहोक्षितदेवदारु ।
प्रस्थं हिमाद्रेर्मृगनाभिगन्धि
किंचित्क्वणर्त्किन्नरमध्युवास ॥ ५४ ॥


     न च तथैव स्थितः, किं तूपायन्तरं चिन्तितवानिति वक्तुं प्रस्तौति -
     यदेति । शोभना दन्ता यस्याः सा सुदती । "वयसि दन्तस्य दतृ" इति दत्रादेशः । "उगितश्च" इति ङीप् । सा पार्वती पूर्वे जनने पूर्वस्मिञ्जन्मनि । "पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा" इति स्मिन्नादेशविकल्पः । "पूर्वज्वलने" इति पाठे पूर्वं दाक्षायणीत्वे ज्वलने योगाग्नौ । यदा यस्मिन्काले दक्षरोषाच्छरीरं देहं ससर्ज तत्याज, तदाप्रभृत्येव तदाद्येव यथा तथा पशुनां पतिः शिवो विमुक्तसङ्गस्त्यक्तविषयासङ्गः सन् । अपरिग्रहोऽपत्नीकोऽभूत् । स्त्र्यंतरं न परिजग्राहेत्यर्थः "पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः" इत्यमरः ॥ ५३ ॥
     स इति । कृ त्तिवासाश्चर्माम्बरः । "अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री" इत्यमरः । यतात्मा नियतचित्तः सः पशुपतिस्तपसे तपोर्थं गङ्गाप्रवाहेणोक्षिताः सिक्ता देवदारवो यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । मृगनाभिगन्धि कस्तूरीगन्धवत् । कस्तूरीमृगसंचारादिति भावः । "मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी चाथ कोलकम्" इत्यमरः । क्बणन्तो गायन्तः किंन्नरा यस्मिंस्तत्तथोक्तम् ।



गणा नमेरुप्रसवावतंसा
भूर्जत्वचः स्पर्शवती(५)र्दधानाः ।
मनःशिलाविच्छुरिता निषेदुः
शैलेयनद्धेषु शिलातलेषु ॥ ५५ ॥
तुषारसंघातशिलाः खुराग्रैः
समुल्लिखन्दर्पकलः ककुद्मान् ।
दृष्टः कथंचिद्गवयैर्विविग्नै
रसोढसिंहध्वनिरुन्ननाद ॥ ५६ ॥


किंचित्किमपि हिमाद्रेः प्रस्थं सानुमध्युवास । कुत्रचित्प्रस्थ उवासेत्यर्थः । "उपान्वध्याङ्वसः" इत्याधारस्य कर्मत्वम् । "प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः" ईत्यमरः ॥ ५४ ॥
     गणा इति ॥ गणाः प्रमथगणाः । "गणाः प्रमथसंख्यौघाः" इति वैजयन्ती । नमेरुप्रसवावतंसाः सुरपुंनागकुसुमशेखराः । "नमेरुः सुरपुंनागः" इति विश्वः । स्पर्शवतीः सुखस्पर्शाः । मृद्वीरित्यर्थः । प्रशंसायां मतुप् । भूर्जत्वचो भूर्जवल्कलानि दधानाः । वसाना इत्यर्थः । मनःशिलाभिर्धातुविशेषैर्विच्छुरिता अनुलिप्ताश्च सन्तः । शिलायां भवं शैलेयम् । गन्धौषधिविशेषः । शिलायाः "स्त्रीभ्यो ढक्" इति भवार्थे ढक् । "शिलाजतु च शैलेयम्" इति यादवः । तेन नद्धेषु व्याप्तेषु शिलातलेषु निषेदुः ।उपविविशुरित्यर्थः ॥ ५५ ॥
     तुषारेति । तुषारसंघाता हिमघनास्त एव शिलास्ताः खुराग्रैः समुल्लिखन्विदारयन्दर्पेण कलो मधुरध्वनिर्यस्य स दर्पकलो विविग्नैर्मेतैर्गवयैर्गोसदृशमृगविशेषैः कथंचित्कृच्छ्रेण दृष्टः । ककुदमस्यास्तीति ककुद्मान्वृषभोऽसोढः सिंहानां ध्वनिर्येंन स सिंहध्वनिमसहमानः सन् । उन्ननादोच्चैर्ननाद ।



(६)तत्राग्निमाधाय समित्(७)समिद्धं
स्वमेव मर्त्यन्तरमष्टमूर्तिः ।
स्वयं विधाता तपसः फलानां
केनापि कामेन तपश्चचार ॥ १. ५७ ॥
अनर्घ्यमर्घ्येण तमद्रिनाथः
स्वर्गौकसामार्चितमर्चयित्वा ।
आराधनायास्य सखीसमेतां
समादिदेश प्रयतां तनूजाम् ॥ १. ५८ ॥


जगर्जेत्यर्थः । स्वभावोक्तिरलङ्कारः । तदुक्तम्-- स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावव्दस्तुवर्णन्म् इति ॥ ५६ ॥
     तत्रेति । तपसः फलानामिन्द्रत्वादीनां स्वयं विधाता जनयिता । दातेत्यर्थः । अष्टो मूर्तयो यस्य सोऽष्टमूर्तिरीश्वरः । "भूतार्कचन्द्रयज्वानो मृर्तयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः" । इति तत्र प्रस्थे स्वं स्वकीयमेव मूर्त्यन्तरं मूर्तिभेदं समिद्भिः समिद्धं दीपितमग्निमाधाय प्रतिष्ठाप्य केनापि कामेन कयापि फलकामनया तपश्चचार चक्रे । "प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते" इति न्यायात्कामेनेत्युक्तम् । तस्यावाप्तसमस्तकामत्वात्केनापीत्युक्तम् ॥ ५७ ॥
     अनर्घ्येति । अद्रीणां नाथोऽद्रिनाथो हिमवान् । अर्घ मूल्यमर्हदीत्यर्घः । "मूल्ये पूजाविधावर्घः" इत्यमरः । "दण्डादिभ्यो यः" इति यप्रत्ययः । अर्घ्यो न भवतीत्यनर्घ्यस्तमनर्घ्यम् । अमूल्यमित्यर्थः । स्वर्ग ओकः स्थानं येषां तेषां स्वर्गौकसां देवानामर्चितम् । देवैः पूज्यमानमित्यर्थः । "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च" इति वर्तमाने क्तः । "क्तस्य च वर्तमाने" इति षष्ठी । तमीश्वरमनर्घ्येण पूजार्थोदकेन । "पदार्घ्याभ्यां



प्रत्यर्थिभूतामपि तां समाधेः
शुश्रूषमाणां गिरिशोऽनुमेने ।
विकारहेतौ सति विक्रियन्ते
येषां न चेतांसि त एव धीराः ॥ ५९ ॥
अवचितबलिपुष्पा वेदिसंमार्गदक्षा
नियमविधिजलानां बर्हिषां चोपनेत्री ।
गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी
नियमितपरिखेदा तच्छिरश्चन्द्रपादैः ॥ ६० ॥


च " इति यत् प्रत्ययः । षट् तु त्रिष्वर्घ्यमघर्थे पाद्यं पादाय वारिणि' इत्यमरः । अर्चयित्वा पूजयित्वास्येश्वरस्याराधनाय सखीभ्यां जयाविजयाभ्यां समेतां प्रयतां नियतां तनूजां सुतां समादिदेशाज्ञापयामास ॥ ५८ ॥
     प्रत्यर्थीति । गिरीशः शिवः समाधेः प्रत्यर्थिभूतां प्रतिपक्षभूतामपि । सुप्सुपेति समासः । श्रोतुमिच्छन्तीं शुश्रूषमाणां सेवमानाम् । सेवका हि सेव्ये दत्तकर्णा भवन्ति । इच्छार्थे सन्प्रत्ययः ।"ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः" इत्यात्मनेपदम् । तां पार्वतीमनुमेनेऽङ्गीचकार । न प्रतिषिद्धवानित्यभिप्रायः । न चैतावता धीरस्य कश्चिद्विकार इत्याशयः । धीरत्वमेवार्थान्तरन्यासेनाह- विकारेति । विकारस्य प्रकृतेरन्यथात्वस्य हेतौ स्त्रीसंनिधानादिकारणे सति विद्यमानेऽपि येषां चेतांसि न विक्रयन्ते न विकृर्ति नीयन्ते त एव धीराः । "विक्रियन्ते" इति कर्मणि लट् ॥ ५९ ॥
शुश्रूषाप्रकारमेवाह-
     अवचितेति । सुकेशी शोभनमूर्धजा । "स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात्" इति ङीष् । सा पार्वत्यवचितानि लूनानि बलिपुष्पाणि पूजाकुसुमानि यथा सा वेदेर्नियमवेदि-



द्वितीयः सर्गः
तस्मिन्विप्रकृताः काले तारकेण दिवौकसः ।
तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः ॥ १ ॥


कायाः संमार्गे संमार्जने दक्षा नियमविधेर्नित्यकर्मानुष्ठानस्य यानि जलानि तेषां बर्हिषां कुशानां चोपेनेत्र्यानेत्री सती तस्य गिरिशस्य शिरसि चन्द्रस्य पादै रश्मिभिः । "पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाः" इत्यमरः । नियमितपरिखेदा निवर्तितपरिश्रमा सत्यहन्यहनि प्रत्यहम् । "अव्‌ययं विभक्तिसमीपसमृद्धी-" त्यादिना नियतार्थेऽव्ययीभावः नपुंसकादन्यतरस्याम् इत्यच्प्रत्ययः । गिरिशमुपचचार शुश्रूषांचक्रे ॥ ६० ॥

इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचि-

तया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालि-

दासकृतौ कुमारसंभवे महाकाव्य उमोत्पत्तिर्नाम प्रथमः सर्गः ॥



     तस्मिन्निति ॥ तस्मिन्काले पार्वतीशुश्रूषाकाले तारकेण तारकनाम्ना वज्रणखपुत्रेण केनचिदसुरेण विप्रकृता उपप्लुता दिवमोकः स्थानं येषां ते दिवौकसो देवाः । "दिवं स्वर्गेऽन्तरिक्षे च" इति विश्वः । द्यौरोक इति पक्षे पृषोदरादित्वात्साधुः । तुरं त्वरितं साहयत्यभिभवतीति तुराषाट् । साहयतेश्चौरादिकात्क्विप् । "नहिवृतिवृषि-" इत्यादिना पूर्वपदस्य दीर्धः । प्रकृतिग्रहणे प्रातिपदिकस्यापि ग्रहणात् । मुग्धबोधकारस्तु तुराशब्दष्टावन्त इत्याचष्टे । तं तुरासाहं देवेन्द्रम् । अजादिषु साङ्रूपत्वाभावात् । "सहेः साढः सः" इति षत्वं न भवति । पुरोधाय पुरस्कृत्य । स्वयंभुवो ब्रह्मण इदं स्वायंभुवम् । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वात् "ओर्गुणः" इति गुणो न । धाम स्थानं ययुः । ब्रह्मलोकं जग्मुरित्यर्थः ॥ १ ॥


तेषामाविरभूद्ब्रह्मा परिम्लानमुखश्रियाम् ।
सरसां सुप्तपद्मानां प्रातर्दीधितिमानिव ॥ २ ॥
अथ सर्वस्य धातारं ते सर्वे सर्वतोमुखम् ।
वागीशं वाग्भिरर्थ्याभिः प्रणिपत्योपतस्थिरे ॥ ३ ॥
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं प्राक्सृष्टेः केवलात्मने ।
गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे ॥ ४ ॥


     तेषामिति । परिम्लाना परिक्षीणा मुखश्रीर्मुखकान्तिर्येषां तथोक्तानां तेषां देवानां ब्रह्मा सुप्तपद्मानां मुकुलितारविन्दानां सरसां प्रातर्दीधितमान्सूर्यं इवाविरभूत् । प्रकाशोऽभूदित्यर्थः । "प्रकाशे प्रादुराविः स्यात्" इत्यमरः । सूर्योपमानेन तेषां म्लानिहरणत्वं सूचितम् । अत्रोपमाऽलङ्कारः । तल्लक्षणं तु- "स्वतः सिद्धेन भिन्नेन संमतेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चैकपदोपमा " इति ॥ २ ॥
     अथेति । अथाविर्भावानन्तरं सर्वे ते देवाः सर्वतः समन्ततो मुखानि यस्य तं सर्वतोमुखम् । चतुर्मुखमित्यर्थः वाचां विद्यानां ईशं सर्वस्य जगतो धातारं स्त्रष्टारं ब्रह्माणं प्रणिपत्य नमस्कृत्य । अर्थादनपेताभिरर्थ्याभिः । अर्थयुक्ताभिरित्यर्थः। "धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते" इति यत्प्रत्ययः । वाग्भिरुपतस्थिरे । तुष्टुवुरित्यर्थः । "उपाद्देवपूजासंगतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वक्तव्यम्"। इत्यात्मनेपदम् ॥ ३ ॥
     स्तुतिप्रकारमाह "नमः" इत्यादिभिर्द्वादशभिः श्लेकैः -
     नम इति । हे भगवन्नित्यध्याहार्यं व्याख्येयम् । सृष्टेः प्राक् । "अन्यारात्-" इत्यादिनाञ्चूत्तरपदयोगे पञ्चमी । केवलात्मन एकरुपाय । "आत्मा वा इदमेक एवाग्रआसीत्" इति श्रुतेः "निर्णिते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेक्कृत्स्नयोः" इत्यमरः । पश्चात्सृष्टिप्रवृत्तिकाले । विभज्यतेऽनेनेति विभागः । गुणानां सत्त्वादीनां त्रयमेव विभागो यस्य तस्मै ।



यदमोघमपामन्तरुप्तं बीजमज त्वया ।
अतश्चराचरं विश्वं प्रभवस्तस्य गीयसे ॥ ५ ॥
तिसृभिस्त्वमवस्थाभिर्महिमानमुदीरयन् ।
प्रलयस्थितिसर्गाणामेकः कारणतां गतः ॥ ६ ॥


"गुणाः सत्त्वं रजस्तमः" इत्यमरः । भेदमुपाधिम् । सष्टृत्वादिकमित्यर्थः । उपेयषे प्रात्पवते । "उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च" इति निपातः । अत एव त्रिमूर्तये ब्रह्मविष्णुरुद्ररुपिणे तुभ्यं नमः । "नमः स्वस्ति-" इत्यादिना चतुर्थिं । उक्तं च-- "नमो रजोजुषे सृष्टौ स्थितौ सत्त्वमयाय च । तमोरुपाय संहारे त्रिरुपाय स्वयंभूवे" इति ॥ ४ ॥
     यदिति ॥ न जायत इत्यजः । हे अज, अपां जलानामन्तस्त्वया यदमोघमवन्ध्यं बीजं वीर्यमुप्तं निक्षिप्तं । "मुक्तम्" इति पाठे विसृष्टमित्यर्थः ॥ "शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च" इत्यमरः । अतस्ते बीजाच्चराचरं स्थावरजङ्गमात्मकम् ॥ समाहारे द्वन्द्वैकवद्भावः ॥ विश्वं जगत् । उत्पन्नमिति शेषः । तस्य विश्वस्य । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणं गीयसे ॥ "अदश्चराचरं विश्वं प्रसवस्तस्त गीयते" इति पाठे अद इदं चराचरं विश्वं तस्य बीजस्य प्रसवो गीयते । लोक इति शेषः ॥ अत्र मनुः- "अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृजत् । तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम्" इति ॥ ५. ॥
     तिसृभिरिति ॥ एकः सृष्टेः प्राक्केवलस्त्वं तिसृभिरवस्थाभिस्त्रैगुण्यमयीभिर्हरिहरब्रह्मस्वरुपाभिर्महिमानं निजशक्तिमुदीरयन्जृम्भयन्प्रलयस्थितिसर्गाणामन्तस्थित्युत्पत्तीनां कारणतां गतः । इदं "पश्चाद्भेदमुपेयुषे" (२/४) इत्यस्य विवरणमतो न गतार्थत्वदोषः ॥ ६ ॥
     भूतसृष्टिकर्तृत्वमुक्त्वा मिथुनसृष्ट्यर्थं मूर्तिमतो ब्रह्मणो भेदमाह-



स्त्रीपुंसावात्मभागौ ते भिन्नमूर्तेः सिसृक्षया ।
प्रसूतिभाजः सर्गस्य तावेव पितरौ स्मृतौ ॥ ७ ॥
स्वकालपरिमाणेन व्यस्तरात्रिंदिवस्य ते ।
यौ तु स्वप्नावबोधौ तौ भूतानां प्रलयोदयौ ॥ ८ ॥


     स्त्रीपुंसाविति ॥ स्त्री च पुमांश्च स्त्रीपुंसौ । "अचतुर-" इत्यादिनाच्प्रत्ययान्तो निपातः । सिसृक्षया स्रष्टुमिच्छया भिन्नमूर्तेर्द्विधाकृतविग्रहस्य ते तवात्मनो देहस्य भागावात्मभागौ । "आत्मा जावे धृतौ देहे स्वभावे परमात्मानि" इति विश्वः । तावेव भागौ प्रसूतिभाज उत्पत्तिभाजः । सृज्यत इति सर्गस्तस्य । निजसृष्टेरित्यर्थः । माता च पिता च पितरौ । "पिता मात्रा" इत्येकशेषः । स्मृतौ । वृद्धैरिति शेषः । अत्र मनु- "द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत्प्रभुः" इति ॥ ७ ॥
     स्वकालेति । स्वकालस्य परिमाणेन "चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते" इत्युक्तरुपेण व्यस्तं विभक्तं रात्रिंदिवं रात्र्यहनी यस्य तस्य । यद्यपि "अचतुर-" आदिसूत्रेण रात्रौ च दिवा च रत्रिंदिवमिति सप्तम्यर्थे वृत्तौ द्वन्द्व इत्युक्तं तथापि "दोषामन्यमहः" "दिवामन्या रात्रिः" इत्यादौ इवत्राऽपि प्रातिपदिकार्थवृत्तित्वं कथंचित्प्रयोगबलादाश्रयणीयम् । ते तव यौ तु स्वप्नावबोधौ तावेव भूतानां प्रलयोदयौ संहारसृष्टी । यदाहुः- "यदा स देवो जागर्ति तदैव चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं प्रलीयते" इति ॥ एतच्च दैवेदिनसृष्टिप्रलयाभिप्रायकं महाप्रलयस्य ब्रह्मणो वर्षशतान्ते भावित्वात् ॥ ८ ॥



जगद्योनिरयोनिस्त्वं जगदन्तो निरन्तकः ।
जगदादिरनादिस्त्वं जगदीशो निरीश्वरः ॥ ९ ॥
आत्मानमात्मना वेत्सि सृजस्यात्मानमात्मना ।
आत्मना कृतिना च त्वमात्मन्येव प्रलीयसे ॥ १० ॥


     जगदिति । हे भगवन्, त्वं जगद्योविर्जगत्कारणं स्वयमयोनिरनादित्वादकारणकस्त्वम् । अन्तयतीत्यन्तः । पचाद्यच् । चगतोऽन्तर्जगत्संहर्ता स्वयं निरन्तको नित्यत्वादन्तरहितः । त्वं जगतामादिर्जगदादिः । सृष्टेः प्रागपि सन्नित्यर्थः । अत एव त्वमनादिरादिरहितः । त्वं जगतामीशो नियन्ता स्वयं निरीश्वरः । अनियम्य इत्यर्थः । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादि श्रुतिरेवात्र प्रमाणम् । अत्रायोनिरित्यादौ नञ्तत्पुरुषाश्रयणे विरोधः । बहुव्रीहिणा तु तत्परिहार इति विरोधाभासालंकारः । यथाहुः- "विरोधाभासत्वे विरोधः" इति ॥ ९ ॥
     तव तु न प्रपञ्चस्येव जन्मतिरोधानज्ञानेषु परापेक्षेत्याह-
     आत्मानमिति ॥ हे भगवन्, त्वमात्मानं लोकानुग्रहार्थं ब्रह्मरूपेणोत्पिपादयिषितं स्वस्वरूपमात्मनैव वेत्सि जानासि । सर्वापि क्रिया कर्तव्यार्थज्ञानपूर्विकेति भावः । तथात्मानमात्मनैव । आत्मन्येवेत्यत्रापि संबध्यते । स्वस्मिन्नेव सृजसि । अधिष्ठानमपि स्वयमेवेत्यर्थः । "स्वेमहिम्नि प्रतिष्ठितम्" इति श्रुतेः । कृतिना समर्थेन । इदं सर्वत्र सम्बध्यते । आत्मना स्वेनैवात्मन्येव प्रलीयसे स्वस्मिन्नेव प्रलीनो भवसि । लीयतेर्दैवादिकात्कर्तरि लट् । "प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्" इति वार्तिकात्सर्वत्रात्मनेति तृतीया । न हि ते प्रपञ्चस्येव ज्ञानोत्पत्तिलयेषु परापेक्षेति फलितार्थः ॥ १० ॥



द्रवा संघातकठिनः, स्थूलः सूक्ष्मो (६)लघुर्गुरुः ।
व्यक्तो व्यक्तेतरश्चासि प्राकाम्यं ते विभूतिषु ॥ ११ ॥
(७)उद्धातः प्रणवो यासां न्यायैस्त्रिभिरुदीराणम् ।
कर्म यज्ञः फलं स्वर्गस्तासां त्वं प्रभवो गिराम् ॥ १२ ॥


     द्रव इति ॥ त्वमित्यनुषज्यते । हे भगवन्, त्वं द्रवाः सरित्समुद्रादिवद्रसात्मकोऽसि । संघातेन निबिडसंयोगेन कठिनो महीधरादिवत् । स्थूल इन्द्रियग्रहणयोग्यो घटादिवत् । सूक्ष्मोऽतीन्द्रियः परमाण्वादिवत् । लधुरुत्पतनयोग्यस्तूलादिवत् । गुरुर्हेमाद्रिवदचलनीयः । व्यक्तः कार्यंरुपोऽसि । व्यक्तेतरः कारणरूपश्चासि । एव विभूतिष्वणिमादिषु ते तव । प्रकामस्य भावः प्राकाम्यं यथाकामत्वम् ॥ ११ ॥
     उद्घात इति ॥ हे भगवन्, यासां गिरां वाचामुद्घात उपक्रमः प्रणव ओंकारात्मकः । "ओंकारप्रणवौ समौ" इति । "स्यादभ्यादानमुद्घात आरम्भः" इति चामरः । इदमुपसंहारस्याप्युपलक्षणम् । "ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वतः । दहत्येनः कृतं पूर्वं परस्ताच्च विशेषतः" इति निरुक्तपरिशिष्टयोर्यास्कः । नीयन्त एभिरर्थविशेषा इति न्यायाः स्वराः । उक्तं च- "स्वरविशेषादर्थप्रतिपत्तिः" । "यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्" इति । यासां गिरां त्रिभिर्न्यायैरुदात्तानुदात्तस्वरितैः स्वरैरुदीरणमुच्चारणम् । यासां कर्म, प्रतिपाद्यमित्यर्थः । यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः । न तु चैत्यवन्दनादिरिति भावः । फलं स्वर्गः । कर्मद्वारेति शेषः । कर्मस्वर्गौ ब्रह्मापवर्गयोरप्युपलक्षणे । त्वं तासां गिरां वेदानामित्यर्थः । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । प्रणेता स्मर्ता वा मतभेदेन ॥ १२ ॥



त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् ।
तद्दर्शिनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदुः ॥ १३ ॥
त्वं पितृणामपि पिता, देवानामपि देवता ।
परतोऽपि परश्चासि, विधाता वेधसामपि ॥ १४ ॥
त्वमेव हव्यं होता च, भोज्यं भोक्ता च शाश्वतः ।


     सांख्यमतेन स्तुवन्ति-
     त्वामिति ॥ हे भगवन्, त्वां पुरुषस्यार्थो भोगापवर्गरुपस्तदर्थ प्रवर्तत इति पुरुषार्थप्रवर्तिनीं तां प्रकृतिं त्रैगुण्यात्मकं मूलकारणम् । "प्रकृतिः पञ्चभूतेषु प्रधाने मूलकारणम्" । इति यादवः । आमनन्ति कथयन्ति । "म्ना अभ्यासे" इति धातोर्लट् । "पाघ्राध्मास्थाम्ना-" इत्यादिना मनादेशः । प्रकृतिपुरुषभेदाग्रहणात्प्रकृतिपुरुषाभेदव्यपदेशः । त्वामेव तां प्रकृतिं साक्षित्वेन पस्यतीति तद्दर्शिनमुदासीनं कूटस्थं पुरुषं विदुर्विदन्ति ॥ "विदो लटो वा" इति झेर्जुसादेशः ॥ "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्" इति श्रुतिरत्र प्रमाणम् ॥ १३ ॥
     त्वमिति ॥ हे भगवन्, त्वं पितॄणामाग्निष्वात्तादीनामपि पिता । तेषामपि तर्पणीय इत्यर्थः । परतोऽपि परश्चासि । सर्वोत्तरोऽसीत्यर्थः । "इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसश्च परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महास्ततः ।महतः परमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इति सर्वोत्तरत्वाभिधानात् । वेधसां दक्षादीनामपि विधाता स्त्रष्टासि ॥ १४ ॥
     त्वमेवेति ॥ शश्वत्सिद्धः शाश्वतः । शैषिकोऽण्प्रत्ययः । यद्यपि "कालाट्ठञ्" इति ठञपवादः । अत एव सूत्रकारस्यापि प्रयोगः- "येषां च विरोधः शाश्वतिकः" इति । तथापि प्रयोगवशात्साधुरिति वामन इति । शाश्वतः प्रयुक्तः शाश्वतस्त्वमेव । हूयत इति हव्यं हविराज्यादिकम् । जुहोतीति



वेद्यं च वेदिता चासि, ध्याता ध्येयं च यत्परम् ॥ १५ ॥
इति तेभ्यः स्तुतीः श्रुत्वा (६)यथार्था हृदयंगमाः ।
प्रसादाभिमुखो (१)वेधाः प्रत्युवाच दिवौकसः ॥ १६ ॥
पुराणस्य कवेस्तस्य चतुर्मुखसमीरिता ।
प्रवृत्तिरासीच्छब्दानां चरितार्था चतुष्टयी ॥ १७ ॥


होता यजमानश्चासि । भोज्यमभ्यवहार्यमन्नम् । "भोज्यं भक्ष्ये" इति निपातनात्कुत्वाभावः । भोक्तान्नादश्चासि । वेद्यं साक्षात्कार्य वस्तुवेदिता साक्षात्कर्ता चासि । ध्याता स्मर्ता च । यत्परं वस्तु ध्येयं तच्चासि । साक्षात्कर्ता चासि । ध्याता स्मर्ता च । यत्परं वस्तु ध्येयं तच्चासि । साक्षात्कारसाधनभूतप्रत्ययविशेषप्रवाहो ध्यानम् ॥ १५ ॥
     इतीति ।। वेधा ब्रह्मेति तेभ्यो देवेभ्यः । "आख्यातोपयोगे" इत्यपादानत्वात्पञ्चमी । यथार्थाः सत्या अत एव हृदयं गच्छन्तीति हृदयंगमा मनोहराः । खच्प्रकरणे "गमेः सुप्युपसंख्यानम्" इति खच्प्रत्ययः । "अरुर्द्विषजन्तस्य मुम्" इति मुमागमः । स्तुतीः स्तोत्राणि श्रुत्वा प्रसादाभिमुखोऽनुग्रहप्रवणः सन् । दिवौकसो देवान्प्रत्युवाच ॥ १६ ॥
     श्रय कविराह-
     पुराणस्येति ॥ द्रव्यगुणक्रियाजातिभेदेन चत्वारोऽवयवा यस्या इति चतुष्टयो चतुर्विधा ॥ "संख्याया अवयवे तयप्" इति तयप् । "टिङ्ढाणञ्द्वयसच्-" इत्यादिना ङीप् । शब्दानां प्रवृत्तिर्वैखरीप्रमुखा वाग्वृत्तिः । उक्तं च- "वैखरी शब्दनिष्पत्तिर्मध्यमा श्रुतिगोचरा । द्योतितार्था च पश्यन्ती सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥" इति । पुराणास्य पुरातनस्य । पृषोदरादित्वात्-



स्वगतं स्वानधीकारान्प्रभावैरवलम्ब्य वः ।
युगपद्युगबाहुभ्यः प्राप्तेभ्यः प्राज्यविक्रमाः ॥ १८ ॥
[२]किमिदं द्युतिमात्मीयां न बिभ्रति यथा पुरा ।
हिमक्लिष्ट[३] प्रकाशानि ज्योतींषीव मुखानि वः ॥ १९ ॥




साधुः । कवेः कवयितुस्तस्य ब्रह्मणश्चतुर्भिर्मुखैः समीरिता सती । "तद्धितार्थ-" इत्यादिनोत्तरपदसमासः । समाहारे चतुर्मुखीति स्यात् । चरितार्थान्वर्थासीत् । चतुर्मुखोच्चारणाच्चातुर्विध्यं सफलमासीदित्यर्थः ॥ १७ ॥
     भगवानाह-
     स्वागतमिति ॥ हे प्राज्यविक्रमाः प्रभूतपराक्रमा देवाः ॥ "प्राज्यं भूरिप्रभूतं च" इति यादवः ॥ स्वान् स्वकीयानधिकारान्नियोगान् ॥ "उपसर्गस्य घञि-" इति वा दीर्घः ॥ प्रभावैः सामर्थ्यैरवलम्ब्यास्थाय । यथाधिकारं स्थित्वापीत्यर्थः । युगपत्समकालं प्राप्तेभ्यः । युगपत्प्राप्त्या महत्कार्यमनुमीयत इति भावः । युगबाहुभ्यः । दीर्घबाहुभ्य इत्यर्थः । अजानुबाहुत्वं भाग्यलक्षणम् । वो युष्मभ्यम् ।"बहुवचनस्य वस्नसौ" इति वसादेशः । "कर्मणा यमभिप्रैति-" इत्यत्र कर्मपदेन क्रियाग्रहणात्संप्रदानत्वम् । स्वागतं शोभनागमनम् । काकुरत्रानुसंधेया ॥ १८ ॥
     किमिति ॥ "वत्साः" इत्युत्तरश्लोकीय (४/१८) संबोधनमत्राप्यनुष़ञ्जनीयम् । हे वत्साः पुत्रकाः, हिमेन नीहारेण क्लिष्टप्रका शानि मन्दप्रभाणि ज्योतींषि नक्षत्राणीव ।"दीत्पिताराहुताशेषु ज्योतिः" इति शाश्वतः ॥ वो युष्माकं मुखानि पुरा यथा पूर्वमिवात्मीयां द्युतिं न बिभ्रति । इदं किम् । किं


प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णसुरायुधम् ।
वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठिताश्रीव लक्ष्यते ॥ २० ॥
किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः ।
मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः ॥ २१ ॥
कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् ।
अपविद्धगदो बाहुर्भग्नशाख इव द्रुमः ॥ २२ ॥


निबन्धनमित्यर्थः । किमिदमित्यनेन वाक्यार्थः परामृश्यते ॥ १९ ॥
     उक्तमेव प्रपञ्चयति सप्तभिः श्लोकैः-
     प्रशमादिति ।। अर्चिषां तेजसां प्रशमान्निर्वाणादनुद्गीर्णसुरायुधम् । अनुदितचित्रप्रभमित्यर्थः । एतद्वृत्रस्य हन्तुरिन्द्रस्य कुलिशं वज्रम् । कुण्ठिता अश्रयो यस्य तत्कुण्ठिताश्रि कुण्ठितकोटीव लक्ष्यते दृश्यते ॥ २० ॥
     किं चेति ।। किं चायमरिदुर्वारो रिपुदुष्प्रधर्षः प्रचेतसो वरुणस्य । `प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः । पाणौ पाशो रज्जुरायुधविशेषः । मन्त्रेण गारुडेन हतवीर्यस्य प्रतिबद्धशक्तेः । फणिनः सर्पस्य दैन्यं शोच्यत्वमाश्रितः ॥ अत्र फणिनिष्ठदैन्यस्य पाशेऽसम्भवाद्दैन्यमिव दैन्यमिति कल्पनादसंभवद्वस्तुसंबन्धो निदर्शनालंकारः ॥ २१ ॥
     कुबेरस्येति ॥ अपविद्धा त्यक्ता गदा येन सोऽपबिद्धगदः । अतएव भग्नशाखो द्रुम इव स्थितः कुबेरस्य बाहुर्मनः शल्यम् । दुःखहेतुत्वान्मनसः शल्यप्रायमित्यर्थः । पराभवम् । शत्रुकृतमिति शेषः । शंसतीव कथयतीव । लक्षणयानुमापयतीत्यर्थः । बाहौ मुख्यकथनस्यासम्भवादिवशब्दोऽप्यत एव ॥ २२ ॥



यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा ।
कुरुतेऽस्मिन्नमोघेऽपि निर्वाणालातलाघवम् ॥ २३ ॥
अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः ।
चित्रन्यस्ता इव गताःप्रकाशमालोकनीयताम् ॥ २४ ॥
पर्याकुलत्वान्मरुतां वेगभङ्गोऽनुमीयते ।
अम्भसामोघसंरोधः प्रतीपगमनादिव ॥ २५ ॥


     यम इति ।। अस्तं नाशमिताः प्राप्ताः । अस्तमिति मकारान्तमव्ययम् । तस्य `द्वीतीयाश्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः' इति समासः । अस्तमितास्त्विषो यस्य तेन निस्तेजस्केन दण्डेन यमोऽपि भूमिं विलिखन्नमोघेऽपि प्रागिति भावः । अस्मिन्दण्डे निर्वाणालातस्य शान्तोल्मुकस्य । अलातं नाम भूलेखनशलाका तस्य यल्लाघवं क्लैब्यं तत्कुरुते । `अलातमुल्मुकं ज्ञेयम्' इति हलायुधः । निर्वाणोऽवाते' इति निपातनान्निष्ठानत्वम् । अत्रापि लाघवमिव लाघवमिति कल्पनान्निदर्शनालंकारः ॥ २३ ॥
     अमी इति ॥ प्रतापक्षत्या तेजसां क्षयेण शीतला अमी आदित्याश्च । द्वादशेति शेषः । कथम् । केन हेतुनेत्यर्थः । चित्रन्यस्ताश्चित्रलिखिता इव । प्रकाममत्यन्तमालोकनीयतां दृश्यतां गताः प्रात्पाः ॥ २४ ॥
     पर्याकुलेति ॥ मरुतां वायूनाम् । सप्तसप्तानामिति शेषः । पर्याकुलत्वात्स्खलितगतित्वाद्धेतोर्वेगस्य भङ्गोऽम्भसां जलानां प्रतीपगमनात् । उत्तानावरोहादित्यर्थः । ओघस्य संरोधः प्रवाहप्रतिबन्ध इवानुमीयते ॥ २५ ॥



आवर्जितजटामौलिविलम्बिशशिकोटयः ।
रुद्राणामपि मुर्धानः क्षत हुंकारशंसिनः ॥ २६ ॥
लब्धप्रतिष्ठाः प्रथमं यूयं किं बलवत्तरैः ।
अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः ॥ २७ ॥
तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः ।
मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता ॥ २८ ॥


     आवर्जितेति ॥ आवर्जितेषु परिभवदुःखावनम्रेषु जटानां मोलिषु जटाजूटेषु विलम्बिन्यः स्त्रंसिन्यः शशिकोटयश्चन्द्ररेखा येषां ते तथोक्ताः । रुद्राणामपि । एकादशानामिति शेषः । मूर्धानः क्षतं हुङ्कारं शंसन्तीति तथोक्ताः । हुङ्कारक्षत्यनुमापका इत्यर्थः । हुङ्कारशस्त्रा हि रुद्रा इति भावः ॥ २६ ॥
     लब्धेति ॥ प्रथमं पूर्वं लब्धप्रतिष्ठा लब्धस्थितयः । लब्धावकाशा इत्यन्यत्र । यूयं बलवत्तरैः पौरुषातिरेकात्प्रबलतरैः । निरवकाशैरित्यपरत्र । परैः शत्रुभिरत्सर्गाः सामान्यशास्त्राणि `मा हिंस्यात्' इत्येवमादीनि । अपोद्यन्त एमिरित्यपवादैः `गामालभेत' इत्यादिभिर्विशेषशास्त्रैरिव किं कृतव्यावृत्तयः कृतप्रतिष्ठाभङ्गाः । कृतविषयसंकोचरुपबाधा इत्यन्यत्र । `विषयसंकोच एव बाधः' इत्याचार्याः । निषेधशास्त्रस्य वेदिकहिंसापरिहारेण लौरिकमात्रे व्यवस्थापनाद्विषयसंकोच इत्यलमतिगहनावगाहनेन ॥ २७ ॥
     तदिति ॥ तत्तस्मात्कारणात् । हे वत्साः पुत्रकाः । `वत्सस्त्वर्भकपुत्राद्योर्वर्षे वत्सं तु वक्षसि' इति विश्वः । स्वयं पितामहत्वाद्वत्सा इत्यामन्त्रयते । संभूयागताः समागता



ततो मन्दानिलोद्‌धूतकमलाकरशोभिना ।
गुरुं नेत्रसहस्त्रेण नोदयामास वासवः ॥ २९ ॥
स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम् ।
वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् ॥ ३० ॥
एवं (८)यदात्थ भगवन्नामृष्टं नः परैः पदम् ।


इतो मत्तः किं प्रार्थयध्वम् । किमिच्छतेत्यर्थः । ब्रूत । लोकरक्षणे यूयमेव कर्तार इत्याह- मयि लोकानां सृष्टी रक्षा युष्मास्ववस्थिता । अतस्तदर्थमपि नस्ति मदपेक्षेत्यर्थः ॥ २८ ॥
     तत इति ॥ ततो भगवत्प्रश्नानन्तरं वासव इन्द्रो गुरुं बृहस्पतिम् । "गुरूगीष्पतिपित्राद्यौ" इत्यमरः । मन्दानिलोद्धूतो यः कमलाकरः स इव शोभत इति तेन तथोक्तेन नेत्राणां सहस्रेण नोदयामास प्रेरयामास। सहस्रग्रहणमास्थातिशयार्थम् । अनिमेषाणामपि प्रयत्नवशादक्षिस्पन्दो न विरुध्यते ॥ २९ ॥
     स इति ॥ हरेरिन्द्रस्य। "इन्द्रो दुश्च्यवनो हरिः" इति हलायुधः । सहस्रान्नयनेभ्योऽधिकं सहस्रनयनाधिकम् । तदगोचरदर्शित्वादिति भावः । द्वे नेत्रे यस्य तद्‌द्विनेत्रम् । प्रसिद्धाच्चक्षुषोऽयं विशेष इत्यर्थः । चक्षुश्चक्षुर्भूतः । स च वाचस्पतिः । कस्कादित्वादलुक्सत्वे । "षष्ठ्याः पतिपुत्र-" इत्यादिना सत्वमिति स्वामी । तन्न, छन्दोविषयत्वात् । प्राञ्जलिः सन्। जलजासनं ब्रह्माणमिदमुवाच चक्षुष्ट्वारोपस्य प्रकृतोपयोगात्परिणामालङ्कारः ॥ ३० ॥
     ऐवमिति ॥ हे भगवन्‌ षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न ! यदात्थ "कृतव्यावृत्तयः परैः" (२/२६) इति यद्‌व्रवीषि । "ब्रुवः पञ्चानाम्-" इतयादिनाहादेशः । "वर्तमानसामीप्य वर्तमा



प्रत्येकं विनियुक्तात्मा कथं न (६)ज्ञास्यसि प्रभो ॥ ३१ ॥
(१)भवलब्धवरोदोर्णस्तारकाख्यो महासुरः ।
उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः ॥ ३२॥
पुरे तावन्तमेवास्य (३)तनोति रविरातपम् ।
दौर्घिकाकमलोन्मेषो यावन्मात्रेण साध्यते ॥ ३३ ॥

नवहा" इति वर्तमानप्रयोगः । वामनस्तु भ्रान्तोऽयं प्रयोग इत्याह। पाहेति भूतं गलन्तभ्रमवदिति । आईत्यपलक्ष णम् । तदेवं सत्यम्। नोऽस्माकं पदमधिकारः परैः शत्रुभि रामष्टमाक्षिप्तम् । हे प्रभो प्रत्य के प्रतिपुरुषं विनियुक्तात्मा प्रवेशितखरूपः । सर्वान्तर्यामौत्यर्थः । कथं न जास्यसि न वेति। वर्तमानऽपि वचनभन्या भविष्यनिर्देशः प्रसिद्धः । "अपनवे प्रः"। "अकर्मकाच" इत्यात्मनेपदविकल्पः ॥३१॥

 उनमेव प्रपश्चयति--

 भवदिति । भवतस्त्वत्तो लब्धेन दरेण उदौर्ण उहतः । तारक रत्याख्या नामधेयं यस्थ म तारकाख्यः। महानसुरो महासुरः ॥ "सम्महत्परमोत्तमोत्कष्टाः पूज्यमानः” इति तत्पुरुषः। धूमकेतुरुत्पातविशेष इव लोकानामुपशवायोप द्रवायोस्थित उत्पनः ॥ ३२॥

 पुर इति ॥ पस्थ तारकस्य पुरे रवि: सूर्यस्तावन्तं ताव मानमेवातपं तनोति । यावन्माण यावतेव । यावती मात्रा मितिर्यस्य यावन्मातेन वा । अल्पपरिमाणेनेत्यर्थः । "मावा परिच्छेदे। भल्ये च परिमाणे सा मा मात् बोवधारणे" इत्यमरः ॥ दौर्धिकासु कोड़ावापौषु कमलामामुम्भेषो विका शः साध्यते निष्पाद्यते। कठोरकिरणोऽपि मन्दोणः सबेव नहोत्या पुरे प्रकाशन प्रत्यभिप्रायः ॥ १३॥


(e) शामति प्रभुः। (१) त्वया दत्त, भवदत्त । (३) करोति ।

सर्वाभिः सर्वदा चन्द्र कलाभिनिषेवते ।
नादत्त केवला लेखां हरचूड़ामणौकताम् ॥ ३४ ॥
व्यात्तगतिरुद्याने कुसुमस्तेयसाध्वसात् ।
न वाति वायुस्तत्वाई तालहन्तानिलाधिकम् ३५
पर्यायसेवामुत्सृज्य पुष्पसम्भारतत्यराः ।
उद्यानपालसामान्यमृतवस्तमुपासते ॥ ३६ ॥
तस्योपायनयोग्यानि रत्नानि सरितां पतिः।

 सर्वाभिरिति ॥ चन्द्रः तं तारकं सर्वदा। मष्णपने पीत्यर्थः। सर्वाभिः कलाभिनिषेवते । “कला तु षोड़शी भागः" इत्यमरः ॥ केवलां हरचूड़ामणौकतां शिवशिरोमसौ कतां लेखां नादत्ते न रखाति ॥ ३४ ॥

 व्याहत्तेति ॥ वायुः । स्तेनस्य माव: कर्म धा स्तेयं चौर्यम् । "स्तेनायवलोपर” इति यत्प्रत्ययो नलोपच ॥ कुसुमानां स्तेियं तस्मात् स्तेयाभियोगाइहाहा साध्वसं भयं तस्मातो रुद्याने व्याहत्तगतिः। निबत्तोद्यानसञ्चारः सवित्यर्थः ॥ साप तत्वेऽपि गमकत्वात्ममामः । सत्पात्रे तत्समोपे। तालस इन्तैरुदप्रयते। तालस्य व वन्तमस्य ति वा तालबन्तं तस्या निलाद व्यजनसबारपवनात् प्रधिकं यथा तथा न वाति । 'व्यजनं तालहन्तकम्" इत्यमरः ॥ ३५ ॥

 पर्यायेति ॥ तवः षड्मसन्तादयः पर्यायसेवामुत्रज्य पुष्पाणां सम्भारे संग्रह सत्पराः । पासताः सन्त इत्यर्थः ॥ 'तत्पर प्रसितासतौ” इत्यमरः । उद्यानपालैः उद्यानाधि प्रते: सामान्य साधारणं यथा भवति तथा सं तारकाम् उपासते सेवन्ते। भौतोष्णादिदोषप्रकाशनं तु दुरापासमि अर्थः ॥ ३६ ॥

 तयेति ॥ सरितां पति: समुद्रसम्म तारकखोपायनामां गभूतानां योग्यानि ॥ “प्राभतं तु प्रदेशनम्। उपायनम्"


कथमप्यम्भसामन्तरा निष्पत्तः प्रतीक्षते ॥३७॥
ज्वलन्मणिशिखाश्चेनं (३)वासुकिप्रमुखा निशि।
स्थिरप्रदीपतामेत्य भुवङ्गाः पर्युपासते ॥३८॥
तत्कृतानुग्रहापेक्षौ (8)तं मुहुर्दूतहारितैः ।
अनुकूलयतीन्द्रोऽपि (५)कल्पद्रुमविभूषणैः ॥३९ ॥
इत्वमाराध्यमानोऽपि कित्राति भुवनवयम् ।
शाम्येत् (६)प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः ॥ ४० ॥

इत्यमरः । रवान्यम्भसामन्तरा निष्पत्तेः परिपाकपर्यन्तम् । विकल्यादसमासः । कथमपि महता योन प्रतीक्षते । कदा वा परिपञ्चरबित्येकाग्रेण पालयतीत्यर्थः । ३७॥

 बलदिति ॥ किति चार्थः । ज्वलन्त्यो मणीनां शिगे. रवानां शिखा वाला येषां से वाकिप्रमुखा भुजङ्गाः सर्पाः । सिहाय वन्यन्ते । “भुजङ्गः सिंहसर्पयोः” इत्यमरः॥ निशि स्थिरप्रदीपतामनिर्वाणदीपत्वमेव एनं सारकं पर्युपासते परिहत्य सेवन्ते ॥३८॥

 सततति । इन्द्रोऽपि तेन तारकेण कृतं तत्कतमनुग्रह प्रसादमपक्षत इति तथोक्तः सन्। मुहुर्तगारितै तप्रापितैः कल्पद्रमाणां विभूषः। सबसूनैरित्यर्थः । तं तारकमनुकूल यत्यनुकूलं करोति ॥ ३८॥

 रस्थमिति ॥ इत्यमुलामकारण रविशशिपवनोदधिभुजा सुरेन्द्रराराष्यमानोऽपि भुवनवयं किमाति पौड़यति। तवाहि। दुर्जनः प्रत्ययकारेण प्रतीकारेणैव साम्वेच्छाम्तो भवेत्। उपकारण तु न माम्येत्। प्रस्तुत प्रकृप्यतीति भावः॥४०॥


(१) वासुकिषिताः। (४) प्रत्यहम् ।

(५) खर्गदुम । (६) प्रत्यु पकारेप ।

नामरवधू()हस्तैः सदयालूनपल्लवाः ।
मभिन्नाश्छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रमाः॥४१॥
पोज्यते स हि संसप्तः श्वाससाधारणानिलैः ।
वामरैः सुरवन्दौनां बाष्पशीकरवर्षिभिः ॥४२॥
उत्माम्य मेरुशृङ्गाणि क्षुम्मानि हरितां खरैः ।
आक्रोड़पर्वतास्तेन कल्पिना: खषु वेश्मसु ॥४३॥
मन्दाकिन्याः पयः शेषं दिग्वारणमदाविलम्।

 तेनेति ॥ तेन तारण अमरबधूहस्तः। सुकुमारैरिति भावः । तैरपि सदयम् पालना अवतमार्थं छिवाः पल्लवा येषां से नन्दनदुमाः। छेदाच पाताच छेदपातास्तेषाम्। अभि- जानतीत्यभिज्ञाः ॥ वद्योगात् कर्मणि षष्ठौ । क्रियन्ते ॥४१॥

 वौज्यत इति । हि यस्मात् कारणात स तारकः संसप्तः सन् । खासमाधारणो निवाससमानोऽनिलो येषां तै। ततो- व्याधिको निद्राभङ्गभयादिति भावः । बाष्पशीकरवर्षिभिः । तासां स्त्रीणां रोदनस्यायमवसर इति भावः । सुरवन्दौनां सुरप्रग्रहस्त्रोणां सम्बन्धिभिः ॥ “प्रग्रहापग्रहो वन्द्याम्" इत्य मरः । चामरैः वौज्यते ॥ ४२ ॥

 उत्पाव्यति॥ तेन तारकेण हरितां सूर्याप्खामाम् । “हरित सय च सूर्याशे वर्णे च हरिते दिशि" इति विश्व: । खुरः यः शुमानि चर्णितानि । एतेन तेषामत्यौवयं सूचि तम्। मेरुङ्गाण्युत्पादा स्वेषु वेश्मस । वेश्मस्थिति बहुवचने- नास्य भुवनवयनिवासः सूचितः । पकौड़ात एपित्याकोड़ाः । तेच ते पर्वताः कल्पिता: कताः ॥४३॥

 मन्दाकिन्या इति ॥ सांप्रतं संप्रति मन्दाकिन्या भागी. रखा दिम्बारणानां दिग्गजानां मदराविलं कलुष पयो जल-


(७) -हस्त।

हेमाम्भोरुहशस्थानां तहाप्यो धाम सांप्रतम् ॥४४॥
भुवनालोकनप्रीति: खर्गिभिर्नानुभूयते ।
खिलोभूते विमानानां तदापातभयात्पथि ॥४५॥
यञ्चभिः संभृतं हव्यं विततेष्वध्वरेषु सः ।
जातवेदोमुखान्मायो (८)मिषतामाच्छिनत्ति नः ॥४६ ॥
उच्चैरुच्चैःश्रवास्तेन हयरत्नमहारि च ।

मेव। शिथत पति शेषं शिष्टम् । कर्मण्य प्रत्ययः । “विष्व. न्यत्रोपयुज्यते” इति नपुंसकत्वम् । तहि कमककमलानि क गतानौत्याह-मेति। हेमाम्भोरहाण्येव शस्थानि तेषां तु सस्य वाप्यः तहाप्य एव धाम स्थानम्। सर्वाण्यप्यत्यावा खदौर्घिकाखेव प्रतिरोपितवानित्यर्थः ॥४४॥

 भुवनेति ॥ तस्य तारकस्यापासासमापत्तभयाहिमानानां पथि खिलीभूनेऽप्रतीभूते सति । "हे खिलाप्रहते समे" इत्यमरः । खर्गिभिः देवैः भुवनामामालोकने पौति: मानुभू यते ॥ ४५॥

 यवभिरिति । यज्वाभिर्विधिवदिष्यति। “यन्या त विधिनेष्टवान्" इत्यमरः ॥ "सयजो निष्” इति निष्प्र व्ययः । विततेष्वध्वरेषु योष संभृतं दत्तं व्यं हविर्मायौ मायावौ ॥व्रौधादित्वादिनिप्रत्ययः ॥ स तारको नीऽस्माकं मिषतां पश्यताम् । पश्यत्स सखित्यर्थः । “षष्ठी चानादर इति षष्ठी। जातवेदा वहिरव मुखं समाजातवेदोमुखात प्राचिनति। पाक्षिप्य मातीत्यर्थः ॥ ४६ ॥

 उचैरिति । किति चार्थः। तेन तारकेशोरवत उच्चै:- श्रवा नाम । यो खमिव इयरनम् पखवेष्टः । "रङ्ग श्रेष्ठे


(८) पिबताम्।

देहबहमियेन्द्रस्य चिरकालानितं यशः ॥४७॥
तस्मिन्नुपायाः सर्वे नः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः ।
बौर्यवन्त्यौषधानीव विकार सानिपातिके ॥४८॥
जयाशा यत्र चास्माकं प्रतिघातोत्थितार्चिषा ।
हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे (६)निष्कमिवार्पितम् ॥४९॥

मणावपि” इति विखः ॥ अस्य चत्वादुनक्षते-देहबई बदेहम् । मूर्तिमदित्यर्थः ॥ श्राहिताग्न्यादित्वाविष्ठायाः पर निपातः । चिरकालार्जितमिन्द्रस्य यश इवाहार्यपातम् ॥४७॥ .

तहि सामाधुपायास्तत्र कथं न प्रयुक्ता इत्यवाह- तस्मिविति। क्रूरै घातुके । “नृशंसो घातुकः क्रूरः" इत्यमरः । तस्बिसुरे नोऽस्माकं सर्व उपायाः मविपातदोष त्यस्य प्रकोपने साविपातिके विकार ज्वरादौ । “मविपा ताच” इति वक्तव्याहा ॥ वौर्यन्ति सारयन्ति पौषधानीव प्रतिहतक्रिया विफलप्रयोगा भवन्ति ॥ ४८॥

 तदेव प्रतिक्रियत्वमाह-

 जयायेति । किञ्चति चार्यः। नूनमनेन हरिचक्रेण बयं जेषाम इति यब हरिचक्रे अस्माकं जयाशा विजयाशंसा । पामौदिति शेषः । प्रतिघातेन प्रतिहत्योस्थितार्चिषोहततजसा तेन हरिचक्रण विष्णोः सुदर्शनेनास्य तारकस्य करछे निष्क मुरोभूषणमर्पितमिवेत्युप्रेक्षा। स्वयमेव निष्कमिव स्थित मित्यर्थः। तारकशिरश्छदाय हरिणा चक्रं त्यक्तं तदपि नष्ट भक्ति जातमिति भावः ॥ "साष्टे गते सुवर्णानां हेमा रोभूषणे पले। दोनारऽपि च निष्कोऽस्त्रौ” इत्यमरः ॥ ४९॥


(९) निष्क स्वार्पितः।

तदीयास्तोयदेष्वद्य पुष्करावर्तकादिषु ।
अभ्यस्यन्ति (२)तटाघातं निर्जितैरावता गजाः॥ ५० ॥
तदिच्छामो विभो स्रष्टुं सेनान्यं तस्य शान्तये।
कर्मबन्धच्छिदं धर्म भवस्येव मुमुक्षवः ॥ ५१ ॥
गोप्तारं सुरसैन्यानां यं पुरस्कृत्य गोत्रभित् ।
प्रत्यानेष्यति शत्रुस्यो वन्दौमिव जयश्रियम् ॥ ५२ ॥

 तदीया इति ॥ पद्य सम्प्रति निर्जित ऐरावतो यैस्ते तथो माः । तस्य तारकस्येमे तदीया गजाः पुष्कराश्च पावर्तकाच नामादयो येषां तेषु तोयदेषु मेघेषु तटाघातं वप्रकौड़ाम् अभ्यस्यन्ति ॥ ५.॥

 दिति। तत् तस्मात् कारणात्। हे विभो स्वामिन् । मोक्तभवं त्यजमिच्छवो मुमुक्षवो विरता भवस्य संसारस्य शान्तये निवृत्तये कर्मैव बन्धस्त छिनत्तौति कर्मबन्धच्छित धर्ममिव। पात्मज्ञान हेतुभूतमिति शेषः । “तमेव विदित्वा तिमुत्य मेति" इति धानादेव मुक्तिः॥ तस्य तारकास्य शान्तये भाशाय । सेनां नयतीति सेनानौषमूपतिः ॥ "महिष-" इत्यादिना किम् ॥ तं सेनान्यं कञ्चित् सहमिच्छामः। वय मिति शेषः ॥ ५१॥

 सेनानौसष्टेः फलमाह-

 गोतारमिति। सुरमैन्यानां देवतासेनाना गोतारं रहित तारं यं सेनान्यं पुरस्कृत्य पुरोधाय । “पुरोग्ययम्" इति गतित्वात् “नमस्य रमोगत्योः” इति सकारः। गां पृथ्वी वायन्त इति गोधास्तान भिनत्तौति गोबभिदिन्द्रो नत्रिय वन्दौमिष बन्दोकतां नियमिव शत्रुभ्यः सकाशावत्यानेति, प्रत्याइरिथति । संसष्टमिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ १२ ॥


(२) तटाघातान्।

३)वचस्यवसिते (४)तस्मिन् ससर्ज गिरमात्मभूः ।
गर्जितानन्तरां दृष्टि सौभाग्येन जिगाय (५)सा ॥५३॥
सम्पस्यते वः कामोऽयं कालः कश्चित्यतीक्ष्यताम् ।
न त्वस्य (ह)सिद्धी यास्यामि सर्गव्यापारमात्मना ॥५४॥
दूत: स दैत्यः प्राप्तश्रौर्नेत एवाईति क्षयम् ।
विषष्टक्षोऽपि संवयं खयं छत्तुमसाम्प्रतम् ॥ ५५ ॥

 वचसौति । तस्मिन् वाईसत्ये वचस्यवसिते परिसमाप्ते प्रत्यात्मभूर्बया गिर वाचं समर्ज जगादेत्यर्थः । सा गौः सौ माग्येन मनोहरवेन । “गसिन्धत पूर्वपदस्य " त्य भयपदधिः । गर्जिताइर्जितस्य वानन्तरं प्रहत्तां दृष्टि जिगाय जितवती। गर्जितपरत्वाद दृष्टेरिव सविज्ञापनफलत्वाहिर सुभगत्वमिति भावः ॥ ५३ ॥

 सम्पत्यत इति । अयं वो युमाकं कामो मनोरथः सेना- नौरूपः सम्पत्यते सेव्यति। कबित कियानपि काल: प्रतीस्थताम् । तु किंतु पस्य सेनान्यः सिहौ विषय पात्मना स्वयं सर्ग: सुटिरव व्यापारस्तं न यास्यामि। नाई सल्यामौत्यर्थः ॥ ५४ ॥

 कुतरत्याशाचाह--

 इत इति । इतो मत्त एव प्राप्तत्रीलधोदयः स देत्यस्तार- कासुर इतो. मत्त एव चर्य नाशं नाईति । तथाहि। पन्यो वृक्षस्तावदास्ताम्। विषस्य वृक्षो विषवृक्षोऽपि संवर्य कुत विकारणाकाम्यग्वयित्वा वयं समसाम्प्रतमनईः । पसा


(३) वचस्परते। (४) सम्म ।

(५) या। (६) सिधा ।

(७)टतं तेनेदमेव (८)प्राध्या चास्मै प्रतिश्रुतम् ।
वरेण (६)शमितं लाकानलं दग्ध हि तत्तपः ५६
संयुगे सांयुगीनं (१)तमुद्यतं प्रसहेत कः।
अंशादृते निषिक्तस्य नौललोहितरेतसः ॥ ५७ ॥
स हि देवः परं ज्योतिस्तमःपार (२)व्यवस्थितम्
परिच्छिन्नप्रभावधि मया न च विष्णुना ॥५८॥

म्प्रतमित्यनेन निपातनाभिहितवाहत रति हितौयान्तो न भवत्यनभिहित कर्मणि हितोयाभिधानात्। यथाह वामन:- "निपातनाप्यभिहिते कर्मणि नविभक्तिः परिगणनस्य प्रायिक त्वात्" इति ॥ ५५ ॥

 वृतमिति । प्राक् पूर्व तेनासुरणेदमेव देवरबध्यत्वमेव वृतं प्रार्थितम् । मया चाली तारकाय प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञातम् । "प्रत्याभ्यां अव: पूर्वस्त्र कर्ता" इति सम्प्रदानत्वाश्चतुर्थों ॥ कर्तव्यं चैतदित्याह-लोकान्दग्धमलं शतम् ॥ "पर्याप्तिवच- नेष्वलमर्थेषु" इति तुमुन्प्रत्ययः । तस्य तपस्तत्तपो वरेण वर. दानेन मितं हि। मयेति शेषः ॥५६॥

 संयुग इति ॥ संयुगे युट उद्यसं व्याप्रियमाणम्। संयुगे साधु सांयुगीनम् ॥ "तिजनादिभ्यः खम्" इति खञ् प्रत्ययः ॥ तं तारकं निषितस्य कचित् वे परितस्य । “नौल: कण्ठे लोहितस कोधिति नीललोहित इति पुराणम्" इति खामौ तस्य नौललोहितस्य धूर्जटे रेतसः शक्रांशाहते विनान्यः कः प्रसहत पभिभवेत् । “प्रसहनभिभवे इति हतिकारः ॥५७॥

 कथमसावोहयतिरित्याह--

 म इति । स देवो नीललोहितस्तमसः पारे परतो व्यव-


(७) हतः। (८) पहम. पाटी। (९) पमितम् ।

(१) तमुबन्तम तं युवन्तम्। (२) प्रतिष्ठितम् ।

उमारूपेण ते यूयं संयमस्तिमितं मनः ।
शम्भोर्यतध्वमाक्रष्टुमयस्कान्तेन लोहवत् ॥५७॥
उमे एव वमे (३)वोडुमुभयोवीजमाहितम्।
स वा शरभोस्तदीया वा मूर्तिर्जलमयी मम ॥७०
तस्यात्मा शितिकण्वस्य (४)सैनापत्यमुपेत्य वः।

स्थतं तमोगुणातीतं परं ज्योतिः परमाङ्ग हि । अतएव मया रिच्छिन्नप्रभावर्धिरवगाढमहिमतिशयो न भवति तथा । वेणुना च न । अतस्तस्यासाध्यं नातौत्यर्थः । ५८॥

 सम्प्रति तदंशोत्पत्तावुपायं दर्शयतिउमति--- ।

 उमेति ॥ ते कार्यार्थेन यूयं संयमस्तिमितं समधिनि डं शम्भोर्मन उमारूपेणोमासोन्दर्येण ॥ “रूपं स्वभावे सौन्दर्ये णके पश्चशब्दयोः। अन्यद्दत्तौ नाटकादावाकारझोकयोरपि। ति विश्वः । अयस्कान्तेन मणिविशेषेण । “कस्कादिषु घ” इति सकारः । लोहवत् भयधातुमिव ॥ “तन तुल्यं क्रिया तिः” इति वतिप्रत्यया भूयः अष्टमाइते यतध्धसु  घु अवतु ॥ ५८ ॥

 न च गत्यन्तरमस्तीत्याह ---

 उभे इति । उभयोः शभोर्मम चाहिनं निषि वी तेलो दु' सोडु सा वोमा शभोरष्टमूतंसस्खेयं तदीया जलमय मूर्तिर्वा मम। उभे एव क्षमे। न ह्यतीयेत्यर्थः । वाशब्दो इन्हीं न त्वन्यायें । एतदेवोदा इत्येयमेव व्याख्यातं गणव्याख्याने । अत्र नेपकालङ्कारः प्राकरणिकयोरुमामईम्रयोरप्रकरणिकयो जलभूयश्चौपम्यद्य गम्यत्वात्। यथाह भोजराज-- प्रसृतानामप्रस्तुतानां चौपम्यस्व गम्थत्वे दीपकम्’ इति । न वेयं तुल्ययोगिता तस्याः केवलप्रस्तुतविषयत्वेन केवलाप्रस्तुत वेषयत्वेन चोत्थानादिति ॥ ६० ॥

 तस्येति । तस्य शितिकण्ठस्याष्टमूर्तेरात्मा। पुव इत्थैः ।


(३) लघुम्। (४) सेनापत्यम् ।

मोक्ष्यते सुरवन्दौनां (५)वेणो:यविभूतिभिः ॥६१॥
इति व्याहृत्य विबुधान्विखयोनिस्तिरोदधे।
मनस्याहितकर्तव्यास्तेऽपि (६)देवा दिवं ययुः ६२
तत्र निश्चित्य कन्दर्पमगमत्माकशासनः ।
मनसा (७)कार्यसंसिद्धी त्वरादिगुणरंहसा ॥६३॥
अथ (८)स ललितयोषिभूलताचाम(द)टङ्गं
रतिवलयपदाङ्गे चापमासज्य कण्ठे ।

“प्रात्मा वै पुवनामासि” इति शुतः। वो युग्माकं सेनापतेर्भावः सैनापत्यम् । “पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्” इति यक्प्रत्ययः । उपेत्य प्राप्य वौर्यविभूतिभिः शोर्यसम्पत्तिभिः सुरवन्दीनां वेणोः मोच्यते विनायथति । तारकासुरं हनिष्यतीति भावः ॥६१॥

 इतौति ॥ विश्वस्य योनिः कारणम् । “योनिः स्त्रीणां भगस्थाने कारणे ताम्रि पणेइति वैजयन्ती। विबुधान् सुरानिति व्याहत्याभिधाय तिरोदधेऽन्तहितवान्। ते देवा पपि मनस्याहितं कर्तव्यं यैस्तं तोताः सन्सा दिवं खगें ययुः प्रापुः ॥ ६२॥

 तोति । पाको नाम कविदसरस्तस्य शासन इन्द्रः तव हरचित्ताकर्षणवत्ये कन्द निधित्य । साधकत्वेनेति शेषः । कार्यसिौ त्वरयोसुक्न । ौ गुणो यस्य तद हिगुणं हिरा. वृत्तं रहो वेगो यस्त्र सेन तथोक्तन । “गुणस्तु हत्तिशब्दादि- ज्येन्द्रियमुख्यतन्तुषु इति वैजयन्तौ । मनसा अगमत् । समारित्यर्थः । भमर्लुङ्। हदित्वाच्चुरडादेशः ॥ ६३ ॥

 अथेति । अथ स्मरणानन्तरम् । स स्मृत इत्यर्थः । पुष्यं


(५) वेणीबन्धानटूषितान् । (६) प्रति ।

(७) कर्मसंसिडि, कार्यसंसिर, कार्यसमिहि।

(८) सुललित। (९) शाम्।

सहचरमधुहस्तन्यस्तचूतागुरास्व:
शतमखमुपवस्थे प्राञ्जलिः (१)पुष्पधन्वा ॥६४॥

तृतीयः सर्गः।

तस्मिन्मघोनस्विदशान् विहाय
सहसमक्षणां युगपत्पपात ।

धनुयस्य स पुष्पधन्वा कामः ॥ “वा संज्ञायाम्" इत्यनङ् । "ललितं विष सुन्दरम् इत्यमरः । ललितायाः सुन्दर्या योषितो भवौ लते इव चारुणो शृङ्गे कोटौ यस्य सत्तथोक्तचापम् । रति: स्मरप्रिया ॥ "रतिः स्मरप्रिया" इत्यमरः । तस्या वल- यपदानि कणस्थानान्यङ्कविहं यस्य सनथोलो कण्ह पासब्ध लगयित्वा ॥ चापकण्ठविशेषणाभ्यां शृङ्गारकनिधेत्रिभुवनैकचौरस्य शृङ्गारवीरोपकरणेषु तस्यरसत्व व्यज्यते । सहचरस्य सख्यमंधोः वसन्तस्य हस्ते न्यस्त चतारमेवास्त्रं यस्य स तथोताः प्रालिः कृतालि: सन् । शतमखमिन्द्रमुफ्तस्थे मङ्गतवान् ॥ सङ्गतिकरणादात्मनेपदम् ॥ अथ खभावोलि:-- "खभावोतिरसौ चार यथावस्तुवर्णनम्" इति । मालिमी. हत्तमेतत- ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः" इति लक्ष- णात ॥३४॥

इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमशिनाथभूरिविरचितया

सब्जीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदास-

सातौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये बसायात-

कारो नाम हितोयः सर्गः।


तस्मिबिति । मघोन इन्द्रस्याणां सहसं विराहत्ता दश परिमाणमेषामिति विदशान्देवान् । “संख्ययाव्ययासबादरा-


(१) पुष्पकेतुः।

प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां
प्रायश्चलं गौरवमाथितेषु ॥१॥
स वासवेनासनसन्निष्ट-
मितो निषौदेति (१)विसृष्टभूमिः।
भतु: प्रसादं (२)प्रतिनन्य मूर्धा
वक्त मिथः प्राक्रमतैवमेनम् ॥२॥
आज्ञापय ज्ञातविशेष पुंसां
लोकेषु यत्ते करणीयमस्ति।

धिकसंख्या: संख्येये” इति बहुव्रीहिः । “बहुव्रीही संख्येये- इति उच्प्रत्ययः । उतार्थत्वाचो नित्तिः । विहाय त्यक सस्मिन् कामे युगपत्यपात । सहमेणाधिभिरद्राचौदित्यादर तिथयोतिः । ननु सुचिरपरिचितानकसरपरित्यागेन भगवतं महेन्द्रस्य कथमकाण्डे तस्मिवेकस्मित् पक्षपात इत्याशयार्थ सरं न्यस्थति-पायो भूमा प्रभूणामाश्रितषु सेवकेषु विष गौरवमादरः प्रयोजनापेक्षितया कार्याथिलेन ईतुना च चवलम् । फलतन्त्राः प्रभवो न तु गुणतत्वा इति भावः ॥१॥

 स इति ॥ स कामो वासवेनेन्द्रेणासनस्य सिंहासना सविनष्टं सबिडितमासनविकष्ट यथा तथा। शेषषष्ठया समासः अयोगलक्षणया तन "न लोकाव्ययनिष्ठाखलर पाम" इति षष्ठीनिषेधात् ॥ इतो निषौदेहोपविशति विस! भूमिर्दत्तावकाशः सन्। भर्तुः स्वामिनः प्रसादमनुग्रहं मूा प्रतिमाय संभाव्य मिथो रहसि । “मिथोऽन्योन्यं रहार इत्यमरः ॥ एनमिन्द्रमवं वक्ष्यमापप्रकारेण व प्राक्रमतो कानावान् । “मोपाभ्यां समर्थाभ्याम् इत्यात्मनेपदम् ॥२॥

 पात्रापति ॥ पुंसां प्रातविशेष प्रातसार । ज्ञातंपु


(१) निमष्टभूमिः।व (२) प्रतिवन्ध।

अनुगृही संस्मरणप्रष्ट तं
मिच्छामि (३)संवर्धितमाज्ञया ते ॥ ३ ॥
केनस्यंसूया (४)पंदकाङ्किणा ते
नितान्तदौचैर्जनिता तपोभिः ।
यावद्भवंत्यहितसायकस्य
मत्कार्मुकस्यास्य निदेशवंत ॥ ४ ॥
असम्मतः कांस्तव मुक्तिमार्ग
पुनर्भघ शुभयाप्रपन्नः।

शेषेत्यर्थः। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः। पाश्रयय। तदिति शेषः । ङत्तर्वाक्यं यच्छब्दंप्रयोगान् पूर्ववाक्ये तच्छष्ट्रप्रयोग निर्बन्धः॥ किं तदित्याह-लोकेषु ते तव यत्करणयं कर्तव्य मस्ति। संस्मरणेन प्रवृत्तमुद्यतं ते तथानुग्रहं प्रसादमाश्वया नियोगेन संवर्धितं हहिं गमितमिच्छामि। संस्मरणवतममु अहं वेगचिनियोगेन वर्धय इत् िकर्मणि नियुज्येत्यर्थः। अन्यथा मे मात्र परितोष इति भावः । तुरुनन्तपाठे जिथे यवः कार्यः ॥ ३ ॥

 ग च मे किञ्चिदसाध्यमस्तीत्याह---

 केनेति । पदसाहिण खाराच्यकामेन केन पुंसा गिता तदर्धेरतिप्रभूतैस्तपोभिस्ते सव अभ्यख्ये अगिती । तं बृहीति शेषः । किमर्थम् । यावद्यतः स भवॐद्याहितसायकस्य संहितबागवा मकार्मुकस्य निदेशे वर्तत इति निदेशव शवशो भवति । अविलम्बेनैव भविष्यतीत्यर्थः । `वर्तमान समौप्ये वर्तमानवद” इति लट्॥ ४ ॥

 संप्रति चतुर्वगं मोक्षसंधिकस्या

 असम्मत इति । तथासतः याः पुनर्भवः पुनरुत्पत्तिः ।


(३) संवfर्धतुम्। (४) फलदाक्षिण।


बद्धश्चिरं तिष्ठतु सुन्दरीणाम्
()शरेचितम्चतुरैः (४)कटावैः॥ ५॥
अध्यापितस्योशनसापि नौतिं
प्रयुक्तराग(७)प्रणिधिर्हि षस्ते।
कस्यार्थधर्मौं वद पौड़यामि
सिन्धोस्तटावोघ इव प्रष्टः ॥ ६ ॥
कामेकपत्नीव्रतःखशीलां
लोलं मनश्चारुतया प्रविष्टाम् ।

संसर इति यावत् । तत्र ये क्लश जग्मजरामरणदयस्तेभ्यं भयात् सुतिमार्गं प्रपत्रस्तं वद। यतः सोऽप्यारेचिताभिरेवैको विवर्तिताभिभिश्चतुरैः सुन्दरीणं कटाचेबद्धरिं तिष्ठतु । आरचितलक्षणं तु -–“स्थाद्भुवर्ललितापादेकस्य एव रचि तम्। तयोर्गुलसमुत्शेपं कौटिल्यादुभ,कुटिं विदुः” इति ॥ ५ ॥

 धर्मार्थावधिक्कत्याह --

 अध्यापितस्येति । उशनस आण नौतिं नीतिशास्त्रम ध्यापितस्यापि । अपिशब्दाच्छंकथािणामप्रधृष्यत्व गम्यते ॥ `गतिबुदि–’ इत्यादिना हिकमैयादिधातोन्ताप्रधान कर्मणि कः "अप्रधाने दुशादौमां स्वन्तं कर्तृषु कर्मणःifत वचनात् । ते frषस्तव शत्रोः कस्यार्थधर्मे प्रयुक्तः प्रहितो रागो विषयाभिलाष एव प्रणिधिर्दतो येन सोऽहम् ॥ "प्रणिधिः प्रार्थन चर” इति यादवः । प्रह  जोधः प्रवाह सिन्धोर्नो स्तटविव पौष्यामि वद॥ ६ ॥

 काममधिकृत्य

 कामिति ॥ एक पतिर्यस्या: सैकप पतिव्रता ॥ “नित्वं सपत्वादिगु” इति ण् । तस्य प्रतं पातिव्रत्यं तेन दुख-


(५) आरोपित । (६) विखासैः । . (७)-प्रणिधेः।

नितम्बिनौमिच्छसि मुक्त लष्णां
कण्ठे अयंगनिषक्तबाहुम् ॥ ७ ॥
कयासि कामिन् (७)रतापराधात्
पादानतः कोपनयावधूतः ।
तस्याः करिष्यामि दृढानुतापं
प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥ ८ ॥
मसौद विश्राम्यतु वौर र वन
शरैर्मदयैः कतमः सुरारिः ।

शौलां दुःखखभावाम् । दृढव्रतामित्यर्थः । `शीलं स्वभावे सखते” इत्यमरः । चारुतया सुन्दरत्व न हेतुना लोलं मन स्वचित्तं प्रविष्टां कां नितस्बिम नारी मुक्तलतां सतीं कण्ठे वयंग्राहनिषतबाहुम् । स्वयं ऋणातीति स्वयंग्राहा। “विभाषा ग्रह’ इति यप्रत्ययः । न च जलचर एव ग्रह इति नियमो जलचर प्राध एवेति नियमादिति । स्वयंग्राहा च सा निष शबड्य तां तथाभूतामिच्छसि । त्वदर्थे पतिव्रतामपि व्रता न शयियामीत्यर्थः । एतच्चेन्द्रस्य पारदारिकत्वादुक्तम् । तथा च धृतिः -‘अहल्यायै जारः ” इति ॥ ७॥

 विविधा नायिका । स्वकीया परकीया साधारण चेति । तत्र परकीयां प्रत्युतम्। तर प्रत्याह----

 कयेति हे कामिन् कामुक सुरतापराधात् । अन्या सादित्यर्थः । वादनतः प्रणतः सन् । कोपनया कोपग शौलया कय स्त्रिया अवधूतस्तिरस्कृतोऽसि । तस्याः शरीरं इढ़ागुताएं गाढ़पात्तापमतएव प्रवालयाशरणं करिष्या मति ॥ ८ ॥

 प्रसौदेति ॥ ३ वर प्रमौद प्रसखो भव। वय' कुलिशं


(७) सत्रमुपराध: ।

बिभेतु मोघौक्तबाहुवीर्थः
स्चौथोऽपि कोपस्फुरिताधराध्यः ॥९॥
तव प्रसादात् कुसुमायुधोऽपि
सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा।
कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणे
धैर्यच्युतिं के मम धन्विनोऽन्ये ॥ १० ॥
अथोरुदेशादवतार्यं पादम
आक्रान्तिसम्भावितपादपीठम् ।

विश्राम्यतु । उदानामित्यर्थः। मदीयैः शरैमघौतबाडू वौर्यो विफलौतभुजशक्तिः कतमो दैत्यदानवादिषु यः कश्चन सुरारिः॥ “वा बङ्गां जातिपरिप्रश्न डतमच्” इति डतमच् प्रत्ययः । कोपेन स्फुरिताधराभ्यः स्त्रीभ्योऽपि बिभेतु। किनु वप्तव्यं पुंभ्य इत्यर्थः । ततः सर्वतो बिभेतौति भावः “भीत्रार्थानां भयहेतुः” इत्थपादानत्वात्यश्चमी ॥ ९ ॥

 तवेति । किं बहु तव प्रसादादनुग्रहात् कुसुमायुधो ऽप्यतिदुर्बलास्त्रोऽप्यहमेकं मधु वसन्तमेव सहायं लब्धा पिनाकः पाणौ यस्य सः पिनाकपाणिः । 'प्रहरणर्थेभ्यः पर निष्ठासप्तम्यौ” । तस्य वरस्यापि। हरः पिनाको चेत्थ तिदाय इति भावः । धैर्यच्युतिं धैर्यहानि कुर्रम्। कर्तुं यन्नयामित्यर्थः । `शकि लिट् च” इति शक्वाथं लिछ॥ अथै धन्विनो धनुभृतो सस के। न केऽपौत्यर्थः । विंशब्द इश्वधाम्। “छब्दाप्रभृवितर्केषु चेपे किंश इथतं” इति । शाक्षत: ॥ १० ॥

 अथेति । अथ करवाक्यश्रवणमन्तरमाइकलः सहस्राक्ष कदेशत्पादमाक्रान्त्याक्रमणेन सम्भावितं पापी यसि

तथा तथावताएँ खड़पितायै रचित्ताकर्षणकने विषये

(१)सङ्कल्पिताउँ विहृतात्मशक्ति
माखण्डलः काममिदं बभाषे ॥ ११ ॥
सर्वं सख त्वय्युपपतमेत
दुभे ममास्त्रे कुलिशं भवांश्च।
व' तपोवीर्यमहत्सु कुण्ड
त्वं सर्वतोगामि च साधकं च ॥ १२ ॥
अवैमि ते सारमतः खलु त्वां
कार्यं गुरुण्यात्मसमं नियोच्ये ।
व्यादिश्यते भूधरतामवेच्य
कृष्णेन देशेदहनाय शेषः ॥ १३ ॥

विवृतात्मशतिम् “कुर्यं हरस्यापि–-’ (३ । १० ) इत्यादिना प्रकटौतस्वसामर्थं कामं स्मरमिदं वक्ष्यमाणं बभाषि ॥ ११ ॥

 सर्वमिति । हे सखे । सस् इति सम्बोधनं गौरवार्थम्। सर्वमतध्वयि उपपनं सिद्धम् । मम कुलिशं वय भवथोमें प्रस्। तत्र वय' तपोवीर्येण तपोबलेन महसुप्रबलेषु कुण्ठं प्रतिवडप्रसरम् । त्वमस्त्रं सर्वतोगामि च साधकं च। तापसे बप्यकुण्ठमित्यर्थः ॥ १२ ॥

अवैभौति । ते सर्वे ते सारं बलमवैति नि। अत: खवतएवात्मसमं मनुषं त्वां गुरुणि महति का” “प्त हिमाद्रे-’ (३ । १६) इति वक्षमाणे नियोक्ष्ये । “भराव तोपसर्गादिति वक्तव्यम्’ इति वार्तिकादात्मनेपदनियमः । तथाहि। सारपरापूर्वक एव सर्वत्र नियोग इवा क्षणेन विशुना। धरतौति धरः । पचाद्यच्॥ भुवो धरो


(१) सङ्कल्पितेऽर्थे।

आशंसता बाणगतिं दृषड़े
कार्यं त्वया नः प्रतिपन्तक रूपम् ।
निबोध यज्ञांशभुजामिदानौ
मुचे ईिषामौखित(२मेितदेव ॥ १४ ॥
अमी हि वौर्यप्रभवं भवस्य
जयाय सेनान्यमुशन्ति देवाः।

भूधरस्तस्य भावस्तत्तां भूधरताम् । भूधरणशहितमित्यर्थः । अवेक्ष्य शtत्वा शेष सर्पराजो देहोवइमाय स्वदेहमोदम । "क्रियायोपपदस्य -" इत्यादिना चतुर्थी । व्यादिभ्यते नियुव्यते । शषशयों हि भगवान् ॥ १३ ॥

 नियोगालोकारं सिद्धवत्कर्तुमाह

 आशंसतेति । वषरे हरे बाणगतिं बाणप्रसरमाशंसत कथयता। ‘कुनैं क्षरस्यापि पिनाकपाणेः(३ । १०) त्या दिनेति शेषः। त्वया नोऽस्माकं कार्यं प्रतिपक्षल्मीकृत प्रायम् । “ईषदसमाप्तौ~~ इत्यादिना कल्पप्प्रत्ययः ॥ कथन मेतदत आह-इदानीमुच क्रनप्त द्विषो येषां तेऽसुचड़ियां यज्ञांशभुजो देवमाम् । एतेन द्विषडुप्तयज्ञभागत्वं मुच्यते । ईप्सितमाप्तमिष्टम् एतदेव इरे बाणप्रयोगरूपमेव निबोध। हरायत्त' बुध्यस्वेत्यर्थः । “युध बोधने’ इति धातोत्रम् । अत्र 'सस प्रथ्यमानेन” इति नाधव्याख्यानमगाथयाख्यान नम्। आपूर्वयोः शस्तिंशंसयोरिच्छथैव आत्मनेपदमियः मात्याआथैवस्वाप्रामाणिकत्वात् । “कुर्यं इरापि > (३ ।१०) इत्यत्रानयोरभावाद्योगाचेति ॥ १४ ॥

 किं तत् कार्यं कथं वा तस्य वराय सब' कुतो वा अपेक्षे धर्मा अभौ इति । हि यस्मात् प्रभौ देवा जयाय शत्रुजयार्थं


(३) अर्थमत्र ।

स च त्वदेकष्टनिपातसा ध्य
बलङ्ग(२)आणि योजितात्मा ॥ १५ ॥
तस्न हिमाद्रेः प्रयतां तनूजां
(8)यतात्मने रोचयितु' यत ल ।
योषित्सु तौर्यनिष्किभूमिः
सैव वमेत्यात्मभुवोपदिष्टम् ॥ १६ ॥
गुरोर्नियोगाच्च नगेन्द्रकन्या
स्थाणु' तपस्यन्तमधित्यकायाम् ।

वस्य हरस्य वीर्यप्रभवे तेजःसंभूतं सेनन्य ' सेनापतिंभुशन्ति मयन्ते । “वश कान्तौ’ इति धातोर्लट। अक्ष्णं सद्योसादिमन्त्रणमङ्ग इत्यादिमन्त्राणां भूः स्थानं ब्रझाभूः। तमन्नम्यस इत्ययं: । ब्रह्मणि निजतवे ॥ “वेटतव' तपो ब्रश ब्रवरै इति उभयत्राप्यमरः ॥ योजिप्त नेयमितचित्तः। मन्त्रन्यासपूर्वकं ब्रध् ध्यायन्नित्यर्थः । स वथा त्वदेवेषोस्तवैकबाणस्य निपातेग साध्यः । अगन्यस योऽयमस्मिन्नवसर इति भावः ॥ १५ ॥

 तथा इति । यतात्मने नियतचित्ताय तस्मै भवाय । धर्थानां प्रयमाणः” इति सम्प्रदानत्वात् चतुर्थी । प्रयतां हेमाद्रेः तनूजां पार्वतीं रोचयितुं यतस्व । भविता ध्य चात्र वेत्येवेत्य-योषिासु स्त्रीषु मध्ये । `यतश्च निर्धारणम्” इति सप्तम ! क्षमा शता त हरस्य वौथं रेतस्तस्य निषेकः क्षरणं तव भूमिः क्षेत्रं सा पार्वत्येवेत्यात्मभुवा ब्रवणोपदिष्टम् । "उभे एव मे बोदुम्" (२।६०) इत्यादिनोक्तमित्यर्थः ॥ १६ ॥

 सापदानीं क्षत्रिया यैव' तस्येत्याह----


(२) ब्रअनियोजिता । (e) जितात्मने ।

अन्वॉन बेंत्यसंरसां मुखर्थाः
श्रुतं भैया मठमणिधिः स वर्गः ॥ १७ ॥
तद्भच्छे सिद्धे कुरू दैवकीयै
अथऽयमर्थान्तरभाव्यं एव ।
अपक्षते (५)प्रत्ययमुत्तमं त्वां
वौजाश्चः प्रागुदयक्षदिवाम्भः ॥ १८ ॥

गुरोरिति । नगेन्कन्य पार्वती च गुरोः पितुः नियोग| च्छ समाधित्यकायां हिमाद्रेर्बभूमीौ । ‘भूमिर्दूर्ध्वमधि त्यक' इत्यमरः । ‘उपाधिभ्यां त्यकजासनरूढयोः” इति त्यकन्प्रीत्यैयः ॥ Nपस्यन्त‘ तपश्चरंन्तंम् ॥ "बर्मणी रीमन्यंत पोभ्यां वर्तिचरो: ” इति क्यप्रत्ययः । ततः शष्प्रत्ययः। स्थाणुरुद्रमन्वास्ते। उपस्त इत्यर्थः । इतीदं मयाऽरसां मुखेभ्यः श्रुतम् । न चैतदेति भ्रमणमित्याही-स वर्गः सोऽर् : मरसां गणो मप्रणिधिर्मम गूढचरः । "प्रणिधिः प्रार्थने चरे" इति यादवः ॥ १७ ॥

 तदिति । तप्तस्माक्षिक कार्यसिद्धार्थ गछ । दैवक्षाएँ कुरु ॥ आशिषि लोट् । अयमर्थः प्रयोजनमर्थान्तरभाषाः कारणान्तरसाध्य एंव । तच्च कारथान्तरं पार्वतीसविधान मिति भावः । "त्रर्थः। प्रकारे विषये वित्तवारणवस्तुषु । अभिधेये च शब्दानां शतौ चापि प्रयोजने” इति विश्वः । तथापि वौजसाध्योऽरो वौजावुर उदयादुभत्तेः प्रागभ इव त्वामुत्तमं प्रत्ययं चरं कारणमपेक्षते ॥ "प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानं विज्ञासहेतुषु' इत्यमरः । तस्मादस्मिन्नर्थे तय थरमसधकारि त्वादनन्यसाध्ययमर्थ इति भावः ॥ १८ ॥


(५) प्रत्ययसङ्गलब्ध ।


(६)तस्मिन् सुराणां विजयाभ्युपाये
तवैव (७)नामास्त्रगतः छतौ त्वम् ।
अष्यप्रसिद्ध यशसे हि पुंसा
मनन्यसाधारणमिव में ॥ १९ ॥
सुराः समभ्यर्थयितार एते
कायें धूणामपि विष्टपागम् ।
चापेन ते कर्म न चातिहंस्र
महो वतासि गृहणयवर्यः ॥ २० ॥

 तस्मिन्निति । सुराणां विजयाभ्युपाये जयस्त्रपायभूते तस्मिन् दर्ऽस्त्रातिरस्त्रप्रसरस्तवैव नाम । मामति सम्भावनायाम् । अन्येषां तु सम्भावनापि नास्तीति भावः । प्रतस्व' सती तमस्यास्तीति कृती कृतार्थः । तथाहि। अप्रसिद्धमप्यनन्यसाधारणमेव कर्म पुंसां यशसे हि। इदं तु प्रसिमसा भार तेत्यतियशस्करमिति भावः ॥ १९ ॥

 प्रोत्साहनार्थं स्तौति----

 सुरा इति । एते सुराः समभ्यर्थयितारो याचिता: । आर्य प्रयोजनं त्रयाणां विष्टपानामपि सम्बन्धि । सर्वलोकार्थमिवस्त्रार्थः । कर्स ते तव चापेन। न त्वन्येनेति भावः । अतिहिंस्रमरतिघातुकं च न। अहो वत इति सम्बोधने ॥ 'अछ। वता सुकन्यायां दे सम्बोधनेऽपि च' इति विश्वः । अथवा असे आश्चर्यं। वतेत्यामन्त्रणे सन्तोषं च इति । ‘वतामन्त्रणसन्तोप्रखेदानुक्रोशविख” इति विश्वः । स्मृहगोयवीर्योऽस्यावर्यविक्रमोऽसि ॥ “आचर्यं सहणीयं च इति गमार्थकोशः ॥२०॥


(६) अखिलम्। (७) कामास्स्रगतिः।

मधुश्च ते मन्मथ साहचर्या-
दसावनुक्तोऽपि सहाय एव ।
[४]समीरणो नोदयिता भवेति
व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥ २१ ॥
तथेति शेषामिव भर्तुराज्ञा-
मादाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे ।
[५]ऐरावतास्फालनकर्कशेन
हस्तेन पस्पर्श तदङ्गमिन्द्रः॥ २२ ॥

 मधुरिति । हे मन्मथ । असौ मधुश्च वसन्तोऽपि ते साहचर्यात्सहचरत्वादेवानुतोऽप्यप्रेरितोऽपि सहायः सहकार्येव । तथाहि । समीरणो वायुर्हुताशस्याग्नेर्नोदयिता प्रेरको भवेति केन व्यादिश्यते । अत्र मधुसमीरणयोरुक्तिमन्तरेण सहायताकरणे सामान्यधर्मः । स च वाक्यद्वये वस्तुप्रतिवस्तुभावेन पृथङ्निर्दिष्ट इति प्रतिवस्तूपमालङ्कारोऽयम् । तदुक्तम्-- “यत्र सामान्यनिर्देशः पृथग्वाक्यद्वये यदि। गम्यौपम्याश्रिता सा स्यात्प्रतिवस्तूपमा मता” इति ॥ २१ ॥

 तथेति । तथास्त्विति भर्तुः स्वामिनः शेषामिव प्रसाददत्तां मालामिव ॥ “प्रसादान्निजनिर्माल्यदाने शेषेति कीर्तिता” । इति विश्वः । ‘माल्याक्षतादिदाने स्त्री शेषा’ इति वैजयन्तीकेशवौ ॥ आज्ञां मूर्ध्न्यादाय शिरसा कृत्वा मदनः प्रतस्थे । “समवप्रविभ्यः स्थः’ इत्यात्मनेपदम् ॥ इन्द्र ऐरावतास्फालनेन प्रोत्साहनार्थेन ताडनेन कर्कशेन परुषेण हस्तेन तदङ्गं मदनदेहं पस्पर्श। इस्तस्पर्शेन सम्भावयामासेत्यर्थः । ‘शेषामिवाज्ञाम्’ इत्यत्र साधकबाधकप्रमाणाभावादुपमोप्रेक्षयोः सन्देहसङ्कर इति । यदि भर्त्रा शेषापि दत्ता तदा तामाज्ञामिवेत्युपमा। अथ न दत्ता तर्हि शेषात्वेनोत्प्रेक्षिता। शेषादानं तु सन्दिग्धमिति। -

स माधवेनाभिमते न सख्या
रत्या च साशङ्कमनुप्रयातः ।
घङ्गव्ययप्रार्थित१९)कार्यसिद्धिः
स्थाण्खश्चमं हैमवतं जगाम ॥ २३ ॥
तस्मिन्वने संयमिनां मुनीनां
तपःसमाधेः प्रतिकूलवत ।
सङ्कल्पयोनेरभिमानभूत
मात्मानमाधाय मधुलुम् ॥ २४ ॥

 पमा। अथ न दत् तर्हि शेषात्व नग्न चिता । शेषादानं तु सन्दिग्धमिति ॥ २२ ॥

 स इति । स मदतोऽभिमतेन प्रियेण सख्या सुदा माध वेन वसन्तेन रत्या खदेव्या च श' सङटमपतितमिति सभयमनुप्रयाप्तः सन् । तथाङ्गस्य व्ययेनापि प्रार्थिता कार्य सिद्धिर्येन स तथोशः। शौर्वा सुत्वापि सर्वथा देवकार्यं साधः यिष्यामीति कृतनिश्चयः सन्नित्यर्थः। हैमवतं हिमवति भवं स्थाय रुद्राश्रमं जगाम ॥ २३ ॥

 तन्निति । तस्मिन्वने स्थाण्वाश्रमे संयमिनां समाधि मतां मुनीनां तपसः समाधेरेकाग्रतायाः प्रतिकूलं वर्तत इति प्रतिकूलवत विरोधी मधुर्वसन्सः ससूक्ष्मयोनेर्मनोभवस्याभि मानभूतम् । गर्वहेतुभूतमित्यर्थः । कार्यकारणयोरभेदोप चारः आत्मानं निजखरूपमाधाय सन्निधाय जगृभ प्रारु बभूव । वसन्तधर्मान् प्रवर्तयामासेत्यर्थः ॥ २४॥

वसन्तधर्मानाह


(१) -कर्मसिद्धिः।

[६]कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरष्मौ
गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घ्य।
दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन
व्यलीकनिश्श्वासमिवोत्ससर्ज ॥ २५ ॥
असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः
स्कन्धात्प्रभृत्येव सपल्लवानि ।

 कुबेरेति ॥ उष्णरश्मौ सूर्ये साहसिके च नायके समयं दक्षिणायनकालं सङ्गमकालं च विलङ्घ्य अकाण्डे व्यतिक्रम्य कुबेरगुप्तां धनपतिपालिप्तां कुत्सितशरीरेण केनचिद्रक्षितां च दिशमुदीचीं स्त्रीलिङ्गाक्षिप्तां काञ्चिन्नायिकां च गन्तुं चलितुं संगन्तु च प्रवृत्ते सति दक्षिणा दिग् दाक्षिण्यवती नायिका च मुखेन अग्रभागेन वक्त्रेण च। वहतीति वहः । पचाद्यच् ॥ गन्धस्य वहं गन्धवहम् अनिशं व्यलीकेन दुःखेन वा निश्श्वासस्तं व्यलीकनिश्श्वासमिव । “दुःखे वैलक्ष्ये व्यलीकमप्रियाकार्यवस्तुनोः" इति वैजयन्ती । उत्ससर्ज प्रवर्तयामास । स्वभर्तरि समयोल्लङ्घनेन पराङ्गनासङ्गतिं प्रवृत्ते सति स्त्रियो दाक्षिण्यादकिञ्चिद्वदा दुःखान्निश्श्वसन्तीति भावः । उत्तरायणे सति मलयानिलाः प्रवृत्ता इति वाक्यार्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । न च समासोक्तिरेवेयमुत्प्रेक्षानुप्रविष्टेति शङ्कितव्यं केवलविशेषणसामर्थ्यादवाप्रस्तुतप्रतीतौ सोत्तिष्ठते । अत्र तु दक्षिणेति विशेष्यसामर्थ्यादपि नायिका प्रतीयते । न च श्लेष एव प्रकृताप्रकृतविषय उभयश्लेषे श्लिष्टविशेष्यानङ्गीकारात् । तस्मादच्छब्दशक्तिमूलोऽयं धनिः। स च व्यलीकनिश्श्वासरूपचेतनधर्मसम्भवनार्थं दक्षिणस्या दिशो नायिकया सहाभेदमासादयन्नभेदलक्षणातिशयोक्त्युपजीविनीं निश्श्वासमिवेति वाच्योत्प्रेक्षां निर्वहतीति वाच्यसिद्ध्यङ्गभूत इत्युत्पश्यामः ॥ २५ ॥

पादेन नापैधत सुन्दराणां
सम्पर्कमासिद्धितनूपुरेण ॥ २६ ॥
सद्यः प्रवालोङ्कमचारुपत्रे
नौते समाप्ति नवचूतबाणे।
निवेशयामास मधुर्दिरेफान्
नामाक्षराणीव मनोभवस्य ॥ २७ ॥

 श्चतेति । अशोको वृक्षविशेषः सद्यः स्कन्धात् प्रकr उत् प्रभृत्ये व । स्वधादारभ्य त्यर्थः । भाथकारवचनात् श्वस्तियोगे पञ्चमीप्ति कैयटः। भाष्य' च “। मूलात् प्रभृत्यग्रा [वांस्तण्वन्ति” इति ‘कार्तिक्याः प्रभृत्यग्रहायण मासः ” fत्यादि । सपक्षधानि कुसुमान्यस्त। उभयमप्यनदि यर्थः । श्वसिशितो पुरो यस्य तेन ॥ सिद्धघतोरर्मकात् गवर्थाकर्मक- इत्यादिना कर्तरि aः । सुन्दरीणं पादैन सम्पर्क ताडनं नामैक्षत। ‘सन्पुररवण स्त्रीचरणेनाभिता इनम्। इदं यदशोकस्व ततः पुष्योतमो भवेत्’ इति । तथाहि-"पादाहतः प्रमदया विवासत्यधोः शोकं जहाति वकुलो मुख सीधुसितः। आलोकितः कुरुवकः कुरुते विकाश प्रचोडितास्तिलक उत्कलिको विभाति ॥ २॥

 सख इति । मधुर्वसन्त एवेधुकारः प्रधालोमाः पशवा स एव चारूणि पत्राणि पञ्च यस्य तन् ि॥ “पत्रं वाहन वय:’ इत्यमरः । नवं चूतं चूतकुसुमं तदेव बाणस्तभिलव !तबाणे समातिं गते सति सद्यो मनोभवस्य धन्विन Iआचरादव रफान् मराविवेशयामास निदधौ । अव

वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकार
दुनोति [७] निर्गन्धतया न चेतः ।
प्रायेण सामग्रविधीौ गुणानां
पराङ्खौ विश्वसृजः प्रवृत्तिः ॥ २८॥
बालेन्ट्वाण्यविकाशभाव
बभुः पलाशान्यतिलोहितानि।
सद्यो वसन्तेन समागतानां
नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥ २९ ॥

 वरौति । कर्णिकारं कर्णिकारकुसमम् । “'अवयव च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः ” व्युत्पन्नस्य तद्धितस्य “पुष्यफलमूले बहुलम्” इति लुक् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । वर्णप्रकर्षे वण कर्षे सत्यपि निगन्धतया हेतुना चेतो दुनोति स्म पर्यंताप यत् ॥ “लट् स्से’ इति भूतार्थे लट् । तथाहि। प्रायेण विख सृजो विधrतुः प्रवृत्तिगुणानां सामग्रश्नविधौ साकल्यसम्यादन विषये परालख। सर्वत्रापि वस्तुनि किञ्चिदैकरूपं सम्याः दयति। यथा चन्द्रे लड्डः । अतः कर्णिकारऽपि नैर्गन्यं युज्यत इति भावः । सामान्य न विशेषसमर्थनरुपोऽर्थान्तर न्यासऽलभरः ॥ २८ ॥

 बालेन्दिति ॥ अविकाशभावाग्निर्विकाशत्वात् मुकुलभाः वाखेतोर्थालेन्दुरिव वक्रप्रतिलोहितायतिरक्तानि पलाशानि किंशुकपुष्पाणि ॥ “पका किंशुकः पणःइत्यमरः । वस न्तेन पुंसा समागतानां सङ्गतानां वनस्थलीनां स्त्रीणां सद्यः सद्योदत्तानि । दुशणेष्वतिलौहित्वाभावादिति भावः । नख । क्षतानव बभुः ॥ अत्र वसन्तस्व वनस्थलीनाश्च विशेषणसाधा

लग्नद्विरेफाञ्जनभत्तिचित्र
मुख मधुथौतिलकं [८](४)प्रकाश्य।
रागेण बालारुणकोमलेन
चूतप्रवालोष्ठमत्रश्चकार ॥ ३० ॥
मृगाः [९]पियालद्रुममञ्जरीणां
रजःकर्विन्नितदृष्टिपाताः।
मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरु
बॅनस्थलोर्मर्मरपत्रमोक्षः ॥ ३१ ॥

 रण्यानायकव्यवहारप्रतीतेः समासोक्तिस्तावदस्ति । ‘नख क्षतानीव” इति जातिस्वरूपोत्प्रेक्षा वक्रत्वलौहित्यगुणनि मित्ता जगर्ति । सा च नायकव्यवहाराश्चितसमासंतिाभि स्थवोत्तिष्ठत इत्यु,भयतोरककालतैव । विशेषणसामर्थादप्रस्तु तस्य गम्यत्वे समासोक्तिरिष्यत इति हि लक्षणम् ॥ २४ ॥

 लग्नेति । मधजीवेंसन्तलमीलनइिरफा एवाज्ञानभ तयः कज्जलरचनस्तभिश्चित्तं चित्रवर्णं तिलकं पुष्यविशेषमेव 'तिलके विशेषकम् । सुखं प्रारभस्तस्मिनेव सुखे व प्रकाश्य प्रकटय्य बालारुणकोमलेन बालार्कसुन्दरेण रागेणारुणिन तेनैव लाचारागेण चूतप्रवाल एवौष्ठस्तं चूतप्रवालोष्ठमलञ्चकार प्रसाधयामास । अत्र रूपकालङ्करः ॥ ३० ॥

सुगा इति । पियालङमा राजादनवृक्षः । “शजादनं पियाल” इत्यमरः । तेषां मञ्जर्यस्तासां रजः पैर्विन्तािः सञ्जातबिम्ना दृष्टीनां पाप्तः प्रसादा यष तं तथो मदोषप्त सृगाः प्रस्यनिलसनिलाभिमुखं ममैश मर्मरशब्दवन्तः पत्त्र मोश जीर्णापर्यंपाता यासु ता वनस्थलः विचेरुर्बभप्रदेशेषु

चूताङराखाकषायकण्ठः
पुस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज ।
मनखिनौमानविघातनं
तदेव जातं वचनं स्मरस्य ॥ ३२ ॥
हिमव्यपायाद्विशदाधराणाम्
[१०](३)पाण्डरीभूतमुखच्छबौनाम् ।
स्वेदोङ्कमः किंपुरुषाङ्गनानां
चक्र पदं पत्त्रविशेषकेषु ॥ ३३ ॥

 चरन्ति स्म । “देशकालाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम्” इति चरते: सकर्मकत्वम् ॥ २१ ॥

 चूताङ्करेति ॥ चूताङराणामास्वादेन कषायकण्ठो रक्त कण्ठ: ॥ “सुरभावपथे गत कधयः इति केशवः । पुमान् कोकिलाः पुंस्कोकिलः । भूग्रहणं प्रागल्भयोतनार्थम् । मधुरं चुकूजेति यत्तत् कूजनमेव मनस्विनीनां मानविधते रोषनि रासे दशं स्मरस्य वचनं मानं त्यजतेत्याब्रवचनं जातम्। कोकिलकूजितश्रवणानन्तरं स्खअराजप्ता इव मानं जङरि त्यथंः ॥ ३२ ॥

 हिमेति । हिमस्ख व्यपायादपगमादियद नीरजा धरा ओष्ठा यासां तासामपाण्डीभूतसुखच्छवनाम् । इडुमपरि हारादिति भावः । किंपुरुषाङ्गनानां पत्रविशेषकेषु पत्ररच नासु स्वेदोक्रमः पदं चक्रे । घर्मोदयात् स्वेदोदयोऽभूदित्यर्थः । विशदाधरत्व मधूच्छिष्टरादित्यादिति भावः । हेमन्त षु मार्याविबोडेड मधूच्चेिष्ट' भौतभयाद्धतौति प्रसिद्धम् ॥ ३३॥


तपखिन: स्थाणुवनौकसस्ता
माकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् ।
प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां
कथञ्चिदशा मनसां बभूवुः ॥ ३४ ॥
तं देशमारोपितपुष्पचाप
रतिद्वितीये मदने प्रपन्ने ।
काश्चागतस्तु हरसानुविद्धे
इन्दानि भावं क्रियया विवक्षुः ॥ ३५ ॥

 तपस्विन इति । स्थाणेर्घनमोको येषां ते तपस्विनस्त त्या मुनयः । समानकाल आद्यन्तो अस्या स्थाकालिकीम्कलभवत्वत्पयनन्तरविनाशिनौमित्यर्थः । आकालिक द्यन्तवचने’ इति समानकालादिप्रत्ययः प्रकृतेराकाल ITदेशश्च निपातितः । “टिड्डाण-४ इत्यादिना ङीप् । चिदकालाहे हाध्यात्मादित्वद्भवार्थ ठशित्याहुः ॥ तामाका लकीं मधुप्रवृत्तिं वीक्ष्य प्रयत्नेन संस्तम्भितविक्रियाणां निरुद्ध वकाराणां मनसां कथञ्चिदीश नियन्तारो बभूवुः ॥ ३४ ॥

 समिति । आरोपितमधिज्यं कृतं पुष्पचयं येन तस्मिन् तिईिनीया यस्य तस्मिन् रतिसहाये मदने तं देशं स्थाप्खाश्रमं पत्रं प्राप्त सति इदानि स्थावराणि जङ्गमानि च मिथनान iष्ठोत्कर्षः । “काठोकरें स्थितौ दिशि इत्यमरः । तां नतो अश्व इष्टसाधननिबन्धमः प्रेमापरनामा ममताभिमानः । प्रेमा ना प्रियता दें प्रेम ख:” इत्यमरः । स एव रस तेनानुविद्ध' संयुक्तं भावं रत्थाख्य' शृङ्गारभावं क्रियया कार्य तया चेष्टया विवक्षुः प्रकटीचक्रुः। शृङ्गारचेष्टाः प्रावर्तन्त यथः ॥ ३२ ॥ तायेद्या आ ‘म’ इत्यादिभिचतुर्भि

मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे
पपौ (प्रया मनुवर्तमानः।
शृङ्ग ण [११](७)च स्यर्शनिमीलिताक्षीं
सुगौमकण्डूयत खष्णसारः ॥ ३६ ॥
ददौ [१२](८)रसात्पङ्कजरेणुगन्धि
गजाय गण्डूषजलं करेणुः।
अर्धापभुक्तेन विसेन जायां
सम्भावयामास रथाङ्गनामा ॥ ३७ ॥

 मध्विति ॥ हौ रेफौ वर्णविशेषौ यस्य स द्विरेफो भमरः । उपचारात्तदर्थोऽपि द्विरेफ उच्यते । यथाह कैयटः-“शब्द धर्मेण प्यर्थस्य व्यपदेशो दृश्यते । यथा भमरशब्दस्य द्विरेफ त्वात् द्विरेफ भ्रमरः । कुसुममेवैकं साधारणं पान तस्मिन् मधु मकरन्दम् ॥ “मधु मद्य पुष्परसे” इति विश्वः । स्वां प्रियां भृङ्गीमनुवर्तमानोऽनुसरन् पपौ। तत्पीतशेषं पपावित्यर्थः । कृष्णश्चासौ सारः शबलश्च कृष्णसारः ऊष्णमृगः ॥ “वर्णा वर्णन” इति समासः । स्थन स्य सुखेन निमीलिताक्षीं मृगीं शुङ्गणकण्डूयत कर्षितवान् । “कण्ड्रादिभ्यो यक” डूति यक् । ततः कर्तरि लट् ॥ ३६ ॥

 ददाविति । रसादतरागात्कर्णः करिणी ॥ “'करेणु रिभ्यां स्त्री नेम” इत्यमरः । पङ्कज्जायत इति पड्जं तस्य रेणुः पञ्जरेणुस्तस्य गन्धोऽस्यास्तौति पङ्कजरेणुगन्धि गण्डूष जलं सुखान्तर्ध तजलं गजाय ददो। रथाङ्गनामा चक्रवाको ऽर्ध यञ्च तथोपभुक्तेनार्धजग्ध न विसेन जायां सम्भावयामास। स्वजधशेषं ददावित्यर्थः ॥ ३७ ॥


गौतान्तरेषु श्रमधारिलशैः
किञ्चित्समुच्छासितपयलेखम्।
पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि
प्रियामुखं किंपुरुष ([१३])चुचुम्बे ॥ ३८॥
पर्याप्तपुभ्यस्तवकस्तनाथः
स्फ , रखवालोष्टमनोहराभ्यः।
लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापु•
र्विनमशखाभुजबन्धनानि ॥ ३४ ॥

 गतान्तरष्विति ॥ किंपुरुषः किमरः श्रमवारिलेशैः स्वेदो दविन्दुभिः किञ्चिदौषत् ससुथ्छासिता विश्लेषिताः पत्रलेखा यस्य तत्। पुष्याणाम् असव मद्य ' पुष्पासवः । पुष्पवमद्य मित्यर्थः । वसन्ते मधूकस्य सम्भवात्। पुष्यवासितमिति केचित् । तेनाघूर्णिताभ्यसुद्धान्ताभ्यां नेत्राभ्यां शोभत इति तथोत प्रियामुखं गीतान्तरिषु गीतमध्येषु सुषुवे चुचुम्ब

 पर्याप्तति ॥ पर्याप्तः समग्राः पुष्पस्तवका एव स्तना ।


श्रुतासरोगौतिरपि क्षणेऽस्मिन्
हरः प्रसंख्यानपरो बभूव ।
आत्मखराणां न हि जातु विन्नाः
समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥ ४० ॥
लतागुहद्रगतोऽथ नन्दी
वामप्रकोष्ठार्पितहेमवेगः ।
मुखार्पितैकाङ्गलिसंज्ञयैव
मा चापलायेति गणान् व्यनैषीत् ॥ ४१ ॥

 श्रुतेति । अस्मिन् क्षणे वसन्ताविर्भावकाले भगवान् हरः श्रुतासरोगीतिरपि । दिव्याङ्गनागानमाकर्णयन् अपीत्यर्थः । प्रसंख्यानपर आम नुसन्धानपरो बभूव । तथाहि। आतम न• चित्तस्येशराणां नियन्तृणाम् । वशिनामित्यर्थः । विहन्यन्त एभिरिति विन्नाः प्रत्यूर्ध: । धऑर्थे कप्रत्ययः । जातु कदा चिदपि समाधिभेदे समाधिभञ्जने प्रभवः समर्था न भवन्ति ॥ ४० ॥

 लतेति ॥ अथ लताग्टक द्वारं गतो वामे प्रकोष्ठेऽर्पितम वेवो धारितहेमदण्डो नन्दा नन्दिकेश्वरः ॥ “गन्दो भुञ्जिरि” तस्य बुन्दिनौ नन्दिकेश्वरं” इति कोशःसुखे प्रर्पितायाः सरोषविख्यस्तिमितावलोकं निहितया एकस्या अडुचेस्त जन्याः संशया मुघनयैव । “संज्ञा स्याश्च तना नाम इस्त्र छेरयंसुचना” इत्यमरः । गणाग् िप्रमथग् चापलाय चापलं कर्तुं मा भवतेति ॥ “क्रियार्थोपपदस्य -> इत्यादिना चतुर्थीं । व्यनैषौच्विचितवान्॥ ४१ ॥

 न केवलं गणा एव विभीता: किन्तु जरायुजादिचतुर्विधं प्राणिजातमपत्याह---

निष्कम्पठेवं निभृतद्विरेफं
मूकाण्डजं शान्तटगप्रचारम्।
तच्छासनकाननमेव सर्वं
चित्रार्पितारम्भमिवावतस्थे ॥ ४२ ॥
दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य
कामः पुरःशुक्रमिव प्रयाणे ।
प्रान्तेषु संसक्तानसेरुशाखं
ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥ ४३ ॥

 निष्कम्येति । निष्कम्यद्दक्षम । इदमुङ्गिच्लोपलक्षणम् । निभृतद्विरेफं निश्चलशृङ्गम् । स्वेदज्ञोपलक्षणमतत् । मूका छजं नि:शब्दपक्षिसरीसृपादिकम् । एतेनाण्डजजतिरुक्ता । शप्तमृगप्रचारम् । जरायुजोपलक्षणमेतत् । सर्वमेव काननं तस्मान्नन्दीश्वराश्या चित्रार्पितारम्भ चित्रलिखितार अमिवावतस्य ॥ "मृगवाद्य जरायुजाः । स्वेदजाः कमिदंशाः पक्षिसर्गादयोऽण्डजाः। उद्भिदस्तरुगुनद्य:” त्यमरः ॥ ४२ ॥

 दृष्टिप्रपातमिति । कामः प्रयाणे यात्रायां पुरोगतः शुक्र यस्मिन् देशे तं पुरश्चनं देशमिव ॥ *प्रतिशुक्रे प्रतिबुधं प्रत्य इनरकमेव च । अपि शक्रसमो राजा हतसैन्य निवर्तते” इति प्रतिषेधात् । तस्य दृष्टिप्रपातं दृग्विषयं परित्य प्रान्तो धु प्रदेशेषु संसक्ता अन्योन्यसंस्रष्टा नमेरुणां सुरपुंनागानां शखा यस्य तत् । तिरोधानयोग्यमिति भावः । भूपते: शिवस्य ध्यानास्पदं समाधिस्थानम् । "आस्वादं प्रतिष्ठायाम्” इति निपातः । विवेश ॥ ४३ ॥

स देवदारुद्रुमवेदिकायां
शार्दूलचर्मव्यवधानवत्याम् ।
आसीनमासन्नशरोरपातः
[१४](९)त्रियम्बकं संयमिनं ददर्श ॥ ४४ ॥
पर्यङ्कबन्धखरपूर्वकाय
दृञ्चायतं संनमितोभवसम् ।
उत्तानपाणिद्वयसन्निवेशात्
प्रफुल्लराजोवमिवाङ्गमध्ये ॥ ४५ ॥

 स इति ॥ आसनशरैरपात आसनमृत्युः स कामः शार्दू लचर्मणा व्यवधानवत्याम् । व्याघ्रचर्मास्तृतायाम् इत्यर्थः ‘मोक्षश्रीर्याघ्रचर्मणि ’ इति प्राशस्त्यादिति भावः । देवदारु दुमवेदिकायामासौनसुपविष्ट' संयमिनं समाधिनिडं त्रिय स्वकं त्रिनेत्र ददर्श । केचित् साहसिका: “त्रिलोचनम्’ इति पेठः। वशम्बकमित्युक्ते पादपूरणव्यत्यासान्नियम्बकमिति पादपूरणार्थायमियङादेशश्छन्दसो महाकविप्रयोगादभि धृतरङ्गतः ४४ ॥

 तमेव देवं षमिः शोकैर्वणैयति पर्यति ॥ पर्यष्बन्धेन वीरासनेन स्थिरपूर्वकायं निश्चलो तरार्धखुजुरायतश्चर्यायतस्तं संनमितावभावंसी यस्य तं तथो तम् ॥ दृत्तिविषये उभशब्दस्यान उभयशब्दप्रयोग इत्युक्त कैयटेन । उहान खर्चतलो यः पाणिद्वयस्य सन्निवेशः संस्थानं तस्मात् अयमध्ये प्रफुल्नं राजीवं पङ्कजं यस्य तमिव स्थितम् ॥ वरानने वशिष्ठ–“एकं पादमयैकस्विन्विन्यस्वरौ तु संस्लिर तम्। इतरस्मिंस्तथैवोकं वरासनमुदाहतम्’ इति । तथा


भुजङ्गमो[१५](२)न्त्रजटाकलापं
[१६](३)कर्णावसक्तद्विगुणावसुवम् ।
कण्ठप्रभासङ्गविशेषनौलां
[१७](४)रणस्त्वचं ग्रन्थिमतीं दधानम् ॥ ४६ ॥
किञ्चित्प्रकाशस्तिमितोग्रतारै
भूविक्रियायां [१८](५)विरतप्रसङ्गः।
नेत्रैरविस्यन्दितपममालेः
[१९](३)लयकृतघ्राणमधोमयूखैः ॥ ४७ ॥

 योगसार–‘उत्तानिते करप्तले करमुत्सानितं परम्। श्रादा याङ्कगतं कृत्वा ध्यायेद्यस्तस्य सोऽन्तरम्” इति ॥ ४५ ॥ भुजङ्गमति ॥ भुजङ्गमेनोत्रञ्च उन्नमय्य बद्धो जटाकलापो येन तं तथोक्तम् । कणवसतम्। कर्णबलवत्यर्थः । अतएव द्विगुणं हिराश्वत्तमक्षसूत्रमक्षमाला यस्य तं कण्ठप्रभाणां सङ्कन मिश्रणेन विशेषनौलामतिनलां ग्रन्थिमतीं बन्धनयुक्तां कृष्ण त्वचं कृष्णमृगाजिनं दधानम् ॥ ४६ ॥

 किञ्चिदिति । किञ्चित्प्रकाशा ईषप्रकाशः स्तिमिता निश्चला उग्राय ताराः कनीनिका येषां तैः । `तरकण कनीनिक” इत्यमरः । न विक्रियायां भ विक्षेप बिरतप्र सङ्गरेः प्रसतिरहितैरविस्यन्दितपक्षमालैरचलित पक्ष्मपति भिरधः प्रखता मयूखा येषां तेरधोमयूखे नेत्रः । त्रिनेत्वाद् बहुवचनम् । लथीकृतघ्राणं नासाग्रेनिविष्टदृष्टिमित्यर्थः । करणन्यवहिष्कृत्य स्थाणुवन्निश्चलात्मकः । अतमानं हृदये ध्यायेन्नासाग्रन्यस्तलोचनः’ इति योगसार ॥ ४७ ॥


अदृष्टिसंरक्षमिवाम्बुवाह
मपामिवाधारमनुतरङ्गम्।
अन्तश्चराणां मतां निरोधा
[२०](७)न्निवाओनिष्कम्पमिव प्रदीपम् ॥ ४८॥
कपालनेनान्तरलब्धमार्गे
ज्यंतिप्ररोहैरुदितैः शिरस्तः।
मृणालसूबाधिकसौकुमार्या
बालस्य लक्ष्मीं ग्लपयन्तमिन्दोः ॥ ४९ ॥
मनो नवहरनिषिद्धवृत्ति
हृदि व्यवसाय समाधिवश्यम् ।

 अदृष्टति । अन्तश्चरन्तीत्यतश्चरास्तेषां मरुतां प्राणा दीनां निरोधाचे तोरवृष्टिसंरम्भमविश्वमानवर्चसंभ्रमसम्बुवाह मिव स्थितम् । एतेन प्राणनिरोधः स्रचित। अनुतरङ्गमनु इ, ततरङ्गमपामाधारं हृदमिव स्थितम् । एतेनापाननिरोधः सूचितः । तथा निवाते निर्वातदेशे निष्कम्य निश्चलं प्रदीप मिव स्थितम् । एतेन शेषवायुनिरोधः स्रचित: 4 “निवाता वाश्रयावत" इत्यमरः । ४८ ॥

 कपालेति । कपालनेत्रान्तरेण ब्रह्मकरोटिनेत्रविवरण लब्धमार्गे: शिरस्तो ब्रह्मरन्धुrत् । पञ्चम्यास्तसिल् । उदितै रुद्भूतैः ज्योतिःप्ररोहैस्तेजोऽsी' णालसूत्राधिकं सौकुमार्य मार्दवं यस्याः तां बालस्य इन्दोः शिरश्चन्द्रस्य लम रखपुं यन्तम् ॥ ४९ ॥

मन इति । गवयो हरिभ्यो निषिद्ध निवर्तिता वृत्तिः स नरो यस्य तत्तथोतम् । समाधिना प्रणिधानेन वश्य' वश


यमक्षरं [२१](८)क्षेत्रविदो विदुस्त
मात्मानमात्मन्यवलोकयन्तम् ॥ ५० ॥
अरस्तथाभूतमयुग्मनेत्रं
पश्यन्नदूरान्मनसाप्यधृष्यम् ।
नालक्षयत्साध्वससन्नर्हस्तः
स्रस्तं शरं चापमपि खहसात् ॥ ५१ ॥
निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्यं
संधुक्षयसीव वपुर् णेन ।
अनुप्रयाता वनदेवताभ्या
मदृश्यत स्थावरराजकन्या ॥ ५२ ॥

 अप्तम् । यत्प्रत्ययः ॥“प्रणिधानं समाधानं समधिश सम श्रय” इति हलायुधः । मन हदि दयाख्यऽधिष्ठाने व्यव स्थाप्य । तथा च वशिष्ठः—“यतो निर्याति विषयान्यस्मिंश्चव प्रलौयते । तदयं तद्विजानीयअभसः स्थितिकारणम्” इति ॥ क्षेत्रविदः क्षेत्रज्ञः पुरुष । यं न चरतीत्यश्वरमविनाशिनं विदुः विदन्ति ॥ “विदो लटो वा’ इति भर्जुम् ॥ तमालान मात्मनि स्खलिखवलोकयन्त साक्षात्कुर्वन्तम् । स्वातिरेकेण परमातङ्गगऽभावादिति भावः ॥ ५० ॥

 स्मर इति । स्मरः कामस्तथाभूतं पूर्वोक्तरूपं मनसाप्यभृथ मयुग्मननं विषमाक्षमदूरात्पश्यन्। साघसेन सत्रहस्त विन्न थपणिः सन् । स्वहस्तात् व्रत' शरं चापमपि चायं च गल यत्र विवेद । भतो सुझातीति भावः॥ ५१ ॥

 निर्वाणेति । अथ निर्वाणेन माशेन भूयिष्ठ निर्वाणभू यिष्ठम्। नष्टप्रायमित्यर्थः । अस्य अरस्य वीर्यं बलं वपुर् सन


अशोकनिर्भर्हितपद्मराग
माकृष्टहेमद्युतिकर्णिकारम् ।
मुक्ताकलापौडत[२२](६)सिधुवारं
वसन्तपुष्पाभरणं वहन्तौ ॥ ५३ ॥
आवर्जिता किञ्चिदिव स्तनाभ्यां
वासो वसाना तरुणार्करागम् ।
[२३](१)पर्याप्तपुष्यस्तबकावनया
सञ्चारिणौ पदाधिनी लतेव ॥ ५४ ॥

 भीौन्दर्येण संधुक्षयन्तीव पुनर्जीवयन्तीव खिता वनदेव ताभ्यां सर्वभूताभ्याम् अनुप्रयाता अनुमता स्थावरराजकन्या पार्वत्यदृश्यत दृष्ट ॥ ५२ ॥

 तामवाद चतुर्भि:-- अशेकेति । अशोकपुष्य ण निर्भसि तास्तिरस्कृतः पञ्च गगा येन तत् तथोतम् । आक्रष्टहेमकूप्यात स्वर्णाभरण वण्णनि कर्णिकाराणि यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । मुकलायंट तानि सिन्धुवाराणि निर्गु कश्मनि यस्मंस्तत् । “सिन्धु वरन्द्रसुरसौ निर्गु डीन्द्राणिकेत्यप* इत्यमरः । वसन्तपुष्या स्येवाभरणं वहन्ती ॥ ५३ ॥

 आवजिंतति ॥ स्तनाभ्यां किञ्चिदावर्तेषदाममितेव । तरुणकस्य राग इव रागो यस्य तत् । बलवरुणमित्यर्था: । उपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्च । वासो वसाना आच्छादयन्तौ। अतएव पर्याप्तपुध्यस्वकावनस्तं पल विनौ। किस लयवती सारिणी लतेव । खितेति शेषः ॥ ५४ ॥


स्रस्तां नितम्बाद्वलाब माना
पुनःपुनः [२४](२)केसरदामकाश्चौम् ।
न्यासौकृतां खानविदा मरेण
[२५](३)मौर्वी द्वितीयामिव कार्मुकस्य ॥५५॥
सुगन्धिनिपूखासविटङ्कळवृष्णं
विम्बाधरासन्नचरं विरेफम् ।
प्रतिक्षणं संभ्रमलीलदृष्टि
लीलारविन्देन निवारयन्तौ ॥ ५६ ॥
तां वीच्य सर्वावयवानवद्यां
रतेरपि द्रौपद्माद्धानाम् ।

 स्रस्तामिति ॥ स्थानविदा निक्षेपयोग्यस्थानवेदिना सारेण न्यासीकृतां निक्षेपौछताम्। कर्मणि प्रभवतीति कार्मुकं धनुः । “कर्मण उकञ्’ इत्युकञ्प्रत्ययः । तस्य द्वितीयां मौवीं मिव स्थिताम् ॥ अच हि यस्ता मौर्युत्तरत्र हरवैरनिर्यात नायोपयुध्यत इति भावः । नितम्बात् स्रस्तां चलितां केसर दाम वकुलमाला सैव काझौ तां पुनःपुनरवलम्बमाना हस्तेन धारयन्ती ॥ ५५ ॥

 सुगन्धीति । सुगन्धिभिर्निशखासैः विद्यटषणम् । विम्ब तुल्योऽवरो विम्बाधरः ॥ “वृत्तौ मध्यपदलोपः स्यात्” इति संभमेण खोलदृष्टिः वसूलाचौ सतौ लौलारविन्देन निवा रयन्ती ॥ ५६ ॥

तामिति । सर्वावयवेष्वनवद्यामगद्यम् ॥ “अवदद्यपख-”


जितेन्द्रिये लिनि [२६](४)पुष्पचापः
[२७](५)खकाचेंसिद्धिं [२८](३)पुनराशशंस ॥ ५७ ॥
[२९](७)भविष्यतः पत्युरुमा च शम्भोः
समाससाद प्रतिहारभूमिम्।
योगात्स [३०](८)चान्त: परमात्मसं ज्ञ
दृष्ट्वा परं ज्योतिरुपारराम ॥ ५८॥
ततो भुजङ्गाधिपतेः फणाग्रे
रधः कथञ्चिधृतभूमिभागः।

 त्तमादधानाम्। न्यूनताम् अवहन्तमित्यर्थः । त पार्वती यस्य पुष्पचापः कानो जितेन्द्रिये। दुर्जयेऽपीत्यर्थः । शूलिन शिवे विषये स्कायैसिद्धेि पुनराशरांचे चकमे । पूर्वं साब ससहस्तः ( २।१ ) इत्यादिना कायैसिरुभूलितत्वाभि धानादिव पुनरित्युक्तम् ॥ ५७ ॥

 भविष्यत इति । उमा च भविथतः पत्य : ऋग्धाः प्रप्ति हारभूमेिं हारदेशं समाससाद। “च शङ्करं प्रतौहारे’ इत्यमरः । स श: अन्तः परमात्मति संज्ञा यस्य तत्परं सुख्यम् *परं दूरान्यसुख्य षु’ इति यादवः । ज्योतिर्ड ड्रा साधकत्व योगासनात् ॥ “योगः सन्नहनोपायध्यामसद्भ नियुतिषु” इत्यमरः । डपाररामोयारतः । `व्याङ्परिभ्यो रम” इति परस्मैपदम् ॥ ५८॥

 तप्त इति । ततो भुजाधिपतेः शेषस्य फणाभैरधो भूमे रधः कथञ्चिदतिय न ह्यतो भूमिभागः ज्ञोपवेशनभूभाग यस्य स यथोशः। वायुधारणप्तिलाघवनिह्श्व भगवतो


शनैकृतप्राणविमुक्तिरीशः
पर्यङ्कबन्धं निविड़ बिभेद ॥ ५९ ॥
तस्मै शशंस प्रणिपत्य नन्दी
शशूषथा शैलसुतामुपेताम् ।
प्रवेशयामास च भर्तुरेनां
[३१](४) भूवेपमावानुमतप्रवेशम् ॥ ६० ॥
तस्याः सखया प्रणिपातपूर्व
स्वहस्तलूनः शिशिरात्ययस्य।
व्यकर्यंत व्यग्बकपादमूले
पुष्पोच्चयः पल्लवभङ्गभिन्नः ॥ ६१ ॥

 रुत्वादिति भावः । शनैः कृता प्राणानां प्राङ्गिरुहानां वेमुक्तिः पुनः सञ्चारो येन स कृतप्राणविमुक्तिरौशो निविड़ ५ढ़ पर्यंबन्धं वीरासनं बिभेद शिथिलीचकार ॥ ५९ ॥

 तस्मा इति । अथ नन्दी तस्मै भगवते ॥ क्रियाग्रहण ईतुर्थं प्रणिपत्य नमस्कृत्य शुभ्रूषया सेवया निमित्तेन उप आम्। सेवार्थमागतमित्यर्थः । शैलसुतां शशंस निवेदयामास । भर्तुः स्वामिनो शु,वेपमात्रेण भसंज्ञयैवानुमतप्रवेशमग्नौच प्रवेशमेनां शैलसुतां प्रवेशयामास च ॥ ६० ॥

 तस्या इति । तस्याः पार्वत्याः सखीभ्यां पूर्वोक्ताभ्यां स्वह ते न उपधितः पकवभभिवः किसलयशकलमिधः स्कूलून शिशिरायेयस्य वसतस्य सम्बन्धौ पुष्योच्चयः पुष्पप्रकरः ॥ इस्तादाने चेरस्तेये” इति चक्षुविषयत्वात् कवीनामयं प्रामा दकः प्रयोग इति वल्लभः ॥ वस्बयापादमूले प्रणिपातपूर्व नमस्कारपूर्वकं व्यकर्यंत विक्षिप्तः ॥ ६१ ॥


उमापि नीलालकमध्यशोभि
विशंसयन्नौ नवकर्णिकारम्।
चकार कोच्यतपल्लवेन
मूत्रं प्रणामं वृषभध्वजाय ॥ ६२ ॥
अनन्यभजं पतिमान हीति
सा तथ्यमेवाभिहिता भवेम ।
न कौशखरख्याहृतयः कदाचित्
पुष्णन्ति लोके विपरौतमर्थम्॥ ६३ ॥
कामस्तु वाणावसरं प्रतक्ष्य
पतङ्गवद्वद्विमुखं विविक्षुः ।

उमेति । उमपि नीखालकानां मध्ये शोभत इति तथो ताम् । अलकन्यस्तमित्यर्थः । नवकर्णिकारं विस्र सयन्ती कण। चुतपल्लवो यस्य तेन मूर्धा वृषभध्वजाय प्रणामं चकार क्रिय।ग्नष्टणात् सम्प्रदानवम् ॥ ६२ ॥ अनन्यति । सा ततप्रणामा देवौ भवेन हरेण । अन्य न भजतीति तमनन्यभाजम् । ‘भजो ण्खिः” इति खिप्रत्ययः सर्गेनान्तं हृत्तिमा भने पूर्वपदस्य पुंवद्भावः । पतिमाप,ीf तथ्यं सत्यमेवाभिfeता उत । उत्तरत्र तथैव सम्भवदिति भावः । अभिदधतेब्बू वर्थस्य दुहादित्वादप्रधाने कर्मणि क्तः। तथाहि। ईशखरव्याहृतयो महापुरुषतयः कदाचिदपि लोवे भुवने । “लोकतु भुवने जन” इत्यमरः । विपरौतं विसंवा दिनमर्थमभिधेयं न पुष्णन्ति। न बोधयन्तीत्यर्थः । ६३ ॥ काम इति । कामस्तु बाणावसरं प्रतौच्योमसन्निधाना दयमेव बण्प्रयोगसमय इति शत्व तीन तुष्यं पतङ्गव

च्छलभवत् । `समौ पतङ्गशलभौ’ इत्यमरः । “न तु।

उमासमहं हरबङ्लच्यः
शरासनज्या मुहुराममश ॥ ६४ ॥
अथोपनिन्ये गिरिशाय गौरी
तपखिने तामरुचा करेिण ।
विशषितां भानुमतो मयूखै
र्मन्दाकिनौपुष्करवीजमालाम् ॥ ६५ ॥
प्रतिग्रहौतु’ प्रणयिप्रियत्वात्
त्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च।
सम्मोहनं नाम च पुष्यधन्वा
धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् ॥ ६६ ॥

क्रिया चेइति” इति वतिप्रत्ययः । वमुिख विविशुः प्रवेष्टमिच्छुः । विशते: सनन्तादुप्रत्ययः । उमायाः समक्षम् प्र क्षः समौपम् डमासमक्षम् । ‘अध्ययौभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ” इति प्रमासान्तोऽच्प्रत्ययः । हरे बदलवः सन् । शरासनस्य श्यां मौवी' सुराममर्श परामृष्टवान् ॥ ६४ ॥

 अथेति । अथ गौरी। तपोऽस्त्रास्तौति तपस्नु । "अखणशमधास्रजो विनि: इति विनिप्रस्थयः । तस्मै तखने गिरिशाय तामरुचा रक्तवर्णनं करेण भानुमतीऽ शुमतो मयूनैर्विशोषितां मन्दाकिन्यः पुष्कराणि पद्मानि तेषां वीजनेि तेषां मालां जपमालिकामुपनिन्ये समर्पितवतौ ॥ ६५ ॥

 प्रतिग्रहीतुमिति॥ त्रिलोचनश्च प्रणयिप्रियत्वादर्थिप्रियत्वानाम क्षमालां प्रतिग्रहीत लौकर्तुमुपचक्रमे । पुष्य' धनुर्यस्य म पुष्पधन्वा कामश्च । ‘वा संज्ञायाम्' इत्यनङादेशः सम्नोऋतेऽनेनेति सम्बोहनं नाम । नामेति प्रसिधौ। अमोघं बाणं

सायकं धनुषि समधत, संश्चितवान् ॥ ६६ ॥

हरस्तु किञ्चित् ()परिलुप्तधैर्य
श्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः ।
उमामुखे विस्वफलाधरोडे
व्यापारयामास विलोचनानि ॥ ६७॥
विवृण्वतौ शैलसुतापि भाव
मङ्गः स्फुरचालकदम्बकल्पैः।
साचौकृता चारुतरेण तस्थौ
मुखेन पर्यंतविलोचनेन ॥६८॥
अथेन्द्रियज्ञभमयुग्मनेत्रः
पुनवशित्वावलवन्बर् ।

 हर इति । वस्तु हरोऽपि चन्द्रोदयारम्भे अम्बुराशिरिः किञ्चिदौषत् परिलुप्तधैर्यः। न तु प्राकृतजनवटत्यन्तलुप्तचै। इति भावः । विवफलतुर्थोऽधरोष्ठो यस्य तस्मिन् उमामुखे विलोचनानि व्यापारयामास। त्रिभिरपि लोचनैः सभ लाषमद्राक्षीदित्यर्थः । एतेन भगवतो रतिभावोदय उन्नः ॥६७॥

 विषुवतfत । शैलसुतापि स्फरडलकदम्बकल्पैर्विकसत् कोमलनीपसदृशैः । पुलकितैरित्यर्थः । `ईषदसमाप्तौ--' इत्यादिना कल्पप्प्रत्ययः । अर्भावं रत्याख्यविद्वखर प्रक शयन्तौ चारुतरेण पर्युस्तविलोचनेन श्रीड़ाविभ्रान्तनेत्रे सुखेन अवाचि साचि सम्यद्यमाना साचछता तिर्यक्कृता “तिर्यगथं खाथि तिरः ” इत्यमरः । तस्थौ। जिया मुख साचीकस्य स्वितयर्यः। न केवलं हरस्यैव देव्या अयदित रतिभः इति भावः ॥ ६८ ॥

अथेति । अथ ग्युरसानि नेत्राणि यस्य सोऽयुग्मनेत्रस्त्रि


(१) परिवृत्त धैर्यः।

हतु' खचेतोविझतेर्दिबहु
र्दिशामुपान्तेषु ससर्ज दृष्टिम् ॥ ६९ ॥
स दक्षिणापाङ्गनिबिष्टमुष्टिं
नतांसमाकुञ्चितसव्यपाम्
ददर्श चक्रौञ्चबचारुचापं
प्रहतुमभ्युद्यतमात्मयोनिम् ॥ ७० ॥
तप:परामर्शविष्ठ डुमन्यो
भङ्गदुष्प्रच्यमुखस्य तस्य।
स्फरन्नुदर्चिः सहसा तृतीया
दक्षाः कृशानुः किल निष्प्रपात ॥ ७१ ॥

त्रो वशित्वजितेन्द्रियत्वादिन्द्रियशोभं पूर्वोक्तमिन्द्रियविकारं नर्बलवद् दृढं निग्रा निवार्य खचेतोविझते: स्रचित्तविका स्य डेतु ' कारणं दिदृक्षुर्देष्टुमिच्छर्दिशामुपान्तेषु दृष्टि ससर्ज सारयामास ॥ ६९ ॥

 स इति । स भगवान् दक्षिणापाद्वै निविष्टा स्थित ष्टिर्यस्व तं नतांसमाकुञ्चितः सव्यपादे यस्य तम्। आलौ|ख्यस्थामके स्थितमित्यर्थः । चक्रचतचारुचापं मण्डलो तसौम्यकोदण्ड' प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिं मनोभवं ददर्श ॥ लौढ़लक्षणमाह यादवः -"स्वानानि धन्विनां पञ्च तच शाखमस्त्रियाम् । विप्त स्यन्तरणौ पादौ मण्डलं तोरणाशनी । मामौ स्थासमपद्मलोढ़ पदमग्रतः । दक्षिणं वाममार्च Iत्यलीद् विपर्यय:” इति ॥ ७० ॥

 तप इति । तपःपरामर्शन तपत्र आस्यन्दनेन विफाइवयोः प्रवक्षतोपख भ,भद्रेण दुर्गे दुर्दशं सुखं यस्य तंत्र

रख ढतौयादस्खः स्,रन् उद्दीप्यमान उदर्चिः उधा तध्यायः

क्रोधं प्रभो संहर संहरेति
यावद्भिरः खे मरुतां चरन्ति ।
तावत्स वह्निर्भवनेत्रजन्मा
भस्मावशेषं मदनं चकार ॥ ७२ ॥
तौत्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्ति
मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् ।
अज्ञातभट व्यसना मुहूर्त
कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥ ७३ ॥

कृशानुरग्निः सहसातर्कितसेच ॥ “अतर्किते तु सहस” इत्य मरः । मिष्यपात किल निश्चक्राम खलु ॥ ७१ ॥

 क्रोधमिति । हे प्रभो स्वामिन्। क्रोधं संहर संहर निवर्तय निवर्तय ॥ ‘चापले हे भवत इति वक्तव्यम् ” इति वर्तिकेन हित्वम्। “संभ्रमण वृत्तिश्चपलम्” इति काशिका ॥ इत्येवं मरुतां देवानां गिरो वाचः खे व्योम्नि यावश्चरन्ति प्रवर संगती तावत्तलमव भवस्य नेत्राय यस्य स भवनेत्रजन्मा । “अवयं बहुत्रौहिणैधिकरणे जमावुत्तरपदे’ इति वामनः । स वहिः मदनं भस्मैव अवशेषो यस्य तं भस्मावशेषं चकार। ददहेत्यर्थः ॥ ७२ ॥

 तत्रेति । तत्राभिषङप्रभवेणातिदुःसञ्चभिभवसम्भवेन ॥ “अभिषस्वभिभवे सङ्ग आक्रोशनेऽपि चॐ शांत वैजयन्त । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां वृत्ति ' व्यापारं संस्तम्भयता प्रतिबभ्रता भोईन अध्यैया ॥ कर्मा ॥ रतिः मदमभार्या सुहर्तमानं भर्हव्यसनं भवनाशो यया सा तथोता सती तोपकारंव बभूव । सहसा दुःखोपनिपातात् सुमृच्छत्यर्थः । महेन

दुःखसंवेदनाभ स्वात्तस्योपकारकत्वोकि ॥ ७३ ॥

तमाश विघ्नं तपसस्तपखौ
वनस्पतिं वन इवावभज्य ।
स्वौसन्निकर्ष (२)परिहर्तुमिच्छ
न्नन्तर्दधे भूतपतिः सभूतः ॥ ७४ ॥
शैलात्मजापि पितुरुच्छिरसोऽभिलषे
व्यथ समय ललितं वपुरात्मनश्च।
सख्योः समक्षमिति चाधिकजातलज्जा
शून्या जगाम भवनाभिमुखौ कथञ्चित् ॥७५॥
(३)सपदि मुकुलिताक्षीं रुद्रसंरक्षभीत्या
दुहितरमनुकम्पायामद्रिारादाय दोस्र्याम् ।

 तमिति । तपस्वी तपोनिष्ठो भूतपतिः शिवः तपसो |वन्नमन्तरायभूतं तं काममा वचोऽशनिर्वनस्पतिं वृक्षमिवावभज्य भवा स्त्री सन्निकर्षे स्त्रीसबिधानं परिहर्तुमिच्छन् । सस्यगर्थे हेतुत्वादिति भावः । सभूतः सगणः सत्रन्तर्दधे ॥७४॥

 शैलात्मजेति ॥ शैलात्मजा पार्वत्यप्युच्छिरस उन्नतशिरसो महतः पितुरभिलाषं हरो वरोऽस्त्विति मनोरयं ललितं सुन्दरमासनो वपुख व्यर्थं निष्कलं समर्थं विचायं सख्योः समलं पुर इति च हेतुनाधिकं जातलज्जा। समानजनसमक्षमवमानस्यातिदुःसहत्वादिति भावः। शून्या निरुत्साहा सती कथञ्चित् यज्ञ था भवनस्याभिमुख जगाम ॥ ७५ ॥

 सपदीति । सपयद्भिर्हिमवान् रुद्रस्य संरम्भात्कोपादीत्या। ‘संरम्भः संभ्रमे कोपे” इति विश्वः । सुकुलिताक्षीं निर्माशिः नेब्राम् । “बहुब्रदो सयोः स्वाङ्गात् षच्” इति षचुः ग्रन्थयः *धिनौरादिभ्यश्च” इति डीष् । अनुकम्पितुमहमनु


(२) परिहर्तुकामः सोऽन्तर्दधे । (३) अथ सः।

सुरगज इव बिभत्यग्निनीं दन्तलग्नां
प्रतिपथगतिरासीइंग(४)दौघक्ताः ॥७३॥



चतुर्थः सर्गः ।


अथ मोहपरायणा सती
विवशा कामबर्विबोधिता ।
विधिना प्रतिपादयिष्यता
नववैधव्यमसह्यवेदनम् ॥ १ ॥

कम्पाम् । “इलोखंल्” इति यत्प्रत्ययः । दुहितरं दोषी मादाय दतयः लग्नां पद्मिनीं नलिनीं बिभ्रत् सुरगज इव वेगेन रयेण दैर्घबताछ आयतीतशरीरः सन् । पन्थानं । प्रतिगता प्रतिपया मार्गानुसारिण गतिर्यस्य स प्रतिपथग तिरासौ । पन्थानमनुसृत्य जगामेश्वर्थः ॥ ७६ ॥

 इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनायखरिविर-

चितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः

श्रीकालिदासकृतौ कुमारसम्भवे महाकाव्य

मदमदहनो नाम दृतीयः सर्गः ।


 मूर्धिता रतिरिव सम् । सम्प्रति तदुद्यतान्तमेवाह----

 अथेति । अथ अनन्तरं मोहो मुच्छ परमयनमाश्रयी यस्याः सा मोहपरायणा मोड़करण सतौ ॥ "परायखम" भिनेते तत्पर परमाश्रये” इति यादवः । विवश मूढत्वा जिचेष्टा कामबधू रतिः 1 प्रसत्रा दुःसहा वेदना यस्मिंस्तत।


(४) -दीर्घवृतम् ।

चतुर्थः सर्गः ।
अवधानपरे चकार सा
प्रलयन्तोन्मिषिते विलोचने।
न विवेद तयोरदृप्तयोः
प्रियमत्यन्त(१विलुप्तदर्शनम् ॥ २॥
अयि जीवितनाथ जीवस
त्यभिधायोत्थितया तया पुरः ।
ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ
हरकोपानलभस्म केवलम् ॥ ३ ॥

तथोतम् । विधवाया गतभर्घकाया भावो वैधव्यम् । नवं च तडे धष्यं चेति नववैधव्यम् । नवग्रहणं दुःसहत्वद्योतनार्थम्। प्रतिपादयिष्यता अनुभावयिथता । क्रियार्थक्रियायां रुट ॥ विधिना दैवेन । `विधिविधाने दैवे च” इत्यमरः । विबो धिता। वैधव्यानुभवफलोऽयं विधिरिति भावः । अस्मिन् सर्गे वियोगिनींठ तानि-“विषमे ससजा गुरुः समे सभरा शेय गुरुर्वियोगिनौ” इति लक्षणात् ॥ १ ॥

 अवधानेति । सा रतिः प्रलयान्ते सूर्यावसाने । ‘प्रलयो नष्टचेष्टता” इत्यमरः । उष्अिषिते उऔौलिते विलोचने । अवधानं परं प्रधानं ययोस्ते अवधानपरे दिदृक्षयावहिते चकार । द्रष्टव्याभावत न विवेदेत्याह-नेति । प्रियं काममबृप्तयोस्तं न गतयोंभ । नित्यदिदृक्षमावयोरित्यर्थः। तयो॥गयोः दर्शनक्रियापेक्षया । समाधे षौ । यद्यन्तविलुप्त दर्शनं शलाघनयोः कारययोर्येव कर्मभूतस्य तमत्यन्तविलुप्तदर्शनं सुतं न विवेद न . शातपतौ । प्रियनाशपरितानादृशस इति तात्पर्यार्थः॥ २ ॥

 अयति । अयति प्रश्न । “प्रथि प्रश्नानुनथयो:’ इति


(१) -निमग।

अथ सा पुनरेव विलला
वसुधालिङ्गन(२धूसरस्तनी।
विललाप विकीर्णमूर्धजा
समदुःखामिव कुर्वतौ स्थलम् ॥ ४ ॥
उपमानमभूद्विलासिनां
करणं यत्तव कान्तिमतया ।
तदिदं गतमीदृशीं दशां
न बिदरें कठिनाः खलु स्त्रियः ॥ ५ ॥

विश्वः । अयि जीवितनाथ जीवसि प्राणिषि काश्चिदित्यभिधायोत्थितया तया रत्या पुरोऽग्रे क्षितौ पुरुषस्यातिरिवातिर्यस्य तत् पुरुषाकृति केवलमेकं हरकोपानलभस्म ददृशे दृष्टम् । न तु पुरुष इति भावः ॥ ३ ॥

 अथेति । अथ भस्म दर्शनानन्तरं पुनरेव विफला विरूवा वसुधालिङ्गनधूसरस्तनौ वसुधालिङ्गनेन क्षितिलुण्ठनेन धूसरों धूसरवणा स्तनौ कुचौ यस्याः सा तथोक्ता । “स्वाङ्गाच्चोपसर्ज नादसंयोगोपधात्” इति ङीप् । विकौएँमूर्धजा विकीर्ण विक्षिप्ता मूर्धजाः केशा यस्याः सा तथोक सा रतिः स्थलीं वनभूमिम् । तत्रत्यान् प्राणिन इत्यर्थः । `जानपदकुटगोशस्थल-- इत्यादिना ङीष् । समदुःखां स्वंतुच्यशोकां कुर्व तव विललाप परिदेवितवती । “विलापः परिदेवनम्” इत्यमरः ॥ ४ ॥

 उपमानेति । तव यत् करणं गात्रम् । “करी साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि' इत्यमरः । कान्तिमत्तया सौन्दर्येण हेतुना। विलासिनां विलसनशीलानाम् ? `वौ कषलस - " इत्यादिन घिनुण्प्रत्ययः । उपमौयते येन तदुपमानमभूत् । तत्करण


(२) -धूसराकृतिः ।

क्व नु मां त्वधौनजौबितां
विनिकीर्य क्षणभिन्नसौहृदः।
नलिनीं क्षतसतुबन्धन
जलसङ्गत इवासि वि तः ॥ ६ ॥
छतवानसि विप्रियं न मे
प्रतिकूलं न च ते मया कृतम् ।
किमकारणमेव दर्शनं
विलपन्त्य रतये न दीयते ॥ ७ ॥

मिदमीदृशीं दशामवस्थां गतम् । भस्मीभूतमित्यर्थः। तथापि न विदथे न विदीर्णा भवामि । कर्तरि ल॥ तथाहि । स्त्रियः कठिनाः खलु। कठिनत्वादविदर्यमाणत्वमित्यर्थः । कारणकार्यसमर्थनरुपोऽर्थान्तरन्यास–‘धरसारियो हैष्टिर्गतिगठषभाखिता। स्मितपूर्व तथालापो विलास इति कीर्तितः ॥ ५ ॥

 केति । हे प्रिय क्षतसेतुबन्धन भस्मसेतुबन्धो जलसतो अलौघो मलिनौमिव। जलैकायसजवितामिति शेषः । त्वद्धनजीवितां त्वदायत्वप्राणां मां को नु विनिकीर्यं कुत्र वा निक्षिप्य क्षणभिन्नसौध्दः क्षणत्यतसौहार्दः सन् । विद्तः पलायितोऽसि । सेतुसौखदयोः स्खितिहेतुत्वेन साध्यम् । सुब्दो भावः सौहदम् । युवादित्वादण्प्रत्ययः । “'दयस्य कालेख्य दण्लासेषु’ इति वददेशः । अणि नावाचा “इङ्गमिन्द्यन्ते पूर्वपदञ्च ध” इयुभयपदवःि। भूतस्याखिधानी तूभयपदवधिः स्यात् । यथा सुहृदो भावः सौहार्दसिति। तदेवाह वामन:--"सौञ्चददौदशब्दावलीणि वा” इति ॥ ६ ॥

 तंति। प्रिय त्व ' मे मम विप्रियमप्रियं कृतवानसि ।

मया च ते तव प्रतिकूल प्रप्रियं न छतम् । प्रकारचं निष्क

अरसि स्मर मेखलागुलै
रुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् ।
च्यितकेशटूषितेक्षणा-
न्यवतंसोत्पलताडनानि (३)वा ॥ ८ ॥
हृदये वससीति मत्प्रियं
यदवोचस्तदवैमि कैतवम्।
उपचारपदं न चेदिदं
त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः ॥ ९ ॥

रणमेव । परस्परापकाररूपकारणभवेऽपीत्यर्थः । क्रियावि शेषणमेतत् । विलपनयै । त्वद्दर्शनार्थिन्या अपीति भावः रतये किं कथं दर्शनं न दीयते । क्रियाग्रहणाचतुर्थी ॥ ७ ॥

 विप्रियमशषते-----

 स्मरसौति । हे स्मर । गोत्रस्खलितेषु नामयत्यासेषु “गोत्रं नाचले कुले’ इति विश्वः । मेखलागुणैर्बन्धनं स्मररि उत स्मरसि वा ॥ *विकख्ये किं किमुत च” इत्यमरः ॥ द्युत केशरेऽष्टकिञ्जल्कैर्दूषिते ईक्षणे येष तानि अवतंसोत्पलताड़ नानि । सधूलिकेतीड़नानौत्यर्थः । स्मरसि वा। अपकारस्म रणादिदमदर्शनमिति भावः ॥ ८ ॥

 हृदय इति । तदये वससीति स्मरवाक्यानुवादः। इत्येवं रूपं मप्रियं यदवोच उक्तवानसि ॥ बृओ लुङि *वच उम्’ इत्युमागमः । तत् कैतवमवैमि मिष्यति मन्ये । इदं वचन सुपचारपदं परस्त्रं रखनाथं यदसत्यभाषणं स उपचरस्तस्य पर्व स्थानम् । कैतवस्थानमिति यावत् । न चेवमनऽशरीरः । कथं रतिरक्षताविनष्टा। आश्रयमाशेऽप्यश्रितमविनष्टमिति विरोधादिति भावः ॥ ९ ॥


(३) च ।

परलोकनवप्रवासिनः
प्रतिपत्स्ये पवमहं तव ।
विधिना जन एष वञ्चित
स्वदधीनं खलु देहिनां सुखम् ॥ १० ॥
रजनौतिमिरावगुण्ठिते
पुरमार्गे घनशब्दविक्रवाः।
वसतिं प्रिय कामिनां प्रिया
स्वदृते प्रापयितु’ क ईश्वरः ॥ ११ ॥
नयनान्यरुणानि घर्णयन्
वचनानि स्खलयन् पदे पदे।

 न च मे कश्चिद्विचारः किन्तु लोकः शोच्यत इत्याह--

 परलोकेति । परलोकं प्रति नवप्रवासिनोऽचिरप्रोषितस्य। अनेनानुगमनकालानतिपातः स्यते । तव पदवीं मार्गं प्रतिपद्ये । त्वामनुगमिथमीत्यर्थः। अतो मे नास्ति विचार इति भावः । किन्तु विधिना दैवेन एष जनो लोको वञ्चितः प्रतारित:। देहिनां सुखं त्वदधीनं त्वय्यधीनं खलु । अधिशब्दस्य शौण्डादिकत्वात् “सप्तमी शौण्डे” शीत समासः ॥ "प्रध्य तरपदात्” इति खप्रत्ययः । एवमन्यत्रापि । सुखप्रदाभावं कुतः सुखमिति भावः ॥ १० ॥

 तीवादी

 रजनीति । हे प्रिय । रजनतिमिरेण अवगुण्ठित आहोते सुमार्गे घनशब्दविक्लवा गर्जितभीताः प्रियाः कामिनां वसतिं प्रापयितुं त्वदृते त्वां विना ॥ “अन्यारादितरर्ते---" इत्यादिना पञ्चमौ । क ईश्वरः शक्वः । न कश्चिदिथर्थः । न

हि कामान्धानां भीतिरस्तौति भावः ॥ ११ ॥

असति त्वयि वारुणौमः
प्रमदानामधुना विडम्बना ॥ १२ ॥
अवगम्य कथीकृतं वपुः
प्रियबन्धोस्तव निष्फलोदयः ।
बहुलेऽपि गते निशाकर
स्तनुतां दुःखमनङ्ग मोच्यति ॥ १३ ॥
हरितारुणचरुबन्धनः
कल मुंस्कोकिलशब्दसूचितः ।
वद संप्रति कस्य बाणतां
नवचूतप्रसवो गमिष्यति ॥ १४ ॥

 नयनानौति । अरुणानि नयनानि घूर्णयन् शमयन् । तथा पदे पदे प्रतिपदम् । वध्यां इहतिः । वचनानि स्खलयन् विपर्यासयन् प्रमदानां वारुषौमदो मद्यमदोऽधुग त्वय्यसति विडम्बना अनुज्ञप्तिमात्रम् । मदगभावे मद निष्फलत्वादिति भावः । तथा च शिशुपालवधे-“तां मदो दयितसङ्गमभूष:" (१०। १३ ) इति ॥ १२ ॥

 अवगम्येति । हे अगदा अशरीर। प्रियबन्धोः प्रियसखस्ख तव वपुः शरीरं कयौक्तमकया कथा सम्पवमानं तं शब्दमात्रावशिष्टम् अवगम्य ज्ञात्वा निष्फलोदयः । उद्दीप्यमावाटु पनवैफल्यमिति भावः । निशाकरश्चन्द्र बहुखे पञ्च गतेऽपि तनुतां कार्यं दुःखं यथा तथा कच्छत् मोचति । वृथा वृद्धिरिति दुःखायियत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ .

 हरितेति । हरितं चारुणं च ॥ “वणं वर्णेन' इति तत्पुरुषः । हरितारुचं चारु बन्धनं ठन्तं पुरा यस्य स तथोक्तः ।

कलेन मधुरेण पुंस्कोकिलशब्देन पुरुषकोकिलगदेन सुचि

अलिपतिरनेकशस्वया
गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता।
विरुतैः करुण(४)खनैरियं
गुरुशोकामनुरोदितौव माम् ॥ १५ ॥
प्रतिपद्य मनोहरं वपुः
पुनरथादिश तावदुत्थितः ।
रतिदूतिपदेषु कोकिलां
मधुरालापनिसर्गपण्डिताम् ॥ १६ ॥

तोनुमापितव। चूतचर्वणकार्यत्वात् कलशब्दस्येति भावः । नवचूतप्रसवो नवचूतकुसुमं संप्रति कस्य बाणतां शरत्व गमिथति वद। अन्यस्य पुष्यबाणस्याभावादिति भावः ॥ १४ ॥

 अलति । त्वया अगेकशो बहुशो धनुषः कार्मुकम् गुणकृत्ये मौवीकार्ये गुणवत्कर्मणि च नियोजिताधिळतेयसलिपतिः करुणस्वनैनिखनैर्विशतैः कूजितैर्गुरुशोकां दुर्भरदुखम् । “गुरुस्तु गौष्यतौ श्रेष्ठे गुरौ पितरि दुर्भरं इति शब्दार्णवः । मामनुरोदितीव । उपसर्गाहर्मकत्वम् । `रुदादिभ्यः सार्वधातुके” इतडागमः ॥ १ ॥

 प्रतिपथेति । तावत् पुनरपि मनोहरं वपुः शरीरं प्रतिपञ्च प्राप्योत्थितः सन् । मधुरालापेषु प्रियोतिषु निसर्गपण्डितां स्वभावप्रगल्भं कोकिलां रतिदूतिपदेषु सुरतप्तौस्थानेष्वादिदिश आज्ञापय । प्रगल्भानमिव दौत्यधिार इति भावः । जीवन्तस्यापि दूतौशब्दस्य छन्दोभङ्गभयाद् शखः। "अपि प्रषं मषं कुर्याच्छग्दोभङ्गं त्यजेद्वािरम्’ इति केचित् । `उणदयो बलम्” इति बहुलग्रहणाटु ख इति वक्षभः ॥ १६ ॥


(४) -खरै ।

शिरसा प्रणिपत्य याचित
न्युपगूढानि सवेपथूनि च।
सुरतानि च तानि ते रहः
पर संस्मृत्य न शान्तिरति मे ॥ १७ ॥
रचितं रतिपण्डित त्वया
स्त्रयमीषु ममेदमार्तवम् ।
भियते कुसुमप्रसाधनं
तव तच्चारु वपुर्न दृश्यते ॥ १८॥
(६)विबुधैरसि यस्य दारुणै
रसमाप्ते (७)परिकर्मणि स्युतः।

 शिरसेति । हे स्मर । शिरसा प्रणिपत्य याचितानि सवेपनि सकम्यानि । ‘ट्टितोऽथुच्' इत्यथुच्प्रत्ययः । सत्विकातरोपलक्षणमेतत् । `स्तम्भप्रलयरोमाञ्चः स्वेदो वैवर्णंवेपथु। अशुश्रुवैस्वर्यमित्यष्टौ सात्विकाः परिकीर्तिताः” इति। उपगूढाग्यालिङ्गनानि च। नपुंसके भावे क्तः । तान्यनुभूतप्रकाराणि रद्द एकान्ते सुरतानि च संस्मृत्य में शातिर्नास्ति। अत्र समानकर्तृकत्वं दुर्घटं समानक्रियापेक्षास्तौति केचि ॥ १७ ॥

 रचितमिति । हे रतिपडित रतिकुशल । . त्वया ममा नेषु गवयवेषु स्वयं रचितम् । अत्रस्य प्राप्त आर्तवं वासन्तम् "ऋतोरण्” इत्यण्प्रत्ययः । सुमप्रसाधन प्रबभरणमिव भियतेवतिष्ठते । “ष्ट अवस्ने’ इति धातोस्तौदादिका कर्तरि लट् । तव तत् प्रसाधकं चात्र सुन्दरं वपुस्तु न दृशं ॥ १८ ॥


(६) विबुधैस्त्वमग । (७) प्रतिकर्मणि।

तमिमं कुरु दक्षिणेतरं
चरणं निर्मितरागमेहि मे॥ १९ ॥
अहमेत्य पतङ्गवत्मना
पुनरङ्काश्रयणी भवामि ते।
चतुरैः सुरकामिनौजनै:
प्रिय यावन्न विलोभ्यसे दिवि ॥ २० ॥
मदनेन विनाकृता रतिः
क्षणमात्र’ किल जीवितेति मे।
वचनीयमिदं व्यवस्थितं
रमण त्वामनुयामि यद्यपि ॥ २१ ॥

 विबुधैरिति । दारुणैः तैः । प्राणान्तिके कर्मणि नियोगादिति भावः । विबुधैर्देवैः। अनभिज्ञत्व' च ध्वन्यते । यस्य मच्चरणस्य परिकर्मणि प्रसाधने॥ “परिकर्म प्रसाधनम्’ इत्यप्रर: ॥ असमाप्त सति स्मृतोऽसि तम् इमं दक्षिणतरं वामं में चरणं निर्मितरागं कुविंगच्छ ॥ १८ ॥

 अश्वमिति । अहं पतङ्गवर्मना शलभमार्गेण । अग्निप्रवेयेनेत्यर्थः । `पतङ्गः शलमे चाग्नौ मार्जारकं शरे खगे’ इति वैजयन्त । एत्यागत्य पुनस्तेऽश्रयणे उसङ्गवर्तिनी भवामि संप्रत्येव भविष्यामि । `वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा" इति खट । हे प्रिय। दिवि स्त्रणं चतुरैः सुरकामिनजनै: अप्सरोगवैद्युवन विलोभ्यसे विलोभयिष्यसे ॥ 'ययत् पुरानिपातयोडेंट' इति लट् ॥ २० ॥

 मदनेनति । हे रमण । त्वामनुयामि यद्यप्यनुगमियाम्येव । `वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति लट् । “यद्यपैत्यवधारणे' इति केशवः। किन्तु रतिर्मदनेन विनाजता।

कुमारसम्भवे
क्रियतां कथमन्यमण्डनं
परलोकान्तरितस्य ते मया।
सममेव गतोऽस्यतर्कितां
गतिमङ्गो न च जौवितेन च ॥ २२ ॥
ऋजुतां नयतः स्मरामि ते
शरमुत्सङ्ग(८)निषत्रधन्वनः।
मधुना सह सस्मितां कथां
नयनोपान्त(eविलोकितं च यत् ॥ २३ ॥

वियोजिता सति इत्यर्थः । सुप्सुपेति समासः । क्षणमात्रं जौविता किल इतीदं वचनौयं निन्दा मे मम व्यवस्खितं स्थिरः मभूत् ॥ २१ ॥

 क्रियतामिति । परलोकेऽन्तरितस्य व्यवहितस्य । भूतस्येत्यर्थः । ते तव मया अन्त्यमण्डनं कथं केन प्रकारिण क्रियः । ताम् । क्रियतामित्यत्र कामचारं लोट् बोध्यः । द्तद्धस्य ते यथेच्छमण्हनमपि न सम्भवतीत्यर्थः। कुत:। अङ्गन च जीवितेन च समं सहैव अतर्किताम् अविचारितां गतिं गतोऽसि । इह मृतशरीरमपि नास्ति कस्व मण्डनमिति भावः ॥ २२ ॥

 जुतामृति । शरमुजुतामार्जवं नयत उसी निष. अगतं धनुर्यस्य तस्य । `धनुषश्च” इत्थनड्देशः ॥ ते तव। मधुना वसन्तेन सह ॥ “मधुदैत्य वसन्ते च चैत्रे च” इति विलः ॥ सस्मितां कथामालापं तथा यनयनोपान्तविलोकितमपाङ्गवीक्षणम् । त इत्यनुषङ्गः। तच्च सुमरामि ॥ २३ ॥


(८)-निष, निषक् । (९) -विलोकितानि च ।

क्व नु ते हृदयङ्गमः सखा
कुसुमायोजितकार्मुको मधुः ।
न खलूग्ररुषा पिनाकिना
गमितः सोऽपि सुहृङ्गतां गतिम् ॥ २४ ॥
अथ तैः परिदेविताक्षरैः
हृदये (९)दिग्धशरै२रिवाहतः ।
रतिमभ्युपपत्तुमातुरां
मधुरात्मानमदर्शयत् पुरः ॥ २५ ॥
तमवच्य रुरोद सा भृशं
(३)स्तनसंबाधमुरो जघान च।

 क्लेति । हृदयं गच्छतीति हृदयङ्गमो हृद्यः । खच्प्रक[णे “गमः सुप्युपसंख्यानम्” इति खच्प्रत्ययः । “'अरुर्हिषदफन्तस्य सुम्” इति मुमागमः । ते तव सखा कुसुमैरायोजिमारचितं कार्मुकं येन कार्मुकनिर्माता मधुर्वसन्तः क्व नु क । गत इति शेषः । अथवा सोऽप्युग्ररुषा तौत्रकपण पिनाकेनेश्वरेण सुहृदा मदनेन गतां प्राप्तां गतिम् । भस्स्रमतामि यर्थः । न गमितः खलु न प्रापितः किम् । ‘जिन्ना सानुनये खलु’ इत्यमरः ॥ २४ ॥

 अथेति । अथ तैः परिदेविताक्षरैर्विलापवचनैर्युदये दिग्धशरैर्विषलिप्तमुखैः शरैरिवाहतः सन् ॥ “विषाक्ते दिग्धलिकौ' इत्यमरः । मधुर्वसन्त आतुरामापन्नां रतिमभ्युपपत्तुननुग्रहीतुम् । आखासयितुमित्यर्थः । ““अभ्युपपत्तिरनुग्रहः” [भ्रमरः । आत्मानं पुरोऽदर्शयत् । आविरभूदित्यर्थः ॥२५॥

 तमिति । सा रतिस्तं मधुमवेक्ष्य दृष्ट्वा भृशं रुरोद। स्तनौ


(१) दिधफलै: । (२) इवादितः । (३) गुरु ।

खजनस्य हि दुःखमग्रतो
विद्युतद्वारमिवोपजायते ॥ २६ ॥
इति चैनमुवाच दुःखिता
सुहृदः पश्य वसन्त कि थितम्।
(३)तदिदं कणशो (४विकर्यते
पवनैर्भस् (५)कपोतकर्बरम् ॥ २७ ॥
अयि सम्प्रति देहि दर्शनं
अर पर्सुक एष माधवः ।
दयिताखनवस्थितं नृणां
न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने ॥ २८॥

संबाध्य स्तनसंबाधम् ॥ "परिक्लिश्यमाने च” इति णमुल् । उरो जघान ताडितवती च । तथाहि। स्वजनस्याग्रतो दःखं विठतमपसारितं द्वारं कपाटं यस्य तदिवोपजायत आविर्भ. वति। उच्छलं प्रवर्तत इत्य् ,अ क्षभिप्रायः ॥ २६ ॥

 दूतति । दुःखम् अस्याः सङ्गतं दुःखिता । सज्जतदुःखेत्यर्थः । तरकादित्वादितच् । सा रतिः एनं वसन्तमित्युवाच च । चकारः पूर्वोक्तसमुच्चयार्थः । हे वसन्त पश्य सुदर्वसखस्य किं स्थितं किमुपस्थितं तदिदं कपोतकधुरं पारावतःशबलं कणश्चक्षुणीभूतम् । अस्पार्थाच्छस्प्रत्ययः । भस्म पवनै र्विकर्यंत विक्षिप्यते । पश्य भस्मीभूतस्ते सुहृदित्यर्थः ॥२७॥

 अयति । अयि स्मर । सम्प्रति दर्शनं देहि । एष माधवो वसन्तः पर्युत्सुकस्त्वद्दर्शगकटितः । त्वमप्यगद्रुतवतोऽस्य को माधव इत्याशय-तृणां पुरुषाणां दयितासु


(३) यदिदम्। (४) प्रकौटु। (४) कपोतपाद्वारम् । (५) कपोतपारहुरम ।

अमुना ननु पार्श्ववर्तिना
जगदाज्ञां ससुरासुरं तव ।
विसतन्तुगुणस्य कारितं
धनुषः ()पेलवपुष्पपत्रिणः ॥ २९ ॥
गत एव न ते निवर्तते
स सखा दीप इवानिलाहतः ।
अहमस्य दृशव पश्य मा
मविषञ्च(७)व्यसनेन धूमिताम् ॥ ३० ॥
विधिना कृतमर्धवैशसं
ननु मां कामवधे विमुञ्चता।

प्रेम अग्धस्थितमस्थिरम्। चलमित्यर्थः। सुत्रधने प्रेम तु न चलं खलु ॥ २८ ॥

 ईदृशाः सुहृदः कति न सन्तत्यशश्च न कोऽपीत्याह-----

 स्त्रमुनेति । ननु मदन। पावर्तिगा सचरेणासुना वसतेन ससुरासुरं सुरासुरस्रहितं जगबिसतन्तुगुणस्य मृणालचत्रमौवकस्य पेलवानि पुष्पास्त्र व पत्रिणो बाणा यस्य तस्य तव धनुष आज्ञां कारितम् । जगदाशं कारितेत्यर्थः । “ऋक्रोरन्यतरस्याम्” इति जगतः कर्मत्वम् ॥ २९ ॥

 गत इति । स ते सखानिलाहतो वायुताडितो दीप इव गत एव न निवर्तत । अहमस्य दीपायमानस्य दशा वर्तिरिव। तिष्ठामीति शेषः । “दशा बर्ताववस्थायां वस्त्रान्ते स्युर्दशं अपि” इति विश्वः । कुतः। प्रविषड्व्यसनेन सोडुमंशःखप्रकर्बल धूमितां सञ्जातधूमां मां पश्य। धूमव स्या अष्टदौपदशसाम्यं धूमश्च व्यसनमेवेत्यर्थः ॥ ३० ॥


(६) कोमल, पेशल । (७) व्यसमप्रधूमिताम् ।

(८)अनपायिनि (९)संचय
गजभग्ने पतनाय वल्लरा ॥ ३१ ॥
तदिदं क्रियतामनन्तरं
भवता बन्धुजनप्रयोजनम् ।
विधुरां ज्वलनातिसर्जना-
न्ननु मां प्रापय (१,पत्युरन्तिकम् ॥ ३२ ॥

 विधिनेति । ननु वसन्त कामबधे मदनवधे मां विमुञ्चत वर्जयता। अमारयतेत्यर्थः । विधिना दैवेन । विशसति हिन स्तौति विशसो घातुकः । पचाद्यच्॥ विशसस्य कर्म वैशसम् । युवादित्वादण्प्रत्ययः । अर्धवैशसमधुबधः कृतम् । “अर्धा व एष आत्मनो यत्पन” इति श्रुतेः । पत्य : स्त्रस्य चाश्रयाश्रयि। भूतयोरेकपदार्थत्वाभिप्रायेणाधतिः । तथा चैकदेशबधे देश न्तरस्यापि बधनियमनामामपि विधिरनभैव हतवानि तात्पर्यम् । एतदेवोपपादयति--अनपाश्चिनौ अनपायित्वेन विश्वस्ते संश्रयद्रुम आश्वययुळे गजभग्ने सति वल्लरी लता यतनाय । भवति इति शेषः । पतितुमेव सालभित्यर्थः । “तुः थञ्च भाववचनात्” इति चतुर्थी ॥ ३१ ॥

 सम्प्रत्यनन्तरकर्तव्यं प्रार्थयते -

 तदिति । तत्तत्कारणादुक्तप्रकारेण । अन्यथापि मर स्यावश्यम्भवादित्यर्थः । अनन्तरं भवतेदं वक्ष्यमाणं बन्धुजन प्रयोजनं बन्धुत्य क्रियताम् । प्रार्थनायां लोट् । तदेवो दिशति--ननु वसन्त । विधुरां विवशां मां ज्वलनातिसर्ज नादविदानात् पत्युः अन्तिकं प्रापय । प्रस्निप्रवेशनं का येत्यधः ॥ ३२ ॥


(८) अनधापि डि। (९) संश्रिता हुने। १०) भर्तुः

शशिना सह याति कौमुदी
सह मेघेन तडित् (३}प्रलीयते।
प्रमदाः पतिव्रतर्मगा इति
प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि ॥ ३३ ॥
अमनैव कषायितस्तनी
सुभगेन प्रियगात्रभस्वना ।
नवपल्लवसंस्तरे यथा
रचयिष्यामि तनु विभावसौ ॥ ३४ ॥

 कर्तव्यश्चायमर्थ: स्त्रणमित्याह--

 शशिनेति । कौमुदौ चन्द्रिका शशिना सह याति । शशिन्यस्तमिते स्वयं नश्यतीत्यर्थः । तडिबलोदामिनी मेघेन सह प्रलीयते प्रणश्यति ॥ कर्तरि लट्॥ प्रमदाः स्त्रियः पतिवनं गच्छन्तौति पतिषर्मगाः पतिमार्गानुगामिन्य इत्यतविचेतनैरल्पचेतनैः । अविवेकिभिरपौत्यर्थः । नाथस्तु “पृथग्जनै” इति पपठ। प्रतिपत्र ज्ञातम् । ‘प्रलवण यवागूः" "अनुदा कन्या” इतिवदल्पत्वाभिप्रायेण विचेतनैरपtत निर्देशः । पतिवर्मगा इत्यत्र स्मृति:-“आर्तार्ते सुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिन शशा। ऋते म्रियेत या पत्यौ सा स्नौ या पतिव्रता" इति ॥ ३३ ॥

 अमुनैवेति । अनुना पुरोवर्तिना सुभगेन शोभनेन प्रियगनमक्षमेव । एवकारो मण्डनान्तरनिष्टधर्थः । कषायितस्तनी रञ्जितस्तनी॥ “रागे आथे कषायोऽस्त्री निर्यासे सौरभ रखे” इयि वैजयन्ती॥ नवपलवसंस्तरे यथा नवपल्लवतल्प इव


(३) विधीयते ।

कुसुमास्तरण सहायतां
बहुशः सौम्य गतस्वमावयोः ।
कुरु सम्प्रति तावदाशु मे
प्रणिपाताञ्जलियाचितश्चिताम् ॥ ३५ ॥
तदनु ज्वलनं मदर्पितं
त्वरयेर्दक्षिणवातवीजनैः ।
विदितं खलु ते यथा स्मरः
क्षणमप्युत्सहते न मां विना ॥ ३६ ॥
इति चापि विधाय दीयतां
सलिलस्याञ्जलिरेक एव नौ।

विभावसौ वौ तनं शरीरं रचयिष्यामि । निधास्यामीत्ययः ॥ ३४ ॥

 कुसुमेति । हे सौम्य साधो त्वमावयो रतिपञ्चबाणयोर्ब हुशो बहुवारं कुसुमास्तरणे पुष्पशयनं सहयतां गतः सम्प्रति प्रणिपाताञ्जलिना याचितः । अञ्जलिपूर्वकं प्रार्थितः सनित्यर्थः । आश में चितां काष्ठचयं कुरु केशव । यथह तथामुत्रोपकर्तव्य' मिव णेत्यर्थः ॥ ३५ ॥

 तदन्विति । तञ्चिताकरणमनु अनन्तरं मय्यर्पितं मदर्पितं ज्वलनमग्निं दक्षिणवातवीजनैर्मलयमारुतसञ्चारणैस्त्वरयेः। त्वरितं ज्वलयेत्यर्थः । त्वराडेतुमाह-ते तव विदितं खलु । “मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च” इति वर्तमाने कः । तद्योगात्कर्तरि षष्ठौ । यथा येन प्रकारेण स्मरो मां विना क्षणमपि नोक्षहते न यति । तथा त्वया शप्तमेवेत्यर्थः ॥ ३६ ॥

 इतीति । अपि च इत्येवं विधाय कृत्वा नौ आवाभ्याम्

एक एव सलिलस्य अञ्जलि दीयताम् । तम् प्रजलिं स में

अविभज्य परण (४)तं मया
सहितः पास्यति ते स बान्धवः ॥ ३७ ॥
परलोकविधौ च माधव
स्मरमुद्दिश्य विलोलपल्लवाः ।
निवपेः सहकारमञ्जरी:
प्रियचूतप्रसवो हि ते सखा ॥ ३८ ॥
इति देहविमुक्तये चितां
रतिमाकाशभवा सरस्वती।
शफरीं ह्रदशोष(५)विरुवां
प्रथमा दृष्टिरि(?)वान्वकम्पयत् ॥ ३९ ॥
कुसुमायुधपत्नि दुर्लभ
स्तव भर्ता न चिराइविष्यति।

बान्धवः सखा स्मरः परत्र परलोके मया सहितः अविभज्य पाशत ॥ ३७ ॥

 परलोकेति । किञ्च । हे माधव वसन्त । परलोकविधौ पिण्डोदकादिकर्मणि स्मरमुद्दिश्य विलोलाः पल्लवा यासु ताः सहकारमञ्जरोधृतवल्लरीर्निवपेद्देहि । हि यस्मात् कारणात्ते सखा स्खरः प्रियचूतप्रसवा यस्य स तथोक्तः ॥ ३८ ॥

 इतीति । इति देहस्य विमुक्तये शरीरस्य विसर्गीय स्थिताम्। खतनियमिति यावत् । रतिमाकाशभवा सरखत्यशरीरा वाग्द्वादशोषविक्लवां शदस्य जलाधारस्य शोषेण विक्लवां शफरीं प्रौीम् ॥ “प्रौष्ठौ तु शफरी द्वयो:’ इत्यमरः ॥ प्रथमा वृष्टिर्वर्षमिव अन्वकम्पयदनुकम्पितवती । सद्यसुवा चेवः ॥ “खपा दयानुकम्पाया स्यात्” इत्यमरः ॥ ३९ ॥


(४) यत्। (५) विलाम् । (६) अन्वकम्पत ।

शृणु येन स कर्मणा गतः
शलभत्वं (७)हरलोचनार्चिषि ॥ ४० ॥
अभिलाषमुदीरितेन्द्रियः
खसुतायामकरोग्रजापतिः ।
अथ तेन निष्टह्य विक्रिया
मभिशप्तः फलमेतदन्वभूत् ॥ ४१ ॥
परिणेष्यति पार्यतीं यदा
तपसा तत्प्रवणीकृतो हरः ।
उपलब्धसुखस्तदा स्मर
वपुषा स्बेन (८नियोजयिष्यति ॥ ४२ ॥

 कुसुमेति ॥ ३ कुसुमायुधपानि रते। तव भर्ता चिश चिरं दुर्लभो न भविष्यति । किंत्वचिमव सुलभो भविथतौ त्यर्थः । किञ्च शृणु । तकमेति शेषः। येन कर्मणा म ते भी हरलोचनस्यार्चिञ्चला ॥ “ज्वाला मासो न पुंस्यर्चि” इत्यः मरः । तस्मिन् शलभत्व पतत्व गतः ॥ “समौ पतङ्गश लभ’ इत्यमरः ॥ ४० ॥

 तदेव कर्मयाचष्टे ----

 अभिलाषमिति । उदीरितेन्द्रियः प्र रितेन्द्रियः। स्रोति शेषः । प्रजापतिर्जाल स्त्रसुतायां सरस्वत्यामभिलाषमनुराग मकरोत । अथ तेन प्रजापतिना विक्रियाम् इन्द्रियविकार निश निरुध्याभिशप्तः सन् । एतत् फलं दाहमकं स्नकर्षः फलमन्वभूत् ॥ ४१ ॥

 ज्ञापावधिरपि तेनैवोक्ष इत्याह चोक इथेन----

 परिणश्यतौति। इतीति च । ध्रर्मेगा धर्माख्यप्रज्ञाप्रति


(७) हरलोचनार्चिषाम्। (८) स योजयियति।

इति चाह स धर्मयाचितः
(१)बरशापावधिदां सरखतौम् ।
अशनेरमृतस्य चोभयो-
वशिनश्चाम्बुधराश्च योनयः ॥ ४३ ॥
तदिदं परिरक्ष शोभने
भवितव्यप्रियसङ्गमं वपुः ।
रविपीतजला तपात्यये
पुनरोघेन हि (२युज्यते नदी ॥ ४४ ॥

याचितप्रार्थितः स भगवान् ब्रह्मा । तपसा कारणेन तस्यां पार्वत्यां प्रवणीकृत: अभिमुखीकृतो हरः शिवो यदा पार्वतीं परिणेष्यत्यद्वक्ष्यति तदोपलब्धसुखः प्राप्तानन्दः सन् । स्मरं कामं स्खन वपुषा नियोजयिष्यति सङ्गमयिष्यति । इत्यवं स्मरशापस्यावधिदाम् अवसानदायिनीं सरस्वतीं वाचं चाह । एवं शापावधिमप्युक्तवानित्यर्थः । ननु तथा क्रुद्धस्य कथमीटशी शान्तिरत आह-वशिनो जितेन्द्रियाश्चाम्बुधरायशनेरमृतस्य चेत्युभयोर्योनयः प्रभवाः । वशिपक्षेऽशन्यतशब्दौ कोपप्रसादपरौ । अन्यत्र वैद्युतान्युदकपरौ॥ युग्मकम् ॥ ४२ ॥ ४३ ॥

</poem>तदिति । हे शोभने तत्तस्मात् कारणाद्भवितव्यो भविष्यन् तथाहि प्रियसङ्गमो यस्य तत्तथोक्तम् इदं वपुः परिरक्ष । रविपीतजला नदी तपात्यये प्रादृषि ॥ *प्रावृट् तपात्यये” इति इलायुधः । पुनरोघेन प्रवहेण युच्यते सङ्गच्छते हि ॥ ४४ ॥


(१) अरशापान्तभवाम् । (२) पूर्यते ।

इत्थं रतेः किमपि भूतमदृश्यरूपं
मन्दौचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् ।
तप्रत्ययाच्च कुसुमायुधबन्धु(३)रेना
मावासयत् सुचरितार्थपदैर्वचोभिः ॥४५॥
अथ मदनवधूरुपक्षवान्तं
व्यसनकृशा (४)परिपालयाम्बभूव ।
शशिन इव दिवातनस्य लेख
किरणपरिक्षयधूसरा प्रदोषम् ॥ ४६ ॥

 इत्वमिति ॥ इत्थमनेन प्रकारेण अदृश्य रूपं किमपि भूत छि प्रायौ । “युक्त मादाहृते भूतं प्राप्यतीते समे त्रिषु इत्यमरः । रतेर्मदनदाराणां मरणव्यवसयबुद्धि मरणयोग बुद्धि मन्दीचकार । निवारयामासेत्यर्थः । `मूढापापटुनि भग्ध मग्दा:’ इत्यमरः । अथ कुसुमायुधबन्धुर्वसन्तश्च तत् प्रत्ययात्तस्मिन् भूते विश्वासात् ॥ “प्रत्ययोऽधौनशपथज्ञानवि खास हे ds’ इत्यमरः । एनां रतिं सुष्ट चरितार्थानि पदारि येषां तैर्वचोभिर्वाक्यं आश्वासयत् । सर्वथा ते देवताप्रसा दात् प्रियसङ्गमो भविष्यतीत्यादिवचनैरस्या दुःखमपाचकारं त्ययः ॥ ४५ ॥

 अथेति । अथ प्रनन्तरं व्यसनेन दुःखेन वश मदनब रतिरुण्वान्तं विपदवधिं किरणपरिक्षयेण धसरा मलिन दिवातनस्य दिनभवस्य । “सायंचिरम्-’ इत्यादिमा व्यू,प्र त्ययः । शशिनसन्दूर लेखा प्रदोषं रात्रिमिव परिपालय। स्वभूव प्रतीक्षा । पुष्पिताग्रदत्तम्—“युजि नयुगरे


(३) एताम् (४) प्रतिपालयाबभूव ।

तथा समलं दहता मनोभवं
पिनाकिना भग्नमनोरथा सतौ ।
निनिन्द रूपं हृद्येन पार्वती
(१)प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता ॥१॥

इतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा” इति लक्षशत् ॥ ४६ ॥

इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविर चितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदासकृतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये रतिविलापो नाम चतुर्थः सर्गः ।

 तथेति । पर्वतस्य अपत्य स्त्री पार्वती तथा तेन प्रकारशक्ष्याः समीप समहं पुरतः 1 *अव्ययं विभक्तिसमीपसश्रुञ्चि-" इत्यादिनाव्ययीभावः । मनोभवं मअणं दक्षता भस्मकुवेंता पिनाकिना ईखरण भग्नः खण्डितो मनोरथोऽभिलाषो यस्याः सा तथोश सतौ हृदयेन मनख रूप्यं सौन्दर्भ नेनिन्द। धिनो रूपं यक्षरमनोहरणाय नालमिति गर्हितअतौत्यर्थः । युक्त चैतदित्याह-तथाहि । चारुता सौन्थं र्थेषु पतिष विषये सौभाग्य' प्रियवल्लभ्यं फलं यस्याः सा अधोला। सन्थ्स्व तदेव फलं यदा सौभाग्य लभ्यते । न वैदिफलं तदिति भावः । अस्मिन् सर्गे दृशख' हृतम्-“जतौ तु वंशस्लसुदीरितं. शरौ” इति सवणात् ॥ १ ॥


(१) प्रिये हि ।

इयेष सा कतु मबन्च्यरूपतां
समाधिमास्थाय तपोभिरात्मनः ।
अवाप्यते वा कथमन्यथा वयं
तथाविधं प्रेम पतिश्च तादृशः ॥ २ ॥
निशम्य चैनां तपसे कृतोद्यमां
सुतां (२गिरौशप्रतिसक्तमानसाम् ।
उवाच मेना परिरथ वक्षसा
निवारयन्तौ महतो मुनिव्रतात् ॥ ३ ॥

 इथेषेति । सा पवत समाधिमेकाग्रतामास्थायावलम्बा तपोभिर्वक्ष्यमाणनियमैः करणभूतैरात्मनः स्वस्याबन्ध्यरूपतां सफलमौन्दर्यं कर्तुमियेषे च्छति खए। तपसा शिवं वशीकर्तुम् युक्तेत्यर्थः । अन्यथा ततोऽन्यप्रकारेण कथं वा तद्इयन्नवाप्यते । किं तदुद्यम् । तथाभूता विधा प्रकारो यस्य तत्तथा विधं प्रेम खेहः। येनार्धाङ्गहरा हरस्य भवेदिति भावः। तादृशः पतिश्च । य ऋत्यक्षय इति भावः । इयमेव खलु स्त्रीणामपेक्षितं यदूढ्वालये जीवङ्गर्ट कत्व चेति । तत्र तप श्चयकसध्वमिति निश्चिकायेत्यर्थः । अत्र मनुः-"‘यटु दुष्करं यद् दुरापं यदु दुर्मे यच दुस्तरम्। तसर्वे तपसा प्राप्यं तपां हि दुरतिक्रमम्” इति ॥ २ ॥

 निशम्यति । मेना मेनका च गिरीशप्रतिसक्तमानसां झराः सतचि तां तपसे तपश्चरणाय कृतोद्यमां कृतोद्योगां सुतां निशम्य श्रुत्वैनां पार्वतीं वक्षस परिरभ्यालिङ्ग्य महतो मुनि व्रतात्तपसो निवारयन्त उवाच ॥ मुनिव्रतादित्यत्र यद्यपि सुनिव्रतस्य मनकाया अनीप्सितत्वात् “वारणार्थगामीसितः। इति नापादानव तथापि कृतोद्यमामिति मानसप्रवेशत


(२) गिरौशं प्रति सत, त्रिनेत्र प्रति सप्त ।

मनोषिताः सन्ति (३)रहेषु देवता
स्तषः क्व वत्स क्व च तावकं वपुः ।
पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं
शिरीषपुष्यं न पुनः पतत्रिणः ॥ ४ ॥
इति ()धुवेच्छामनुशासतौ सुतां
शशाक मेना न नियन्तुमुद्यमात् ।
क ईप्सितार्थस्थिरनिश्चयं मनः
पयश्च निम्नभिमुखं प्रतीपयेत् ॥ ५ ॥

त्वात् ‘ध्रुवमपायेऽपादानम्’ इत्यपादानत्वमेव स्यात् । यथाहभाथकारः—“यश्च मिथ्या सम्प्राप्य निवर्तत तच्च “वमपायेऽपादानम्” इति प्रसिद्धम्” ॥ ३ ॥

 सामान्यमिषेधमुख विशेषनिषेधमाह

 मनीषिता इति ॥ हे वत्से । मनस ईषिता इष्टा मनीषिताः ॥ शकन्धुrदित्वात् साधुः । देवता: शच्यादयो हेषु |सन्ति । त्व' ता आराधयेति शेषः । तपः वा । तवेदं ताव कम् ॥ “युअदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च” इत्यण्प्रत्ययः । “तवकममकावेकवचने’ इति तवकदेशः ॥ वपुश्च । तथाहि । पेलवं मृदुलं शिरीषपुष्य धमरस्य भृङ्गस्य पदं पदस्थितिं सडेत । पतत्त्रिणः पुनः पक्षिणस्तु पदं न सहेत। अति सौकुमार्याद्दिव्यपभोगयोग्यं ते वपुर्न दारुणतपःक्षममित्यर्थः ॥ अत्र बृन्दालङ्कारः ॥ ४ ॥

 इतीति । इति एवमनुशासत्युपदिशन्ती सेना ध्रुवे च्छां खिरव्यवघ्राय सुतां पार्वतीसुद्यमादुद्योगात्तपोलक्षणानियन्तु निवारयितु न शशाक समर्था नाभूत् । तथाहि । ईप्सितार्थं इष्टार्थे निरनिश्चयं मनो मित्राभिमुखं पयश्च कः


(३) टहोऽपि। (४) प्रतेशम् ।

कदाचिदासनसखीमुखेन सा
मनोरथज्ञ पितरं मनस्विनी ।
अयाचतारण्यनिवासमात्मनः
फलोदयान्ताय तपसमाधये ॥ ६ ॥
अथानुरूपाभिनिवेशतोषिणा
कृताभ्यनुज्ञा गुरुणा गरौयसा।
प्रजासु पश्चात् प्रथितं तदाख्यया
जगाम गौरो शिखरं शिखण्डिमत् ॥७॥
विमुच्य सा हारमहार्यनिश्चया
विलोलयष्टिप्रविलुप्तचन्दनम् ।

प्रतीपयेत् प्रतिकूलयेत्। प्रतिनिवर्तयेदित्यर्थः। निजप्रवर्ग पय इवेष्टार्थाभिनिविष्टं मनो दुर्वारमिति भावः । अत्र दीपकानुप्राणितोऽर्थान्तरन्यासालङ्करः ॥ ५ ॥

 कदाचिदिति । अथ कदाचित् मनस्विनी स्थिरचित्त सा पार्वत मनोरथशमभिलाषाभिश्च पितरं हिमवन्तमासद्वासस्याप्तसंखौ सैव सुखसुपायः ॥ “सुखं निःसरणे वन प्रारम्भोपाययोरपि” इति विश्वः । तेन । फलोदयः फलोत्पत्तिरन्ती ऽवधिर्यस्य त तपःसमाधये तपोनियमार्थमात्मनः स्वस्वारस्थनिवासं वनवासमयाचत । “ड्रायु-४ इत्यादिना दिया मैकत्वम् ॥ ६ ॥

 अथेति । अथ गौरी अनुरूपेण योग्येनाभिनिवेशेनाग्रह तुषतीति तथोक्तो न गरीयसा पूयतमेन गुरुण पिया जाताधनुश तपः कुर्विति सुतानुमतिः सती पद्यत्तपःसिबुत्तरकालं प्रज्ञासु जनेषु तदाख्यया तस्य गौर्योः संज्ञया प्रश्रितम् ।

गौरौशिखरमिति प्रसिद्धमित्यर्थः। शिखटिम । न तु हिंसप्रशिप्रचुरमिति भावः । शिखरं ऋधं जगाम ययौ ॥ ७ ॥

बबन्धे बालावधी वर्कले
पयोधरोत्सेधविशणसंहति ॥ ८ ॥
यथा प्रसिद्धेर्मधुरं शिरोरुहै
अंटाभिरवमभूत्तदाननम् ।
न षट्पदश्रेणिभिरेव पङ्कजं
सशैवलासङ्गमपि प्रकाशते ॥ ९ ॥
प्रतिक्षणं सा कृतरोमविक्रियां
व्रताय मौञ्जीं विगुणां बभार याम् ।

 बिसुचेति। अहार्यनिश्चयानिवार्यनिष्ठया सा गौरौ विलोलाभिश्वलाभिर्यष्टिभिः प्रतिसहैः प्रविलुतं प्रसृष्टं चन्दनं स्तनान्तरगतं येन तं तथोतं शरं सुवखों विमुच्य विश्वाय बचाहयबभ्रु. बालापिलं पयोधरयोः स्तनयोरु धेनछायेण विशीर्णा विघटिता संहतिरवयवसंश्लेषो यस्य ततथोत वकलं कळलम् िस्तनोत्तीयभूतं बबन्ध । धारयामासेत्यर्थः ॥ ८॥

 ययेति । तस्या देव्या आननं तदाननं प्रसिः भूषितैः । “प्रसिद्धौ स्यातभूषितौ’ इत्यमरः । रोहरतीति कशः ॥ “गु- पधज्ञाप्रीकिरः कः” इति कप्रत्ययः । शिरसि कवः तैः शिरो है मूर्धजैर्यथा मधुरं प्रियमभूत् । ‘जाडुप्रियौ तु मधुरै” इत्यमरः । जटाभिरप्येवं मधुरमभूत्। तथाहि। घड़ी पक्षी षट्पदविभि' मरपतिभिरेव न किन्तु सह कैवलासनेन सशैवलासटुमपि । “तन सहेति तुषयोग” इति बgनःि । प्रकाशते । शैवलेनापि शोभत एवेत्यर्थः ॥ ९ ॥

 प्रतोति। सा देवी प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे कशरोमविक्रियां पार्षा खतरोमाञ्चां त्रिगुणां त्रिरावृत्तां यां भव सुख

मयीं मिखयां व्रताय तपसे बभार। तदेव पूर्वं प्रथमं मुख तत्

त्रअकारि तत्पूर्वनिबड्या तया
सरागमस्था रसनागुणास्पदम् ॥ १० ॥
विसृष्टरागादधरान्निवर्तितः
स्तनाङ्गरागारुणिताच्च कन्दुकात् ।
कुशाडुरादानपरिक्षताञ्जलिः
कृतोऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः ॥ ११ ॥
महाहशय्यापरिवर्तनच्युतैः
बकेशपुष्पैरपि या स्म दूयते ।
अशेत सा बाहुलतोपधायिन
निषेदुषी स्थण्डिल एव केवले ॥ १२ ॥

पूर्वं यथा तथा निबध्या तया मौज़स्य देव्या रसनागुणस्वा स्पदं स्थानं जघनम् । सइ रागेण सरागं सलोहितमकानि कृतम्। सौकुमार्यातिशयादिति भावः ॥ १० ॥

 विस्रष्टेति । तय देव्या विखुट्टरागयनलाधारसरञ्जना दधरादधरोष्ठानिवर्तितः । निंसृष्टरागात्” इति पाठे नितर त्यक्तलातरागात् ॥ रागत्यागेन निष्प्रयोजनत्वादिति भावः तथा स्तनाङ्गरागेणारुणितादरुणक्तात् । पतनसमये तर स्तनयोरुपधादिति भावः । कन्दुकाव निवर्तितः। कुशडु राणामादनेन लवनेन परिता व्रणिता अधुचयो यस्य से तथोतः कर पालिः अस्त्रप्रयय अवमालासहचरः जातः ॥ ११ ॥

महर्हिति ॥ महानी मूख्यं यस्याः सा महर्षी चेष्टा या शय्या तस्यां परिवर्तनन शुण्ठनेन युतै: भ्रष्टैः बकेशपुष्ट रएि या देवौ दूयते स्म क्लिश्यति स्म । पुष्याधिकसौकुमार्यादिति

भावः । द्या देवी बाहुलतामुपधत उपधानौकरोतीति बाहुल

पुनी हौतु नियम यया तया
()द्वयेऽपि (३)निक्षेप इवार्पितं इयम् ।
लतासु तन्वीषु विलासचेष्टितं
(७)विलोलदृष्टं हरिणाङ्गनासु च ॥ १३ ॥
क्ष्र्तन्द्रिता सा ययमेव वृक्षकान्
घटस्तनप्रस्रवणेव्यंवर्धयत् ।
गुहोऽपि येषां प्रथमाप्त जन्मनां
न पुत्रवात्सल्यमपाकरिष्यति ॥ १४ ॥

तोपधायिनौ सती केवले संस्तरणरहिते स्थण्डिले भूमचेवा शेत शयितवती । तथा निषेदुषी उपविष्टा च । “वसुञ्च” इति कसः। ‘उगितश्च इति षट् । भूमावेव शयनादिव्यवहारो न जातूपीत्यर्थः ॥ १२ ॥

 पुनरिति । नियमस्थया व्रतस्थया तया देव्या इयेपि हंयं पुनर्गेहं पुनरानंतु निक्षेपोऽर्पितमिव निक्षेपत्वेनार्पितं किमु ॥ वचित् “इथेषु” इति प्रामादिकः पाठः । कुत्र द्वये किं वयमर्पितमित्याह-तन्वीषु लतासु विलाप्त एव चेष्टितं विलासचेष्टितं हरिणङ्गनासु विलोलदृष्टं चञ्चलावलोकितं च । व्रतस्यायां तस्यां तयोरदर्शनलतादिषु दर्शनायार्पितमिवेत्युत्प्रेक्षा न तु वस्तुतोऽर्पणमस्तीति भावः ॥ १३ ॥

 अतन्द्रितेति । सा देवी स्वयमेवातन्द्रिता असजाततन्तु सती । तारकादित्वादितच्प्रत्ययः । वृक्षकान् नपहान् ॥ “अख्ये” इत्यस्यार्थे कप्रत्ययः । घटवेव स्तनौ तयोः प्रस्रवणेः प्रतपयोभिः व्यवर्धयत्। गुः कुमारोऽपि प्रथमाप्तजन्मनां प्रथमलब्धजन्मनाम् । अग्रजातानामित्यर्थः । येषां वधकाण सम्बन्धि पुत्रवामुख्यं सुतप्रेम नापाकरिष्यति। उतरन मा रोदयेऽपि न तेषु पुत्रवाक्षयं निवर्तयत इत्यर्थः ॥ १४ ॥


(५) दय। (६) निक्षेपम् । (७) विलोलदृष्टिम् ।

अरण्यवौजाञ्जलिदानलालिता
स्तथा च तथा हरिणा विशश्वसुः।
यथा तदयंनयनैः कुतूहलात् ।
पुरः सखीनाममिमोत लोचने ॥ १५ ॥
कृताभिषेकां हुतजातवेदसं
त्वगुत्तरासङ्गवतौमधौतिनौम्।
दिदृक्षवस्तापुषयोऽभ्युपागमन्।
न धर्मड्डेषु वयः समीक्ष्यते ॥ १६ ॥

 अरण्येति । अरण्यवजानां भवाशीौगमञ्जलयस्तेर्धा दानेन ललालिता हरिणा तस्य देश्यां तथा विशश्वसुर्विस्रशं जग्मुः॥ “समौ विस्रम्भविश्वासौ” इत्थमरः ! यथा कुतूहला दौत्सुक्यात् तदीयैर्हरिणसम्बन्धिभिर्नयनैः नरैः । करणैः । स्खकये लोचने सखीनां पुरः पुरतः । अनेन तेषां सम्बन्धसङ् त्वमुक्तम्। अमिमीत । अतिपरिमाणतारतम्यशनाय मानं चकारित्यर्थः। केचित्तु सा पार्वती तदौथैनंयः कुर्यात् पुरोः ऽग्रे वर्तमानानां सखीनां लोचने अमिमीत व्रतस्थत्वाखा । तभन इत्याः ॥ “मा माने” इत्यक्षात् धातोर्लङ्। इयमेष खलु विधासस्य परा काष्ठा यदभिपीडनेऽपि न तुभ्यतेति अवः ॥ १५ ॥

 तपःप्रभावमाह====

 क्लतेति । कताभिषेक कृतिखमां सुतजातवेदसं घृतानि काम् । सतहोमामित्यर्थः। त्वचा वल्कलेनसरासतौसुप्तरौयवतीं त्वगुत्तरासङ्गवतीम्। अधीतमस्या अस्तौत्सुधीतिनीं स्तुतिपाठादि कुर्वतौम् । ‘ष्टादिभ्यव” इतनिप्रत्ययः । तां

देवीं दिदृक्षवो द्युमिच्छवोधंयो मुनयोऽभ्युपागमम् समुपाभत । न चात्र कनिष्ठसेवादोष ग्राह-भ्रमैश्वधेषु वयो न

विरोधिसत्वोजिभतपूर्वमत्सरं
द्रुमैरभीष्टप्रसवार्चितातिथि ।
नवोटजाभ्यन्तरसंभृतनलं
तपोवनं तच्च बभूव पावनम् ॥ १७ ॥
यदा फलं (८)पूर्वतपःसमाधिना
न तावता लभ्यममंस्त काङ्कितम्।
तदानपेक्ष्य स्खशरीरमार्दवं
तपो महत्सा चरितुं प्रचक्रमे ॥ १८॥

समीयते न प्रमाणीक्रियते । सति धर्मज्यैष्ठे वयोज्यैठं न प्रयोजकमित्यर्थः । तथा च मनुः -“न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः । यो वा युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः” इति ॥ १६ ॥

विरोधीति  । विरोधिभिः सर्वगोंष्याघ्रादिभिरुज्झितपूर्वमक्षरं त्यक्तपूर्ववैरम् । हिंसारहितमित्यर्थः । दूमैरभीष्टप्रमवेनेष्टफलेनार्चिताः पूजिता अतिथयो यषिंस्तत्तथोक्तम् । नवानासुटजागां पर्णशालानामभ्यन्तरेषु संभृताः सञ्चिता अमला प्रश्नयो यस्मिंस्तत्तथोक्तं तज्ञ तपोवनम्। पावयतीति पावनं बभूव। अहिंसातिथिसत्काराग्निपरिचर्याभिर्जगत्पावनं बभूवेत्यर्थः ॥ १७ ॥

 यदेति । सा देव यदा यस्मिन् काले तावता तावप्रमयेन पूर्वतपःसमाधिना पूर्वेणानुष्ठयभानप्रकारेण तपोनियमेन कादितं फलं लभ्य लब्धु शक्य नासंस्त । अशक्यमस्मंस्तत्वर्थः। तदा तत्काले । अविलप्वेनेत्यर्थः । शरौरख मार्दवं शूदुख' सौकुमार्यसमपाविगणय्य महत् दुश्चरं तपश्चरिततुं प्रपत्रम उपचक्रमे ॥ १८ ॥


(८) सर्वसमाधिसाधनम्।

क्रमं ययौ कन्दुकलौलयापि या
तया मुनीनां चरितं व्यगाह्यत ।
ध्रुवं वपुः काञ्चनपद्मनिर्मितं
मृदु प्रकृत्या (६)च ससारमेव च ॥ १९ ॥
शचौ चतुर्णां ज्वलतां हविी जां
सुचिस्मिता मध्यगता समयमा ।
विजित्य नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभा
मनन्यदृष्टिः सवितारमैक्षत ॥ २० ॥

 क्लममिति ॥ या देव कन्दुकलीलया कन्दुकक्रीडाणि लमं ययौ ग्लानिं प्राप तया देव्या मुनीनां चरितं तीव्र तपो व्यगाश्वत प्रविष्टम्। अत्रोत्प्रेक्षते—ध्रुवमस्या वपुः काञ्चनपझ न सुवर्णकमलेन निर्मितं घटितम्। अतएव प्रकृत्या पन्नस् भावेन मृदु च सुकुमारमपि काञ्चनस्वभावेन ससारं च कठिनमेव । तथा च तदुपादानकत्वादृ व्या वपुषः सुकुमारस्यापि तौन्नतपःक्षमत्वमित्यत्प्रेक्षार्थः॥ १९ ॥

 शुचाविति । शुचौ पीने शुचिस्क्षिता विशदमन्दहासा सुमध्यमा पार्वती ज्वलतां दौप्तिमतां चतुर्णा हविभुजामननां मध्यगता सतौ । नेत्रे प्रतिहन्तौति तां नेत्रप्रतिघाः तिनीं प्रभां सावित्र' तेजो विजित्य । न विद्यतेऽन्यत्र दृष्टिर्यस्याः सानन्यदृष्टिः सत सवितारं सूर्यमैक्षत ददर्श। ‘‘ग्रोक्ष्र पश्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः" इति स्मरण । पञ्च। स्निमध्ये तपरित्यर्थः । तत्र सवितैव पञ्चमोऽग्निः--"प्रति सविता सवितैवाग्निः ” इति श्रीतलिङ्गात् ॥ २० ॥


(९) हि।

(१) तयातितप्त' सवितुर्गभस्तिभि
मु ख तदयं कमलश्रय दधौ ।
अपाङ्गयोः केवलमस्य दीर्घयोः
शनै:शनै: श्यामिकया कृतं पदम् ॥ २१ ॥
अयाचितोपखितमम्ब केवलं
रसात्मकस्योडुपतेश्च रश्मयः ।
बभूव तस्याः किल पारणाविधि
र्न (२)दृक्षछत्तिव्यतिरिक्त(३)साधनः ॥२२॥

 तयेति । सवितुः सूर्यस्य गभस्तिभिः किरणैस्तथा पूर्वोक्तप्रकारेण पतितप्त' सन्तप्त' तस्या इदं तदीयं मुखं कमलश्रियं कमलस्य शोभां दधौ प्राप । यथा रवितापात्कमलं न स्नायति प्रत्युत विकसति तथा तदीयं सुखमासीदिति भावः । किंत्वस्य मुखस्य दौर्बयोरपाङ्गयोः केवलं नेत्रान्तयोरिव शनैःशनैर्मन्द मन्दं श्यामिकया कालि पदं स्थानं कृतम्। तयोः सौकुमर्यादित्यर्थः ॥ २१ ॥

 अयाचितेति । अयाचितोपस्थितमप्रार्थितोपनतं केवलमग्बूदकं रसात्मकस्यामृतमयस्योदूनां नञ्चषाणां पतिश्चन्द्रस्तस्य रश्मयश्च तस्याः पार्वत्याः पारणविधिरध्यवहारकर्म बभूव । तावन्मात्रसाधन कोऽभूदित्यर्थः । साध्यसाधनयोरभेदेन व्यवदेशः साधनान्तरव्यावृत्यर्थः । किलेति प्रसिद्ध। वृक्षाणां या वृत्तिर्जीवनोपायस्तद्व्यतिरिक्त साधनसुषयो यस्य स तथोकः पारणाविधिर्न बभूव। दृशोष्ययाचितोपवितेन मेघोदकेनेन्दुलिरणैश्च जीवतौति प्रसिद्धम् । अस्मियापि तावन्मात्रमवलम्बतेत्यर्थः ॥ २२॥


(१) तथाभितप्तम्, तथापि तप्तम् ।

(२) बुधवृत्तिः । (३)-साधनम् ।

निकामतप्ता विविधेन वह्निन
नभश्चरेणेन्धनसंभृतेन. (४)सा ।
तपात्यये वारिभिरुक्षिता नवै
भुवा सहस्राणममुञ्चदूर्घगम् ॥ २३ ॥
स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधराः
पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः ।
वलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरे
चिरेण नाभिं प्रथमोदबिन्दवः ॥ २४ ॥

 निकामेति । विविधेन । पञ्चविधेन इत्यर्थः । नभश्चर खेचरेण । आदित्यरूपेणेत्यर्थः । इन्धनसंभृतेन काष्ठसमि वगि निकाममत्यन्त' तप्ता साम्बिका तपात्यये पीआई प्रावपीत्यर्थः। नवैर्वारिभिः उचिता सिता सती भुवा पक्ष ग्नितप्तया सहोर्धगमूर्धप्रखतसुआणं वाध्यममुञ्चत् । “प्रयं अबध्यनुषाणम्’ इति यादवः ॥ २३ ॥

 स्थिता इति । उदकस्य बिन्दवः उदबिन्दवः ॥ “म दन-५ इत्यदिगोदकशब्दयोददेशः । प्रथम €दविभ्दव। प्रथमविशेषशाहिन्दूनां विरसत्व बहुवचनालातिविरलत्वं गम्यते। तथा च चिरत्वनाभ्यन्तरगमणयोर्निर्वावः । तस् पार्वत्याः पञ्च गेस्रशमसु क्षयं स्थिताः स्थितिं गतः। यि इत्यनेन पमणां सान्द्रत्व क्षणमिति श्री राधा च गम्यहं अनन्तरं ताड़ितो व्यथितोऽधर ओडो यै तथोक्ताः। एतं अधरस्ख आर्दवं गम्यते । ततः पयोधरयोः स्तनयोस थ ड रिभाग निपातेन पतनेन धूर्णिता अर्जरिताः कुचका ग्यादिति भावः । तदतु वक्षदरेखासु खशिताः। निषे गतत्वादिति भावः । इत्थं चिरेण न तु शौत्रम् । प्रतिवर


(४) च ।

शिलाशयां तामनितवासिनीं
निरन्तरास्त्रन्तरवातदृष्टिषु ।
व्यलोकयन्मुन्मिषितैस्तडिन्मयै
र्महातपसाध्य इव स्थिताः क्षपाः ॥२५॥
निनाय (५)सात्यन्तहिमोत्किरानिलाः
सहयराबौरुद्वासतत्परा।

हुयादिति भावः । नाभिं प्रपेदिरे प्रविष्टा न तु निर्जग्मुः। तेन नामेंगगनोर्थं गम्यते । अत्र प्रतिपदमर्थवत्त्वात्परिकलिङ्गरः ॥ २४ ॥

 शिलाशयामिति । निरन्तरासु नौरन्ध्रासु प्रन्तर मध्ये Iतो यासां तादृश्या या दृष्टयस्ता खतरवातदृष्टिषु । न निकेते पुढे बस तीनकेतवासिनम् । अगाड़तदेशवासिनीमित्यर्थः । शलायां शेत इति शिलाशयां शिलातलशायिनीम् ॥ “प्रधिकरणे शेते’ इत्यद्यप्रत्ययः । तां पार्वतीं खाखाइड साच ॥ "साचाड्रष्टरि संज्ञायाम्” इतीनिप्रत्ययः । तस्य कर्म साच्यं |म तपसः सास्ये स्थिताः क्षपास्तडिन्मयैर्विद्युदूपैरुन्मिषितैर वलोकनैर्यं लोकयन्निव । इवेति चक्षुषा विलोकनमेवेभ व्यते। सा तु ‘पादित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च शौर्भूमिरापो |दयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च मध्य धर्मश्च जानाति नरस्य वत्सम्’ इति । प्रमाणसिद्धत्वात्रोयं स्यमित्यनुसन्ध यम् ॥ २५ ॥

 एवं वर्षासु विहितं तपःप्रकारसुवा सम्प्रति हेमन्त तपरणप्रकारमाह---

 निषायेति । सा पार्वतौ। उकिरन्ति विपतौति डत्फिराः । `इगुपधज्ञ –’ इत्यादिना कः । अत्यन्तं विमानासुतकिरा अनिशा यासु ताः सहखरात्रीः पौषरागौः । पौषे


(५) सात्यर्थहिमोगरानि ज्ञाः ।

परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः
पुरो वियुक्ते मिथुने कृपावती ॥ २६ ॥
मुखन सा पञ्चसुगन्धिना निशि
प्रवेपमानाधरपलशोभिना।
तुषारदृष्टिक्षतपद्मसम्पदां
सरोजसन्धानमिवाकरोदपाम् ॥ २७॥
खयं वेशणद्रुमप्रणष्टत्तिता
परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः।

तैषसहस्यौ वौ” इत्यमरः । उदके वास उदवासः ॥ “पषंवास वाहनधिषु च” इत्युदादेशः ॥ उदवासे तत्परा आसत तथा परस्परमाक्रन्दिनि अन्योन्यमानशिनि पुरोऽग्रे नियुक्त विरहिणि। वियोगं प्राप्त इति यावत् । चक्रवाकी च चक्रवाकच चक्रवाकौ तयोः चक्रवाकयोर्मिथने इन्हें रूपावती सती निनाय । दुःखिषु कृपालुव महतां स्वभाव इति चक्रवाकमिथुने कृपा न तु कामितयेति वाच्यानवकाशः । अप् वासस्तु हेमन्त क्रमशो वर्धयेत्तप?” इति मनुः ॥ २६ ॥

 सुखेनेति । सा पार्वती निशि रात्रौ पद्मवत् सुगन्धिना सुरभिणा । "गन्धस्य त् - ’ इत्यादिनेकारः । प्रवेपमानः कम्यमालोऽधर ओष्ठ एव पत्र दलं तेन शोभत इति तथोक्तेन मुखेन तुषहृद्या तुहिनवर्षेण क्षता नाशिताः पशुसम्पदो यासां तासामपां सरोजसन्धानं पञ्चखट्टनमकरोदिव। इत्युको इलजनर । पञ्चान्तरं तुहिनेनोपहन्यते तन्मुखपन्न तु न तयेति व्यतिरेकालङ्कारो व्यज्यत इत्यु भयोः सङ्गरः ॥ २७ ॥

 ख्रयमिति । स्वयं विशीर्णानि व्रतधृतानि द्वमपणचैव

वृत्तिजीवनं.यस्य तस्य भावस्तत्ता तपसः परा काष्ठा परभुत्कार्यं हि । “काष्ठोत्कर्षे खितौ दिशि” इत्खमरः ॥ तया

तदप्यपाकर्णमतः प्रियंवदां
बन्य३पर्येति च तां पुराविः ॥ २८॥
णालिका(७)पलवमेवमादिभि
नैतैः (८)खमङ्ग' (९)ग्लपयन्त्यहर्निशम्।
तपः शरौरैः कठिनैरुपार्जितं
तपस्विनां दूरमधश्चकार सा ॥ २९ ॥

देव्य पुनतत्पर्णवर्तनमप्यपाकर्यमणखतम् । अतः पर्णपाकरणाडेतोः। प्रियं वदतौति प्रियंवदा ॥ “प्रियवशे वदखच्” इति खच्प्रत्ययः। ‘अरुर्विषदजन्तस्य सुम्” इति सुमागमः । तां पार्वतीं पुराविदः पुराणशास्तपःकरणसमयेऽविद्यमानं पर्यभक्षणं यस्याः सापर्णाति वदन्ति । नामान्तरसमुच्च यार्थश्चकारः । अत्र “अपणम्” इत्यपपाठ इतिशब्दाभिहिते द्वितीयानुपपत्तेः । यथाह वामनः -*निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्मविभक्तिः परिगणनस्य प्रायिकत्वात्” इति । खयं प्रियंवदाः परेषामपि प्रियवादभाजनानि मवन्तौति भवः ॥ २८ ॥

 सृणालिकेति ॥ सृणालिकापेलवं पक्षिनकन्दकोमलं खं खकीयमठं शरौरमवमुक्तप्रकारतोयाग्निमध्यवासव्रतमादिर्येषां तैर्दूतैरहश्च निशा च अहर्निशम् समाहारे इन्हें कवद्भावः। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ग्वषयन्ती कर्शयन्तौ सा पार्वती कठिनै: । को शससैरित्यर्थः । शरीरैरुपसर्जितं सम्पादितं तपजिनाखुषीणां तपो दूरमयन्तमधश्चकार तिरश्चकार । अति शिभ्य इत्यर्थः । तपस्विभिरप्येवं तपः कर्तुं न शक्यत इति तत्पयथः ॥ २९ ॥


(६) अपर्णामिति। (७) -कोमलम्।

(८) तदनम् । (९) क्षपयन्तौ।

अथाजिनाषाढधरः प्रगलबाग
ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा ।
विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं
शरैरबद्धः प्रथमायामो यथा ॥ ३० ॥
तमातिथेय बहुमानपूर्वया
सपर्यया प्रत्युदियाय पार्वतौ।
भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसां
वपुर्विशोध्वतिगौरवाः क्रियाः ॥ ३१ ॥

 व्अथेति । अथानन्तरमजिनं कृष्णमृगवक् । आषाढः प्रयो जनमस्य त्याषाढपालाशदण्डः । “पालाशे दढ आषाढः इत्यमरः । “विशाखाषाढादमन्यदण्डयो:इत्यणप्रत्ययः । तयोर्धरस्त्रयोक्ताः प्रगल्भवाक् प्रौढवचनो ब्रह्ममयेन वैदिकेन तेजस। ब्रक्षवर्चसेनयर्थः । ज्वलन्निव स्थितः ॥ इवशब्दो निर्धारणार्थः। कश्चिदनिर्दिष्टो जटिलो जटावान्। अचा रोति शेषः । पिच्छादित्वादितच्प्रत्ययः । शरीरबद्धो बद्दश रीरः । शरीरवादित्यर्थः । “वाहिताग्न्यादिषु" पाठासाधुः प्रथमाश्रमो यथा ब्रह्मचर्याश्रम इव । यथाशब्द इवार्थे । तयोः वनम्। देव्या इति शेषः । विवेश प्रविष्टवान् ॥ ३० ॥

 तमिति । अतिथिषु साध्वी आतिथेयी ॥ “पयतिथि-- इत्यादिना ढञ्प्रत्ययः । “fटट्यू छु–’ इत्यादिना ङीए । पार्वत तं ब्रवचारिणं बहुमानपूर्वया बहुमानः पूर्वो यस्यास्त्रया । गौरवपूर्वयेत्यर्थः । सपर्यया अर्चया ॥ “सपर्यार्चायणः


२९-३० झोकयोर्मध्ये झोकोऽयं दृश्यते--

सुराः (१)सुद्धौ नगेन्द्रकन्यया कृतं तपः शथ्वशक्रियाक्षमः ययाचिरे तं प्रणिपत्य दुःखिताः पतिं चमूम्रां सुतमाजि (२)हेतु

(१ तदुदीच्छ। २ हेतवे)

विधिप्रयुक्तां ()परिच्छ सक्रिय
परिश्रमं नाम विनय च क्षणम् ।
उमां स पश्यन्नृजुनैव चक्षुषा
प्रचक्रमे वत,मनुज्झितक्रमः ॥ ३२ ॥
(२)अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशं
जला(३)न्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते।
(४)अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे
शरीरमायं खलु धर्मसाधनम् ॥ ३३ ॥

नमः” इत्यमरः । प्रत्युदियभय प्रत्युज्जगाम । कथं सम नेsपि तस्यास्तादृशौ प्रतिपत्तिरत आह-साम्य सत्यपि निविष्टचेसां विरचितानां वपुर्विशेषेषु व्यक्ति विशेषेष्वतिशयितं गौरवं यासु ता अतिगौरवा अतिगौरवसहिताः क्रियाश्चेष्टाः भवन्ति । प्रवर्तगत त्यर्थः। साधवो न साम्यमिणिवेशिग इति भावः ॥ ३१ ॥

 विधीति । स ब्रह्मचारौ विधिना प्रयुक्तम् अनुष्ठितां सत्क्रियां पूज़ परिश्रः वीतय क्षणं परिश्रमं विश्वासं च विनोथ नाम । नामेत्यपरमार्थे। प्रथमा बकशुनैव चक्षुषा श्यन् अनुकितक्रमोऽत्ययोचितपरिपाटकः सन् । वक्तु प्रचमें प्रारभे ॥ ३२ ॥

 पपौति । अत्रापिशब्दः प्रश्न। क्रियार्थ शोमादिकर्माशुष्ठानार्थम्। समिधश्च कुशाश्च समित्कुशम् ॥ “जातिरग्रा गाम्” इति इनकवद्भावः॥ सुलभमपि सुलभं कञ्चित् । लानि ते तव नामविधिवमणि खाणक्रियायोष्यान्यपि चित्। किञ्च शतया निजसामर्षानुसारेण तपसि प्रवर्तपि । देवमपौड़यित्वा तपश्चरसि कश्चिदित्यर्थः । युक्त च


(१) प्रतिछन। (२) अयि । (३) अयि । (४) अयि ।

(५) अपि त्वद्वर्जितवारिसंभृतं
प्रवालमासामनुबन्धि वीरुधाम् ।
चिरोज्झितालक्तकपाटलेन ते
तुलां यदारोहति द्न्तवाससा ॥ ३४ ॥
(६)अपि प्रसन्न हरिणेषु ते मनः
करस्थदर्भप्रणयापहारिषु ।

नामैतत् । खलु यस्मात् शरीरम् पाय धर्मसाधनम् । धर्मस्तु कायेन मनसा वाचा बुबा धनादिना च बहुभिः साध्यते तेषु च वपुरेव सुख्यं साधनं सति देहे धर्मार्थकाममोक्षलक्षणायतुवैर्गाः साध्यते। अतएव “सततमात्मानमेव गोपयीत” इति श्रुतिः ॥ ३३ ॥

 अपति ! त्वया आवर्जितेन सिक्ते न वारिणा संभृतं अनितमासां वीरुधां लतानां प्रवालं पल्लवमनुबध्यप्यनुस्यूतं किम्। यप्रवालं चिरोतिरिकाल त्यो लाशगो येन तत्तथापि पाटलम् । स्वभावरत्तमित्यर्थः । तेन चिरोजितालतकपटलेन ते तव दन्तवासस अधरेण । “श्रेष्ठाधरौ तु रदनच्छ है दशनवाससी” इत्यमरः । तुलां सायम् आरोहति। गच्छती त्यर्थः । अत्र तुलाशब्दस्य सादृश्यवचित्वाप्तद्योगेऽपि “तुस्थल थैरतुलोपमाभ्याम्-’ इति न तौयाप्रतिषेधस्तत्र सुई सदृशवाचिन एव ग्रहणदिति ॥ ३४ ॥

 अपौति । करस्थान् दर्भान् प्रणयेन सहेनापहरन्तीति ते तथोक्तेषु। सापराधेष्विति भावः । ‘‘करस्थदर्भप्रख्या राधि” इति पाठे दर्भाणां प्रणयेन प्रार्थनयापराधिषु ॥ इति णेषु विषये ते मंगः प्रसन्नमपि न क्षुभितं किम् । सापराधं यपि न कोपितव्यं तपस्विभिरिति भावः । उत्पलानि ये हरिणः प्रचलैशलैर्विलोच नैनोव स्वाशिसदृश्यं प्रयुज


(५) अयि । (६) मयि।

य उत्पलानि प्रचलैर्विलोचनै
स्तवाक्षि७)सादृश्यमिव प्रयुञ्जते ॥ ३५ ॥
यदुच्यते पार्वति पापकृत्तये
न रूपमित्यव्यभिचारि तद्वचः ।
तथाहि ते शौलमुदारदर्शने
तपस्विनामबपदेशतां गतम् ॥ ३६ ॥
विकीर्णसप्तर्षिबलि(८)प्रहासिभि
स्तथा न गाङ्गः सलिलैर्दिवधृतैः

एवाभिनयन्तीव । प्रसन्नत्वान्मृगनेत्राणि त्वनयनैः साम्यमुपयान्तीति भावः । “उत्पलक्षेपचलेः” इति पठान्तर उत्पलकम्यचलैः। भावानयने द्रव्यानयनमिति न्यायेन क्षिप्यमाणत्पलचलरित्यथः ॥ ३५ ॥

 यदिति । हे पार्वति । रूपं सौम्याकृतिः पापघत्तये पापाचरणाय न भवतीति यदुच्यते । लोकैरिति शेषः । तद्वचो न व्यभिचरति न स्खलतौत्यव्यभिचारि सत्यम् । ‘यत्राकृतिस्तत्र गुणा ‘न सुरूपाः पापसमाचरा भवति" इत्यदयो लोकवदा न विसंवादमासादयन्तीत्यर्थः । किमिति ज्ञायते--- तथाहि। हे उदारदर्शने आयताक्षि । सुरूप इत्थथुः। अथ वोन्नतज्ञाने। विवेकवतीत्यर्थः । ते तव शीलं सट्टत्तम् ॥ “शोलं स्वभावे सदृष्टत्ते’ इत्यमरः । तपस्विनामप्यपदिश्यतेनेनेत्यपदेशः प्रवर्तकं प्रमाणं तत्तामुपदेशतां गतं प्राप्तम्। सुनयो ऽपि त्वां वीक्ष्य स्वदृत्ते प्रवर्तन्त इति भावः ॥ ३६ ॥

 विकीर्णेति । एष महौधरो हिमवान्। सप्त च त ऋधयत्र सप्तर्षयः । ‘दिक्संख्यं संज्ञायाम्” इति समासः ।


(७) -सपलम् । (८) -प्रभ्राहिभिः ।

यथा त्वयैश्चरितैरनाविलै
र्महीधरः पाबत एष सान्वयः ॥ ३७ ॥
अनेन धर्म: सविशेषमद्य मे
त्रिवर्गसारः प्रतिभाति (e)भाविनि ।
त्वया मनोनिर्विषयार्थकामया
यदेक एव प्रतिञ्च सेव्यते ॥ ३८॥
प्रयुक्तसत्कारविशेषमात्मना
न मां परं सम्प्रतिपत्तुमर्हसि ।

विकर्णाः पयः सप्तर्षीणां सम्बन्धिभिः बलिभिः पुष्पोपहारैः प्रहसन्ति ये तथोत र्दिवोऽन्तरिक्षाकृतैर्गाः सलिलैस्तथा न पriाँवतः । अनाविलैरकलुषेबदौरैश्चरितैर्यंथ सान्वयः सपुवपौत्र: पावित: पवित्रीकृतः ॥ ३७ ॥

 अनेनेति । हे भाविनि प्रशस्त्रभिप्राये । अनेन कारों म धर्मः सविशेषं सातिशयमद्य मे। त्वयायं धर्मकामार्थानां वर्गस्त्रिवर्ग: । *त्रिवर्गो धर्मकामार्थश्चतुर्वर्गः समोक्षकै:’ इत्यमरः । तव सारः श्रेष्ठः प्रतिभाति । यशस्वकारणहनमो मिर्विषयावर्थकामौ यस्यास्तया त्वयैको धर्म एव प्रसिद्ध स्वीकृत्य सेष्यते । यवयार्थकामौ विहाय धर्म एवावलखितः । अतः सर्वेषां नः स त्रेयानिति प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ ३८ ॥

 सम्प्रति मनोरथं जिज्ञासुः प्रस्तौति-----

 प्रयुक्तेति । आमम त्वया प्रयुक्तः ठतः सत्कारविशेषः पूषातिशयो यस्य तं मां परमन्यं सुप्रतिपत्तुमवगन्तु नार्हसि। हे संगतगावि संमताद्धि “प्रङ्गान्नकण्ठेभ्य:” इति ध्यात् प् ॥ यतः कारणाअमश्च ईषिभिर्मनौषिभिर्विहःि । शक दित्वात् साधुः सतां सङ्गतं सख्य' सप्तभिः पदैः आपद्यत


(९) भामिनि।

(१)यतः सतां संनतगात्रि सततं
मनौषिभिः साप्तपदनमुच्यते ॥ ३९ ॥
अतो(२)ऽत्र किष्विवत बहुक्षमां
द्विजातिभावादुपपन्नचापलः।
अयं जनः प्रष्टमनास्तपोधने
न चेद्रहस्यं (३)प्रतिवक्तुमर्हसि ॥ ४० ॥
कुले प्रसूतिः प्रथमस्य वेधस
स्त्रिलोकसौन्दर्यमिवोदितं वपुः।
अष्टग्यमैश्वर्यसुखं नवं वय
स्तपःफलं स्यात्किमतः परं वद ॥ ४१ ॥

इति साप्तपदौनं सुप्तपदोच्चारणसाध्यमुच्यते । तच्चावयोस्त्वत्तसत्कारप्रयोगादेव सिमित्यर्थः । ‘साप्तपदीनं सस्यम् |इति निपातनात्साधु ॥ ३९ ॥

 अत इति । हे तपोधने अतः सस्याढे तोरत्र प्रस्तावे बहुकमां बङ्गलिस हम्। यद्वा क्षमावतीं भवतीं त्वां द्विजातिभावटु ब्राणत्वादुपपत्रचापलः सुलभधाय्यं जनः । स्वयमिर्थः । किञ्चित् प्रष्टु' मनो यस्य स क्षिधिप्रद्युमना: प्रद्युकrमः । “तुम् काममनसोरपि” इति मकारलोपः । रहसि वं रहस्ख ' गोप्यं न चेप्रतिवक्तुमर्हसि ॥ ४० ॥

प्रष्टव्यम्---

 कुल इति । प्रथमस्य वेधसो हिरण्यगर्भस्य कुलेऽन्वधावे प्रसूतिरुत्पत्तिः। "यज्ञार्थं हि मया खटो हिमवानचलेश्वर:" इति ब्रह्मपुराणवचनात् । वपुः शरीरं व्यणां यवानां सौन्द्रर्यमिवोदितमेकत्र समाप्तम्। ऐश्वर्यसुखं सम्यत्सुखसम्ब


(९) यथा। (२) अद्य । (३) प्रतिगोष्ठम् ।

भवत्यनिष्टादपि नाम दुःसहा
मनस्विनीनां प्रतिपत्तिरीदृशी ।
विचारमार्गप्रहितेन चेतसा
न दृश्यते तच्च (४)कृशोदरि त्वचि ॥ ४२ ॥
अलभ्यशोकाभिभवेयमाकृति-
र्विमाननी सुभु, कुतः पितुर्थ है ।

मन्व षणीयं न भवति। किन्तु सिद्धमेवेत्यर्थः । वयो नवम यौवनमित्यर्थः । अतः परमतोऽन्यत् किं तपःफलं स्याद्दद अस्ति चेदिति शेषः । न किञ्चिदस्तीत्यर्थः ॥ ४१ ॥

 भवतीति । दुःसह्लोदुमशक्यादनिष्टाङ्गदिताद् मनखिनौनां धीरस्त्राणाम् ईदृशौ तपश्चरणलक्षणा प्रतिपत्ति प्रवृत्तिः । “प्रतिपत्तिस्तु गौरवे। प्राप्तौ प्रवृत्तौ प्रागल्भ ॐ इ केशवः । भवति नाम । नामेति सम्भावनायाम् । विचरमां प्रहितेन चेतसा चित्तेन तदनिष्टदा। शोदरि । त्वयि । दृश्यते । विचार्यमाणे तदपि नास्त्यसम्भावितत्वादित्यर्थः ॥४२॥

 अनिष्टभावमेव प्रपञ्चयति-----

 अलभ्येति । हे सुभ्र । इयं त्वदीयाकृतिः मूर्तिरलो लब्धुमनसैः शोकेन भर्त्तयवमानजेन दुःखेन अभिभवस्त्रि स्कारयस्याः सा तथोता। दृश्यत इति शेषः । असम्भावितश्च यमर्थ इत्याह-पितुर्देहे विमाननावमानः कुतः । न सम्भ व्यत एवेत्यर्थः। “सुभ, कुतस्तातJऽवमाननम्” इति प्राप्त ग्सरकरणं तु साध्वसमेवोक्तोपपत्तिसम्भवात् । अन्यत्राणि “सुश्च त्व' कुपितेत्यपास्तमशनं त्थता कथा योषिताम्” इत्य दिप्रयोगद्‘नाट वंशस्तुवत पादादौ जगण्णभट्टप्रसवे त्व गोठभिः । न चाप्यन्यस्माद्भावत्याह-पराभिमर्शः परधर्ष त तव नास्ति। घनगरत्रसूचये फणिशिरोमशिलकाम्।


(४) तमूदरि ।

(५)पराभिमर्श न तवास्ति कः कर
प्रसारयेत्पन्नगरत्नसूचये ॥ ४३ ॥
किमित्यपास्याभरणानि यौवने
श्रुतं त्वया वार्धकशोभि वल्कलम् ।
वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका
विभावरी बद्यरुणाय कल्पते ॥ ४४ ॥

ग्रहीतुमित्यर्थः । “क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन:* इति चतुर्थीं। करं हस्तं कः प्रसारयेत् । “सुभ” इत्यत्र भृशब्दस्यवस्थानीयत्वात नयडुवङ्स्थानावस्त्रौ” इति नदौसंशप्रतिषेधात् "अम्बार्थेनश्च स्खः ” इति स्खत्व मास्ति । तेन स्वः प्रासादिक इति केचित् । अन्ये तु ‘प्रप्राणिआतेखरकवादीनाम्” इत्यत्र “पलाडु” “कर्कन्धूर्भ इत्युकारान्तादप्यूघ्प्रत्ययमुदाजहीर भाषकाकर एतमादेव शर्कात् क्कचिहूकारान्तस्याप्यूङक्तत्वात्रदौ अत्रत्वमित्याः। अतएवाह वामन:“‘ऊकारादप्यूप्रकृते:” इति ॥ ४३ ॥

 किमिति ॥ हे गौरि । किमिति केन हेतुना यौवने त्वयाभरणान्यपास्य विहाय । वृक्षस्य भावो वार्धकम् ॥ मनो आदित्वा वुञ्प्रत्ययः । “वार्धकं हाइसकते हृइत्व हडकलॅणि” इति विश्वः । तत्र शोभत इति वार्धकशोभि वल्कलं श्रुतम्। प्रदोषे रजनौसुखे स्टाः प्रकृष्टाश्चन्द्रस्तारकाञ्च यस्याः सा स्फुटचन्द्रतारका विभावरौ रात्रिः अरुणाय सूर्यस्ताय कल्पते । यययं गन्तु कल्पते किम्। वद बृहि ॥ “क्रियार्थोपपदस्त्र-" इत्यादिना चतुर्थि ॥ दौप्यमानशशतारके प्रदोषे यण उदेति ततो विभूषणपश्चरेण तव वएकसुधार सटत इति भावः ॥ ४४ ॥


(५) परावमर्शः।

दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः
पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः।
अथोपयन्तारमलं समाधिना
न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् ॥ ४५ ॥
निवदितं निश्वसितेन सो णा
मनस्तु मे संशयमेव गाहते ।
न दृश्यते प्रार्थयितव्य एव ते
भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम् ॥ ४६ ॥

 तपःप्रयोजनं निराकर्तुमाह----

 दिवमिति । दिवं स्वर्गं प्रार्थयसे कामयसे यदि तंहैिं श्रमस्तपश्चरणप्रयासो वृथा निष्फलः । यदि स्वर्गार्थं तप्यसे ततः श्रमं मा कार्षीः। कुतः । तव पितुः हिमवतः प्रदेश टेवभूमयः स्वर्गेषदर्थाः । तत्रस्थ इत्यर्थः। अथोपयन्सारं वरं प्रार्थयसे तई समाधिना तपसा अलम् । न कर्तव्यमित्यर्थः । निषेध्यस्य निषेधं प्रति करणत्वात् दृतीया । तथाहि । रत्नम् । क८ ॥ नान्विथति न मृगयंतें । ग्रहतारमिति शेषः । किन्तु तद् भृश्यते । ग्रहहृभिरिति शेषः । न हि वरा त्वया तपसि वर्तितव्य' किन्तु तेनैव त्वदर्थमिति भाषः ॥ ४५ ॥

 वरवाचकाचरंश्रवणानंतरमैव देव्या उष्णोच्छसमाल प्रश्न तु च प्रत्य शरममुंलभ्यं स्वयमेवाशाह----

 निवेदितमिति । सोअणा निश्वसितेन मिखासवायुना। निवेदितम्। चिन्तानुभावेनष्णोच्छासैण ते वरार्थित्व सूचिःतमिन्धथुः। तर्हि किं प्रयचनेनत्यइ-मेनस्तु तथापि में संशयमेव गते प्राप्नोति। कुतः । ते तव । "कथाम कर्हरि

वा” इति षष्ठी । प्रार्थंबितष्यः प्रार्थयितुमर्ह एव न दृश्यते ।

अहो थिरः कोऽपि तवेप्सितो युवा
चिराय कर्मोत्पलशून्यतां गते ।
उपेक्षते यः श्रथ(६)लम्बिनौर्जटाः
कपोलदेशे कलमाग्रपिङ्गलाः ॥ ४७ ॥
मुनिव्रतैस्वामतिमात्रकर्शितां
दिवाकरालुष्टविभूषणास्पदाम् ।
शशाङ्कलेखामिव पश्यतो दिवा
सचेतसः कस्य मनो न दूयते ॥ ४८॥

र्थितदुर्लभः प्रार्थितो यो दुर्लभः स कथं भविष्यति । नास्त्येत्यथ ॥ ४६ ॥

 अथ पतिप्रार्थनामेव सिद्धवत् वह----

 अहो इति । अहो चित्रम् । तव ईशितः आप्तमिष्टो युवा isऽपि स्थिरः कठिनः। वर्तत इति शेषः । कुतः यो युवा वराय चिरायड्रति कर्णात्पलशून्यतां गते प्राप्ते कपोलदेशे खस्थले अथाः शिथिलबन्धमा अतएव लम्विन्यत: अथलबनीः लमाः शालिविशेषास्तेषामश्राणि तद्वत्पिङ्गला जटा पेक्षते । यस्वामीदृशीं दृष्ट्वा म व्यथते स मूनी बच्चदय यथे: ॥ ४७ ॥

मुनिव्रतैरिति ॥ सुनिम्रतैश्चान्द्रायणादिभिरतिमात्रमत्यन्तं र्शितां कृशतां दिवाकरेण सूर्येणाष्टानि दग्धानि वातापसंयशंत् शृउत्वाञ्च श्यामौन्नतामि विभूषणाअदानि भूषस्थानानि यस्यास्तां तथोक्तम् । अतएव दिवाहगि ज्ञज्ञाहखामिव स्थिप्तां त्वां पश्यतः सचेतसो जीवतः कस्य पुंसो मो न 'पूयते न परितप्यते । अपि तु सर्वस्येवेत्यर्थ: ॥ ४८ ॥


(६) बन्धनौर्बटः कपोलदेणे, बन्धमिनीफेंटाः कपोले

अवैमि सौभाग्यमदेन वस्थितं
तव प्रियं यश्चतुरावलोकिनः ।
करोति लच्य' चिरमस्य चक्षुषो
न वनमात्मीयमरालपक्ष्मणः ॥ ४९ ॥
कियच्चिरं धास्यसि गौरि विद्यते
ममापि पूर्वाश्रमसञ्चितं तपः ।
तदर्धभागेन लभख काङ्कितं
वरं तमिच्छामि च साधु वेदितुम् ॥५०॥
इति प्रविश्याभिहिता द्विजन्मन
मनोगतं सा न शशाक शंसितुम्।

 वैमीति ॥ तव प्रियं वल्लभं सौभाग्यमदेन सौन्दर्यगर्वेण। कF । वञ्चितं विप्रलब्धमवैमि वेत् ि। यः प्रियचतुरं मधुरम वलोकत इति चतुरावलोकिनऽरासपमणः कुटिलरोधः “अरालं वृजिनं जिह्वम्” इत्यमरः । अस्य त्वदीयस्य चक्षु आमयं वक्क्ष सुखं चिरं लक्ष्यं विषयं न करोति । दृष्टि न गच्छतीत्यर्थः। तदयं गर्वेण हतो निष्कलात्मलाभो जा इति भावः ॥ ४९ ॥

 कियदिति । हे गौरि। कियत् किंप्रमाणकम् ।किमवधि मित्यर्थः । चिरं धास्यसि तपस्यसि ॥ अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ममापि पूर्वाश्रमः प्रथमाश्रमो ब्रह्मचर्याश्रमस्तत्र सखितं सम्य दितं तपो विद्यते । अर्धचासौ भागश्च तेन तस्य तपसोऽर्धभ गेनैकदेशेन कश्चितमिष्टं वरसुपयन्तारं लभस्ख। तं वरं क्षा सम्यग्वदितु' त्रातुमिच्छामि । यद्यसौ योग्यो भवति त ममापि सम्मतिरिति भावः ॥ ५० ॥

 इतीति । इतौघं जिसमा द्विकेन प्रविष्ठन्तर्गत

अथो वयस्यां परिपार्श्ववर्तिनीं
विवर्तितानर्जननेत्रमैक्षत ॥ ५१ ॥
सयौ तदीया तमुवाच वर्णिनं
निबोध साधो तव चेत् कुतूहलम्।
यदर्थमम्भोजमिवोष्णवारणं
कृतं तपःसाधनमेतया वपुः ॥ ५२ ॥

शप्तवद्रहस्यसुझाव्येत्यर्थः । अभिहितोला सा पार्वती मनो गतं हृदिस्थ वरं शंसितु वतु न शशाक समर्था न अभूत् । लज्जयेति शेषः । अथो अनन्तरं परिपार्श्ववर्तिनीं वयस्यां सखीं वर्तितं विचलितम् अनजनं व्रतवशाद्वर्जितकज्जलं नेत्र |कर्मणि तत्तथैवत । नेत्रसंश्रयंव प्रत्युत्तर वाचयाञ्चकारेत्यर्थः ॥ ५१ ॥

 सखीति । तस्याः पार्वत्या इयं तदीया सखी वयस्था तम् । “वर्णाः प्रशस्ति:’ इति क्षीरस्वामी। सोऽस्यास्तीति वर्णिनं ब्रह्मचारिणम् । “वर्षाद्ब्रह्यचारिणि” इतनिप्रत्ययः ॥ उवाच ते स्म । किमिति । हे साधो विइन्। तव कुतूहलं चेत् । iतुभस्तीति शेषः । तर्हि निबोधावगच्छ । आकर्णयेत्यर्थः । बुध अवगमने’ इति धातोर्भावादिकार्लोट्॥ श्रोतव्यं किं तदाह--यस्तै लाभायेदं यदर्थम् । अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता चेति वक्तव्यम् इति वार्तिकनियमात् क्रियाविशेषणम् । एतया पार्वत्याम्भोजं पलमुष्णवारणमातपमव वपुः शरैरं तपःसाधनं कृतम् । तपःप्रवृत्तिकारणमुच्यते यूयतामित्यर्थः ॥ ५२॥

 "ट्टज्ञ्नःसङ्गसङ्कल्पो जागरः कृशतारतिः । प्रीत्यागोण्मादपृच्ग्ता इत्यनङ्गदशा दश” इति । तत्र अस्याः काक्ष्चिहज्ञाः ममगादृत्वैव योजयति “ऽयम्’ इत्यादिभिः षभिः

ओकैः---

इयं महेन्द्रप्रभृतीनधिश्रिय
श्चतुर्दिगौशानवमत्य मानिनी ।
अरुपहार्य मदनस्य निग्रहात्
पिनाकपाणिं पतिमातुमिच्छति ॥ ५३ ॥
असर्वोहुङ्कारनिवर्तितः पुरा
पुरारिमप्राप्तमुखः शिलीमुखः।
इमां हृदि व्यायतपात७)मक्षिणो
द्विशौर्णमूर्तेरपि (८)पुष्पधन्वनः ॥ ५४ ॥

 इयमिति ॥ मानिनौन्द्राणप्रश्वनरतिशय वर्ति तव्यमित्यभिमानवतयं पार्वत्यधिश्रियोऽधिकैखर्यान्महेन्द्रप्रभृतीनिन्द्रादींवतखणां दिशमीशानिन्द्रवरुणयमकुवेरान् ॥ “तहितार्थ -- इत्यादिनोत्तरपदसमासः ॥ अवमत्यावध्य मदनस्य निग्रहनिबर्हणाडेतोः। अकामुकत्वादित्यर्थः । कंपण सौन्दयेण हाय वशीकरणयो न भवतीत्यरुपहार्यं पिनाकः पाणौ यस्य तं पिनाकपाणिं हरम् ॥ ‘प्रहरणार्थभ्यः परे निष्ठास सम्यौ भवतः” इति साधु । पतिं भर्तारमातुमिच्छति । एतेन सहपावस्था शुचिता ॥ ५३ ॥

 असच्चेति । पुरा पूर्वम् असन सोदुमशक्वेन बुधरेण रौद्रेण निवर्तितः। अतएव पुरारिं हरमप्राप्तसुखोऽप्राप्तफलो विशीर्णमूर्तेर्नष्टशरीरस्यापि पुष्यधन्वनः कासस्य शिलीमुखो बाण इमां पार्वतीं हदि व्यायतः। सुदूवगढ इति यावत्। तादृक्पातः प्रहारो यमिन् कर्मणि तत्तथाविणोदकशं । दञ्चदेहस्यापि मार्गेण आग्नः। ‘मृदुः सर्वत्न बाध्यते” इति भावः ।


(७) प्रवणत्। (८) स्वराम्

तदा प्रभृत्युन्मना पितुग़' है
ललाटिकाचन्दनधूसरालका ।
न जातु बाला लभते स्म निष्ट' तिं
तुषारसङ्गतशिलातलेष्वपि ॥ ५५ ॥
उपात्तवणे चरिते पिनाकिनः
सबाष्यकण्ठस्खलितैः पदैरियम् ।
अनेकशः किन्नरराजकन्यका
वनान्तसङ्गीतसखीररोदयत् ॥ ५६ ॥

अनेन “विवृण्खती शैलसुतापि भावम्” (३ । ३८ ) इत्यत्रोक्तं |चक्षुःप्रीतिमनभख्यमवस्थाद्वयमनन्तरावस्थोपयोगितयान्य कार्यावस्था सुचिता ॥ ५४ ॥

 तदेति । तदेति छेदः। तदा प्रभृति । तत आरभ्येत्यर्थः । सप्तम्यर्थस्यापि दाप्रययस्य पञ्चम्यर्थे लक्षणा प्रभ्रतियोगी पञ्चमीनियमात् । पितुएँ ह पुन्मदनोत्कटमन्मथा ललाटच इवरो ललाटिका तिलकः ॥ “‘कर्णललाटात् कमलङ्क’ इति कन्प्रत्ययः । तस्याश्चन्दनेन धूसरा धूसरवर्णा अलकाखूर्शाकुन्तला यस्याः सा तथोaा बाला पार्वती जातु कदाचिदपि तुषारस तास्तुषारघनास्त एव शिलास्तासां तलेषूप्रिभागेध्वपि निर्हतिं सुखं न लभते स्म । एतेनास्त्यपरसं विषय विहे धवस्था द्वादशावस्थापक्षे संज्वरश्च व्यज्यते ॥ ५५ ॥

 उपातेति । पिनाकिनः शम्भोशरिते विपुरविजयादिचेष्टित उपासवर्णे प्रारब्धगतक्रमे ॥ “गौतक्रमे स्तुतौ वेदे वर्णशब्दः प्रयुज्यते” इति हलायुधः । सबाष्पे गङ्गदे कण्ठे स्खलितैर्विशथैः पदैः सुप्तिङन्तरूपैः ॥ करणैः ॥ वनान्ते सौतेल

निमित्तेन सर्वेयस्याः चित्ररराजकन्यका अनेकशो बहुशोरोदयदनुमोक्षमकारयत् । हरवर्तिगानजनितमदनवेदना

त्रिभागशेषासु निशासु च क्षणं
निमील्य नेत्रे सहसा (९)व्यबुध्यत।
क्व नलकण्ठ व्रजसीत्यलक्ष्य वा
गसत्यकण्ठार्पितबाहु बन्धना ॥ ५७ ॥
(१)यदा बुधैः सर्वगतस्वमुच्यसे
न वेत्सि भावस्थमिमं कथं जनम् ।

मेनां वच्या किनार्योऽपि रुरुदुरिति भावः । अत्र वर्णस्खलन लक्षणकार्यातया पुनःपुनस्तत्कारणीभूतमूच्वस्थप्रादुर्भाव व्यज्यतेऽन्यथा सखरोदनानुपपत्तेरिति । द्वादशावस्थापते तु । प्रलापावस्या च व्यज्यते । ‘प्रलापो गुणकीर्तनम्” इत्यासः रिकाः ॥ ५६ ॥

 विभागेति । किच्चेति चार्थः । शिष्यत इति शेषः । कर्मणि घञ् । बिभ्यो भागेभ्यः शेषास्त्रवशिष्टासु । यदा रावेस्त्रियामत्व न प्रसिद्धत्वात् वतीयो भागस्त्रिभाग ॥ संख्याशब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वमिष्यते । यथा “शतांश:ॐ “'सह् स्रांश:’ इति । त्रिभागः शेषो यासां तासु निशासु चशमार्च नेत्रे निमील्य मीलयित्व सहसा सद्यः। हे मीलकण्ठ। को व्रजसि कुत्र गच्छसीत्यलच्या निर्विषया वाक् वचनं यस्य सा तथोक्ता तथासत्ये मिथ्याभूते कण्ठेऽर्पितं बाहुबन्धनं यस्य: सा तथा सतौ व्यबुध्यत विबुधवतौ। एतेन जागरोझार्द सूचितौ ॥ ५७ ॥

 स्वसादृश्यप्रतिकृतिदर्शगप्तदङ्गसष्ट अशंख्याश्चत्वारो विर हिणां विनोदाः। तत्र स्वपसन्दर्शमसु प्रतिकृतिदर्शनमाह--

 यदेति । यदा। यत इत्यर्थः । यदेति तडित्य गच व्याख्यानेऽस्योदातत्वात् । त्वं बुधैर्मनीषिभिः सर्वगतः सर्वव्यापीत्य थसे। तत इत्यध्याहारः । भावे रत्याख्ये तिष्ठतीति


(९) विबुध्यते। (१०) यतः ।

इति हस्तोल्लिखितश्च मुग्धया
रहस्युपालभ्यत चन्द्रशेखरः ॥ ५८॥
यदा च तस्य धिगमे जगत्मते
रपश्यदन्यं न विधिं (२विचिन्वती ।
तदा सहास्माभिरनुज्ञया गुरो-
रियं प्रपन्ना तपसे तपोवनम् ॥ ५९ ॥
द्रमेषु सरख्या छतजन्मसु खयं
फलं तपःसाक्षिषु (३)दृष्टमेष्वपि।
न च प्ररोहाभिमुखो४)ऽपि दृश्यते
मनोरयोऽस्याः शशिमौलिसंश्रयः ॥ ६० ॥

अवस्थम् । त्वय्यनुरागिणमित्यर्थः । इमं जनम्। इममित्यानिर्देश । कथं न वेत्सि न जानासीति मुग्धया मूढया । प्रकिञ्चित्करश्चित्रगतोपालम्भ इत्यजानानयेत्यर्थः । तथा स्वइतेनोलिखिप्तखिन्न लिखितश्चन्द्रशेखरो रहस्येकान्त। सखी तत्र समवमित्यर्थः । उपलभ्यत । साधिक्षेपमुतश्च । उक्तसHचयार्थश्चकारः । यद्यपि रहसंत्य त' तथापि सखीसमक्ष क्षरणलकात्यागो व्यज्यत एव ॥ ५८॥

 यदेति ॥ जगभते: तस्य ईश्वरस्य अधिगसे प्राप्तौ अन्य बेधिमुपायं विचिन्वती मृगयमाणा यदा नापश्यत्तदेयं पार्वत रोः पितुः अनुक्षया अस्माभिः सह तपसे तपचरितु तपोवनं पिब प्राप्त ॥ ५९ ॥

 डुनेष्विति । सख्या पार्वत्या स्त्रयं तं जअ येषां तेषु । मयं रोपितेष्वित्यर्थः । तपसः साक्षिषु साधुषु एषु द्रुमेष्वपि लिं दृष्ट लब्धम् । जनितमित्यर्थः । अस्याः पार्वत्याः शशि


(२) वितन्वती । (३) बम् । (४) न।

न वेग्नि स प्रार्थितदुर्लभः कदा
सखौभि(५)स्रोत्तरमीक्षितामिमाम् ।
तपःकृशामभ्युपपत्स्यते सखीं
ऋषेव सतां तद्वग्रहवताम् ॥ ६१ ॥
अगूढसद्भावमितङ्गितज़या
निवेदितो नैष्ठिकसुन्दरस्तथा।

मौलिसं श्रयश्चन्द्रशेखरविषयो मनोरथस्तु प्ररोहाभिमुखो रामुखोऽपि न दृश्यते । “प्ररोहस्वद्वराऽङ्गर” इति वैजयन्तो। स्वयं रोपितवृक्षफलकालेऽप्यस्या मनोरथस्य न अरोदयो प्यस्ति । फलाश तु दूरापास्तयोः ॥ ६० ॥

 नेति । प्रार्थितः सन् दुर्लभः प्रार्थितदुर्लभः स देवस्तपः तपसा शां वीणाम् अतएव सखीभिरस्स्रोत्तरमध्रप्रधानं यश भवति तथेक्षितामिमां नः सखीं तस्य न्द्रस्यावग्रहणानाद् चतां पौड़िताम् ॥ “‘दृष्टिर्वर्ड तद्विघातेऽवग्रहावग्रहैौ समौ इत्यमरः । अवग्रहः । वर्षप्रतिबन्ध इत्यर्थः । सीतां द्याश्च भुवम् । “सौता लाङ्गलपद्धति:’ इत्यमरः ॥ वृषा वासव इव “वसवो दुबहा वृष” इत्यमरः । कदा अभ्युपपद्यते अनुग्रहयति न वेति । अत्र वाक्यार्थः कर्म । तदवग्रहक्षता मित्यत्रावग्रहवतामित्यनेनैव गतार्थत्व तत्पदस्य वैयर्थापत्तेः स्तदिति भिनं पदं नत्थस्य कर्मेति युसुत्पश्यामः ॥ ६१ ॥

 अगूढेति । प्रतिज्ञया पार्वतीौदयाभिया ॥ "दूङ्कितं ङ्गहतो भावः " इति सञ्जनः ॥ तय गौरीसख्येत्येवमगूढसार प्रकाशितसदभिप्रायं यथा तथा निवेदितो ज्ञापितः निष्ठ मरणमवधिर्यस्व च नैष्ठिको यावज्जीवब्रह्मचारी । सुन्द विलासी। नैष्ठिकथासौ सुन्दरचेति तथोतः॥ इयोरन्यतरल विशेषणत्वविवक्षायां विशेषणसमासः । किन्तु नैष्ठिकत्ववि


(५) अनाकुलम् ।

अथैौदमेवं परिश्वास इत्युमा
मपृच्छद्व्यञ्जितहर्षलक्षणः ॥ ६२ ॥
अथाग्रहस्ते मुकुलोकताङ्गुलौ
समर्पयन्ती स्फटिकाव(६)मालिकाम् ।
कथष्विद्द्र स्तनया मिताक्षरं
चिरव्यवस्थापितवागभाषत ॥ ६३ ॥
यथा श्रुतं वेदविदां वर त्वया
जनोऽयमुच्चैःपदलङ्घनोत्सुकः ।

शेषणेन कामित्ववरोध। अथवा देवस्यालौकिकमहिमत्वादुभयं तात्विकमिति न विरोधः । अयजितं हर्षलक्षणं सुखरागादि हर्षलिङ्गं यस्य तथाभूतः सन् । अयि गौरि ॥ अयीति कोमलामन्त्रणे ॥ इदं त्वसखभाषितमैवम्। सत्यं ' मिकित्यर्थः। परिहासः केलिर्वा । “द्रवकेलिपरीहासाः" इत्यमरः ॥ इत्येवमुमामपृच्छत् पृष्टवान् ॥ ६२ ॥

 अथेति । अथानन्तरमद्भस्तनया पार्वती सुकुलौखताङ्गुलौ संपुटीकृताङलौ । अग्रवासौ दस्तवेति समानाधिकरणसमासः । हस्तग्राग्रहस्तयोर्गुणगुणिनोभेदाभेदादिति वामनः ॥ तस्विग्रहस्ते स्फटिकानामवमालिकां जपमालिकामार्षेयग्धासुतौ कथञ्चिमहता कर्दम चिरव्यवस्थापितवाक् चिरेण बौछतूवा। एतेन लघ्नोपरोधो व्यख्यते । मिताक्षरं परिमितवर्यं यथा तथाभाषत बभाषे ॥ ३३ ॥

 किमुवचेत्याह----

 यथेति। हे वेदविदां वर वैदिश्रेष्ठ । त्वया यथा श्रुतं सम्यक् ४तम्। श्रुतार्थमाह-अयं जनः। स्वयमित्यर्थः। उद्य :पदस्य शिवलाभकृपेजतखानस्य लाइन आक्रमण उत्सुकः। किम


(६) -मखलम्।

तपः किलेदं तवाप्तिसाधनं
मनोरथानामगतिर्न विद्यते ॥ ६४ ॥
अथाह वर्णा विदितो महेश्वर
स्तदर्थिनौ त्वं पुनरेव वर्तस ।
अमङ्गलाध्यास७)तिं विचिन्त्य तं
तवानुवृत्तिं न च कर्तुमुत्सहे ॥ ६५ ॥
अवस्तुनिर्बन्धपरे कथं नु ते ।
करोऽयमामुक्तविवाहकौतुकः ।

वायुक्तमित्यत्राह--इदं तपः तदवसेस्तस्योच्चै.पदस्यावाप्त प्राप्तेः साधनं किल । किलेत्यलोके ॥ अतितुच्छत्वादसाधक मेवेत्यर्थः । तर्हि त्यज्यतामित्याशङ्कच दुराशा मां न मुञ्चतीत्या शयेनाह-मनोरथानां कामानामगति: अविषयो न विद्यते। न हि स्वशतिपर्यालोचनया कामाः प्रवर्तन्त इति भावः ॥ ६४॥

 अथेति । अथ वर्ण ब्रह्मचारी॥ “वर्णिनो ब्रह्मचारिण: इत्यमरः आह । उवाचेत्यर्थः । ‘प्राहेति भूतार्थे लट्प्रयोगे । श्रान्तिमूल: इत्याह वामनः = किमित्याहमहेश्वरो महादेवो विदितः। मया ज्ञायत इत्यर्थः । बुखार्थत्वाद्वर्तमाने स्वप्रत्ययः। तद्योगात् षष्ठी च । येन त्व' प्र'भग्नमनोरथा कर्तेति भावः। पुनरेव त्वं तमखरमर्थयसे तदर्थिन्येव तत्कामैव प्रवर्तसे । तप्रभावमनुभूयापीति भावः । अनुसरणे को दोषस्त वाइ-अमलाभ्यासेऽमङ्गलाचारे रतिर्यस्य तं तथो' तमीईश्वरं विचिस्य विचार्यं तव अनुवृतिम् अनुसरणं कर्तुं न , उडे। भानुमन्तु शक्तोमीत्यर्थः ॥ ६५ ॥

 अवस्त्विति । अवस्तुनि तुच्छवस्तुनि निर्बन्धोऽभिनिवेशः परं प्रधानं यस्याः तस्याः संबुद्धिः अवस्तुनिर्बन्धपरे पार्वति।


(७) शतम् ।

(८)करेण शम्भोर्वलयीयताहिना
सहिष्यते तत्प्रथमावलम्बनम् ॥ ६६ ॥
त्वमेव तावत्परिचिन्तय स्वयं
कदाचिदेते यदि योगमर्हतः ।
बधूदुकूलं कलहंसलक्षणं
गजाजिनं शोणितबिन्दुवर्षि च ॥ ६७ ॥

आमुक्तमसञ्जितं विवाहे यत् कौतुकं हस्तसूत्रं तद्यस्य म तेऽयं करः॥ “कौतुकं मङ्गले हर्षे हस्तस्र कुतूहले” इति शाश्वतः ॥ वलयौरुताहिम भूषणेकतसर्गेण शम्भोः महादेवस्य करेण करणभूतेन। तदेव प्रथमं तप्रथमम् । अपरिचितत्वादतिभयङरमिति भावः । तच्च तत् अवलम्बनं ग्रहणं चेति कथं नु सहिष्यते । न कथञ्चिदपि सहिष्यत इत्यर्थः। अग्रतो यद्भावि तदूरेऽवतिष्ठतां प्रथमं करग्रह एव दुःसह इति भावः ॥६६॥

 त्वमेवेति । हे गौरि । त्वमेव स्त्रयम् आमना। तावदिति मानार्थे । यावन्मात्रं विचारणीयं तावन्मात्रमित्यर्थः । इदमेवोदातं च गणव्याख्याने ॥ परिचिन्तय पर्यालोचय । किमिति । कलसलक्षणं कलहंसचिम् “चि लक्षम च लक्षणम्” इत्यमरः । बध्वा नवोढाया दुकूलं बधूदुकूलम् । “बधूः बुषा नवोढा स्न" इति विश्वः । तथा शोणितबिन्दून् वधतौतिं तथोक्तम् । आर्द्रमित्यर्थः । गजाजिनं च कृत्तिवाससे। तत्पिनाकिन इत्याशयः । एते कदाचिज्जावपि योगं सङ्गतिमहतो यद्यर्द्धतः किम्। एतस्वमेव चिन्तयेति पूर्वेणान्वयः । पाणिग्रहणकाले बधवरयोर्वस्त्रान्तग्रन्थिः क्रियते । कृत्तिवा सप्त पाणिपीडने तु दुकूलधारिण्यास्तव कथं सटिथत इति 'भावः ॥ ६७ ॥


(८) भुजेग।

चतुष्कपुष्पप्रकरावकीर्णयोः
परोऽपि को नाम (६)तवानुमन्यते ।
अलक्तकाङ्गानि पदानि पाद्यो
र्विकीर्णकशाख परेतभूमिषु ॥ ६८ ॥
अयुक्त रूपं किमतःपरं (१)वद
त्रिनेत्रवतः सुलभं तवापि यत्।
स्तनद्वयेऽस्मिन् (२)हरिचन्दनास्पदे
पदं चिताभस्मरजः करिष्यति ॥ ६९ ॥

 चतुष्केति ॥ चतुष्के ॥ हविशेषे यः पुष्याप्रकरस्तत्र अव कीर्णयोः न्यस्तयोः। कुसुमास्तृतदिव्यभवनसारोचितयां रित्यर्थः । तव पादयोरलक्तकानि दाशरञ्जितानि पदानि पादाकाराणि पादन्यासचिह्नानि । 'पदं शब्दे च वाक् च व्यवसायापदेशयोः । पादतच्चियोःइति विश्वः । विकीर्ण विक्षिप्तः केशाः शवशिरोरुहा यासु तासु विकर्णकशासु । “प्रतन्यं तत्र दृष्ट' च” इति वचनात् स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ' इति विकल्पात्र औप् ॥ परेतभूमिषु प्रेतभूमिषु। सशनेष्वित्यर्थः । परोऽपि शत्ररपि को नामानुमन्यते । न कोऽपीत्यर्थः। नामेति कुलायम् । पिनाकपाणिपाणिग्रहणे तस्य परेतभूसञ्चारित्वेन साहचर्यात्तवापि तन्न सञ्चारेऽवश्वम्भावीति भावः ॥ ६८॥

 प्रयुक्त ति । त्रिनेत्रवधः । वस्वकालिङ्गनमित्यर्थः। तब तसम्बन्धितया सुलभमपि सुप्रयं च। भवतीति शेषः । तवेति शेषे अड। “न लोकाध्यय ~~ इत्यादिना द्योग लक्षणषष्ठा निषेधात् । अतःपरमशास्रिनेत्रवबोलाभादन्यदयुक्तरूपम् अत्यन्तायुश्च किं वद। न किञ्चिदित्यर्थः । "ग्रश्ं


(९) तथानुमंस्यते । (१) भवेत्। (३)हरिचन्दनाद्धि ।

इयं च तेऽन्या पुरतो विड़बना
यदूढ्या वारणरजहायया ।
विलोक्य वृद्धोक्षमधिष्ठितं त्वया
महाजनः स्मेरमुखो भविष्यति ॥ ७० ॥
इयं गतं सम्प्रति शोचनयतां
समागमप्रार्थनया (३)पिनाकिनः।
कला च सा कान्तिमती कलावत
स्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ ७१ ॥

प्तयां रूपम्' इति रूपप्प्रत्ययः । कुतः । यद्यस्मात् कारणात् हरिचन्दनास्यदे हरिचन्दनस्यस्यदे स्थानभूतेऽस्मिन् स्तनद्वये चिताभस्य श्मशानभस्म तदेव रजपूर्णम् ॥ कटें । पदं करिष्यति पदं निधास्यति । भर्तुर्भवस्य भस्माङ्गरागादिति भावः ॥ ६९ ॥

 इयमिति । इयं च ते तव पुरत आदावेव अन्य विडम्बना । परिहास इत्यर्थः । का सेत्यत्राङ---ऊढया परिणीतया ॥ 'हेः कर्मणि तः । वारणराजहर्यया त्वया अधिष्ठितम् प्रारूढं !डम् उक्षाणं दृशेक्षम् । “अचतुर–’ इत्यादिना निपातः । विलोक्य महजनः साधुजनः ख्मेरसुखः स्मितसुखो भविष्यति शनम् ३पदसिध्यति यत् । इयमिति पूर्वेण सम्बन्धः । स्मेरति “नसि कम्यिमाजस-–” इत्यादिना रप्रत्ययः ॥ ७० ॥

 इयमिति । पिनाकिन ईश्वरस्य समागमप्रार्थनया प्राप्तिमनया । क्रियमाणयेति शेषः । सम्प्रति इयं शोचनयतां थत्वं गतम् । किं तदाह-सा प्रागेव हरशिरोगता । अत्र हेति प्रसिद्धार्थत्वात्र यच्छब्दापेक्षा। तदुतां काव्यप्रकाशे---- "प्रशान्तप्रसिद्धानुभूतार्थविषयस्तष्कब्दो यदुपादानं गापे वर्तते ” इति । कागिसमती। नित्ययोगे मतुप् । कलावतः चन्द्रस्य


(३) कपालिनः ।

वपुर्विरूपात्तमल
दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु ।
वरेषु यद्दालमृगाक्षि मृग्यते
तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥ ७२ ॥
निवर्तयामादसदीप्सितान्मन:
छा तद्विधस्त्वं का च पुण्यलक्षणा ।

कला षोड़शी भागश्च श्रस्य लोकस्य नेत्रकीमुदौ । नेत्रानन्दिनोत्यर्थः । त्वं च । कान्तिमतीत्वनेत्रकौमुदीत्वविशेषणयोरुभयत्राप्यन्वयः । प्रागेवकैव शोच्या । समग्रति तु त्वमप्यपरति इयं शोच्यमिति पिण्डितार्थः । शोच्यत्व ' च निकृष्टाश्रयणादिति भावः ॥ ७१ ॥

 “कन्या वरयते रूयं माता वित्त पिता युतम् । बान्धवाः कुलमिच्छन्ति मिष्टात्रमितरे जनाः” इति लीकानामाभाषणम् । तत्र किञ्चिदपि नास्तीत्याह--

 वपुरिति ॥ वपुः तावदस्य विरूपाणि अक्षौणि नेत्राणि यस्य तद्दिरूपाचवम् ॥ बहुत्रौद्दौ सक्थ्यक्ष्णोः खाङ्गात् षच्” इति षच्प्रत्ययः ॥ वैरूप्यं च त्रिनेत्रत्वादिति चौरखामी । श्रतो न सौन्दर्यवार्तापीत्यर्थः । अलक्ष्यमज्ञातं जन्म यस्य तस् भावस्तत्ता । कुलमपि न ज्ञायत इत्यर्थः । “अलचिता जनि" इति पाठे जनि: उत्पत्तिरलक्षिता न ज्ञाता ॥ “जनिरुत्पत्तिरुवः” इत्यमरः । वसु वित्त' दिगम्बरत्वेनैव निवेदितम् । नास्तौति ज्ञापितमित्यर्थः । यदि वित्त' अवति तदा कथं दिगम्बरो भवति। अतो ज्ञेयं निर्धनोऽयमिति । किंबहुना। बालमृगाति पार्वति वरेषु वोदृषु ॥ “वरो जामाढवोढारी' इति विश्वः । यदूपवित्तादिकं सृग्यते कन्यातबन्धुभिरन्विष्यते तत् त्रिखीचने त्रयम्बके व्यस्तम् । एकमपि समस्तं मा भूदिति भावः । अस्ति किम्। नास्त्वे त्यर्थः ॥ ७२ ॥

 निवर्तयेति । अक्षादसदौखितादनिष्टमनोरथात् मनी

(४)अपेक्ष्यते साधुजनेन वैदिक
श्मशानशूलस्य (५)न यूपसक्रिया ॥ ७३ ॥
इति द्विजातौ प्रतिकूलवादिनि
प्रवेपमानाधरलयकोपया ।
विकुञ्चित(६)लतमाहिते तया
विलोचने तिर्यगुपान्तलोहिते ॥ ७४ ॥
उवाच चैनं परमार्थतो हरं
न वेत्हि नूनं यत एवमात्थ माम् ।

नवर्तय निवारय । सा पूर्वोक्त विधा प्रकरो यस्य तथोक्तः । (मङ्गलशौख इत्यर्थः । ६ । महदन्तरमित्यर्थ:। पुछलक्षण शस्तभाग्यचि त्व च क । अतो न तवायम इत्यर्थः । यथाहि । साधुजनेन । "साधुर्वाधुषिके चारौ सज्जने चंभिगेयवत्" इति विश्वः । श्मशानशूलस्य शमशानभूमिनिखाभस्थ बध्यशोर्वेदिक वेदो यूप मास पशबन्धनसाधनभूतः संस्कृतदारुविशेषस्तस्य सक्रिय प्रोक्षणाभ्युक्षणदिसंस्कारो किया गपेयते नेष्यते । यथा श्मशानशूले यूपसत्या न क्रियते तथा त्वमपि तौ न घटस इति तात्पर्यार्थ: ॥ ७३ ॥

 इतीति । इत्येवंप्रकारेण द्विजातौ हिजे प्रतिकूलवादिनि इति प्रवेपमागेण चञ्चलेगधरेणाधरोडेन लक्ष्योऽनुमेयः कोपः कोधो यस्यास्तयोतया तया पार्वत्या उपान्तलोहिते प्रान्तर विलोचने विकुञ्चिते कुटिलिते भूलते यद्धिांतप्तधा। सभ्रूभद्रमित्यर्थः । तियें साचि आधिते निहिते। अनादरातिर्यगैश्चतेत्यर्थः ॥ ७४ ॥

 उवाचेति । अथैनं ब्रचारिण्युवाच । किमिति । यर-


(४) अपक्षते। (५) हि । (६) -भूलतया।

अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकं
द्विषन्ति मन्दाश्चरितं महात्मनाम् ॥७५॥
विपत्प्रतीकारपरेण मङ्गलं
निषेव्यते भूतिसमुत्सुकेन वा ।
जगच्छरण्यस्य निराशिषः सतः
किमेभिराशोपहतात्मदृत्तिभि: ॥ ७६ ॥

मार्थतस्तवतो हरं न वेत्सि न जानासि नूनम् । कुतः । यतो मामेवमुक्तया रोत्यात्य ब्रवीषि में “ब्रुवः पञ्चानामादित:-" इति रूपसिद्धिः । अज्ञानदेवायं शिवदोषस्तवेत्याशयेनाह--- मन्दा मूढाः । “मूढस्पापटुनिर्भाग्या मन्द ’ इत्यमरः । लोकसामान्यमितरजनसाधारणं न भवतीत्यलोकसामान्यमचिरस्थदंतुकं दुबधकरणकं महात्मनां चरितं द्विषति हेत्वपरिज्ञामाद्दूषयन्ति । विद्वांसस्तु कोऽप्यत्र हेतुरस्तौति ब मन्यन्ते इत्यर्थः ॥ ७५ ॥

 सम्प्रति ‘अमालाभ्यासरतम्” (५ । ६५) इत्याद्युत दूषणजातं "विपद्” इत्यादिभिः षभिः ओकैः परिहर्तुमार भत---

 विपदिति ॥ विपगतौकारपरेण । अनर्थपरिहारार्थन त्यर्थः । “उपसर्गस्य घआमनुथ बडुलम्” इति दीर्घः॥ भूति समुत्सुकेनैखयेकामेन वा मङ्गलं गन्धमाल्यादिकं निषज्यते शरणे रचणे साधुः शरण्खः ॥ “तत्र साधुःइति यप्रत्ययः “शरणं ह्यहरचित्रो: कथमरः । जगतः शरजस्तस्य बगळे रक्षा निराशिषो निरभिलाषस्य सतः शिवस्व ॥ “पाशी रुरगदंष्ट्रायां विप्रवाक्यामिलाषयोः” इति शाश्वतः । आशय वष्णयोपहता दूषितामदृत्तिरन्तःकरणवृत्तिर्येषां तैरेभिर्मघवें लिम्। व्येत्यर्थः । पूर्वं मङ्गलमिवेकवचगव जात्यभिप्रायत्वा देभिरिति बहुवचनेन परामर्श न विरुध्यते । इष्टावरुन

परिहारार्थगो हि मङ्गलाचारनिर्बन्धः। तदुभयासंस्टन तु

अकिञ्चनः सन् प्रभवः स सम्पदां
(७)बिलोकनाथः पितृसद्मगोचरः ।
स भीमरूपः शिव इत्युदीर्यते
न सन्ति याथार्थंबिः पिनाकिनः ॥७७॥
विभूषणोनासि पिनइभोगि वा
गजाजिनालम्बि दुकूलधारि वा।
कपालि वा (८)यादथवेन्दुशेखरं
न द्विश्वंमूर्तेरवधार्येते वपुः॥ ७८॥

यथाकथञ्चिदास्ताम्। को दोष इत्यर्थः । एतेन ‘अमङ्गलाभ्यासरतिम्” (५। ६५ ) इत्युत प्रत्युक्तम् ॥ ७६ ॥

 अकिञ्चन इति । स ह्यः। न विद्यते किञ्चन द्रव्य यस्य सऽकिञ्चनो दरिद्रः सन्। सम्पदां प्रभवति अस्मादिति प्रभवः कारणम् । पिटस चगोचरः श्मशानाश्रयः सन्। वयाणां लोकानां नाथः । “तद्धितार्थ ” इत्यदिनोत्तरपदसमासः । स देवो भीमरूपो भयराकारः सन् । शिवः सौम्यरूप इत्युदौर्यंत उच्यते । अतः पिनाकिन हरस्य यथाभूतोऽर्थो यथाथेस्तस्य भावो याथार्थं तव' तस्य विदो न सन्ति । लोकोत्तरमहिनो निलंपस्य यथाकथञ्चिदवस्थानं न दोषायेति भावः । एतेन “अवस्तुनिर्बन्धप’ (५।१३) इति शोकोकपरिक्तं वेदितव्यम् ॥ ७७ ॥

 देवस्य लौकिकमलौकिकं च प्रसाधनं नास्तौत्याशयेनाह---

 विभूषणेति । विश्वं मूर्तिर्यस्येति विश्वमूर्तेरष्टमूर्तेः शिवस्य 'वपुः शरीरं भूषणैरुझसत इति, भूषोज्ञानि स्यात्। पिगडभणि आसुतभुजङ्गसं वा स्यात् । पिनोति शतरपिपूर्वात् कर्मणि तः।“वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः” इत्थकार-


(७) स लोकनाथः । (८) स्वदथ चन्द्रशेखरम्।

(९)तदङ्गसंसर्गमवाप्य कल्पते
भु वं चिताभस्मरजो विशुद्धये ।
तथाहि नृत्याभिनयत्रियाच्युतं
(१)बिलियते मौलिभिरम्बरौकसाम् ॥७९॥
असम्पदतया वृषेण गच्तः
प्रभिन्नदिग्वारणवाहन दृषा ।

लोपः । गजाजिनालस्वि स्यात् । अथवा दुकूलधरि स्यात्। कपालमस्यास्तति कपालि बालशिरःकपालशेखरं वा स्यात्। इन्दुशेखरं वा स्यात् । नावधार्येत न निर्धार्यते । सर्वे सभावः तीत्यर्थः। एतेन “वमेव तावत्” ( २ । १७) इति लोको प्रत्य तमिति ज्ञेयम् ॥ ७८ ॥

 "अयुतरूपं किमतःपरं वद (५। ३e ) इति लोकोक्तं प्रत्याह -----

 तदिति । तत्र शिवस्वी तस्य संखगैरवाप्यसाय चिताः भस्मैव रजो विश्व कल्पते । आलं पर्यालोतीत्यर्थः । अल मर्थयोगात् ‘नमःस्वस्तिस्वाहा=* इत्यादिना चतुथ ॥ ध्रुवं शोधकत्वम् । प्रमाणसिद्धमित्यर्थः । प्रमाणमेघाल--तयाहि। प्रसिद्धमेवेत्यर्थः । वृत्थे ताहवे योऽभिनयोऽर्थव्यच्कचेष्टाविशेषः स एव क्रिया तया निमित्तेन युतं पतितम् । चिताभस्त्ररज - इति शेषः । अम्बरौकसां देवानां मौलिभिर्विलिप्यते म्रियते । अयं चेत् कथमिन्द्रादिभिर्निषेवेत्यर्थापत्तिरनुमानं वा प्रमाणमित्यर्थः ॥ ७९ ॥

 यदुकम् ‘दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु” (५। ७२ ) “पूर्ण च तेऽन्या पुरतो विडम्बना (५ । ७० ) त्यादि च तणोत्तरमाह----


(९) तदशसंअश्नम्। {१) विलुप्यते ।

आरोति पादावुषगद्य मौलिना
विनिद्रमन्दाररजोऽरुणा,लौ ॥ ८० ॥
विवधता दोषमपि च्युतात्मना
त्वयैकमीशं प्रति समधु भाषितम् ।
यमामनन्यात्मभुवोऽपि कारणं
कथं स लक्ष्यप्रभवो भविष्यति ॥ ८१ ॥
अलं विवादेन यथा (२)धृतरूवया
तथाविधस्तावदशेषमस्तु सः ।

अमर्द इति । प्रभिन्न मद्वौ दिग्वरथो दिमजो गहनं यस्य सः। ऐरावतेनोढ इत्यर्थः । वृषा देवेन्द्रोऽस्म्यदो दरिद्रस्य दुषेण गच्छतो वृषभारूढंख तळेश्वरख पादौ मौलिग मुकुटेमोपगस्य। प्रणश्येत्यर्थः। विनिद्राएँ विकसिता मन्दाराणां कत्यतरुकुसुमानां रजोभिः परागैः परुणा अग्रलयो ययोस्तौ तथोक्तौ करोति । द्गिजारोहिणामिन्द्रादीनामपि वन्द्याव इन्दुमौलेः किं सम्यदा वृषारोहण वा को दोष इत्यर्थः ॥ ८० ॥

 यदुक्तम् "अलजग्मता” (५ ।७२) इति तत्तरमाह----

 विवशतेति ॥ च्युतामना नष्टलभावेन अतएव दोषं दूषणं विवक्षता वसुमिच्छतापि त्वया ईशं प्रत्ये कम् “प्रायजसमा” त्वे तदेकम्। वच इत्यर्थः । साधु भाषितं सुस्वगुरुम् । कुतः। यम् ईश्वरसामभुवोऽपि अभणेऽपि । “श्रामभूः सुरज्येष्ठः" ईविमरः । कारणमामनन्ति उदाहरन्ति । विहस इति शेषः ॥ पास्स्याद् –” इत्यादिना ममादेशः। स शरः कथं शुभप्रभवो लवजमा भविष्यति। अयादिनिधन छ भगवत: कारणशइकश्च नायित त्वर्थे झ ॥ ८१ ॥


(२) श्रुतम् ।


ममाच भावैकरसं मनः स्थितं
न कामतिर्वचनौयमौचते ॥ ८२ ॥
निवार्यतामालि किमप्ययं वटुः
पुनर्विवचुः स्फुरितोत्तराधरः ।
न केवलं यो (३)महतोऽपभाषते
शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ॥८३॥
इती गमिष्याम्यथवेति वादिनी
चचाल बाला (४)स्तनभिन्नवल्कला ।

 अलमिति ॥ अथवा विवादेन कलहेनालम् । वया यथ येन प्रकारेण स ईशखरः शृतोऽशेषं कात्खेन तथाविधस्ताव प्रकार एवास्तु । मम मनस्ववेश्वरे भावः शृङ्गार एकोऽद्वितीयं रम श्राखाद्यो यस्य तत् तथा स्थितम् । तथाहि । वामवृत्ति खेच्छाव्यवहारी वचनीयमस्थानसङ्गापवादं नेचते न विचा रयति । न हि खेच्छासश्चारिणो लोकापवादादिभ्यतीि भावः ॥ ८२ ॥

 निवार्येतामिति । हे वालि संखि ॥ “छालिः सखी वयस् च' इत्यमरः । स्फुरितोत्तराधरः स्फुरणभूयिष्ठोऽयं वटुमर्माण वकः पुनः किमपि विवखुः वलुमिच्छुः ॥ झुवः सनन्तादुर्भ त्ययः ॥ निवार्यताम् । तर्हि वहुमेव कथं न ददासौत्याह तथाहि । यो महतः पूजयानयभाषतेऽवदति न केवलं । पापभाग्भवति । किन्तु तस्मादयभाषमाणात्पुरुषादयः शृणी ओोऽपि पापभाक् । भवतीति शेषः । अत्र स्मृतिः-“गुरी प्राप्तः परीवादी न श्रोतव्यः कथछन । कर्णौ तत्र पिधातव्यं गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः” इति ॥ ८३ ॥


(१) महतां भिाषते । .

(४) रयभित्रवलखा ।

बरूपमास्थाय च तां कृतमित:
समाललम्बे दृषराजकेतनः ॥ ८४ ॥
तं वौच्य वेपथुमतौ सरसायष्टिः
(५निक्षेपणाय पदमुघृतमुद्वहन्ती ।
मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः
शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्य ॥८५॥
अद्य प्रहृत्यवनताङ्गि तवास्मि दासः
क्रीतस्तपोभिरिति वादिनि चन्द्रमौलौ ।

 इत इति । अथवेतोऽन्यत्र गमिष्यामीति वादिनी वदन्त स्खनाभ्यां भिनव कला रयवशात् कुचस्रस्तचीरा बाला पार्वतौ घचाल । वृषराजकेतनो वृषभध्वजञ्च स्वरुपमास्थाय निजरूपमाश्रित्य यतन्मितः सन्।, तां पार्वतीं समाललम्ब जगह । ॥ ८४ ॥

 तमिति । तं देवं वौच्य वेपथुमती कम्यवती सरसाङ्ग्यष्टिः खिनगात्री। महादेवदर्शनेन देव्याः सात्विकभावोदय उक्तः। निक्षेपणायान्यत्र विन्यसायोद्युतचुंक्षिप्त पदमदिसुइहती शैलाधिराजतनया पार्वती मार्गेऽचलस्तस्य व्यतिकरेण समाहत्था। अवरोधनेनेति यावत् । आकुलिता संभ्रमिता सिन्धुर्नदौव ॥ *देशे नदविशेषेऽब्धौ सिन्धुर्गा सरिति स्त्रियाम्' इत्यमरः । न ययौ न तस्यों । लमयेति भावः । वसन्ततिलकावत्प्तमेतत् ॥ ८५ ॥

 अवेति । चन्द्रमौलौ शिवे । हे अवनताङ्गि पार्वति। अद्य प्रश्वति। अस्याद्दिनादारध्ये त्यर्थः । प्रतयोगादयेति सप्तम्यर्थवाचिना पञ्चम्यर्थो लक्ष्यते । तव तपोभिः तिः ॥


(५) निक्षेप एव।

अह्नाय सां नियमनं ममुत्ससर्ज
को शः फलेन हि पुनर्नवत विधत्ते ॥८३॥

षष्ठः सर्गः ।


अथ विश्वात्मने गौरौ सन्दिदेश मिथः सखीम्।
दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणीक्रियतोमिति ॥१॥

ददृ दाने। दासत आत्मानं ददातीति दासोऽस्मीति वादिनि वदति सति । सा देव अङ्गाय सपदि ॥“द्राग् झटित्यञ्जसाय द्रानक्षु सपदि द्रुतम्’ इत्यमरः । नियमजं तपोजन्य' तमं तं शम्ससर्ज । फलप्राप्स्या को गै विसस्मारेत्यर्थः । तथाहि क्क शः फलेन फलसिया पुगर्भवतां विधत्ते । पूर्ववदेवाक्किष्टतामापादयतीत्यर्थः । सफलः स शो म क श इति भावः ॥ ८६ ॥


इति श्रीमन्महामहोपूIध्यायकोलाचलमल्लिनाथचूरिविरः
चितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यथा समितः
श्रीकालिदासकृतौ कुमारसम्भवे महाकाव्य
तपःफलोदयो नाम पञ्चमः सर्गाः ।

 अथेति । अथ देवदेवानुग्रहानन्तरं गौरी पार्वती विल मात्मा स्वयं यस्यति । विश्वस्यात्मेति वा। विश्वामिने शिव मिथो रहसि ॥ “मिथोऽन्योन्य रहस्यपि' इत्यमरः । सर्व सदिदेश अतिससर्ज । क्रियामात्रप्रयोगेऽपि सम्प्रदानत्वाईतुर्थी । किमिति। भूश्चत नाथो हिमवा मम दाता सन् । प्रमाणक्रियतामिति । दानवं न प्रमाथीशियतामितर्थः

प्रार्थनायां लोट् । पित्रा दयमानायाः परिग्रहो मम महानमुग्रह इति भावः ॥ ३ ॥

तया व्यातसन्देशा सा बभौ निभृता प्रिये।
चूतयष्टिरिवाभ्यासे मधौ परभृतोन्मुखौ ॥ २ ॥
स तथेति प्रतिज्ञाय विवृज्य कथमयुमाम्।
छपीं ज्योतिर्मयान् सप्त सस्मार स्मरशासनः ॥३॥
ते प्रभामण्डलैर्योम द्योतयन्तस्तपोधनाः ।
सारुन्धतीकाः सपदि प्रादुरासन् पुरः प्रभोः ॥४॥

 तयेति । तया सख्या । सखीमुखेनेत्यर्थः । व्यातसदेशा उतवाचिका प्रिये हरविषये निभृता निश्चला। परमास त्यर्थः। सा गौरी। मधौ वसन्त निभृता स्थिरा परभूतया कोकिलया उम्मुख मुखरा परभृतोन्मुखौ। मुखशब्द न अभिभाषणव्यापारो लक्ष्यते । तथा च परभृतामुखेम व्यारन्तीत्यर्थः । परभृतेति क्रियाशब्दविवक्षायाम् “जातेरस्त्री----" इति अप्प्रत्ययो न भवति । तयेत्युपमेयस्ख व्यस्तत्वदुपमानवाचिपरभृताशब्दस्य समासः सोढव्यः। अथवा शरणं सम्यदादित्वात् किप। परैः भृत् यस्यास्तया परभृतेति व्यासेग थाख्ये यम् । पदमञ्चकारस्तु परैः भियत इति कर्मणि क्षिपमाड । चूतयष्टिधूतशखेवाभ्यासेऽन्तिके बभौ । ‘सदेशभ्याससविधसमर्यादसवेशवत् । उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाभ्यग्रा अत्यभितोऽव्यथम्” इत्यमरः ॥ २ ॥

 स इति । स प्रकृतः । शस्तीति शासनः । बहुलग्रहण कर्तरि ल्युट् । स्मरस्य शासन ईश्वरस्तथेति प्रतिज्ञाय । तथा करिष्यामीत्य इत्यर्थः। उमां कथमपि कृच्द् या विसृज्य । तव गाढानुरागत्वादिति भावः । व्योतिर्मयान् तेजोहपाशं सप्तर्षीनङ्गिरःप्रभृतीन् सस्मार स्मृप्तवान् ॥३॥

 त इति । ते तप एव धनं येषां ते तपोधनाः सप्तर्षयः प्रभामण्डलैस्तेज:पुतैः व्योमाकाशं द्योतयन्तः प्रकाशयन्तः ।

अरुन्धत्या सुइ वर्तन्त इति वारुन्धतीकाः सुन्नः । "गदृप्तश्च”

आप्लुतास्तीरमन्दा(१)गुसुमोत्किरवीचिषु ।
(२)योमगङ्गाप्रवाहेषु दिङ्नागमदगन्धिषु ॥५॥
मुक्तायज्ञोपवीतानि बिभतो (३)हैमवल्कलाः।
रत्नाक्षसूत्राः प्रव्रज्यां कपटक्षा इवाश्रिताः ॥६॥
अधःप्रस्थापिताश्वेन समावर्जितकेतुना।
सहस्ररश्मिना (४)साक्षात्सप्रणाममुहूौक्षिताः ॥७॥

। इति कप् । सपदि प्रभोः ईश्वरस्य पुरः पुरोभागे प्रादुरासन् प्रत्यक्ष। बभूवुः ॥ ४ ॥

 इतः परं षभिः ओवैस्तानेव मुनीन् वर्णयति----

 आप्त त इति । ऽकिरन्ति विक्षिपन्तीत्युत्किराः ॥ "हगु पध- इत्यादिना कप्रत्ययः ॥ तौर ये मन्दारः कपट्टद्वास्तेषां कुसुमानामुत्किरा वीचयस्तरङ्गा येषां तेषु दिङ्गागामा दिमाग मदगन्धी येष्विति तथोक्तेषु व्योमगङ्गाप्रवाहेण काशगङ्गास्रोतःसुताः जाताः ॥ ५ ॥

 सुतेति ॥ सुतानां मौक्तिकानां यज्ञोपवीतानि । मुक्तामयानीत्वर्थः। बिभतो दधानः। हेममयानि वस्कानि येषां ते हैमवएकलाः । रन्नमयान्यक्षस्रव्राडि येषां ते रत्नाकर त्र: । प्रव्रज्यां प्रव्रजंगम् ॥ “ब्रजयजोर्भावे क्यप्’ इति कथए। आश्रिताः पदृश इव स्थिताः । अत्र चतुर्थाश्रमवाचिना प्रवक्ष्याशब्देन वानप्रस्थाश्रमो लक्ष्यते ‘जङः परिग्रहव्रीड़ा प्राजापत्यस्तपस्विन:" (६ । ३४) इति सपत्नीकत्वाभिधानाः ‘‘सुप्तविन्यस्तपकिस्तया वानुगतोऽपि वन्” इति वानप्रसस्योभयथा स्मरशत् ॥ ६ ॥

 अध इति । अधःप्रस्थापित न । सूर्यमण्डलोपरिवर्ति त्वात् खप्तर्षेिमखलस्येति भावः। समावर्जितकर्मा तथा


(१)-कुसुमोबर । (२) आकाशगङ्गास्रोतःसु।

(३) मवख्याताः। (४) अब्खत् ।

शसंक्तबाहुलतया (५)सार्धमुद्धृतया भुवा।
महावराहदंष्ट्रायां विश्रान्ताः प्रलयापदि ॥ ८॥
सर्गशेषप्रणयनाद्दिश्खयोनेरनन्तरम्।
पुरातनाः पुराविद्भिर्धातार इति कीर्तिताः ॥९॥
प्राक्तनानां विशुद्धानां परिपाकमुपयुषम्।
तपसामुपभुञ्जानाः फलान्यपि तपस्विनः ॥१०॥

दाघातशङ्कया मामितध्वजेन सहस्ररश्मिना सूर्येण साक्षात् वयमेव सप्रणामम् उदक्षताः। गमनाभ्यनुशादानपर्यन्तमियथंः । भगवतः सूर्यस्याप्युपास्या इति भावः ॥ ७ ॥

 आसक्तेति । पुनः किंविधा: । प्रलयापदि कल्पयन्तसङ्कट आसक्तबाहुलतया । दद्यामिति शेषः। उवृतया । दंष्ट्रयेति शेषः । भुवा सrधं धरण्या सह महावराहदंष्ट्रायां विश्रान्तः। महाप्रलयेऽप्यविनाशिन इत्यर्थः ॥ ८ ॥

 सर्गेति । विश्वयोनेर्बअणोऽनन्तरं सर्गशेषस्य प्रणयगात्। अनुष्टावशिष्टसृष्टेः करणाहेतोरित्यर्थः । पुराविद्भिः पुराणवेदिभिसादिभिः पुरातनां धातार इति कौर्तिताः । विश्वयोनरिति सम्बन्धमात्रे षष्ठी तस्यामन्तरमिति भाथ दर्शगात्। अपादानत्वविवक्षायां तु पञ्चमौ। अयमदःशब्दो यथाशब्दादृ तदनन्तरस्येति शवरभाथ दर्शनात् । तथा "अथातो धर्मजिज्ञासा वेदाध्यायादनन्तरम्" इत्याचार्याः । कविश्व “पुराणपत्रापगमादनन्तरम्’ इति । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ९ ॥

 प्रणमामिति । प्रातनानां जलान्तरभवानां विशगां निर्मलानां परिपाकं फलदामोन्मुखत्वमुपेयुषां गतानां तपसां फखान्युपभुञ्जाना अपि तपस्विनस्तपोनिधेः । प्रारब्धभोगिनो गिरट्झचेति भावः । कुलकम् ॥ १० ॥


(५) सार्धसुतया ।

तेषां मध्यगता साध्वी पत्युः पादार्पितेक्षणा ।
साक्षादिव तपसिद्धिर्बभासे बद्धरुन्धतौ ॥११॥
तामगौरवभेदेन मुनींश्चापश्यदीश्वरः ।
स्वौषुमानित्वनास्थैषा वृत्तं हि महितं सताम् ॥ १२ ॥
तद्दर्शनादभूच्छम्भो(६)धूयान्दारार्थमादरः।
क्रियाणां खलु धम्र्याणां सत्प ब्यो (७)मूलकारणं ॥ १३ ॥
धर्मेणापि पदं शर्वं कारिते पार्वतीं प्रति।

 तेषामिति । तेषाऋषीणां मध्यगता साध्वी परिव्रता। अतएव पत्युर्वसिष्ठस्य पादयोरर्पितेक्षण निविष्टदृष्टिररुन्धती साक्षाप्रत्यक्ष तपःसिद्धिरिव । तेषामेवेति शेषः । तेषां मध्श्चगतेति लिङ्गवचनादिसाम्यादियमुपमा बडु भूयिष्ठं बभासे भाति च ॥ ११ ॥

 तामिति । ईश्वरो भगवांस्तामरुन्धतीं सुनींशगौरवभेदेन समामप्रनिपस्थापश्यत् दृष्टवान् । न चायमविवेक इत्धा---- दिं यस्मात् स्नौ पुमांचेत्येषा अनास्था खौटुंसमेदो न विवक्षितः । किन्तु सतां साधूनां वृत्तं चरित्रमव महितं पूयम् । “गुणा: पूजास्थानं गुणिषु न च लिG न च वय:” इति भावः ॥ १२ ॥

 तदिति । तद्दर्शनादरुन्धतीदर्पगद्धगभोदरार्थं दारपरिप्रज्ञार्थमादरो भूय बतरोऽभूत्। ननु दाराः कुबोधुव्यन्त इत्याहु-धम्र्याणां धर्मात् अनपेतानाम् ॥ “धर्मपष्य“न्यायादनपेत" इति यप्रत्ययः । क्रियाणामियादीनां सत्वः पतिव्रताः पञ्चः सपक्षः ॥“पत्य न यज्ञसंयोगे” इति । गकारय ॥ मूलकारणं खलु ॥ १३ ॥

 धर्मेणेति । धर्मेण दारसशिष्ठशश्वचणेनापि ॥ कर्ता।


(६) भूयः । (७) मूलस्रधगम्।

पूर्वापराधभौतस्य कामस्योच्कूसितं मनः ॥१४॥
(८)अथ ते मुनयः सर्वे (९)मानयित्वा जगळुरुम्।
इदमूचुरनूचानः प्रौतिकण्टकितत्वचः ॥ १५ ॥
यद्ब्रह्म सम्यगाम्नातं यदग्नौ विधिना हुतम् ।
यच्च तप्तं तपस्तस्य विपक् लमदा नः ॥ १६ ॥
यदध्यक्षेण जगतां वयमारोपितास्वया ।

वे ईश्वर पार्वतीं प्रति पदं कारिते सति । “तोरन्यतरखम्” इति शर्वे स्वणिकर्तुः कर्मत्वम् । पूर्वापराधभीतस्य ( शमस्यं मन उच्छसितम् । पुनरुज्जीवनावकाशो भवतीति प्रत्याशमभूदित्यर्थः ॥ १४ ॥

 अथेति । अथानूचानाः साङ्गवेदप्रवक्तारः । “'प्रभूचानः प्रवचने साझेऽधीती गुरोस्तु य:” इत्यमरः । `‘उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च” इति निपातः॥ प्रीत्या कण्टकिताः पुलकितास्वयं येषां ते तथोक्तः । ते सर्वे मुनयो जगहु,रु हरं मानयित्वा पूजयित्वेदं वक्ष्यमाणमूचुः ॥ १५ ॥

 यदिति । ब्रह्म वेदः ॥ “वेदस्तव तपो ब्रह' इत्यमरः । सम्ययमपूर्वकमाम्नातमधौप्तमिति यत् । अग्नौ विधिना हुतमिति यत् । सपश्चान्द्रायणादिकं तप्तमिति च यत्तस्याध्ययनेज्यातयोरूपस्य आश्रमत्रयसाध्यस्य कुटुम्नस्यापि कर्मय ह्त्वयैः समुदयाभिप्रायकमेकवचनमन्यथावृत्याअन्वयप्रसहात् । न च नपुंसकैकवद्भावोऽनपुंसकेनेति नियमात् ॥ फलं कार्यम् अद्य मोऽध्याकं विपम् । सुमिष्वनमित्यर्थः । कर्मणि सः॥ “पचो वः " इति निष्ठातस्य वत्वम् ॥ १६ ॥

 तदेव फलमाह

 यदिति । यद्यस्मात्कारणशगतामध्यक्षेणाधिपेन त्वया वयं मनोरथस्याभिलाषस्थाविषयमगोचरमात्मनः स्वस्य मनो-


(८) प्रथमं । (९) प्रणिपत्य ।

(१)मनोरथस्याविषयं मनोविषयमासनः ॥१७॥
यस्य चेतसि वर्तेथाः स तावत कृतिनां वरः।
किं पुन२)ी आयोनेर्यस्तव चेतसि वर्तते ॥१८॥
सयमकांच सोमाच्च परमध्यास्महे पदम् ।
अद्य तूच्चैसरं (३)ताब्यां स्मरणानुग्रहासव ॥१९॥
त्वत्सम्भावितमात्मानं बहु मन्यामहे वयम् ।
प्रायः प्रत्ययमाधत्त स्त्रगुणं पूत्तमादरः ॥ २० ॥

विषयं मनीदेशमारोपिता: प्रापिता: । तस्मfिऽपक्वं फलमिति पूर्वेण सम्बन्धः । सकलजगदन्वेष्टव्यस्य भगवतोऽपि वयमन्वेथा भवाम इति परमोत्क्रुष्टा वयमिति भावः ॥ १७॥

 तदेवोपपादयति----

 यस्येति । यस्य जनस्य चेतसि वर्तेथाः। येन स्मर्यस इत्यर्थः । स तावत्स एव तन तत्रत्यानां वरः श्रेष्ठः । अgणे वेदस्य वेधसो वा योनेः कारणस्य । यदा वेदप्रमाण कस्य। तव चेतसि यो वर्तते । त्वया अर्यत इत्यर्थः । किं पुन:। स कृतिनां वर इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः ॥ १८ ॥

 सत्यमिति । अर्कात् ख्यञ्च सोमाधट्राश्च परमुचैः पदं स्याश्रमध्यास्महे तिष्ठामः । वयमिति शेषः । सत्यम् ॥ “प्रधि शौञ्चस्यासां कर्म’ इति कर्मत्वम् । अद्य तु तव। कर्तुः ॥ परमेवानुग्रहः प्रसादस्माद्धेतोः । ताभ्यामर्केन्दुभ्यामुच्चै दरम्त्युचं पदम् । अध्यास्महे इति सम्बन्धः । उच्च स्तरमिति द्रव्यप्रकर्षत्वमुप्रत्ययः ॥ १९ ॥

 त्वदिति । वयं त्वया सम्भावितं सत्कृतं त्वक्षभावितम् तमागमात्मखरूपं बधिकं यथा तथा मन्यामहे। तथाङि । उत्तमादरः सत्पुरुषकट का सकारः स्वगुणेषु विषये प्रायेण


(१) मनोरथस्याप्यपग्रम् । (२) विश्वयोनेः। (३) तस्मात्।

या नः प्रौतिर्विरूपाच त्वदनुध्यानसम्बा ।
सा (४)किमावेद्यतेतुबमन्तरात्मासि देहिनाम् ॥ २१ ॥
साधादृष्टोऽसि (५)ग पुनर्विन्नस्वां वयमञ्जसा ।
प्रसीद कथयात्मानं न धियां पथि वर्तस ॥२२॥
कि येन रुजसि व्यक्तमुत येन बिभर्मि तत् ।
अथ (६)विश्वस्य संहर्ता भामः कतम एष ते ॥२३॥

भू प्रत्ययं विश्वासमाधत्ते जनयति । सर्वस्यापि महाजनपरिग्रह एव पूग्धताहेतुरित्यर्थः ॥ २० ॥

 येति । हे विरूपाक्ष । त्वदनुध्यामसम्भवा त्वस्रर्कस्ग्ररणजन्या रोडमाकं या प्रीतिः सा प्रीतिः तुभ्यं किमाते किमर्थं निवेदते । तथाहि । देहिनां प्राविगाअनतमन्तयष्यसि। सर्वे साक्षिणा त्वयास्यप्तिरणवदितापि यत एव यतस्ततो न बुबोधनं सम्भवतीति भावः ॥ २१ ॥

 साक्षादिति । हे देव साचाप्रत्यय इष्टोऽसि । अत्र पुणवतस्तु त्वां वयं न विप्रः। इमानस्य रूपस्तास्यिकत्वादिति भावः । अतः प्रसादानुष्टहथ । आत्मानं निजजरूपं कथय। न चाथितं तत् सुबोधमित्याह-fधयां युगां पथि न वर्तसे । अतस्बयैव त्वदूयं कथनीयमित्वर्थः ॥ २२ ॥

 ताबिकं रूपं तावदाज्ञां { दुखमानमपि कथं तवतो रूपयितु' शव्र्मित्याह-----

 किमिति। हे देव। एव दृश्यमानस्ते भागो मूर्ति: किम् । येन भागेन व्यकं प्रपङ खञ्जसि सः । यदोर्नित्वसम्बन्धासर्वत्र तादोऽथाशर्यः । उत येन भागेन तप्यत बिर्चि पाचय इ वा । अथ यो भागस्तत्र विशस्य संहर्ता स वा ॥


(४) किमाख्यायते। ( ५ ) भो विप्रः पुनः। (६) यस्तस्व ।

अथवा सुमहत्येषा प्रार्थना देव तिष्ठतु ।
चिन्तितोपस्थितांस्तावच्छाधि नः करवाम किम्।
अथ मौलिगतस्चेन्दोर्विशदैर्दशनांशुभिः। ।
उपचिन्वन् प्रभां तन्वीं प्रत्याह परमेश्घ्रः ॥२५॥
विदितं वो यथा स्वार्था न मे काश्चित्प्रवृत्तयः।
ननु मूर्तिभिरष्टाभिरित्वंभूतोऽभि सूचितः ॥२६॥
सोऽहं तृष्णातुरैर्ट थिं विद्युत्वानिव चातकैः।
अरिविप्रकृतैर्देवैः प्रसूतिं प्रति याचितः ॥ २७॥

किमादयः सन्देहे ॥ कप्तमः । ब्रह्मविष्णुमहेशखरेष्वयं कतमो भागस्तदुद्यतामित्यर्थः॥ २३ ॥

 ननु हर इत्येवं निश्चयात् कथमयं संशयस्तत्राह

 अथवेति ॥ अथवा हे देव सुमहती। शश्वतमत्वादतिटुलभेत्यर्थः । एषा प्रार्थग निजरूपनिरूपणप्रर्थना तिष्ठतु। किन्तु चिन्तितंग चिन्तिता वोपस्थिताश्चिन्तितोपस्थितास्ता जोऽध्यांस्तावच्छध्याशपय किं करवाम । प्रार्थनायां लोट् अलमप्रस्तुतेन प्रस्तुते तावनियुङ्क्ष्व त्यथैः ॥ २४ ॥

 अथेति । अथ परमेश्वरो मौलिगतस्येन्दोस्तन्वमल्पाम्। कलामात्रत्वादिति भावः । प्रभां कान्तिं विशदैः शुभैर्दशनांमरुचन् वर्धयन् प्रत्याह । प्रत्युवाचेत्यर्थः ॥ २५ ॥

 विदितमिति ॥ ३ मनुय: काचिदपि मे प्रवृत्ती यो व्यापारा: स्वार्था न भवांत यथा तथा बी युआकं विदितम् । वाक्यार्थः कामी बुधwर्घत्वाद्वर्तमाने तः। तद्योगात् षष्ठ । प्रवत्तिपारार्थं प्रमाणमाह-गुष्टाभिमूर्तिभिरित्यभूत इमं प्रकारं परार्थप्रवृत्तिरूपं प्राप्तः । “ भू प्राप्तौ’ इति धातोः कर्तरि क्रः | सूचितो शपितोऽस्ति । मतृस्वमूर्तिचेष्टवा स्वपारार्थमभूमेयमित्यथंः ॥ २६ ॥

 सोऽहमिति । स परार्थहत्तिरहं दृष्णतुः शतयोः दृष्टि

अत आहर्तुमिच्छामि पार्वतीमात्मजश्वने।
उत्पत्तये हविर्भातुर्यजमान इवारणिम् ॥ २८॥
तामश्रदर्षे युभिर्याचितव्यो (७)हिमालयः ।
विक्रियायै न कल्पन्ते सम्बन्धाः सदनुष्ठिताः ॥ २९ ॥
उन्नतेन स्थितिमता धुरमुद्वहता भुवः ।
तेन योजितसम्बन्धे वित्त मामप्यवञ्चितम् ॥३०॥

विद्युत्वान् मेघ इवारिविप्रकृतैः शत्रुपौडितैर्देवैः प्रसृतिं पुव्रीत्पादनं प्रति याचितः ॥ याचतेसैंडदित्वादप्रधाने कर्मणि तः ॥ २७ ॥

 अत इति । अतः सुरप्रार्थितत्वाद्धेतोरात्मजअने पुत्राय । पुत्रमुत्पादयितुमित्यर्थः । “क्रियार्थोपपदस्य -> इत्यादिना चतुर्थीं । पार्वतीं यजमानो यथा॥ “पूयजोः शानन्” इति शानन्प्रत्ययः ॥ हविर्भानेत्यत्तयेऽरणिमभिमन्यगदाचविशेषमिव ॥ “निमंश्यदारुणि त्वरणिर्दयोः’ इत्यमरः । भ्रातुं संग्रहीतुमिच्छामि ॥ २८ ॥

 तामिति । अस्मदर्थेऽश्वप्रयोजने निमित्ते सति सुग्राभिस्तां पार्वतीं हिमालयो हिमवान्याचितव्यः । याचेसैंडदित्वदप्रधाने कर्मणि तव्यप्रत्ययः । आवश्यकं चैतदित्वह--- सःङ्डि सतपुरुषेनुष्ठिता: सटिता: च स्वधा यौनादयो विक्रिवायै चैकस्योत्पादनाय स कश्यन्ते न पर्याप्त वन्ति । न समर्था इत्यर्थः । अलमर्थयोगचतुथ ॥ २९ ॥

 न णई लौख्यात् स्त्रियमिच्छामि किन्तु देवोपकाराय । । यद्येवं निखिलदेवेषु विद्यमानेषु हिमगिरेः शिलाभूत अथापरिणयेक कथमित्य न स एव मे अघासु बन्धोवबभ बाग् हसतानिल--

 द्वजिति । उक्तेन प्रांश्चन प्रसिन या स्थितिमता


(७) हिमाचलः।

एवं वाच्यः स कन्यार्थमिति वो नोपदिश्छते ।
भवखणौतमाचारमामनन्ति हि साधवः ॥ ३१ ॥
आर्याप्यरुन्धतौ तत्र व्यापारं कर्तुमर्हति।
प्रायेणैवंविधे कार्ये पुरन्ध्रोणां प्रगलvता ॥ ३२ ॥
तप्रयातौषधिप्रस्थ सिद्धये हिमवत्पुरम् ।
महाकोशीप्रपातेऽस्मिन् सङ्गमः पुनरेव नः ॥३३॥

प्रतिष्ठावता भुवो धुरं भारमुद्वहता। निर्वाहकेणेत्यर्थः । तेन हिमवता योजिताः सटितः सस्वन्धो यौनसम्बन्धो यस्य तं मामप्यवञ्चितमष्यामोहितं वित्त आनीौत । ‘विद ज्ञाने' इति धातोर्लट् ॥ ३० ॥

 तर्हि स किं वाच्य इत्याशयाश्च--

 एवमिति । कन्यार्थे कन्याप्रदानाय स हिमवानेवं वाच इति वो युध्यभ्यं न उपदिश्यते । कुतः । वि यस्मात् साधव विद्वांसो भवतिः प्रणतं स्मृतिरूपेण निबडमाचारमाभमन्ति उपदिशन्ति । न हि स्खयमुपदेष्टारः परोपदेशमपेक्षन्त इत्यर्थः ॥ ३१ ॥

 आर्येति । आर्या पूज्यारुन्धत्यपि तव विवाह कृत्य ब्यापारं साहाय्यं कर्तुमर्हति । तथाहि। प्रायेण प्रचुर्येणैवंविधे कार्य विवाहादिकायं । दुर्घट इत्यर्थः। पुरन्ध्रीणां कुटुम्बिनीनाम् ॥ स्वासु कुटुम्बिनौ पुरन्ध्रि” इत्यमरः । प्रगल्भता चातुर्यम् । स्त्रीप्रधानेषु कृत्येषु स्त्रीगणमेव घटनापाटवमिति भावः ॥३२॥

 तदिति । तत्तस्मात् कारणादोषधिप्रस्थं नाम हिमवत्पुर हिमवन्नगरं सिद्धये कार्यसिद्धार्थं प्रयात गच्छत । अस्मिन् पुरोवर्तनि महाकोशी नाम तत्रत्या काचिद तस्याः प्रपाते! भूमावेव । सा नदौ यम पतति तस्मिन्नित्यर्थः । प्रपातस्वतटो भृगुः” इत्यमरः । नऽस्माकं पुनः सङ्गमः । अल्विति शेषः। भवसमागमं प्रतिपालयमिव निवत्स्यामीत्यर्थः

॥ ३३ ॥

अन् संयमिनामाद्य जाते परिणयो (८)मुख ।
अहुः परिग्रहग्नौड़ां प्राजापत्या(९)स्तपखिनः ॥३४॥
ततः (१)परममित्युक्वा प्रतस्थ मुनिमण्डलम्।
भगवानपि संप्राप्तः प्रथमोद्दिष्ट(२)मास्पदम् ॥३५॥
३) ते चाकाशमसिश्याममुत्पत्य परमर्षयः।
भासदुरोषधिप्रख' मनसा समरंहसः ॥ ३६ ॥
अलकामतिवा(४)चैव वसतिं वसुसम्पदाम् ।

 तस्मिन्निति । संयमिनां योगिनामा तमिनीखरे परिषयोन्मुखे विवाहोत्रसुके जाते सति प्रजापतेरिमे प्राजापत्याः । जपुत्रा इत्यर्थः । तपस्विनो मुनयः परिग्रहैः पीभिर्घडाम्। गार्हस्थ्यनिमित्तमित्यर्थ: । ‘पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रह। जहुस्तत्यजुः

’ इत्यमरः । जहृतेर्लिटि रुपम् ।

न हि समानगुणदोषेषु व्रडागमोऽस्तीति भावः ॥ ३४ ॥

 तत इति । ततोऽनन्तरं मुनिमण्डलं मुनिसमूहः परममिति उ ओोमिति उक्। अनुमन्येत्यर्थः । अव्ययमेतत् ॥ “पोमेवं परमं मतम्’ इत्यमरः । प्रतस्य । भगवान् खरोऽपि प्रथमोद्दिष्टं पूर्वसङ्गतितमाअदं स्थानं महाकोशीप्रपातं संप्राप्तः ॥ ३५ ॥

 त इति । मनसा समरंहसो मनस्तुस्थवेगास्ते परमर्षयत्र पूर्वश्लोकोक्तेश्वरसमुच्चयार्थश्चकारः । असिवत् श्यामं गौतमाकाशं खं प्रति उत्पत्य ओषधिप्रस्वं हिमवत्पुरमासेदुः । सद्यः प्रापुरित्यर्थः ॥ ३६ ॥

 इतः परं दशभिः श्लोकैरोषधिप्रस्थमेव वर्णयति-----

 अलकामिति । वसुसम्पदां धनसमृद्वीणां वसतिं स्वाग-


(८) उत्सुके। (९) तपोधनाः। (१) प्रमाणम् ।

(२) आश्रमम् । (३) अथ। (४) इव ।

अर्गाभिष्यन्दवमनं (५)धावेवोपनिवेशितम् ॥३७॥
गङ्गास्रोतःपरिक्षिप्त वप्रान्तर्वलितौषधि।
वृहन्मणिशिलासालं (४)गुप्तावपि मनोहरम् ॥३८॥
जितसिंहभया नागा यत्राश्वा बिलयोनयः ।
यक्षाः किंपुरुषाः पौरा योषितो वनदेवताः ॥३९॥

मलकां कुवेरनगरीमतिवाह्य। परिच्छिवेति यावत् । डाए निवेशितमिव स्थितम् । तथा स्वर्गस्य अभियन्दोऽतिरेकः । अतिरिक्तजन इति यावत् । तस्य वमनं निःसार कृत्वोपनिः। वेशितमिव स्थितम्। उभयत्रापि कौटिल्यः—“भूतपूर्वमभूतपूर्वं वा जनपदं परदेशपधाहेन स्वदेशाभिष्यन्दवमनेन वा निवेशयेत्” इति । अलकामरावत्यतिशयितसमृद्धिकमित्यर्थः ॥ ३७ ॥

 गणेति । गङ्गायाः स्रोतोभिः प्रवाहैः परिक्षिप्त परिवेष्टितम्। तैरिव सपरिखमित्यर्थः । वप्रः चयः । प्राकारचैत्यमिति यावत् । "स्याच्चयो वप्रमस्त्रियाम्' इत्यमरः" तस्य अन्तर्भवं बलिप्तः प्रकाशमाना ओषधयो यस्य तत्तथोक्तम् । ब्बलितोषधित्वाद्भविषु सुधारिणं दीर्घनिरपेक्षमित्यर्थः। वदन् विपुलो मणिशिखागां मणिधानां सालः प्राकरो यस्य तत्तथोकम्। "प्राकारो वरणः सालः” इत्यमरः । अतएव गुप्तावपि संवरणे ऽपि मनश्वरम्। अत्राविमदुर्गसंघरणमिति भावः ॥ ३८॥

 जितेति । यत्र पुरे नागा नजा जितं सिंहेभ्यो भयं चैal तत्रोल!। सिंहाधिबला “इत्यर्थः । माघसु “पदं तुषारसुतिः धौतरक्तम् ’ (१। ६) इत्येतद्विरोधभयात् `वीतवत भया” इति प्रपाठ। तथा न भेतव्यं तत्र धनगजानां सिंह सप्तत्वाभिधानात् । अत्र त्वोषधिप्रस्खगशगां हिमवअघि सिंहातिरेकसभवनाबिरोधादिति। “वतवतभया इति पाठे वौतं विगतं वीतात्पादाचकर्मभ्यां भये चेषां ते


(५) बत्वं च विनिवेशितम् । (६) अर्गादपि।

शेखरासक्तमेघानां व्यज्यन्ते यत्र बसनाम् ।
(७)अनुगर्जितसन्दिग्धाः चरणेमुरजस्वनाः ॥४०॥
अत्र कल्पद्रुमैरेव विलोलविटपांशकैः।
एह्रयन्त्रपताकाश्रीरपौराद्रनिर्मिता ॥ ४१॥
यत्र स्फटिकहर्येषु नक्तमापान(८)भूमिषु ।
ज्योतिषां प्रतिबिम्बानि प्राप्न,वन्युपहारताम् ॥४२॥

मघोनः। स्वभावविनौता इत्यर्थः । `पादकसे धृतं प्रोक्तं यातः प्रदृशवारणम् । उभयं धौतमाख्यानम्” इति यादवः ॥ अक्षा विलयोनयो विलसम्भवाः। अन्यत्र तु न तथति वैचित्रम् । उत च-असदुबष्यतो वनेबंदभ्योऽणञ्च गर्भत। सानो हयानामुत्पत्तिः सप्तधा परिकीर्तित” इति । यचाः प्रसिद्धः किंपुरुषाः किंनराश्च पौराः पुरंजनाः । वनदेवता एव योषितः । नतु मनुष्य त्वयैः ॥ ३९ ॥

 शिखरेति । यत्र पुरेर शिखरेषु आसक्त में मेघा येषां ते तेषां वेश्मनां सम्बन्धिनः । अनुगर्जितानि प्रतिगर्जितानि तैः सन्दिग्धा मुरजस्वनाः करणैस्तालव्यवस्थापकैस्ताडनविशेषेः । तदुक' राजकग्दर्पण- ‘नृत्यवादित्रगीतानां प्रयोगवशमेदिनाम्। संस्थानं ताडनं रोधः करणानि प्रचक्षते” इति ॥ व्यज्यन्ते स्फुटीक्रियन्ते ॥ ४० ॥

 यत्रेति । यण नगरे विलोलानि चखलानि विटपेषु अंज्ञुकानि येषां तैः कल्पद्रुमैरेव पपौरादरण पौरादरं विनैव निर्मिता । अयत्नसित्यर्थः । स्वेषु यानि यन्त्राणि आधारदारूणि तेषु पताका: तासां श्रीः समवतीति शेषः । तत्र लम्बाम्बराः कल्पतरव एव वैजयन्तीति सभाष्यन्त इत्यर्थः ॥ ४१ ॥

 यत्रेति । यत्र पुरै नतं रागौ स्कटिकाधर्येषु आपागभूमिषु


(७) मन्दगर्जितसन्दिग्धाः। (८) पक्लिषु।

यत्रौषधिप्रकाशेन ने दर्शितसञ्चराः।
अनभिज्ञातमिस्राणां दुर्दिनेष्वभिसारिकाः ॥ ४९ ॥
यौवनान्तं वयो यस्मिन्नन्तकः कुसुमायुधात् ।
(९)रतिखसमुत्पन्ना निद्रा संज्ञाविपर्ययः ॥ ४२ ॥
भूमेदिभिः सकम्योपैर्ललिताकुलितर्जनैः।
यत्र कोपैः कृताः स्त्रीणामाप्रसादार्थिनः प्रियाः ॥ ४३ ॥

पानगोठीप्रदेशेषु ज्योतिषां नक्षत्राणां प्रतिविश्वानि उपडे रतां पुष्पोपहारत्वं मौओिपञ्चरत्व' वा ,वन्ति ॥ ४२॥

 यत्रेति । यत्र पुरे दुर्दिनेषु मेघच्छन्नदिवसषु नक्तम। धीनां दृष्ण ज्योतिषां प्रकाशेन सञ्चरन्त एभिरिति सखर पन्थानः । ‘गोचरस्वर-ॐ इत्यादिना प्रत्ययान्तो निपातः दर्शितसाराः प्रकाशितमार्गा अभिसारिकाः कान्तार्थिन्यः “कान्तार्थिनी तु या यात सधेतं साभिसारिका” इत्यमरः। तमिस्राणां तम खाम् । कृद्योगात्कर्मणि षष्ठौ ॥ अनभिज्ञः। तमांसि नाभिजानन्तीत्यर्थः ॥ ४३ ॥

 यौवनान्तमिति । यस्झि पुरे वयो यौवनान्तं यौवनाः धिकम् । सर्वेऽपि अजरा इत्यर्थः । तथा कुसुमायुधाकस्मात् अभ्य इति शेषः । अन्तको में। अस्तीति शेषः । विरहिष तादृग्दुःखोत्पादकत्वादन्तकत्वोपचारः । घासं विना धृत्य न स्तौत्यर्थः। अतएष तकार्थीभूतमरचाभाव इत्याशयेनाह-- रतौति । रतिखेदसमुत्पन्ना निद्रा सुप्तिरेव संशविपर्युयखेत नापगमः । न तु दीर्घनिद्रारूप इत्यर्थः । अव त्व: सर्वेऽजरा मरा इति शकतात्पर्यार्थः। अन्तयति अत करोती अन्तकः । अन्तयतेतकरोतौति ख्याताय प्रत्यः ॥ ४४ ॥

 भ्रभेदिभिरिति । यत्र पुरे प्रिया युवानो भूभेदिभिी भवः सकम्या ओष्ठा येषु तैर्ललिताग्यथुचिोंगानि ये


(९) रतिखेदसमुवाना।

तानकतरुच्छायासुप्तविद्याधराध्यगम् ।
न चोपवनं वाज्ञ(१)गन्धवहून्धमादनम् ॥४६॥
(२)अथ ते मुनयो दिव्याः प्रेक्ष्य हैमवतं पुरम्।
गर्गाभिसन्धिसुकृतं वञ्चनामिव मेनिरे ॥४७॥
सद्मनि गिरेर्वेगादुन्गु,खद्वाःस्थवौक्षिताः।

स्त्रीणां कोपैर्मानाख्यैराप्रसादार्थिन आप्रसादं प्रसादपर्य. मर्थिनो याचकाः कलाः। न तु शत्रुकोपैरिति भावः ॥४५॥

 सन्तानकात । कदाति चाथै; । सन्तानकतरोश्छायासु प्ता विद्याधरा देवताविशेषास्त एव अध्वगा यस्मिंस्तत्तथोक' धवद् गन्धाय गन्धमादनं नाम गिरिर्णव पुरस् बहिर्भवं प्रसुपवनमारामः ॥ सन्तानकतरुच्छायेत्यत्र पूर्वपदार्थबाहुसमावेऽपि `शलभच्छायम्” “च्छायम्” इतिव समर्ध शयानिष्पत्तेस्तदपेक्षाभावात् “शया बाङ्ख्ये” इति नपुंकत्वं नास्तीत्यनुसन्धेयम् । अत्र “गन्धवान्धमादनम्” इत्वातुकः पाठः । प्राचीनपाठस्तु `सुगन्धिर्गन्धमादनः ” इति लिङ्गान्तः। अतएव वरस्वामिना “गन्धमादनमन्ये च” त्य गवेन माद्यतौति गन्धमादन इति व्याख्याय प्रयोगे । ऍलिता दृश्यत इत्याशयेनोक ' “धुगन्धिर्गन्धमादन:” इति लिदास इति ॥ ४६ ॥

 अथेति । अथ ते दिवि भव दिव्या सुगयो हिमवत इदं हैमवतं पुरं प्रेस स्वर्गाभिसन्धिना स्त्रगहे शेष यत् सुकृतं योतिष्टोमाद्यनुष्ठानं तत् स्वर्गाभिसन्धिसुकृतं वञ्चनां प्रतारगमिव मेनिर। हिमवनगरमस्य स्वर्गस्य पुण्यफलत्व दता वेदन वयं विप्रलब्ध इत्यर्थः । स्वर्गादतिरमणीयमिति भवः ॥ ४७ ॥

 त इति । लिखितानलनिश्चलैः । चित्रगतज्वयन वागनिष्य दैरिति वेगप्रकर्षातिः। जटाभारैः उपलचिताः ते सुनयः ।


(१) सुगन्धि गन्धमादनम्। . (२) तत: ।

 


अवतेरुर्जटाभारैर्लिखितानल३निश्चलैः ॥४८॥
गगनादवतणों सा यथावृद्धपुरःसरा ।
तोयान्तर्भास्करालीव रेजे मुनिपरम्परा ॥ ४९ ॥
तानर्थानर्थमादाय दूरात्प्रत्युद्ययौ गिरिः।
नमयन् सारगुरुभिः पादन्यासैर्वसुन्धराम् ॥५०॥
धातुताम्राधरः प्रांशुर्देवदारुषुहळुजः।
प्रकृत्यैव शिलोरस्कः सुव्यताको हिमवानिति ॥५१॥

झारि तिष्ठन्तीति इ:स्था द्वारपालकr: । ‘प्रतीहार द्वारपालद्वाःस्थवःस्थितदर्शक: ’ इत्यमरः । उभू खैमुखैर्दाःस्वैर्वीत्त्ताः सन्त: । न तु विनिवारिता इत्यर्थः । गिरेर्हिमवतः सद्मनि वेनादवतेरुरवतीर्णवन्त: ॥ ४८ ॥

 गगनादिति॥ गगनादवतीर्णावरुढा यथाह्वं वचनु क्रमेण स्थिताः पुरःसरा अग्रेसरा यस्यां सा तथोक्ता । अनुपसर्जनाधिकारन होप् । सा सुनिपरम्परा सुनिपङतिस्तोयान्तस्तोयाभ्यन्तरे भास्करालौ प्रतिविम्बितार्कपडतिरिव रेजे। एतेन सुनौनां तेजस्त्रित्वेऽपि सुखसन्दर्शनं सूचयति । भास्कराणां भूयिष्ठत्वसम्भावनार्थं तोयन्त रित्य तम् । अतएव बहुत्वनि तदा ॥ ४९ ॥

 तानिति । गिरिर्हिमवनीं मर्जीर्थं जलमादाय सारः गुरुभिरन्तःसारदुर्भरैः पादन्यासैर्वसुन्धरां नमयत्रधः प्रापयन् । पर्धमर्हस्तौत्यष्यन् पूज्यान् । दखादित्वाद्यप्रत्ययः । तान्। सुनौल् दूरापत्यु वायौ ॥ ५० ॥

 सम्प्रति हिमवन्तमेव जङ्गमस्थावररूपद्वयसाधारणैर्विशेष गैर्विशिनष्टि----

 धात्विति ! धातुवत्तस्त्रोऽधरो यस्य स तथोतः। अन्यत्र धातुरेव तत्रोऽधरो यस्य । प्रांशुव्रतः। उभयमपि समागम्


(३) -निबलात् ।

विधिप्रयुक्त()सत्कारैः खयं मार्गस्य (५)दर्शकः।
स (६)तैराक्रमयामास शान्तं शुद्धकर्मभिः ॥५२॥
तत्र वेत्रासनासीनान् (७)कृतासनपरिग्रहः।
इत्युवाचेश्वरान् वाचं प्राञ्जलि(८)सुंधरेश्ख़र: ॥५३॥
अपमेघोदयं वर्षमदृष्टकुसुमं फलम्।
अतर्कितोपपन्नं वो दर्शनं प्रतिभाति मे ॥ ५४ ॥

देवदारुवदृ दृहन्तौ भुजौ यस्य स तथोतः । देवदारव एव वृहन्तौ भुजौ यस्य इत्यन्यत्र । प्रकृत्या स्वभावेनैव शिलावटुगे यस्व स शिलोरस्वः। शिलैवेत्यन्यत्र । “उरःप्रभृतिभ्यः कप्" इति कप् । अतो हिमवानिति सुव्यः । वर्तमाने क्तः ॥ सत्य स एवायं हिमवानिति तइर्मप्रत्यभिज्ञानादवधारित इत्यर्थः ॥ ५१ ॥

 विधीति । स हिमवान् विधिमा शास्त्रेण प्रयुक्तसत्कारैः क्वतार्चनैः शुद्धकर्मभिरदुष्टचरितैः । शुद्धान्तप्रवेशादैरित्यर्थः। तैर्मुनिभिः स्वयं मार्गस्य दर्शयतौति दर्शको दर्शयिता सन् । पश्यतंत्र न्तादण्प्रत्ययः । शुद्धान्तमन्तःपुरमामयामास । प्रवेशयामासत्यर्थः । अब कभरगत्यर्थत्वात् `गतिबुद्धि " स्यादिना तैरित्यस्व न कर्मत्वम् ॥ ५२॥

 तत्र ति । वेत्र' लताविशेषः । तत्र द्धन्त वेसनासी नान् वस्रमयविष्टरोपविष्टानीखरान् प्रभून्मुनौन् भूधरशखरो हिमवान्तासनपरिग्रहः । उपविष्टः सन्नित्यर्थः। प्राञ्जलिः छताञ्जलिः सन्। इत्येवं वाचमुवाच ॥ ५३ ॥

 अपेति । अतर्कितोपपन्नमविचारितमेवोपगतम् । अत्यतस्थावितमित्यर्थः । वो युआकं दर्शनमपमेघोदयं वर्षसनॉ.दृष्टिस्तथादृष्टं कुसमं यस्ख तत्तथोक्तं फलं च तसे प्रति-


(४) -सत्कारान् । (५) देशवः । (६) तान्। (७) गौचासनपरिग्रहः । (८) पृथिवीधरः।,

मूढं बुधमिवात्मानं हैमीभूतमिवायसम् ।
भूमेर्दिवमिवारुढ़ मन्ये भवदनुग्रहात् ॥ ५५ ॥
अद्यप्रधति भूतानामधिगम्योऽस्मि शङ्कये।
यदध्यासितमर्हस्तिद्धि तौर्य (६)प्रचक्षते ॥५६॥
अवैमि पूतमात्मानं द्वयेनैव द्विजोत्तमाः।
मूर्भि गङ्गाप्रपातेन धौतपादाम्भसा च वः ॥५७॥

भाति । अतिदुर्बभलाभः संवृत्त इत्यर्थः । अत्र मेघोदयकुसुमरूपकारणयोरभावेऽपि वर्धफलरूपकार्श्वयोरुदयाभिधानाद्विभावना । मुनिदर्शनस्य विशिष्टवत्तित्वेन च रूपणादूपकालडवरथेत्य,भयोः संसृष्टिः ॥ ५४ ॥

 मूढमिति । भवदनुग्रहादात्मानं मां मूढं बुझीि विनाकृतं बुद्धमिव मूढो भूत्वा यो बुइवांस्तमिव ॥ कतरि तः । अयसमयोविकारं त्रैमीभूतम् । आयसत्व' विहाय सौवर्णव प्राप्तमिवेत्यर्थः । भूमेर्भूलोकाद्दिवं स्त्रर्गमारूढमिव मन्ये । ज्ञानरूयस्थानान्यद्य मे परमुध्यन्त इति भावः ॥ ५५ ॥

 अथेति । अद्यप्रभृतीत आरभ्य भूतानां प्राणिनां शुहयेधिगम्योऽस्मि। शथिनां तीर्थभूतोऽस्मीत्यर्थः । भवदागमनादिति शेषः । हि यस्मात् । यदर्हद्भिः सद्भिरध्यासितमधिष्ठितम् । जुष्टमिति यावत् । तत्तीर्थं प्रचक्षते । "निपानागमयोस्तोर्थसृषिजुष्टजले गुरौ” इत्यमरः ॥ ५६ ॥

अवैमीति॥ हे द्विजोत्तमाः । आत्मानं मां इयेनैव पूतं हृमवैश्यवगच्छामि । केन इयेन । तुिं गङ्गाप्रपातेन मन्दाकिनपातेन वो युष्णकं धौतयोः क्षालितयोः पादयोरभसाः च । अत्र गङ्गाजलवत्पादाम्भसः पावनत्वमित्यौपम्यं गम्यते । तच्च “प्रस्तुताप्रस्तुतयो:’ इति दीपकालङ्कारः । “प्रियः प्रियतशख्यानम्” इति लक्षणात् प्रियोऽलङ्कार इति केचित् ॥ ५७॥


(९) प्रचक्ष्यतें ।

जङ्गमं (९)प्रैष्यभावे वः स्थावरं चरणाङ्कितम् ।
विभक्तानुग्रहं मन्ये (२)द्विरूपमपि मे वपुः ॥ ५८ ॥
भवत्सम्भावनयाय परितोषाय मूर्छते।
(३)अपि व्याप्तदिगन्तानि नाङ्गानि प्रवंभन्ति मे ॥ ५९ ॥
न केवलं दरीसंथ भावतां दर्शनेन वः।
अन्तर्गतमपास्तं मे रजसोऽपि परं तमः ॥ ६० ॥

 जङ्गममिति । हे सुनयः । द्विरूपं जङ्गमस्थावरात्मकत्वाद् द्विप्रकारकमपि मे वपुर्विभक्तानुग्रहं विभज्य छतिप्रसादं मन्ये । कुतः । जङ्गमं वपुर्वो युष्माकं प्र थभावे कैड्”। स्थितमिति शेषः । "प्रादूहोढोढ्य चैथेषु वह्निर्वक्तव्या' इति वृद्धिः ॥ “नियोज्यकिङ्करन धभुजिष्यपरिचारका:’ इत्यमरः ॥ स्थावरं वपुश्चरणाङ्कितम् । अयमेव हि महाननुग्रहो दासजनस्य यत् कर्मसु नियोजनं मूर्धनि पादन्यासयेति तात्पर्यार्थः ॥ ५८ ॥

 भवदिति । व्याप्ता दिगन्ता यैस्तानि व्याप्तदिगन्तानि । महार्थपौत्यर्थः । मे मम अङ्गानि भवसम्भावनोत्थाय युकदनुग्रहजन्याय मृत व्याम् वते परितोवाय न प्रभवति न पर्याप्त वन्ति । अलमर्थयोगाचतुर्थी । यथा महत्स्वपि मद् गात्रेषु न भाति तथा में इव वर्धत इत्यथः ॥ ५९ ॥

 नेति । भास्वतां तेजस्विनां विवस्वतां च वो युष्माकं दर्श नेन केवलं दरीसंस्थ गुहागतं तमो ध्वान्तरूपमेव नापास्तम् । किन्तु मेऽन्तर्गतमन्तरात्मगतं रजसो रजोगुणात्परमनन्तरं तमोऽज्ञानरूपमप्यपास्तम् । रजस्तु पादन्यासैरेवापास्तमिति भावः । प्रसिहैर्भास्वद्भिश्च तमोपास्यत एभिस्वान्तरमपीति व्यतिरेको व्यज्यते॥ ६० ॥


(१) मे स्यभावेम। (२) विरूपम्, ईरूप्यम्। (३)अभिव्याप्त ।

कर्तव्यं वो न पश्यामि स्याच्चेत्कि (४)नोपपद्यते।
(५)मन्ये मत्पावनायैव प्रज्ञानं भवता(६)मिह हैं।
तथापि तावत्कस्मिंश्चिदाज्ञां मे दातुमर्हथ।
विनियोगप्रसादा हि किङ्कराः प्रभविष्णुषु ॥६२॥
एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजौवितम् ।
बूत येनात्र वः कार्यमनाया बाह्यवस्तुषु ॥६३॥

 कर्तव्यमिति । कर्तव्यं कार्यं वो यककं न पश्यामि। निस्पृहत्वादिति भावः । अथ स्याच्च डिटत यदि किं जोपपद्यते किं नाम न सम्भवति । सर्वे सुलभमवेत्यर्थः । अथवा । किमत्र प्रयोजनचिन्तयेत्याह-मत्पावनाय मच्छोधनायैव भवतामिह विषये प्रस्थानम् । इमं देशमुद्दिश्यंदं प्रयाणमित्यर्थः । मन्घ तर्कयामि ॥ ६१ ॥

 तथापीति । तथापि भवतां निस्पृहत्वे ऽपि कस्मिंश्चित्। कर्मणीति शेषः ) आशामिदं कुर्वित्यादेशं तावदिदानीं में मर्थं दातुमर्हथ । मनुग्रहबुद्ध ति भावः । हि यस्मात् किङ्करा भृत्याः। प्रभवन्तति प्रभविष्णुषु प्रभुषु विषये ॥ “भुवञ्च” इतौष्णुच्प्रत्ययः । विशेषेण नियोगो विनियोगः श्रेषणमेव प्रसादोऽनुग्रहो येषां ते तथोक्तः। अन्यथा स्वामिभावो निष्यल इति भावः ॥ ६२ ॥

 एत इति । किं बहुना। एते वयममी दारा इयं कुलस्त्र जीवितं प्राणभृता। परमप्रेमास्पदमित्यर्थः । कन्या। अवैध मध्ये येन जनेन वः कार्यं प्रयोजनं बूत । तमिति शेवः। येन सोऽपि दीयत इति भावः । रत्नहिरण्यादिकं तु न मे गस्वमियष्ठ-बाह्यवस्तुषु कनकरजादिष्वनास्थानादः । प्रसज्यतप्रतिषेधेऽपि नञ्समास इयते । अदेयं न किञ्चिदस्तीति आवः ॥ ६३॥


(४) नोपदिश्यते । (५) शडे । (६) इदम् ।

(७) इत्यूचिवांस्तमेवार्थं (८)गुहामुखविसर्पिणा।
द्विरिव प्रतिशब्देन व्याजहार (९)हिमालयः ॥६४॥
अथाङ्गिरसमग्रण्यमुदाहरणवस्तुषु।
ऋषयो (१)नोदयामासुः प्रत्युवाच स भूधरम्॥६५॥
उपपन्नमिटं सर्वमतः परमपि त्वयि ।
मनसः शिखराणां च सदृशी ते समुन्नतिः ॥६६॥
याने त्वां स्थावरात्मानं विष्णुमाहु(२)स्तथाहि ते

 इतीति । इत्यूचिवानुक्तवान् । वचेः क्वसुप्रत्ययः । हिमालयो हिमवान् गुहानां मुखेषु विवरेषु विसर्पतीति तथोक्तेन प्रतिशब्देन तमेव पूर्वोक्तमेवार्थं हिर्दिवारम्॥ 'द्वित्रिचतुष्टः सुच्” इति सुच्प्रत्ययः । व्याजहार बभाषे ॥ ६४ ॥

 अथेति । अथानन्तरमृषय उदाहरणानि कथाप्रसङ्गस्त एव वस्तून्यर्थास्तेष्वग्रं नयतीत्थग्रणस्तमग्रप्य प्रगल्भम् ॥ “सत्मुद्दिष. –’ इत्यादिना विष् । ‘अग्रग्रामाभ्यां नयतेरिति वक्तव्यम्” इति णत्वम् । अङ्गिरसं नामधिं नोदयामासुः प्रति वक्तुं प्रेरयामासुः । सोऽङ्गिरा भूधरं हिमवन्त ' प्रत्यु वाच ॥६५॥

 उपपन्नमिति । इदम् “एते वयममी दारा:” (६।६३) इत्याद्युत सर्वम् अतः परमतोऽधिकमपि त्वयि उपपत्र युच्यते । तथाहि । ते मनसः शिखराणां च समुन्नतिः सदृशौ । शिखराणीव मनो महोन्नतमित्यर्थः। कि नाम दुष्करसुनतचित्तानामिति भावः । प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्मनःशिखरयोरौपम्यस्थ गम्यत्वाद्दीपकालङ्नरः ॥ ६६ ॥

 स्थान इति । त्वां स्थावरात्मानं स्याषररूपिणं विष्णुमाहुः “स्वशयां हिमालय” इति गौतावचनात् । स्थाने युक्तम् ।


(७) इत्युक्तवान् । (८) दरौ। (९) हिमाचलः ।

(१) चोदयामासुःप्रेरयामासुः । (२) मनीषिणः।

चराचराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः ॥६७॥
गामधास्यत्कथं नागो खुणाल(३)मृदुभिः फणैः
आ रसातलमूवात्वमवालम्बिष्यथा न चेत् ॥६८॥
अच्छिन्नसलसन्तानाः समुद्रो(४)र्म्यवारिताः
पुनन्ति (५)लकान्पुण्यत्वात्कोर्तयः सरितश्च तेई ॥ ५९ ॥
यथैव श्लाध्यते गङ्गा पादेन परमेष्ठिनः ।
(६)प्रभवेण द्वितीयेन तथैवोच्छिरसा त्वया ॥ ७० ॥

युक्तार्थेऽव्ययमेतत् । “युतो हे साम्प्रतं स्थाने ’ इत्यमरः॥ तथाहि । ते तव कुक्षिश्चराचराणां जङ्गमस्थावररूपिणां भूतानां पृथिव्यादनमाधारतां गतः । तवेव विष्णोः कुक्षिरेवंभूत इति भावः ॥ ६७ ॥

 गमितेि । नागः शेषाद्दिक्षु' णालमृदुभिर्विसकोमलैः फणैणी । भुवं कथमधास्यद्धारयेत् । त्वमा रसातलमूलात्पातालपर्यन्तम् । विकल्पादसमासः ॥ नावालम्बिष्यथायोत्पादेर्नावलब्धेथा यदि। त्वदवलम्बनादेव भुजगराजोऽपि भुवं बिभर्तीत्यर्थः । अत्र क्रियातिपथभगवानृङ्प्रयोगश्चिन्त्यः ॥ ६८ ॥

 अच्छिन्नेति । अच्छिन्ना अविच्छिन्ना अमलाश्च सन्तनाः प्रबन्धाः प्रवाहाथ यासां ताः तथोक्ताः समुद्रोर्मिभिः अनित्रारिताः । पारगमनान्तःप्रवेशाच्चेति भावः । ते तव कीर्तयः सरितय गङ्गवादयः पुण्यत्वात् पवित्रत्वाल्लोकान् पुमन्ति पादयन्ति । लोकपावनाः खलु पुण्यक्षोका इति भावः । केवलप्रकृतविषयस्तुल्ययोगितालङ्करः ॥ ६९ ॥

 यथेति । गङ्गा भागीरथौ। प्रभवत्यस्मादिति प्रभवस्तेन, कारणेन परमे तिष्ठतीति परमेष्ठिनो विष्णोः ॥ परमे कित्प्रत्ययः । `तत्पुरुषे कृति बहुलम्” इत्यलुक् । “- परमेबई-


(३) सदृशैः। (४) निवारिता। (५) लोकम्। (६)प्रभावेन ।

तिर्यगूर्वमधस्ताच्च व्यापको महिमा हरेः ।
त्रिविक्रमोद्यतस्यासीत्स (७)तु स्वाभाविकसब ॥ ७१ ॥
यज्ञभागभुज मध्ये पदमातस्थुषा त्वया।
उच्चैर्हिरण्मयं शुक्लं सुमेरोर्वितथीकृतम् ॥७२॥
काठिन्य' स्थावरे काये भवता सर्वसमर्पितम् ।
इदं तु ते भक्तिनम् (८)सतामाराधनं वपुः॥७३॥

र्दिव्यस्निभ्यः स्थः” इति षत्वम् । पादेन चरणेन यथैव श्लाध्यते प्रशस्यते तथैव द्वितीयेन प्रभवेण उच्छिरसा त्वया श्लाध्यते । हरिचरणवत्तौर्थस्यापि तीर्थभूतस्त्वमिति भावः ॥ ७० ॥

 तिर्यगिति । तिर्यगूर्धमधस्ताच्च याापकः । सर्वव्यापत्यर्थः । महिमा महत्वं हरर्विष्णोस्त्रिषु विक्रमयूद्यतस्य सत आसीत्। त्रिविक्रमोद्यतस्यापि कदाचिदेव। न तु सर्वदत्यर्थः। तव तु व्यापको महिमा खाभाविकः । नित्थसिद्ध इत्यर्थः ॥ ७१ ॥

 यत्रेति । यज्ञभागभुजामिन्द्रादीनां मध्ये पदमातस्थुषा निहितवता त्वया उच्च रुश्रतं हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयम् ॥ दाडिनायनहास्तिनायन–’ इत्यादिना निपतनात् साधु ॥ सुमेरोः शुद्धं शिखरम् । प्राधान्यं च ध्वन्यते । “शृङ्गं प्रधान्यस्तान्वाय’ इत्यमरः । वितथीश्चतं व्ययीकृतम् । तस्य यज्ञभागाभावादिति भावः। अस्य तु तसद्भावे प्रमाणम्--*हिमवतो हस्तौ” इति श्रुतिः ॥ ७२ ॥

 काठिन्यमिति । भवता सर्वं काठिन्यम् । अगस्त्रत्वमि न्यर्थः । स्थावरे स्थिरे कायं । शिलामय इत्यर्थः । अर्पितं न्यस्तम् । सतामर्हतामाराधनं पूजासाधनं त इदं वपुस्तु । वङ्ममित्यर्थः । भक्तिनम्रम्। काठिन्यलेशोऽप्यत्र नास्यन्यथा नम्रत्वकसम्भवादित्यर्थः । तथा चासाधारण्यं ध्वन्यते ॥ ७३ ॥


(७) च भाषिकस्तथा । (८) अहंदाराधनम्।

(९)तदागमनकार्यं नः णु कार्यं (१)तवैव तत्
श्रेयसामुपदेशात् (२)तु वयमत्रांशभागिनः ॥७४॥
अणिमादि(३)गुणोपेतमस्पृष्टपुरुषान्तरम् ।
शब्दमीश्वर इत्युच्चैः सार्धचन्द्रं बिभर्ति यः ॥७५॥
(४)कलितान्योन्यसामथ्यैः पृथिव्यादिभिरात्मभिः
(५)येनेदं ध्रियते विश्वं धुर्वैर्यानमिवाध्वनि ॥७६॥

तदिति । तसआनोऽम्भकमागमनस्य कार्यं प्रयोज शृणु । तत् कार्यं च तवैव । न त्वस्माकमित्यवधारणार्थं एव कारः। वयं तु श्रेयसामुपदेशादन कार्यं शभागिनः । त्वमे वात्र फलभाग्वयमुपदेष्टार इति भावः ॥ ७४ ॥

 कोयंमाह----

 अणिमति । यः शम्भुरणिमादिगुणोपेतमणिमादिभिर ष्टभिर्गुणैर्वाञ्चभूतैरुपेतम्। अष्टश्चयवाचकमित्ययः । अतएव स्पृष्टं पुरुषान्तरं येन तं तथोक्तं पुरुषान्तरस्यानभिधायकम् । तस्यैवैवंगुणत्वादित्यर्थः । उचः परममीश्वर इति शब्दम् निरुपपदेश्वरशब्दमित्यर्थः । सार्धचन्द्रमर्धचन्द्रयुक्तम्। अछ चन्द्रं चेत्यर्थः । बिभर्ति ॥ ७५ ॥

 कलितेiत । येन शम्भुना कलितं श्रुतिसंग्रहादिवस्त्रगुए सम्पादितमन्योन्यसामर्थं परस्परसहकाररूपं यैस्तथोक्तः ब्रह्मरूपसामर्यमन्योन्याधेयमेवेति भावः। पृथिव्यादिभिर अभिः। अष्टाभिमूर्तिभिरित्यर्थः । इदं व्यता विश्वं धुरं वा। तौति ते धुर्येरडैः । ‘धुरो यङ्कौ ’ इति यत्प्रत्ययः । अध्य यानं रथ इव ध्रियते ॥ ७६ ॥


(९) यथा, यत् । (९) तथा। (२) च वयमप्यंशभाजिनः

(३) गुणोत्थानम्। (४) कल्पिता । (५) यस्येदं धार्यते ।

योगिनो यं विचिन्वन्ति क्षेत्राभ्यन्तरवर्तिनम् ।
अनाद्यत्तिभयं यस्य पद्माहुर्मनीषिणः ॥७७॥
स ते दुहितरं साक्षात्साको विश्खस्य कर्मणाम्।
वृणुते वरदः शम्भुरस्मत् (६)संक्रामितैः पदैः॥७८॥
तमर्थमिव भारत्वा सुतया योक्तमर्हसि ।
अशोच्याहि पितुः कन्या (७)सद्भर्तृप्रतिपादिता ॥७९॥
यावन्येतानि भूतानि स्थावराणि चराणि च।
मातरं कल्पयन्नामशो हि (८)जगतः पिता ॥८०॥

योगिन इति योगिनः अध्यात्मवेदिनः क्षेत्राभ्यन्तरवर्तिनं शरीरान्तश्चरं सर्वभूतान्तर्यामिनम्। परमात्मस्वरूपिणमित्यर्थः। ‘क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः’ इत्यमरः । यं शथं विचिन्वन्ति मृग थन्ते। मनीषिणो विद्वांसो यस्य शम्भोः पदं स्थानमविद्यामा गमावृत्तः पुनः संसारापत्तेर्भयं यत्र तत्तथाभूतमाहुः ॥७७॥

 स इति ॥ विश्खस्य जगतः कर्मगणां साक्षी द्रष्टा । सात्ताइष्टरि संज्ञायाम्” इतीनिप्रत्ययः। वरानिष्टददातीति वरदः। “आतोऽनुपसर्गे क: ” इति कप्रत्ययः । स पूर्वतः शम्भुरस्मतृसंक्रामितैः पदैः अस्मासु निवेशितैर्वाक्श्रीः ते दुहितरं साक्षाद् वृणुते । अस्मान्म खेन स्वयमेव याचत इत्यर्थ: ॥ ७८ ॥

 तमिति । तं शम्भु भारत्या वाचर्थमभिधेयमिव सुतया दुहित्रा योक्त’ सङ्कटयितुमर्हसि । अत्र वागर्थयोरुपमानत्वसामर्थाच्छिवयोर्नित्ययोगो विवक्षित इत्य तम् "वागर्थाविव संपृक्तौ” (रघुवंशे १।१) इत्यत्रापि । तथादि । सङ्गमें प्रतिपादिता दत्ता कन्या पितुरशोथा ॥ ७९ ॥

गुणान्तरमप्याह---

यावन्तीति । स्थावराणि । चराणि च यावन्ति एतानि


(६) संक्रमितैः। (७) सङ्गतं । (८) अगताम् ।

प्रणम्य शितिकण्ठाय विबुधास्तदनन्तरम्।
चरणौ रञ्जयन्वस्याश्चूड़ामणिमरीचिभिः ॥८१॥
उमा बधूर्भवान्दाता याचितार इमे वयम्।
वरः शम्,रलं हृष त्वत्कुलोद्भूतये विधिः ॥८२॥
अस्तोतुः स्तूयमानस्य वन्द्यस्यानन्यवन्दिनः ।
सुतासम्बन्धविधिना भव विश्खगुरोर्गे कः ॥८३॥
एवं वादिनि देवर्षौ पाश्र्वे पितुरधोमुख ।
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वतौ ॥८४॥

भूतानि। सन्तीति शेषः। सर्वाणि भूतानीत्यर्थः । एनांते दुहितरं मातरं कल्पयन्तु। हि यस्मादीशे जगतः पिता। पित्रदारेष माटभावो न्याय्य इति भावः ॥ ८० ॥

 प्रणम्यैत। विबुधा देवाः शितिकण्ठाय शिवाय प्रणम्य तदनन्तरं नीलकण्ठप्रणामानन्तरमस्याश्चरणौ चूड़ामणिमरौ चिभी रञ्जयन्तु । ईशखरपरिग्रहदखिलदेवतावन्द्य मवत्वि त्वर्य: ॥ ८१ ॥

 उमेति । उमा बधः । भवान्दाता। इमे वयं याचितार प्रार्थकाः। शर्वरो वोढ़ा। एष विधिरेषा सामग्रौ वत् लस्योइतय उच्छूयायालं पर्याप्तं हि । ‘नमःस्वस्तिस्त्राव स्वधा--' इत्यादिना चतुर्थी ॥ ८२ ॥

 अस्तोतुरिति । स्वयमन्यस्तोता न भवतीत्यस्तोतुः किम् स्तूयमानस्य सर्वस्तुत्य स्य वन्द्यस्य जगद्वन्द्यस्य स्वयमन्यं न वदः इत्यनन्यवन्दिनो विश्वगुरोर्देवस्य सुतासम्बन्धविधिना यौन सम्बन्धाचरणेन गुरुर्भव। यो नान्य' स्तौति न वन्दते तत्राणि त्व' स्तुत्यो वन्द्यत्यहो तव भाग्यवत्त त्यर्थः ॥ ८३ ॥

 एवमिति ॥ वर्षावद्भिरस्येवं वादिनि सति पार्वती पिस्

पाठेऽधोमुखी सती। लमयेति शेषः । लीलाकमलपत्रागि

शैलः सम्पूर्णकामोऽपि मेनामुखमुदैक्षत।
प्रायेण यहिणीनेत्रः (६)कन्यार्थेषु कुटुम्बिनः ॥ ८५ ॥
मेने मेनापि (१)तत्सर्वं पत्युः (२)कार्यमभौसितम्
भवन्त्यव्यभिचारिण्यो भर्तुरिष्टे पतिव्रताः ॥८६॥
इदमत्रोत्तरं न्याय्यमिति बुद्ध्या विस्श्य सः ।
आददे वचसामन्ते मङ्गलालङ्कतां सुताम् ॥८७॥
एहि(३)विश्वात्मने वत्से (४)भिक्षासि परिकल्पिता

गखयामास सञ्चख्यौ । लज्जावशात्कमलदलगणनव्याजेन हर्ष जुगपत्यर्थः । अननावहत्याख्यः सञ्चारी भाव उक्तः । तदुवम्--"प्रवहित्था तु लज्जादेर्हर्षाद्याकारगोपनम्” इति ॥८४॥

 शैल इति । शैलो हिमवन् सम्पूर्णकामोऽपि। दातु कृतनिश्चयोऽपीत्यर्थः। मेनामुखमुदैक्षत। उचतोत्तरजिज्ञासयेति भावः । तथाहि। प्रायेण कुटुम्बिनो ग्रहाः कन्याषु कन्याप्रयोजनेषु टहिण्य व नेत्र कार्यानकारणं येषां ते तथोक् । कलनप्रधानवृत्तय इत्यर्थः ॥ ८५ ॥

 मन इति । मेनापि पत्युः हिमालयस्य तसर्वमभक्षितं कार्यं मेनेऽङ्गीचकार । तथाहि। पतिरेव व्रतं यासां ता भर्तुः इष्टेऽभीप्सिते न विद्यते व्यभिचारो यासां ता अव्यभिचारियो भवन्ति । भट्टचित्ताभिप्रायज्ञा भवन्तीति भावः ॥ ८६ ॥

 इदमिति । स हिमवान् वचसामन्ते मुनिवाक्यावसनेिव सुनिवाक्य इदमुत्तरलोके वक्ष्यमाणं दानमेव न्याय्यं न्यायानपेतमुत्तरमिति बुद्ध वित्त न विमृश्य विचिन्थ मङ्गलं Iथा तथालङ्कतां मङ्गलालद्रुतां सुतामाददे हस्ताभ्यां जग्राह ॥ ८७ ॥


(९) कन्यार्थं हि । (१) तक्षयः। (२) कार्यं समीहितम् ।

(३) शर्वार्पये । (४) fभक्षा त्वम्।

अर्थिनो मुनयः प्राप्तं गृहमेधिफलं मया ॥८८॥
एतावदुक्व तनयामृषीनाह महीधरः।
इयं नमति वः सर्वास्त्रिलोचनवधूरिति ॥८९॥
ईप्सितार्थक्रियोदारं तेऽभिनन्द्य गिरेर्वचः ।
आशीर्भिरधयामासुः पुरःपाकाभिरम्बिकाम् ॥ ९० ॥
तां प्रणामादरस्रस्तजाम्बूनदवतंसकाम् ।
अङ्कमारोपयामास लज्जमानामरूधतो ॥ ९१ ॥

 एहीति । हे वसे पुत्रि । एहि आगच्छ । त्व' विश्वात्मने शिवाय भिक्षा परिकल्पितासि निश्चितासि । "रतादिस्तव पर्यन्तं सर्व भिक्षा तपस्विनः’ इति वचनादिति भावः । अर्थिन याचितारो मुनयः । मया हमेधिन य्वस्थस्य फलं प्राप्तम्। इह परत्र च तारकत्वात् पात्र कन्यादानं गार्हस्थ्यस्य फल मित्षथुः ॥ ८८ ॥

 एतावदिति । महीधरो हिमवांस्तनयामेतावत् पूर्वोक्त सुजार्षीनाह-किमिति। इयं त्रिलोचनवधूस्त्रास्बकपत्रौ व सर्वात्रमतौति । त्रिलोचनवधूरिति सिद्धवदभिधानेनाविप्ररि पत्रं दानमिति सूचयति ॥ ८९ ॥

 ईश्चितार्थेति । ते मुनयः । ईश्चितार्थक्रिययेष्टायैकरले नदारं महत् ॥ “उदारो दातृमहतो:’ इत्यमरः । गिरेहैि। वतो वचो वचनमभिनन्द्य साध्विति संस्तुत्यस्बिकमम्बाम्। पथप्त इति पाकः फलम्। पुरःपाकाभि: पुरस्कृतफलाभिर शीर्भिराशीर्वादैर्धयामासुः संवर्धयमासुः ॥ ९० ॥

 तामिति । प्रणामादरेण नमस्कारास तया स्रस्ते जा नदे सुवर्णविकारौ वतंसके कनककुण्डले यस्यास्तां लब्यमानं तामम्बिकमरुन्धत्यङ्गमारोपयामास । `रुहः पोऽन्यतरस्याम्'

इति पकाः ॥ ९१ ॥

तन्मातरं चाश्रुमुखीं (५)दुहितृस्नं हविरुवाम् ।
बरस्यानन्यपूर्वस्य विशोकामकरोद्धतैः ॥ ९२॥
वैवाहिकीं तिथिं पृष्टास्तत्क्षणं हरबन्धुना।
ते त्यहादूर्धमास्थाय (६)चेरुश्चीरपरिग्रहाः ॥ ९३॥
ते हिमालयमामन्त्वा पुनः (७)प्राप्य च शूलिनम्।
सिई (८)चास्य निवेद्यार्थ तद्विसृष्टाः खमुद्ययु: ॥ ९४ ॥

 तदिति । दुहितृस्नेहेन पुत्रिकाप्रेम्णा विक्लवां वियोश्चत इति भीताम् । अतएव अधूणि सुखे यस्यास्तामश्रुमुखीं तस्य अस्बिकया मातरं तन्मातरं मेनां च । अम्या पूर्वं यस्यास्ति सोऽन्यपूर्वः ॥ “सर्वननो वृत्तिविषये पुंवद्भव’ इति पूर्वपदस्य पुंवद्भावः । स न भवतीत्यनन्यपूर्वस्तस्यानन्यपूर्वस्य । खापत्रदुःखमकुर्वत इत्यर्थः। वरस्य वर्णः गुरोः मृत्युञ्जयत्वादिभिर्विशोक निर्मुःखामकरोत् ॥ ९२ ॥

 वैवाहिकीमिति । चीरपरिग्रह वरुकलमात्रवसनास्ते तपस्विनस्तत्क्षणं तस्मिन्नेव क्षणं हरबन्धुना हिमवता वैषाहिकीं विवाहयोग्यां तिथिं पृष्टः केत्यनुयुक्ताः सन्तः । यथायामां समाहारस्त्यसैः ॥ “तहिताङ्गतरपदममाहारे च इति समासः ।"राजाहःसखिभ्यष्टच्” इति टच्प्रत्ययः । द्विगुत्वादेकवचनम् ।"शत्रश्नाडः पुंसि” इति पुंलिङ्गता । तस्मात् बहादूर्घमुपर्याख्याय चतुर्थेऽहनि विवाह इत्यु बेरुखचिताः ॥ ९३ ॥

 त इति । ते मुनयो हिमालयमामन्त्रं साधु यामत्थापृच्छ पुनः शूलिनं हर सडेतस्थानस्य प्राप्य सिडं निध्यन्नमर्थं प्रयोजनमस्तं निवेद्य च शापयित्वा च तहिः तेन शुलना विखष्टाः खमाकाशं प्रत्युद्ययुरुत्पतुः ॥ अत्र संक्षिप्ता-


(५) दुहितुः । (६) चेलुः। (७) प्रेय। (८) तस्मै ।

पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छा
दगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः ।
कमपरमवशं न विप्रकुर्यु-
र्विभुमपि तं यदमैौ स्पृशन्ति भावाः ॥९५॥

र्थाभिधानात् संक्षेपो नाम गुण उक्तः । तदुक्तम्-"संक्षिप्तर्थाभिधानं यत् संक्षेपः परिकीर्तितः” इति ॥ ९४ ॥

 भगवान् पशुपतियहमात्रविलम्बमपि सोढं न शशक तदोत्सुक्यादित्याह---

 पशुपतिरिति । उक' मनो यस्य स उकः ॥ “उत्क डन्नाः” इति निपातः । अद्रिसुतासमागमोकः पार्वतीपरिणयोत्सुकः पशुपतिरपि तानि । त्त्रीणौति शेषः । अह्नानि कच्छुदगमयदयापयत् । कविराह-अमौ भावा औत्सुक्यादयः सरिणोऽवशमिन्द्रियपरतन्त्रमपरं पृथग्जनं | कं न विप्रकुर्युः न विकारं नयेयुः । यद्यस्माद्विभु' समर्थम् । जितेन्द्रियमिति यावत् । तं स्मरहरमपि स्मृशन्ति । विकुर्वन्तौत्यर्थः । अत्र विभुविकारसमर्थनादर्थादितरजनविकारः कैमुतिकन्यायादापततौत्यर्थापत्तिरलङ्कारः । तथा च स्वम्-- “दण्डापूपिकयार्थान्तरपतनमर्थापत्ति” इति । अर्थान्तरन्यष्ठ इति केचित् तदुपेक्षणीयम् । युक्तिस्तु विस्तरभयात्रोच्यते ? पुष्पिताग्राद्यत्तम्-“अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजी जरगाश्च पुष्पिताग्र” इति लक्षणात् ॥ ९५ ॥

इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथक्षुरिविरचि-

तया सविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालि

दासवतीं कुमारसम्भवे महाकाव्य उमाप्रदान

नाम षष्ठः सर्गः ।


अथौषधीनामधिपस्य वृ छौ
तिथौ च जामित्रगुणान्वितायाम्।
समेतबन्धुर्हिमवान् सुताया
विवाहदौदाविधिमन्वतिष्ठत् ॥ १ ॥
वैवाहिकैः कौतुकसंविधानै-
हे गृहे व्यग्रपुरंध्रिवर्गम्।
आसौत् पुरं सानुमतोऽनुरागान्
दन्तःपुरं चैककुलोपमेयम् ॥ २ ॥

 अथेति । अथ तदनन्तरं हिमवान् ओषधीनामधिपस्य चन्द्रस्य वृद्धौ । शुक्लपक्ष इत्यर्थः । शुभकमस्यापूयमाणपक्षस्य प्राशस्त्यात् । तिथौ च जामिन ' लग्नासप्तमं स्थानं तस्य गुणः अद्धिः सा च ग्रहराहित्यं तेनान्वितायां सत्याम्। यद्यपि जामिवशुद्धिर्लग्नधर्मस्तथापि तद्वारा तिथेरपि तथा व्यपदेशे न दोषः। समेतबन्धुयुक्तबन्धुः सन्। सुताया दुहितुर्विवाहदीव विवाहसंस्कारः सैव विधिः कर्म तमन्वतिष्ठत् ठतवान् ॥ १ ॥

 वैवाहिकैरिति । अनुरागप्रतिवशात् । छड़ी यह प्रतिगृहम् । वीप्सायां हिर्भावः । विवाः प्रयोजनमेषमिति वैवाहिकानि तैः । `तदस्य प्रयोजनम्” इति ठक् ॥ कौतुकसंविधानैर्मङ्गलार्थसम्यादनैर्युग्रो व्याकुलः पुरंध्रिवर्गः कुटुस्त्रिभासो यस्मिस्तत्तथोक्तं सानुमतोऽद्रेः पुरं बाह्यमोषधिप्रस्थमन्तःपुरमवरोधनं चैककुलेन एकटॐण वोपमेयमासत् ॥ ‘सजातीयगणे गोत्रे युद्धेऽपि कथितं कुलम्” इति विश्वः ॥ सर्वेषामपि खटह एवेदं शोभनं वर्तत इत्यभिमानोऽभूदि

त्यर्थः । एतेन हिमाद्रेः प्रजाराग उतः । अत्र सर्वे सम्पन्नमवत्यथः ॥ २ ॥

(१)सन्तानकाकीर्णमहापथं त
चौनांशकैः कल्पितकेतुमालम् ।
(२)भासोच्च्चलत्काञ्चनतोरणानां
(३)थानान्तरं स्वर्ग इवाबभासे ॥ ३ ।
एकैव सत्यामपि पुत्रपती
(४)चिरस्य दृष्टेव मृतोत्थितेव ।
(५)आसन्नपाणिग्रहणेति पित्नो
रुमा विशेषोच्छंसितं बभूव ॥ ४ ॥
अङ्कद्ययावङ्गमुदीरिताशीः
सा मण्डनान्मण्डनमन्वभुङ्त ।

 सन्तानकेति। सन्तानकैमन्दारकुसुमैराकीर्णा आस्ता महापथा राजकीयपथा यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । चमडलैः पट्टवस्त्रैः कल्पिता विरचिताः केतुमाला ध्वजपङ्क्तयो यस्य ,तत्तथलम् । काञ्चनतोरणानां भासा प्रभयोज्ज्वल झीप्यमानं तत् । पुरं स्थानान्तर मेरोरपत्र खितः सर्ग इवाबभासे ॥ उञ्च चालःङ्बारः ॥ ३ ॥

 एकैवेति । पुत्रश्च दुहितरश्च पुवः॥ “लाखपुत्रौ स्वसृदुश्विभ्याम्” इत्येकशेषः। “पुत्रौ पुवश्च दुहिता च” इत्य्रमरः । तेषां पङ्क्तौ सर्वे सत्वामप्युमैकेव चिरस्य दृष्टेव चिराबष्टलब्धेव मृतोत्थितेव ज्ञात्वा पुनरुत्पवासवपाणिग्रहणासविवाहेति। भट्ट इं गमिष्यतीति हेतोरित्यर्थः । पित्रोर्माता पित्रोः ॥ “पिता माया इत्य कशेषः । विशेषेणेच्छसितं प्राणभूता बभूव। पुमपथादपि अधिकप्रेमास्पदमभूदित्यर्थः ॥ ४ ॥


(१)सन्तानकाकीर्णाणतुःपथम्। (२) भासा ठवलत् ।

(३) स्थानान्तरखगः । (४) चिरण। (५) उपोढपा७ि ।

सम्बन्धिभिन्नोऽपि गिरेः कुलस्य
स्त्र हस्तदेकायतनं जगाम ॥ ५ ॥
मैत्रे मुहूर्ते शशलाञ्छनेन
योगं गतासूत्तरफल्गुनीषु ।
तस्याः शरौरे प्रतिकर्म चक्र-
र्बन्धुस्त्रियो याः पतिपुत्रवत्यः ॥ ६ ॥
सा गौरसिद्धार्थनिवेशवद्भि
र्दूर्वाप्रवालैः (१)प्रतिभिन्नशोभम्।

 अङ्गादिति । सा पार्वत्युदीरिताशीः प्रयुक्ताशीर्वादा सल्ल|दङ्मुसङ्ग ययौ । मण्डनान्मण्डनान्तरमन्यमण्डनमन्वभुङ्क्त । तदा सर्वे बन्धवः प्रत्यकमेव तामङ्कमारोप्य मण्डनं प्रायच्छन्नित्यर्थः । तच स्नेहनिबन्धनमेवेत्याह--सबन्धिभिक्ष स्रपुत्रादिभिर्भिन्नो विभक्तोऽपि गिरेः कुलस्य वंशस्य खेहस्तदेकायतनं सैवैकमायसनं स्थानं तज्जगाम । तदिति छेदेऽप्ययमेवार्थः । विधेयप्राधान्यन्नपुंसकत्वमिति । सव बन्धवः स्वापत्य भूयोऽपि तस्यामधिकं विद्यन्तौति तात्पर्यार्थः ॥ ५ ॥

 मैत्र इति ॥ अथ मैत्रे मित्रदैवत्य मुहूर्त । उदयमुहूर्तात् द्वतीयमुहूर्त इत्यर्थः । 'अद्भः साद्रस्तथा मैत्रः शभो वासव एव च” इति वृहस्पतिमरणात्। उत्तरफल्गुनीषु फल् नोनक्षत्रे ॥ *फलानीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे” त्य कस्मिन्नपि बहुवचनम् ॥ शशलाञ्छनेन चन्द्रेण योगं गतासु सतीषु तस्या: पार्वत्याः शरीरे बन्धुस्त्रियः प्रतिकर्म प्रसाधनम् । "प्रतिकर्म प्रसाधनम्’ इत्यमरः । चक्षुः । कीदृश्यः । याः पतिपुत्रवत्यः । जीवढं का जीवदपत्याञ्चत्यथैः ॥ ६ ॥

 प्रतिधर्मप्रकारमेव प्रपञ्चयति


(१) प्रतिभिवरागम् ।

निर्नाभि कौशेयमुपात्तबाण
मध्यङ्गनेपथ्यमलञ्चकार ॥ ७ ॥
बभौ च सम्पर्कमुपेत्य बाला
नवेन दीक्षाविधिसायकेन।
करेण भानोर्बहुलावसाने
सन्धूच्यमाणेव (१)शशाङ्गरेखा ॥ ८॥
तां लोध्रकल्क न ङताङ्गतला.
माशयनकालयछातङ्गरागम् ।
वासो वसानामभिषेकयोग्य
(२)नार्यश्चतुष्काभिमुखं व्यनैषुः ॥ ९ ॥

 सेति । सा गौरी गौरसिद्धार्थनिवेशवद्भिः श्वेतमर्षपप्रवेपत्र दिर्वाप्रवालैर्देवप्रैः प्रतिभिन्नशोभं विशेषितशोभं निर्नाम्य तिक्रन्तनाभि कौशेयं वस्त्रविशेषो यस्मिन् तत्तथोक्तम् । ‘कौशेयं कृमिकोशोत्थम्” इत्यमरः । उपात्तबाणं गृहोतज्ञरम् ॥ “शरः क्षत्रियया ग्रा वः” इति मनुस्मरणात् । अभ्यङ्गनेपथ्यमभ्यदुवेशमलञ्चकार। अलङ्कारमप्यलञ्चकारेत्यर्थः ॥७॥

 बभाविति । किञ्चेति चार्थः । बाला नवेन दीक्षाविधौ विवाह क्रुत्य यः सायकस्तेन सम्पर्कमुपेत्य बहुलावसाने ऋणपात्यये । शुक्लपक्षादावित्यर्थः। भानोः करेण किरणेन सन्धुक्ष्यमाणोपचयभाग। ‘‘सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितये मूर्धितास्तमो नैशम्। वषयन्सि’ इत्यादिवचनात्। शशहुरेखेव बभी ॥ ८॥

 तामिति । लोध्रकल्कम लोध्रचूर्णेन तम् अङ्गतैलं यस्यास्ताम् । कृतोद्वर्तनामित्यर्थः । आश्यानमौषच्छुष्क' तेन कालेयेन गन्धद्रव्येण कृताङ्गरागाम् । कृतघ्रग्धमित्यर्थः । “प्रथ


(१) शशाङ्कलेखा । (२) ग' चतुष्काभिसुमनैषुः। सप्तमः सर्गः । १८८ 8A (१)विन्यस्तवैदूर्यशिलातलेऽस्मिन् (२)आबद्धमुक्ताफलभक्तिचित्रे । आवर्जिताष्टापदकुम्भतोयैः सतूर्यमनां स्नपयाम्बभूवुः ॥ १० ॥ सा मङ्गलस्नानविशुद्धगागौ (३)यहीतपत्युन्नमनीयवस्त्र। (8)निटीत्तपर्जन्यजलाभिषेका प्रफुल्लकाशा वसुधेव रेजे ॥ ११ ॥ जायकम् । कालेयकं च कालानुसार्थं च” इत्यमरः । अभिषक योग्य वासो वस्त्र वसानां खानशाटीमाच्छादयन्तीं तां पार्वतीं नार्यः चतुष्क चतुःस्तम्भयहं तदभिमुखं व्यनैषुः। स्रनटई निन्यरित्यर्थः ॥ ८ ॥ विन्यस्तेति ॥ विन्यस्तं वैदूर्यशिलातलं मरकतशिलाप्रदेशे यस्त्रिांस्तस्मिन्नाबद्धानां मुनाफलाभां भक्तिभी रचनभिश्चित्रे ऽस्मिंश्चतुष्क एनां पार्वतीमावर्जिताशमानमितानामष्टापद कुम्भानां कनककलशानां तोयैः सतूर्यं मङ्गलवाद्ययुक्तं यथा तथा स्रपयाम्बभूवुः । अष्टसु लोहेषु पदं प्रतिष्ठा यस्येत्यष्टपदम् ॥ “अष्टनः संज्ञायाम्” इति दीर्घः॥ “अष्टापदं स्यात् कनकम्” इति विश्वः ॥ १० ॥ सेति । मङ्गलार्थस्नानेन विशुधगावी निर्मलानी पत्थु- वैरस्योङ्गमनीयवस्त्र धौतवस्त्रम् ॥ `धौतमुहमभयं स्यात्” इति हलायुधः । “तयादुझमनीयं यद्धौतयोर्वस्त्रयोर्युगम्’ इत्यमरः । युगग्रहणं तु प्रायिकाभिप्रायम्। अत एवात्र चौर समौ—“युगं प्रायशो यज्ञध्यं तदेव’ इति व्याख्याय “डी- (१) विन्यस्तवैदूर्यशिले च तस्मिन् । २) आविद्ध (। (३) हीतमनौय। (४) गिव । २०० कुमारसम्भवे तस्मात्प्रदेशच्च वितानवन्तं युक्त' मणिस्तम्भचतुष्टयेन । पतिव्रताभिः (१)परिणुद्य निन्य कप्तासनं कौतुकवेदिमध्यम् ॥ १२ ॥ तां प्रागु,खीं तत्र निवेश्य तन्वीं क्षणं व्यलम्बन्त पुरोनिषणाः। भतार्थशोभाह्रियमाणने: प्रसाधने सन्निहितेऽपि नार्यः ॥ १३ ॥ तपत्य हमनौयवस्त्र” इत्य तदेवोदाहृतवान् । हीतं पति प्रत्य. इमनीयवस्त्रं यया सा । धौतवस्त्रमाच्छादितवतीत्यर्थः। सा पार्वती निद्त्तो निष्पन्नः पर्जन्यस्य जलेनाभिवेशे यस्याः सा तथोता। प्रफुल्लतौति प्रफुल्लं काशं काशपुष्य ' यस्याः सा सथता वसुधेव रेजे शशमे ॥ ११ ॥ तस्मादिति । किञ्चेति चार्थः । तस्मात् प्रदेशात् ज्ञानप्रदे शाद्वितानवन्तमुल्लोचयुक्तम् ॥ अस्त्री वितानमुल्लोचः* इत्व मरः । मणिस्तम्भचतुष्टयेन युक क्ळ्प्तं सच्जमानमासनं यस्मिंत्रं कौतुकवेदिमध्यं पतिव्रताभिः परिंट दोभ्यमालिङ्ग्य निन्ये नीता। प्रमधनथमित्यर्थः ॥ १२ ॥ तामिति ॥ नार्यः प्रसाधिकास्तां तन्वीं पार्वती तत्र वेदि मध्ये प्रागुखीं निवेश्य उपवेश्य पुरोनिषस्य अग्रे स्थिताः।। प्राध्यतेऽनेनेति प्रसाधने अलङ्कारसrधनवर्गे सन्निहितेऽपि भूतार्था सस्थ रूपा। स्वाभाविकीति यावत् । या शोभा राम्' गेयकं तया ह्रियमाणान्सच्यमाणानि नेत्राणि यासां तास्त्र यः क्षणं व्यलम्बन्त । स्वभावसुन्दर्याः किमस्याः प्रसाधने नेति तूष्णीं तस्थुरित्यर्थः ॥ १३ ॥ (१) प्रतिग्रहा । सप्तमः सर्गः । २०१ (१) धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावं केशान्तमन्तःकुसुमं तदौयम्। पर्याक्षिपत् काचिदुदारबन्धं दूर्वावता पाण्डुमधूकदाम्ना ॥ १४ ॥ (२विन्यस्तशक्रगुरु (३)चतुरङ्ग गोरोचनापत्र'४विभक्तमस्याः । सा चक्रवाकाङ्कितसैकताय स्त्रिस्रोतसः कान्तिमतौत्य तस्थौ ॥ १५ ॥ (५)लग्नद्विरेफं परिभूय पङ्क समेघलेखं शशिनश्च बिम्बम् । धूपेति । काचित् प्रसाधिका धूपोअणा करणेनाद्वैभव मात्वं त्याजितम् । पचादिषु पाठादिकर्मकत्वम् । त्यजते एर्नन्तादप्रधाने कर्मणि क्तः । अन्तःकुसुममन्तर्निक्षिप्तकुसुमं तस्या इंसं तदयं केशान्तं केशपाशं दूर्वावता मध्ये मध्ये प्रथि तदूर्वेण पाण्डुमधूकदाम्ना हरितमधुद्रुमकुसुममाल्येन ॥ “मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुम” इत्यमरः । उदारबन्धं रम्यबन्ध यथ तथा पर्याक्षिपत् बबन्ध ॥ १४ ॥ विन्यस्तेति । अस्य गौर्या अझ गनविन्यस्त' विरचितं शुक्ला। गुरु यस्मिन् तदोरोचनायाः पत्रैः पत्ररचगभिर्विभक” विशेवितं च चक्रः । सा तथाभूता गौरौ चक्रवाकैरङ्कितं सैकतं यस्यास्तस्यास्त्रिस्रोतसो गया: कान्तिं शोभामतीौन्धातिक्रम्य तस्थौ । अत्र गोरोचनाचक्रवाकयोः पतत्व न साम्य त्रिलो तसो धावस्थ तु प्रसिद्धत्वात्र स्त्रपदेनोपात्तम् ॥ १५ ॥ लग्नेति । प्रसिद्धेर्भर्षितैः ॥ “प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ’ इत्थ (१) धूपेन समार्जितम् । (२) आस । (२) चक्षुरस्याः । (४) विभङ्गमङ्गम्। (4) लौंग। AN २८२ कुमारसम्भवे तदाननश्चरल के प्रसिद्धे श्चिच्छेद सादृश्यकथाप्रसङ्गम् ॥ १६ ॥ कर्णार्पितो लोध्रकषायरू (१)गोरोचनाक्षेपनितान्तगौरे। तस्याः कपोले परभागलाभाडू बबन्ध चबूषि यवप्ररोहः ॥ १७ ॥ रेखाविभक्तः (२)सुविभक्तगात्रः किञ्चिन्मधूच्छिष्ट३विष्टरागः । मरः । अलकैरुपलक्षिता तस्या गौर्या आननश्चलग्नहिरिफ पन्न समेघलेखं मधुरखयुत शशिनो विस्व च परिभूय तिर स्कृत्य सादृश्यमुपमा तस्य कथोक्तिस्तस्याः प्रसङ्ग प्रति सादृश्यवानप्रसक्तमपि चिच्छेदाभिनत्। प्रसतयोः पण चन्द्रयोः परिभूतत्वादन्यत्र चाप्रसङ्गादित्यर्थः । अत्र पूर्वार्धवा यथ्स्व सादृश्यकथाच्चेदं प्रति हेतुत्व नोपन्यासात् काय लिङ्गमलङ्कारः । लक्षणं तूतम् ॥ १६ ॥ कर्णेति । तस्य गौर्याः कथं अर्पितो निक्षिप्तो यवप्ररई यवारो लोध्रस्य वृक्षविशेषस्य कषायेण विलेपनेन कां विशद । उर्तित इत्यर्थः । ‘कवयो रसभेदे स्यादङ्करां विलेपने” इति विश्वः। गोरोचनायाः क्षेपेण विन्यासेन नित तगौरऽत्यन्तारुणे । “गौरः श्र्वेतेऽरुणे पते” इति विश्वः कपोले गण्डस्खले परभागलाभाङ्गणंकर्षप्राप्त थञ्चषि । द्र! णमिति शेषः । बबन्ध जहार । आचकर्षेत्यर्थः । गोरोचन रुणे गण्डस्थले पाण्डुरो यवाड्रो विजातीयवर्णसन्निधान।। ब्धवर्णोत्कर्षः संयतुराकर्षकोऽभूदिति भावः ॥ १७ ॥ रेखेति ॥ सृषिभगानद्याः सुसंज्ञिष्टावयवायः पार्वत (१) गोरोचनाभेदः । (२) च विभत । (३) विस्रष्ट ।। सप्तमः सर्गः । २०३ काप थभिख्यां स्फुरितैरपुष्य- दासन्नलावण्यफलोऽधरोष्ठः ॥ १८ ॥ पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणे कृताशी मल्येन तां निर्वचनं जघान ॥ १६ ॥ खया मध्यगतया विभतः सुश्लिष्टः किञ्चिदीषन्मधूच्छिष्ट न सेथकेन विमृष्टो विशेषेण निर्मलीकृतो रागो° यस्य स Iथोक्तः । ‘मधूच्छिष्ट तु सिक्थकम्” इति “निर्णिक्तं शोधितं पृष्टम्” इति चामरः । अन्यत्रोक्तम्--*'अलौहित्यापगमाया- भरेषु सिक्थकलेपः क्रियते” ॥ आसनं ' सन्निहितं लावण्यफलं iौन्दर्यप्रयोजनं मुखचुम्बनादिरूपं यस्य स तथोक्तोऽधरोष्ठः फुरितैर्भाविशभशंसिभिः स्पन्दः कामप्यनिर्वाच्यामभिख्यां शोभामपुष्यत् पुपोष । `अभिख्या नामशोभयोःइत्यमरः १८ ॥ पत्य रिति । सख्या । कत्र । चरणौ रञ्जयित्व लाक्षा सातौ कृत्वा । इतीरिति करोतिन समानकर्ह त्वम् । अनेन चरणेन । रञ्जने द्वयोरपि नियमाचरणावित्युप्य चत्यात्ताडनविधावेकतरपरामर्श इत्याहुः । पत्युशैखरस्य शेरश्चन्द्रकलाम् । सुरतविशेष इति शेषः । स्पृश ताडयेति परिहासपूर्वं कृताशीः प्रयुक्ताशीर्वादा सा पार्वती तां खीं माल्येन मालया । “मायमालास्रजौ' इत्यमरः । नवचनं यथा तथा । तूफीमित्यर्थः । जघान ताडयामास । नेर्वचनमित्यनेन विकताख्यः शृङ्गारानुभाव उक्तः । सदुक्तम् 'प्राप्तकालं तु यद् ब्रूयात् कुर्याद् विधूतं हि त’ इति १८ ॥ २९ ४ कुमारसम्भवे तस्याः सुजातोत्पलपत्त्रकान्ते प्रसाधिकाभिर्नयने (१निरीक्ष्य । न चक्षुषोः कान्तिविशेषबुबा कालाञ्जनं मङ्गलमित्युपात्तम् ॥ २० ॥ सा सम्भवद्भिः कुसुमैर्लतेव । ज्योतिर्भिरुद्यद्भिरिव त्रियामा । सरिद्विहङ्गौरिव लीयमानै रामुच्यमानाभरणा चकासे ॥ २१ ॥ तस्य इति । प्रसाधिकाभिः अल लुनीभिः सुजाते सम्यगु त्पन्न उत्पलपल इव कान्ते रम्ये तस्य नयने निरीच्य काला ज्ञानमज्ञानविशेषय तृषोः कान्तिविशेषबुद। शोभातिशय भविष्यतीति इडेनेत्यर्थः । नोपात्तं न रईतं किन्तु मङ्गलं शभमिति हेतोरुपात्तम् । निसर्गसुभगस्य किमाहर्यंकाडम- रेति भावः ॥ २० ॥ सेति ॥ आमुच्यमानाभरणा निबध्यमानाभरणा सा गौरी सभवद्भिरुत्पद्यमानैः कुसुमैः लतव । अनेन पद्मरागेन्द्रनील दन्थाभरणानि सूचितानि लताकुसुमानां नानावर्णत्वात् । उद्यन्निरुदयं गच्छन्निर्थातिर्भरुक्षुभिः त्रियामा रात्रिरिव । अनेन मौक्तिकानि कथितानि । लयमानैराश्रयकिः। निधौ दद्भिरित्यर्थः । विहङ्गचक्रवाकैः सरिदिव । अनेन सुवर्णाभर लागि खचितानि । विहङ्गवश्च तत्सूचनाय चक्रवाका अभि• मताः। णकासे रेजे । अत्र लताकुसुमादीनां सहजसम्बन्धि नामुपमानत्वेनोपादानादाहार्येकमपि तस्याः सहजमिवाशे। भतेति भावः । २१ ॥ (१) समीक्ष्य । सप्तमः सर्गः । २०५ आत्मानमालोक्य च शोभमान मादर्शविम्बे स्तिमितायता। हरोपयाने त्वरिता बभूव स्वौणां प्रियालोकफलो हि वेषः ॥ २२॥ (१)अथाङ्गुलियां हरितालमात्रै (२)माङ्गल्यमादाय मनःशिलां च । कणवसतमलदन्तपत्रं माता तदाय मुखमुन्नमय्य ॥ २३ ॥ उमास्तनोद्भद्मनु प्रहृङ्गो मनोरथो यः प्रथमं बभूव। आaभानमिति । किष्ठेति चाथः । गौरी शोभमानमात्मानं निजशरीरमादर्शविल्बे दऍणमण्डले ॥ “दर्पणे मुकुशदशं” इत्यमरः । स्तिमितायताच्यादरान्निश्चलायतलोचना सत्या लोक्य हरोपयाने हरप्राप्तौ त्वरिता व्यग्रा बभूव। स्त्रीणां वेषो नेपथ्य प्रियस्य भर्तुरालोको दर्शनं फलं प्रयोजनं यस्य म तथोक्तो हि । अन्यथारण्यचन्द्रिका स्यादिति भावः अनेन कालाक्षमत्वलक्षणमौत्सुक्यमुक्तमित्यनुसन्धेयम् ॥ २२ ॥ अथेति । अथ प्रसाधनानन्तरं माता मेनका माङ्गस्य मङ्गलार्थमार्धे द्रवं इतािलं वर्णद्रव्यविशेषं मनःशिलां धातुवि शेषं चाङ्गुलिभ्यां तर्जनीमध्यमाभ्यामादाय कर्णयोरवसते लग्ने (मले दन्तपत्र यस्य तत्तथोक्तं तस्याः पार्वत्या इदं तदीयं मुखमुन्नमय । ‘विवाहदीक्षातिलकं चका' (७। २४ ) fत्युत्तरश्लोकेनान्वयः ॥ २२ ॥ उमेति । डमाय: स्तनब्बेदमनु । स्तनोदयमारभ्येत्यर्थः । () अथाङ्लम्याम् । (२) मद्भयम्। १k २०३ कुमारसम्भवे तमेव मेना दुहितुः कथञ्चि- द्विवाहदीक्षातिलकं चकार ॥ २४ ॥ बबन्ध चास्राकुलदृष्टिरस्याः स्थानान्तरे कल्पितसन्निवेशम् । धात्र्यङ्गुलीभिः प्रतिसार्यमाण- मूर्णामयं कौतुकहस्तसूत्रम् ॥ २५ ॥ क्षीरोदवेलेव सफेनपुञ्ज पर्याप्तचन्द्रेव शरत्रियामा। प्रवृचो दृविं गत:। प्रागेवोत्पत्र इति भावः । यो मनोरथो वाघ्छ । “वाञ्छा लिप्मा मनोरथः' इत्यमरः । प्रथमं मनो रथान्तराप्राक् । अयमेव प्रथम मनोरथ इत्यर्थः। बभूव । मना दुहितुस्तमेव मनोरथभूतमव । तद्विषये तत्तोपचर॥ विवाहदीक्षायां विवाहकृत्य तिलकं कथञ्चित् कच्छे थ चकार । आनन्दबष्यान्धतयेति शेषः । विवाहानन्तरभावि त्वदन्येषामयमेव ,प्रथम मनोरथ इति भावः । युग्मकम् ॥ २४ ॥ बबन्वेति । अस्याः पार्वत्या अस्त्रैरानन्दबाष्पैराकुलदृष्टि- रतएव स्थानान्तरे कल्पितः सन्निवेशो निक्षेपो यस्य तत्। स्वस्थानादन्यन्न खापितमित्यर्थः। अतएव धात्रा उपमातुरङ्क लौभिः प्रतिसार्यमाणं स्वस्थानं प्राप्यमाणम् ऊर्णामयं मधरूि लोमनिर्मितम् ‘ऊ मेषादिलोम्नि स्” इत्यमरः ॥ । कौतुकहस्तस्त्रं मङ्गलहस्तस्त्रम् । `कौतुकं मले व इत” सुत्रे कुतूहले” इति शाश्वतः । बबन्ध च । मेनेति शेषः । पूर्वोक्ततिलकक्रियासमुच्चयार्थश्चकारः ॥ २५ ॥ क्षीरोदेति ॥ नवं नूतनं बौमं दुकूलं निवस्त आच्छ- दयतीति नवक्षौमनिवासिनी ॥ वस्ते शच्छदनार्थायिनिः । तथा नवं दर्पणमादधाना बिभ्रती सा गौरी सफेनपुञ्ज . सप्तमः सर्गः । २०७ नवं नवक्षौमनिवासिनौ सा भूयो बभौ दर्पणमादधाना ॥ २३ ॥ तामर्चिताभ्यः कुलदेवताभ्यः कुलप्रतिष्ठां प्रणमय्य माता। अकारयत् कारयितव्यदक्षा क्रमेण पादग्रहणं सतनाम् ॥ २७ ॥ अखण्डितं प्रेम लभस्ख पत्यु रित्युच्यते (३)ताभिरुमा ऊ नया। सडिण्डरपडतः । क्षरमुदकं यस्य स क्षीरोदः क्षरसमुद्भः । “उदबास्योदः संज्ञायाम्” इत्यु ददेश: । तस्य वेला तौरभूमि रिव । “वेला काले च जलधेस्तीरनीरविकारयोः ’ इति विश्वः । पर्याप्तचन्द्रा पूर्णचन्द्र शरखियामा शरद्रात्रिरिव भूयो भूयिष्ठं बभौ चकासे ॥ २६ ॥ तामिति । कारयितव्येषु दक्ष कारयित्री । कर्मोपदेश- कुशलेत्यर्थः । माता मेना । प्रतितिष्ठत्यस्यमिति प्रतिष्ठा । “प्रातश्चोपसर्गे’ इति कः । स्त्रियां टाप् । कुतस्य प्रतिष्ठां कुलालम्बनभूताम्। स्थितिकारिणीमित्यर्थः । तां गौरीम्। अर्चिताभ्यः पूजिताभ्यः कुलदेवताभ्यो वुद्ददेवताभ्यः प्रणमय प्रणामं कारयित्वा ॥ “यपि लघुपूर्वात्” इति णेरयादेशः॥ अतमां पतिव्रतानां पादग्रहगणं पादाभिवन्दनं क्रमेणाकारय कारयामास । *क्रोरन्यतरस्याम्” इत्यणिकर्तुः कर्मत्वम् । पन्थत्र च नमेरकर्मकत्वात् `गतिबुद्धि-५ इत्यादिना ॥ २७॥ अखण्डिप्तमिति ॥ ननु प्रणतोमा ताभिः सतीभिः पत्यः शिवस्याखप्तिमशतं प्रेम लभस्त्र प्राप्रीत्युच्यते स्म अभि हिता ॥ “लट् स्के” इति भूतार्थे लट् । तस्य इरख । अर्ध (२) ताभिरसौ। २०८ कुमारसम्भवे तया तु (४)तस्यार्धशरीरभाजा पञ्चत्कृताः (५स्निग्धजनाशिषोऽपि ॥२८॥ इच्छाविभूत्यरनुरूपमद्भि तस्याः कृती कृत्यशेषयित्वा। सम्यः सभायां सुहृदास्थितायां तस्थौ वृषाङ्क()गमनप्रतीकः ॥ २९ ॥ ताबङ्ग(७)वस्यापि कुबेरशैले तत्पूर्वपाणिग्रहणानुरुपम् । प्रसाधनं मातृभिरादृताभि- न्यैस्तं पुरस्तात् (८पुरशासनस्य ॥ ३० ॥ शरीरस्य अर्धशरीरम् ॥ ‘अर्ध नपुंसकम्” इति समासः । तन्न जतौति अर्धशरीरभाजा तया गौर्या तु स्त्रिग्धजनाशिषो ब अनाशीर्वादा अपि पश्चात् छता अधरीकृताः । ततोऽभ्यधिक फललाभादिति भावः ॥ २८ ॥ इच्छेति । कृती कुशलः । सभायां सधुः सभ्यः । “सभाय य: इति यप्रत्ययः । अद्रिर्हिमवानिच्छाविभूत्योरुत्साहैश्वर्यः योरनुरूपं सदृशं यथा तथा तस्याः पार्वत्याः कृत्य कर्तव्यमश्च धयित्वशेषं निःशेषं कृत्वा। समाप्येत्यर्थः अशेषशब्दासक शेतीति रथन्तात् प्रत्ययः । सुहृदास्थितायां बन्धुजनाक्रा न्तायां सभायां संसदि दृषड्रस्य हरस्यागमनं प्रतीयत इरि तथोक्तः सन् ॥ “कर्मण्यण्” इत्यण् । तस्थौ स्त्रितः ॥ २८ ॥ तावदिति । तावत् । यावन्नौरीप्रसाधनं क्रियते तत्काल एवेत्यर्थः । कुबेरशैले कैलासे । तदेव पूर्व तत्पूर्वं तच तर (e) तस्यार्धशरीरलाभात् । (५) बन्धुजन (३) आगमनं प्रतीत्य। (७) वरस्य। (८) स्वर । सप्तमः सर्गः । २० तङ्कौरवान्मङ्गलमण्डनश्रीः सा पस्थशे केवलमीश्वरेण । (८)स एव वेषः परिणेतुरिष्टं भावान्तरं तस्य विभोः प्रपेदे ॥ ३१ ॥ बभूव भव (१सिताङ्गरागः कपालमेवामलशेखरश्रः । (२)उपान्तभागेषु च रोचनाङ्ग गजाजिनस्यैव दुकूलभावः ॥ ३२ ॥ पाणिग्रहणं तस्यानुरूपं आदृताभिः प्रसाधनमलङ्कारसमयी। सादराभिः। कर्तरि क्तः । मातृभिर्बालप्रभृतिभिः सप्तमा- टभिः। पुरं शास्तीति पुरशासनस्तस्य पुरशासनस्य ॥, कतर युट। भवस्यापि पुरस्तादग्रे न्यस्त ' निक्षिप्तम् ॥ ३० ॥ तदिति । ईखरेण शिवेन सा मङ्गलमण्डनश्रीः शुभप्रसा धनसम्पत्तलौरवात्तासु मातृष्वादरात्कवलं पस्पृशे। स्फुटैव न तु दध्र इत्यवधारणार्थाः केवलशब्दः । “केवलं चावधारणे' इति शाश्खतः । किन्तु तस्य विभोः दैत्रस्य स एव वेषः स्वाभा विको भस्मकपालादिवेष एव परिणेतुलंक ऽहदुरिष्टमपे- क्षितं भावन्तरं रूपान्तरं प्रपेदे । अङ्गरागादिरूपतां प्रापे यथंः । ३१ ॥ भावान्तरापत्तिमेवाह बभूवेति । भस्मैव सिताङ्गरागः शश्वगन्धानुलेपनं बभूव । कपालमेवामलं शेखरं शिरोभूषणं तस्य श्रीः शोभा बभूव । गजाजिनस्यैवोपानसभागेष्वबलप्रदेशेषु रोचनैवाङ्गो हंसादि चि यस्य स तथोक्तो दुकूलभावः पट्टांशकत्व च बभूव। भस्मादिकमेवाङ्गरागादिभावं प्राप्तमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ (e) स्खः । (९) छताङ्गरागः । () उपान्तभावेषु । २१ कुमारसम्भवे (३)शान्तरीति विलोचनं यत् (४)अन्तर्निविष्टांमलंपिङ्गहारम्। सान्निध्यपक्षे दैरितालमथ्या सदैव जातं तिलकक्रियायाः ॥ ३३ ॥ यथाप्रदेशं भुजगेश्वराणां करिष्यतामाभरणान्तरस्वम् । शरौरमात्र विवर्ति प्रपेदे तथैव तस्थुः फणरत्नशोभाः ॥ ३४ ॥ द्वािपि नियूतमरीचिभासा बाल्यादनविष्कृतलाञ्छनेन । शमेति । शङ्करान्तरे ललाटास्थिमध्ये द्योतत इति तथो क्षम् । ‘शखो निधौ ललाटास्थ्”ि इत्यमरः । अन्तर्निविष्ट । मध्यगता अमल पिङ्गा तारा कनीनिका यस्य तत्तथोक्तम् । “तारकाक्ष्णः कनीनिका” इत्यमरः । यद्विलोचनं तद्विलोचन मेव हरतालमय्या वर्णद्रव्यविशेषविकारस्य तिलकक्रियाय- स्त्रिलकरचनायाः सन्निधिरेव सान्निध्य तदेव पवः साध्यम् । “पक्षः पार्श्वगरुसाध्यसञ्चयबलभित्तिषु” इति यादवः। तस्मिन् सान्निध्यपक्षे जातम् । प्रविष्टमित्यर्थः । अनेन ललाट लोचनमेव तस्य हरितालतिलकमभूदित्युक्तम् ॥ ३३ ॥ यथेति । यथाप्रदेशं प्रदेशान् प्रकोष्ठादीननतिक्रम्याभरण न्तरत्वं काकङ्कणाद्याभरणविशेषत्वं करिष्यतां सम्पादयिष्यतां भुज गेश्वराणां शरीरमात्रं शरीरमव विकृतिं रूपान्तरं प्रपेदे। फ रत्नशीभांस्तथैव तस्थुः। तासां तथैवोपादेयत्वादिति भावः ॥३४॥ दिवापीति । दिवा दिनेऽपि निघूमता उणें मीचिः (२) नेणान्तरद्योति । (४) अन्तर्निविष्टानद । सप्तमः सर्गः । २११ चन्द्रेण नित्य प्रतिभिन्नमौल चूडामणेः किं ग्रहणं हरस्य ॥ ३५ ॥ (५)इत्यनुतैकप्रभवः प्रभावात् (३प्रसिद्धनेपथ्यविधेर्विधाता। आत्मानमासन्नगणोपनते खङ्ग निषक्तप्रतिमं ददर्श ॥ ३६ ॥ स गोपतिं नन्दिभुजावलम्ब शार्दूलचर्मान्तरितोरुपृष्ठम् । तद्भक्तिसंक्षिप्तषुहत्प्रमाण- मारुह्य कैलासमिव प्रतये ॥ ३७ ॥ भासः किरणकान्तयो यस्य तेन बाल्यात् आपतनुत्वदग• विकसैलrध्नेग। अदृश्यमानकलखेनेत्यर्थः । चन्द्रेण नि त्य सर्व प्रतिभिन्नमौलेः सङ्गसमुकुटस् ४रस्य चूडामणेः ग्रहणं स्खौकारः किं किमर्थम् । चन्द्रचूडामणेर्देवस्य किमन्य घडा- मणिभिरिति भावः ॥ ३५ ॥ इतीति । इतीयं प्रभावात्सामयप्रसिद्धस्य नेपथ्यविधेर्व- षसंविधानस्य विधाता निर्माता । अतएवालतानामाचार्याणा मेकप्रभवो मुख्यनिधि: स देव प्रसन्नगणेन पार्नेस्थधर्मेण । प्रथमगणेनेत्यर्थः । उपनीत आनीते खड़े निषताप्रतिमं संसा-

  • प्रतिविस्वमात्मानं ददर्श। वौरपुरुषाणामिध आचारः ॥३२॥

स इति । स देवो नन्दिभुजावलम्बौ नन्दिकेश्वरभुआव- लग्नः सन् । शार्दूलचर्म या व्याघ्रचर्मणहरितमादित सुरु विशालं पृष्ठ‘ यस्य तं तथोक्तम् । *शार्दूलहौपिनौ ध्यान’ यमरः । तस्मिन् देवे भता संक्षिप्त सोचितं दृष्टप्रमाणं यस्य तं गोपतिं दृषभं कैलासमिवारुह्य प्रतस्थे चचाल ॥ ३७ ॥ (५) प्रययुत। (8) प्रसिद्दनेपथ्यविधिः । २१२ कुमारसम्भवे तं मातरो देवमनुव्रजन्यः (७)खवाहनजोभचलावतंसाः।। मुखः प्रभामण्डलरेणुगः (८)पद्माकरं चक्रुरिवा(३)न्तरोक्षम् ॥३८॥ तासां च पश्चात् कनकप्रभाणां काल कपालाभरणा चकासे । बलाकिनौ नौलपयोद१राजी दूरं पुरःक्षिप्तशतह्नदेव ॥ ३६ ॥ ततो गणैः शूलभृतः पुरोगै- रुदौरितो मङ्गलतूर्यघोषः। तमिति । तं देवम् अनुव्रजन्त्यः अनुगच्छन्यः स्ववाहनानां क्षेमेण प्रकम्येण चलावतंसायलकुला मातरः सप्तमातृका' प्रभामण्डलान्येव रेणवः परागास्त गरेररुणैः ॥ “गौरोऽरुणे सिते पौते” इति यादवः । सुखैरन्तरीक्षमाकाशं पाकरमिव चक्षुः ॥ ३८ ॥ तासामिति । कनकप्रभाणं सुवर्णवर्णानां तासां मातृण पश्चात् कपालाभरणा । सितकपालाल रेत्यर्थः । काली मशः काल देवी च । कृष्णवर्णत्वसूचनाय कालीसंयामिधानम् बलाकिनी बलाकावती ॥ नौघादित्वादिनिः ॥ हरं यथ तथा पुरोऽग्रे क्षिप्ताः प्रसारिताः शतहुँदा विद्युतो यस्याः स तथोक्ता नौलपयोदराजी कालमेघपतिरिव चकासे ॥ ३४॥ तत इति । ततः अनन्तरं शूलभृतः शिवस्य पुरो गच तौति पुरोगै: अग्रेसरैः ॥ “अन्यत्रापि दृश्यत इति वक्तव्यम्' (७) स्ववाहनाओोभ । (e) अन्तरिक्षम् । (८) पद्माकरौचक्षुः । (९) राजिः । सप्तमः सर्गः । २१३ विमानशृङ्गाण्यवगाहमानः शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः ॥ ४० ॥ उपाददे तस्य सहस्ररश्मि स्वष्ट्रा नवं निर्मितमातपत्रम् । स तद्दुकूलादविदूरमौलि र्बभौ (१)पतङ्गङ्ग इवोत्तमाङ्ग ॥ ४१ ॥ मूर्ते च गङ्गायमुने तदानों सचामरे देवमसेविषाताम् । इति भमर्डप्रत्यय: ॥ गणे: प्रमथैः उदीरित: उरुपादितः मङ्गल तूर्यघोषो मङ्गलवाद्यध्वनिः विमानशृङ्गाण्यवगाहमनसन् । सुरेभ्यो विमानस्थेभ्यः सेवावसरं शशंस। सुराः प्रस्थानतूर्यं - गिमाकथमेष नः सेवावसर इत्याजग्म रित्यर्थः ॥ ४० / सुराणां सेवप्रकारमेवाह उपादद इति । तस्य हरस्य सहस्ररश्मिः सूर्यस्त्वष्ट्रा विश्व कर्मेण निर्मितं नवमातपत्रमुपाददे। धृतवानित्यर्थः । उत् प्रेक्षते-तद्दुकूलात् तस्यातपत्रस्य प्रान्तलम्बिनो दुकूलादवि दूरमौलिः । तदुकूलस्यासन्नमौलिरित्यर्थः। स हर उत्तमाङ्गं शिरसि । `उत्तमाङ्ग शिरः शीर्षम्” इत्यमरः । पतन्ती गङ्गा यस्य स पतङ्गङ्ग इव बभौ । तद्दुकूलादित्यत्र दूरान्तिकाठिं: षष्ठान्यतरस्याम्” इति दूरार्थयोगे विकल्पे न पञ्चमी ॥ नाथे नोक्तम् “पन्यरात् इत्यत्राराच्छब्दस्यार्थग्रहणार्थत्वात्पञ्च- मति तदनाकरम् । किञ्चस्य शास्त्रोन्नविकल्पापवादत्वात् दूरं ग्रामस्व” इत्यादिषीप्रयोगो दूरापास्तः स्यादित्युपेक्ष यमेव ॥ ४१ ॥ । मूर्ते इति । गङ्गा च यमुना च गङ्गायमुने मूर्त विग्रह धारिणी सचामरे चामरसहिते सत्यौ। अतएव समुद्रगा नदी (१) बहन् गङ्गमिव प्रवाहम् । ३१४ कुमारसम्भवे समुद्रगारूपविपर्ययेऽपि (२)सहंसपाते इव लक्ष्यमाणे॥ ४२ ॥ तमध्यगच्छत्रथमो विधाता यौवत्सलक्ष्मा पुरुषश्च साक्षात् जयेति वाचा महिमागमस्य संवर्धयन्तौ (२)हविषेव वह्निम् ॥ ४३ ॥ एकैव मूर्तिर्बिभिदे ()त्रिधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् । विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचि वेधास्तयोस्तावपि धातु५राद्यौ ॥ ४४ ॥ तस्य रूपं स्वरूपं तस्य विपर्ययेऽप्यभावेऽपि । स ३ सयानेन हंससारेण वर्तत इति सहंसपाते इव ॥ “तेन सहेति तुलः योगे” इति बहुव्रीहिः। जैवोपसर्जनस्” इति सभावः । लस्कर माथे दृश्यमाने सत्यौ तदानीं विवाहसमये देवमसेविषाताम- भजताम् । सेवतेचें। गङ्गायमुने चामरप्राडिौ देवसुफ तस्रूतुरित्यर्थः ॥ ४२ ॥ तमिति । प्रथम आद्यो विधाता चतुर्मुखः तथा श्रीवळ लमा श्रीवत्साइः पुरुषो विष्णुश्च साक्षात्तं देवमभ्यगच्छ सयु खमाययौ। किं कुर्वन्तौ । अयेति वाचा जयशब्देनास्येजर महिमानं महत्त्व हविषा वहिमिव संवर्धयन्तौ इईि गर्न यत ॥ ४३ ॥ ग चानुचितमेतदुक्तमित्याह एकैवेति । सैकैव मूर्तिस्त्रिधा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकस्वे। बिभिदे। औपाधिकोऽयं भेदो न वास्तविक इत्यर्थः । अत (२) सहस्रपाते । (३) शविधैव । (७) त्रिधासौ। (e) {णौ सप्तमः सर्गः । २१ तं लोकपालाः पुरुहूतमुख्याः श्रीलक्षणोत्सर्गविनीतवेषाः । दृष्टिप्रदाने कृतनन्दिसंज्ञा स्तद्दर्शिताः प्राञ्जलयः प्रणेमुः॥ ४५ ॥ कम्पेन मूर्ध: शतपत्रयोनिं वाचा हरिं वृत्रहणं स्मितेन । आलोकमात्रेण सुरानशेषान् सम्भावयामास यथाप्रधानम् ॥ ४६ ॥ एवैषां नयाण प्रथमावरयोर्भावः प्रथमावरत्व व्येष्ठकनिष्ठ भावः सामान्यं साधारणम् । इच्छया सर्वं ज्यष्ठा भवन्ति कनि- छायेत्यर्थः । एतदेव विवृणोति--कदाचित् हरो विष्णोराद्यः । कदाचित् हरिस्तस्याद्यः । कदाचिद्वेधास्तयोर्हरिहरयोराद्यः । कदाचित्तौ हरिहरावपि धातुः स्रष्टाद्यौ । एवमेतेषां पौर्वा- पथमनियतमिति दर्शितम् ॥ ४४ ॥ तमिति । पुरुहूतमुख्या इन्द्रादयो लोकपालाः धील च णनाम् ऐश्वर्यचिनां छत्रचामरवाहनानामुलगंण त्यागम विनतयेषा अनुनीतवेषाः सन्तः । तथा दृष्टिप्रदाने दर्शनन- मित्ते । दर्शनप्रदानार्थमित्यर्थः । ता नन्दिनः प्रतीहारस्य संश समेतो यैस्तादृशः। मम दर्शनं दापयेति मन्दिनं प्रति कृतहस्तादिसूचना इत्यर्थः । “संज्ञा स्याच्चेतना नाम हस्तमै यार्थसूचना” इत्यमरः । तद्दर्शितास्तेन मन्दिना दर्शिता अय मिन्द्रः प्रणमभ्ययं चन्द्र इत्याद्युक्तिपूर्वकं निवेदिता: प्राञ्जलयः ऊताञ्जलयः सन्तः । तं भवं प्रणेमुः प्रणताः ॥ ४५ ॥ कम्पेनति । स देवः शतपत्रयोनिं चतुर्मुखं मूभ्रः कम्पेन तथा हरिं वाचा सम्भाषणेन वृत्रं हतवन्तं दृषeणमिन्द्रम् । अश्वभूखन्नेषु क्षिप्” इति क्षिप् । अनेन सन्धावशालेषान् २९६ कुमारसंभवे तस्मै जयाशीः ससृजे पुरस्तात् सप्तर्षिभिस्तान् स्मितपूर्वमाह । विवाहयज्ञे विततेऽत्र यूय- मध्वर्यवः पूर्वदृता मयेति ॥ ४७ ॥ विश्वावसुप्राग्रहरै प्रवणैः सङ्गीयमानत्रिपुरावदानः । अध्वानमध्वान्तविकारलङ्कश्च स्ततार ताराधिपखण्डधारी ॥ ४८॥ पुरानलोकमात्रेण दृष्टिमात्रेणेयं यथाप्रधानं यथाई सभा यामास ॥ ४६ ॥ तस्य इति । तस्मै शिवाय सप्तर्षिभिः ॥ “दिक्संख्ये संज्ञा थाम्” इति समासः । पुरस्तादग्रे जयेत्याशः ससृजे प्रयुक् । तन् सप्तर्षीन् स्मितपूर्वमाइ-किमिति। वितते विस्तृ अत्र प्रवर्तित विवाह एव यज्ञः तस्मिन् यूयं मया पूर्वमव ठताः प्रथिता अध्वर्यवो ऋत्विज इति । विशेषवाचिना सामान्यमुक्तम् ॥४७॥ विश्वस्खिति । विस्वावसुर्नाम कश्चिदन्धर्वा देवगायक- स्तप्राग्रहरैस्तप्रमुखैः प्रवणैः प्रकृष्टवीणैर्निपुणैर्वा ॥ “प्रवणे निपुणाभिञ्जयिन्ननिष्णातशिक्षिताः” इत्यमरः । त्रयाणां पुराणां समाहरस्त्रिपुरम् ॥ “तद्धितार्थोत्तरपद-” इत्यादिना समाहारसमासः ॥ *पात्रादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः” इति स्त्रीलिङ्गान्ततानिषेधः । त्रिपुरस्य सम्बन्ध्यवदानं पूर्वद्यतं कर्म विजयरुपं त्रिपुरावदानं तत्तीयमानं स्तूयमानं यस्य स तथोतः । `अवदानं कर्म वृत्तम्” इत्यमरः । मान्तं तमः। मोह इति यावत् । तद्विकारेण रागादिना लङोऽभिभवनीयो न भवतीत्यन्तविकारलङ्घः। विवाहादिकं तु तस्य लौले त्यर्थः । ताराधिपखण्ड्रधारी चन्द्रशेखरः शम्भरध्वनं मार्गे • ततारायगच्छत् ॥ ४८ ॥ सप्तमः समैः । २१७ खे खेलगामौ तमुवाह वाहः सशब्दचामीकरकिङ्किणकः । तटाभिघातादिव लग्नपङ्क धुन्वन्मुहुः प्रोतघने विषणे ॥ ४६ ॥ स प्रपदप्राप्तपराभियोगं नगेन्द्रगुप्त' नगरं मुहूर्तात् । परोविल नेर्हरदृष्टिपातेः सुवर्ण सूत्रैरिव (३)ययमाणः ॥ ५० ॥ तस्योपकण्ठे घननीलकण्ह: कुतूहलादुन्मुखपौरदृष्टः । श्ख इति ॥ ख आकाशे खेलं सुन्दरं गच्छतीति खेल गामी। मशब्दाः शब्द।यमानाश्चामीकरकिङ्गिण्यः काञ्जन क्षुद्रघण्टिका यस्य स तथोक्तः । ‘किङ्किणौ क्षुद्रघण्टिका” इत्यमरः । `‘नद्युतश्च” इति कप् ॥ वाह्यतेऽनेनेति वाहो मृषभः । करणे घञ् । प्रोतघने स्यूतमेघे अतएव सटाभिधा- ताद्धोभेदाखनपद्धं निष्टकर्दम इव स्थिते विषाणे शुक्रे सुङ ध्रुवंस्तं हरसुवाह वदति स्म ॥ ४९ ॥ स इति । स वहोऽप्राप्तः पराभियोगः शत्र ममाक्रान्ति- यंस्य तत्तथोक्तं नगेन्द्रेण हिमवता गुप्तं रक्षितं नशरमोषधिप्रस्थं सुरोऽग्रे विलग्नैः संक्रान्तेः हरदृष्टिपातैः सुवर्णसूत्रैः कथमाण वि सुह्र्ताप्रापत् । अन्यथा कथं दून स्यप्राप्तिः स्यादिति भावः । पुरः प्रखता दरदृष्टयः पिङ्गलवर्णत्वात् सौवर्णागि षकर्षणदाननौवलच्यन्तं त्यर्थः । ५० ॥ तस्येति । तस्य पुरस्योपकण्ठेऽन्तिके घनो मेघ इव नलः -



-- --- () हाथमणम् । A ६१८ कुमारसम्भवे (७)खबाणचिह्नाद्बतौर्य (८)मार्गा- दासन्नभूटडमियाय देवः ॥ ५१ ॥ तम्मृद्धिमद्वन्धुजनाधिरूढं वन्दैर्गजानां गिरिचक्रवर्ती । प्रत्यब्जगामागमनप्रतीतः प्रफुल्लटलैः कटकैरिव खः ॥ ५२ ॥ वर्गावुभौ देवमहीधराणां द्वार पुरस्योद्धटितापिधाने । समीयतुर्दूरविसर्पिघोषौ भिन्नैकसेतू पयसामिवौघौ ॥ ५३ ॥ करतो यस्य स घननीलकण्ठो देवः कुतूहलाद्दर्शनौत्सुक्याटु- मुखैः पौरैर्ह ष्टः सन् । स्वबाणचित्रिपुरविजयसमंये स्खब- णाबुलमार्गात् कुतश्चिदाकशदेशादवतीर्यावरुद्ध आसन्नभूपृष्ठं निकटभूतलमियाय प्राप ॥ ५१ ॥ तमिति ॥ आगमनेन शिवागमनेन प्रततो यो गिरि चक्रवर्ती पर्वतधिराजो हिमवानृद्धिमता वस्त्रालङ्गरादि समूहेन बन्धुजनेन अधिरूढेः । अनेन बन्धूनां समवाम्यं रुचि तम् । गजानां वृन्दैः प्रफुल्ला विकसितकुसुमा वश येध है. स्वैः स्वकीयैः कटकैर्नितम्बैरिव तं हरं प्रत्युज्जगाम अभि- ययौ ॥ “कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः” इत्यमरः ॥ ५२ ॥ वविति । दूरविसपी दूरगामीौ घोषो ययोस्तौ देवध मीधराश्च तेषां देवमहीधराणामुभौ घर्गापुटितापिधानेन ऽपनीतकवाटे पुरस्य द्वार भिन्नो दौर्य एकसेतु याभ्यां ती । भिन्नैकसेतू पयसामोघौ प्रवाहाविव समीयतुः सङ्गतौ । ५३ । । (७) नव इवाहवे । (८) वाहत् । सप्तमः सर्गः ॥ २९८ फ्रीमानभूमिधरो हरेण त्रैलोक्यवन्द्येन कृतप्रणामः। पूर्वं महिमा स हि तस्य (६)दूर मावर्जितं नात्मशिरो विवेद ॥ ५४ ॥ स प्रतियोगाद्विकसन्मुखश्री- जांमातुरग्रेसरतामुपेत्य । प्रावेशयन्मन्दिरस्य्द्दमेन- (१)मागुल्फकीर्णापणमार्गपुष्पम् ॥ ५५ ॥ मनिति ॥ भूमिधरो हिमवान्। त्रयो लोकास्त्रैलो धम् । चतुर्यदित्वात् यञ्प्रत्ययः । तस्य वन्द्य न नमस्क ण हरेण कृतप्रणमः सन् । “ऋत्विक्पतृव्यश्वशुरमातुलानां वयसाम्। प्रवयाः प्रथमं कुर्यात्प्रत्यत्यायाभिवादनम्” इति भरणात् ॥ ीमानभूत् । महादेवं प्रति खयमरूपत्वात् सञ्चरोचं पेित्यर्थः । ननु विदितेलरमहिः खयं प्रागेव प्रणतस्य मातुराचारमात्रस्वीकारे कः सोच इति शङ्कां निरस्यति- र्वमिति । हि यस्मात् स हिमवान् पूर्वं प्रागेव तस्येश्वरस्य हिन समथ्येन दूरमत्यन्तमवर्जितं नमितमशिरो न अवैद । सत्य' स्वयं प्रणतत्वानुसन्धानेन सङ्कोचः । तदनु- धानं त्वौत्सुक्यानास्तीति भावः ॥ ५४ ॥ स इति ॥ प्रतियोगात् सन्तोषसम्बन्धाद्विकसन्मुखश्रौ कसरी सुखवीर्यस्य स तथोक्तः स हिमवान् । जायां रमते ज्ञानातीति जामातुर्वरस्य । पृषोदरादित्वात् साधु । माता दुहितुः पतिः” इत्यमरः । अग्रेसरतां पुरोगामित्व पेत्यमुं देवमागुल्फं पादग्रन्थिपर्यन्तं कौषीनि पर्यस्तान्या- थमार्गेषु पण्यवीथिकासु पुष्पाणि यस्मिंस्तदागुल्फकीर्ण (e) दूरात् । (१) आज्ञस्य । २२ कुमारसम्भवे तस्मिन् मुहूर्ते पुरसुन्दरीणा मशानसन्दर्शनलालसानाम्। प्रासादमालासु बभूवुरियं त्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि ॥ ५६ ॥ अलकमाग सहसा व्रजन्त्यः कयाचिदुद्देष्टनवान्तमाल्यः । बङ' न सम्भावित एव तावत् करेण रुद्धोऽपि (२)च केशपाशः ॥ ५७ पर्धमगपुष्पम् ॥ fतदुग्रन्थी घुटिके गुल्फौ' इत्यमरः । ऋ। समृद्धं मन्दिरं नगरम् । "म ग्दिरं नगरेऽगारे मन्दिरो मकरा लये” इति विश्वः । प्रावेशयत् ॥ ५५ ॥ तस्मिन्निति । तस्मिन् मुहूर्ते हरपुरप्रवेशसमय ईशानपण सन्दर्शने लालसानां लोलुपानाम् । `लोलुणे लोलुभो लोल सालसो लम्पटश्च स:” इति यादवः । पुरसुन्दरीणां प्रासाद मालविणं वक्ष्यमाणप्रकारेण त्यक्तान्यकार्याणि विस्मृष्टका यन्ताराणि विचेष्टितानि व्यापाराः । ‘नपुंसके भावे हा ” इति सः ॥ बभूवुरासन् ॥ ५३ ॥ मन्येवाह पञ्चभिः झो:- आलोकमार्गमिति । आलोकमार्ग दर्शनपथम् । गवाक्ष मित्यर्थाः । सहसा व्रजन्त्या गच्छन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनो ४ने गतिवशाद्भतबन्धनोऽतएव वान्तमाल्य छीर्णमाल्यञ्च यः 8 उष्टनवान्तमस्थः करेण रुदो हीनः। अपि च केशपाश. केशकलापः ॥ “पशः घसश्च हस्तध कलापार्थाः कचात्परं इत्यमरः । तावदालोकनमार्गप्राप्तिपर्यन्त बटुम्। बन्धनधे त्थ: । न सम्भावित न अत एव ॥ ५७ ॥ (२) न शहस्तः, fड केशपाशः । सप्तमः सर्गः । २३९ प्रसाधिकालम्बितमग्रपाद माक्षिप्य काचिद्द्रवरागमेव । (३)उत्सृष्टलीलागतिरा गवाक्षा- दलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ॥ ५८॥ विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन सम्भाष्य तद्वञ्चितवामनेन। तथैव वातायनसन्निकर्षे ययौ शलाकामपरा वहन्ती ॥ ५९ ॥ जालान्तरप्रेषितदृष्टिरन्या प्रस्थानभिन्नां न बबन्ध नौवीम् । प्रसाधिकेति ॥ काचित् स्त्री प्रसाधिकयालयब्रह्मल स्बितं रक्षामर्थे धृतं द्रवरागमेवाद्वैलक्तकमेव । अग्रश्चासौ पादश्चाग्र पादः ॥ इति समानाधिकरणसमासः । ‘हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्भदाभदाभ्याम्” इति वामनः । तमाक्षिप्य रु थोत्स्रष्टलीलागतिस्त्यक्तमन्दगमना सत्या गवाश्वङ्गवाक्षपर्यु सम्। पदद्वयमतव् । पदवौम् अलक्तकाङ्कां लाक्षारसचि ततान ।। ५८ ।। विलोचनमिति । अपरा स्त्री दक्षिणं विलोचनमज्जनेन सम्भाव्यालङ्कात्थ तइञ्चितं तेनाञ्जनेन वर्जितं वामनेत्रं यस्याः सा तथोक्ता सती । तत्रैव तेनैव रूपेण शलाकामञ्जनकूर्चिकां भन्त बिभ्रती वातायनसन्निकर्वे गवाक्षममयं ययौ ॥ दक्षिणग्रहणं संभ्रमादुत्क्रमश्चोतनार्थम्। “सव्यं हि पूर्व मनुष्या अनेइति श्रुते: ॥ ५७ जातान्क्षरति । अन्या स्त्री जालान्तरप्रेषितदृष्टिर्गवाश्व- (३) उन्मृष्ट । २२२ कुमारसम्भवे नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण हस्तेन तस्याबवलम्ब बासः ॥ ६० ॥ (४)अर्धाचिता सत्वरमुत्थिताया: पदे पदे दुर्निमिते गलन्तौ । कस्याश्चिदासौढसना तदानौ मङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा ॥ ६१ ॥ तास मुहुँरासवगन्धगर्भ व्याप्तान्तराः सान्द्रकुतूहलानाम्। मध्यप्रसारितदृष्टिः सती प्रथनेन गमनेन भिन्नां नटितां नौवीं वस्त्रग्रन्थिम् । `नीवी परिपणे ग्रन्य स्त्रीणां जघंनधन मसि इति विश्वः । न बबन्ध नाबभ्रत् । किन्तु नाभिं प्रवि- द्याभरणानां कङ्कणानां प्रभा यस्य तेन । प्रभेव नाभेरावरणम् भूदिति भावः । हस्तेन वासोऽवलस्य श्रुत्वा तस्थौ ॥ ६० ॥ अर्धाचितेति । सत्वरं सवेगमुत्थितायाः कस्याश्चिदर्धमा- चिता मणिभिर्गुम्फिता अर्धाचिता दुर्निमिते संभ्रमाद्दुःखेन निक्षिते ॥ “डमिव प्रक्षेपणे' इति धातोः कर्मणि तः । पदे पदे प्रतिपदम् । वीप्सायां द्विर्भावः । गलन्ती गलना सतौ रसना मेखला तदानीं तस्मिन्नवसरेऽङ्गुष्ठमूलेऽर्पितं लगितं स्त्रमेव शेषो यस्य: ससँtत् ॥ ३१ ॥ तासामिति । तदानीं सान्द्रकुतूहलानां तासां स्त्रीणामाः सवगन्धो गर्भ येषां तैः । विलोलागि नेत्रस्येव भमरा येषु (४) अर्धाङ्किता। ६१-६२ लोकयोर्मध्यं लोकोऽयं दृश्यते । स्तमन्धयन्स तनयं विहाय विलोकनाय त्वरयां व्रजन्ती। संप्रभुताभ्यां पदवीं स्तनाभ्यां सिषेच काचित्पयसा गवाम् । सप्तमः सर्गः । २ २२ विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षाः सहस्रपत्राभरणा इवासन् ॥ ४२ ॥ तावत्पताकाकुलमिन्दुमौलि- रुत्तोरणं राजपथं प्रपेदे । प्रासदङ्गाणि दिवापि कुर्वन् (५)ज्योत्स्नाभिषेकदिगुणयुतौनि ॥ ६३ ॥ तमेकदृश्य नयनैः पिबन्यो नाय न जग्मुर्विषयान्तराणि । तथाहि शेषेन्द्रियटत्तिरासां सर्वात्मना चक्षुरिव प्रविष्टा ॥ । ६४ ॥ तैर्मुखे व्याप्तान्तराश्छन्नावकाशा गवाक्षाः सहस्रपत्त्राभरण? इवासन् । कमलालकृता इव स्थिता इत्यर्थः ॥ ६२॥ तवदति ॥ तावत्तस्मिन्नवसर इन्दुमौलिरीश्रो दिवto प्रसादशृङ्गाणि ज्योत्स्नाया अभिषेकेण जपनेन द्विगुणद्य तनि द्विरावृत्त कान्तनि । “गणस्ववृत्तिशब्दादिज्येन्द्रिया मुख्यतन्तुषु” इति वैजयन्ती ॥ कुर्वन् पताकाभिराकुलं व्याक समुत्तोरणमुच्तितोरणं राजपथ प्रपंदे ॥ ६३ ॥ तमिति । एक एव दृश्य दर्शनीयस्तमझदृश्य' तमीश्वरं नयने पिबन्त्यः । अतिवृष्णया पश्यन्त्य इत्यर्थः । 'तः शश्वरं दृष्टिभिरपिबन्त्यः” इति वा पाठः । नार्यो विषयान्तराणि ततोऽन्यान्विषयान् । शब्दादौनित्यर्थः । न जग्मुः। न विदु rित्यर्थः । तथाहि । आसां नारीणां शेषेन्द्रियवृत्तिः श्रोत्रा- दिप्रवत्तिः सर्वासना खरूपकात्छुन चक्षुःप्रविष्टव। श्रोत्र

  • ौगौन्द्रियाणि स्वातन्त्रेण ग्रहणशक्तेश्चत्रैव प्रविश्य कौतु

(५) व्योमाभिषेकद्विगुण च्छवीनि । २२४ कुमारसम्भवे स्थाने तपो दुश्चरमेतदर्थ मपर्णया (३पिलवयापि तप्तम् । या दास्यमयस्य लभेत नारों सा स्यात् कृतार्थी किमुताङ्कशय्याम् ॥ ३५ ॥ परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं द्वन्द्वमयोजयिष्यत् । अन्विये रुपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां (७)विफलोऽभविष्यत् ॥ ३६ ॥ कात् त्रयमप्यनमुपलभन्तं किमु । अन्यथा स्वस्वविषयाधि । गमः किं न स्यादिति भावः ॥ ६४ ॥ अथ पराङ्गनावचनान्याह-- स्थान इति । पेलवया कोमलयापि आपणया पार्वत्या एतस्य शिवायैतदर्थम् । ‘ऍन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता च” इति विशेष्यनिघ्नत्वम् ॥ दुश्चरं तपस्तप्तं स्थाने युक्तम् । कुतः । या नारी अस्येश्वरस्य दास्य' दासीत्वमपि लभेत सा कृतार्था स्यात् । या अङ्क एव शय्या तामङ्कशय्यां लभेत सा किमुत। तार्थेति किमु वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ६५ ॥ परस्परेणेति ॥ स्पृहणीयशोभं सवैराशास्यमानसौन्दर्यं मिदं द्वन्द्व मिथुनम् ॥ “इदं रहस्य–” इति निपातः । पर परेण नायोजयिष्यञ्च न योजयेद्यदि प्रजानां पत्य र्विधातु रस्मिन् इये इव रूपविधाने सौन्दर्यनिर्माणे यत्र प्रयास विफलोऽभविष्यद्भवेत् । एतदनुरूपस्त्रीपुंसन्तराभावादिति भावः । “लिनिमित्ते स्टङ क्रियातिपत्तौ” इति ठञ् । । (६) कोमलया । (७) वितथः । सप्तमः सर्गः । २२१ न ननमारुढरुषा शरीर मनेन दग्ध' कुसुमायुधस्य । व्रीड़ादसु (८)देवमुदौच्य मन्ये संन्यस्तदेह: खयमेव कामः ॥ ६७ ॥ अनेन (e)सम्बन्धमुपेत्य दिया मनोरथप्रार्थितमीश्वरेण । मूर्धानमालि (१)क्षितिधारणोच्च (२)मुच्चैस्तरं वक्ष्यति शैलराजः ॥ ६८ ॥ नेति । आरुढरुषा प्ररूढकोपेनानेन हरेण कुसुमायुधस्य कामस्य शरीरं न दग्धं नूनं किन्तु कामोऽमु देवमुद्रस्य दृष्टा श्रीडात् सौन्दर्येण जितोऽस्मीति लज्जया स्वयमेव सन्यस्तदेह- स्यतदइ इति मन्ये । इत्यत्र शा। न वयं न्यस्तावते: कोपः सम्भवतीति भावः ॥ ३७ ॥ काचित्काविदाह अनेनेति । हे आलि सखि । “आलिः सखी वयस्व च' इत्यमरः । शैलराजो हिमवान्। दिद्य त्यनन्देऽव्ययम् । मनो ' रथैः प्रार्थितमवरुद्धम् । अभिलाषवषयीकृतमित्यर्थः “प्रार्थना याच्यावरोधयोः” इत्यभिधानात् । अनेनेश्वरेण सम्बन्धमुपे- स्वप्य क्षितिधारणेनोचमु व्रतं मूर्धानमुच्च स्तरमुत्रततरम् । उच्च रित्य व्ययात्तरप्प्रत्ययः । मूर्धा द्रव्यत्वस्रमुप्रत्ययान्तो निपातः । * किमेत्तिङव्ययघादास्वद्रव्यप्रकर्षे’ इत्यादिना दृश्यप्रकर्षे तस्य विधानादिति । वक्ष्यति धारयिष्यति ? वह तऋ ट् ॥ १८ } (८) देवमवेक्ष्य । (e) सबन्धमवाप्य । (6) क्षितिपालनञ्चम्। (२) उच्चैस्तराम्। २२५ कुमारसम्भवे इत्योषधिप्रस्थविलासिनीनां शृण्वन् कथाः श्रोणसुखास्त्रिनेत्रः । केयूरचूर्णायतलाज३)मुष्टिं हिमालयस्यालयमाससाद ॥ ६ ६ ॥ (४)तत्रावतीर्याच्युतदत्तहस्तः शरद्वनाद्दीधितिमानिवोः। क्रान्तानि पूर्वं कमलासनेन (५)कच्यान्तराण्यद्रिपतेर्विवेश ॥ ७० ॥ तमन्वगिन्द्रप्रमुखाश्च देवाः सप्तर्षि पूर्वाः परमर्षयश्च । इतीति । त्रिनेत्रस्यम्वकः । त्रिनेत्रिनयनशब्दयोः

  • तुमादिषु च” इति णत्वाभावः । इतीत्यमोषधिप्रस्थविला-

सिनीनां सम्बन्धिनीः श्रोत्रसुखः श्रवणमधराः कथा आला पान् गृखन् केयूरैरङ्गदैशृणीतता लाजानां सुष्टयो यस्मिंस्तं तयोक्तम् । तत्रावकौणं आचारलाजा अन्तराल एवाभ्रधूर्ण- येड् पिष्यन्त इति पुरन्धुिजनसम्बन्धातिशयोक्तिः। हिमास- यस्य हिमवत आलयं भवनमाससाद ॥ ६८ ॥ तत्रेति । तत्र हिमवदालयेऽच्युतेन विष्णुना दत्तहस्तो वितीर्णाहस्तावलम्बः सन्। शरद्वनाच्छरन्मेघात् । शरद्विशेष णको घस्य शुभत्व ' गम्यते । दौधितिमान् सूर्य इवोक्ष्णो वृषा दवतीर्यं कमलासनेन पूर्वमग्रे क्रान्तानि प्रविष्टान् अद्रिपतेः कस्यान्तराणि गेहप्रकोष्ठान्तराणि विवेश ॥ “कच्या कट्टे वरत्रायां काचां गेहं प्रकोष्ठके’ इति यादवः ॥ ७० ॥ (२) दृष्टिः, मुष्टिः । (४) ततः। (6) कक्षान्तराणि । सप्तमः समी. । २२७ गणाश्च गिर्यालय(६)मभ्यगच्छन् प्रशस्तमारम्भमिवोत्तमायः ॥ ७१ ॥ तत्वेश्वरो विष्टरभाग्यथावत सरत्नमध्यें मधमच्च गव्यम्। नवे दुकूले च (७)नगोपनौतं प्रत्ययहौत्सर्वममन्त्र(८)वर्जम् ॥ ७२ ॥ तमिति । तमौखरमन्वगनुपदम् । अव्ययमेतत् । ‘प्रज्व गन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीबमव्ययम्” इत्यमरः । इन्द्रप्रमुख देवाश्च सप्तर्षयः पूर्वं येषां ते सप्तर्षिपूर्वाः । ‘न बडुव्रीह” इति सर्वनामसं ज्ञाप्रतिषेधः । परमर्षयः सनकादिमहर्षयश्च । "सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानै’ इति तत्पुरुषः । गणः प्रमथाश्च उत्तमाथ महाप्रयोजनाः प्रशस्तं प्रदृष्टम् ! अमोघमित्यर्थः । आरभ्यत इत्यारभ उपायस्तमिव गिर्यालयं हिमवन्मन्दिरमभ्यगच्छन् । प्राविशन्नित्यर्थः । तत्रेति । तत्र हिमवदालय ईश्वरो विष्टरभागासनगतः । उपविष्ट इत्यर्थः । यथावद्यथार्हम् । विधिवदित्यर्थः । सरत्र रत्नसहितमध्यं मघार्थं जलम् । मधु क्षौद्रमम्त्रिस्तौति मध मत् । गवि भवं गव्यम् । दधि च। मधुपर्कमित्यर्थः । `दधि. मधुन सर्पिर्मध्वलाभःइत्याखलायनम्टास्त्रात्॥ नवे दुकूले चेति सर्वं नगोपनीतं हिमवदानीतमर्यादिकं मन्त्रान्वजे. यित्वा मन्त्रवर्जम् । ततो नञ्समासः । अमन्त्रवर्जम् । मन्वत्र वर्जयित्व त्यर्थः । ‘द्वितीयायां च” इति णमुल्प्रत्यय इत्याह न्यासकार‘अनुदात्त पदमेकवर्जम्” इत्यत्र । प्रस्थ प्रीत् नक्तवान् ॥ ७२ ॥ ०२ = (६) अन्वगच्छन्। (७) नगोपनीते । (८) बन्यम् । ३२० कुमारसम्भवे दुकूलवासाः स बधूसमीपं निन्ये विनतैरवरोधदकैः । ()वेलासमीपं स्फुटफेनराजि र्नवैरुदन्वानिव चन्द्रपादै: ॥ ७३ ॥ तया (२)प्रष्टइननचन्द्रकान्त्य प्रफुल्लचक्षुःकुमुदः कुमार्या । प्रसन्नचेतःसलिलः शिवोऽभूत् संसृज्यमानः शरदेव लकः ॥ ७४ ॥ । तयोः समापत्तिषु कातराणि किञ्चिद्व्यवस्थापितसंहृतानि । दुकूलेति । अथ दुकूलवामा: । दुकूलं वसन इत्यर्थः। म हरो विनीतैरनुद्धतैरवरोधेषु ये दक्षास्तैरवरोधदकैर्ब समीपं निन्ये नीतः। कथमिव । स्फ ,ट ने ननां राजिर्यस्य से उद कमस्यास्तौति उदन्वान् समुद्रः । `उदन्वानुदधे च” इति निपातनात् साधुः ॥ नवैरचिरोदितैश्चन्द्रकिरणैर्वेलासमीप- मिव ॥ ७३ ॥ तयेति । आननं चन्द्र इव ॥ इति उपमितसमासः । प्रह्व शाननचन्द्रस्य कान्तिर्यस्याः तया तथोक्तया तया कुमय शरदा लोक इव संसृज्यमानः सङ्गच्छमानः शिवश्चकृषि कुमु दानव तानि प्रफुल्लानि यस्य स तथोतः । चेतः सलिलमिव तप्रसङ्ग यस्य स तथोक्तः । प्रसन्नचेतःसलिलोऽभूत् । शरल्लो कयोरपि यथोचितं विशेषणानि योज्यानि ॥ ७४ ॥ तयोरिति ॥ तयोः बधूवरयोः समापत्तिषु यदृच्छया सङ्गः तिष कातराणि चकितानि । "अधीर कातर’ इत्यमरः । (९) वेलासकाशम् । (२) विद्वह। सप्तमः सर्गः । २२८

फ़ीयन्त्रणां (३)तत्क्षणमन्वभूव- न्नन्योन्यलोलानि विलोचनानि ॥ ७५ ॥ तस्याः करं शैलगुरूपनीतं जग्राह तानङ्गुलिमष्टमूर्तिः। (४)उमातनौ गूढतनोः स्मरस्य (५)तच्छङ्किनः पूर्वमिव प्ररोहम् ॥ ७३॥ रोमोङ्कमः प्रादुरभूदुमायाः (६खिनङ्ग लिः पुङ्गसकतुरासीत् । द्रष्टम् असमर्थानौति भावः । किञ्चित् ईष व्यवस्थाषितानि स्थिगेतानि पश्चात् संहृतानि निवर्तितानि चेति व्यवस्था पितसंहृतानि । “पूर्वकाल–’ इत्यादिना सत्पुरुषः । अयो- चोंल्लोलानि सह्णनि । `लोलश्चलसँदृष्णयो:’ इत्यमरः ॥ विलोचननि दृष्टयस्तत्क्षणं तस्मिन् क्षणे ङ्गयन्त्र णां ड़िया निमित्तेन सद्वरोचमन्वभूवन् ॥ ७५ ॥ तस्या इति ॥ अष्टमूर्तिः शिवः । तस्मात् ईशखरात् शङ्कत इति तच्छङ्किनः । तीतस्येत्यर्थः। अतएवोस्तनावमाशरीरे ५ढ़तनोर्गुप्तशरीरस्य अरस्य पूर्वं प्ररोहसिन प्रथमइरमिव स्खितं शैलगुरूपनौतं शैलगुरुणा हिमवता उपनीतं प्राषितम् । प्रथवा शैलगुरुणा हिसयत्पुरोधसा उपनौतं ताम्। ङलिं (तबलिं तस्याः पार्वत्यः रं जग्राह ॥ ७६ ॥ रोमोङ्गम इति । उमया रोमोङ्गमो रोमाञ्चः प्रादुरभूत् । पुमान् गौः पुङ्गवो वृषभः ॥ “गोरतद्धितलुकि” इति टच् ॥ स केतुश्चि¥ यस्य स गङ्गवकेतुः शिवः धिषुङ् लिः आसीत् । पन्नो बते–पाणिसमागमेन पाण्योः संस्यर्शन ॥ कर्वा ॥ (6) आनशिरे मुहूर्तम्, आनशिरे मनोज्ञाम्। (४) उमात्मना । () तच्छङितः । (६) चित्राङलिः। २२० कुमारसम्भवे वृत्तिस्तयोः पाणिसमागमेन समं विभक्तेव मनोभवस्य ॥ ७७ ॥ प्रयुक्तपाणिग्रहणं यदन्यद् बधूवरां पुष्यति कान्तिमग्रम् । सान्निध्ययोगादनयोस्तदानों किं कथ्यते श्रीौरुभयस्य तस्य ॥ ७८॥ प्रदक्षिणप्रक्रमणात् कृशानो- रुदर्चिषस्तन्मिथुनं चकासे । तयोः बधूवरयोः मनोभवस्य वृत्तिरवस्थितिः समं विभक्त व अमीहतेवेत्यर्थः । प्रासिद्धस्यप्यमुरागसाम्यस्य सम्प्रति तत्- कार्यदर्शनात् पाणिसंस्पर्शवतत्वमुत्प्रेक्ष्यते । ननु कन्या तु प्रथमसङ्गमे खिचकरचरणा भवति पुमांस्तु रोमाञ्चितो भव तौति वाध्ययनेन विपरीतमुक्तमिति चेदेष दोषः । एभिः रनयोर्भावं परीक्षेतेति वाक्यशेष एभिरिति बहुवचनेन वेद रोमाञ्चग्रहस्य सकलसात्विकोपलक्षणत्वावगमेनानियमान् वधारणात् । अत एव रघुवंशेऽन्यथाभिधानात् स्खतिविरोध इत्यपास्तम् । तदेतद्रधुवंशसनविन्यां (७। २२) सुव्यक्तमव चम्। सात्विकास्तु `स्तम्भप्रलयरोमाञ्चः स्वेदो वैववधू। ठेवैखर्यमित्यष्टौ सात्विकाः परिकीर्तिता:’ इति । ७७ ॥ प्रयुक्तेति । यद्यस्मात्कारणात् प्रयुक्' याणिग्रह यत्र तत्तथोक्तमन्यद्धौकिकम्। वधूश्च वरश्च बधूवरम् । समाहरे इदं कवद्भावः । तदानीं पाणिग्रहणकालेऽनयोरुमाशिवयोः सानिध्ययोगात् सबिधिभावात् अणञ्चम् उत्तमं कान्तिं शोभां पुषति पुष्णाति तस्योभयस्योमामहेश्वररूपस्य मिथुनख भौ। किं कथ्यते । यत्प्रसादादन्यस्य शोभालाभस्तस्य शोभा किया बतष्य नेत्यर्थः । ‘‘विवाहसमये गौरीशिवौ बधवरावनुप्रविशे| ताम्” इत्यागमः ॥ ७८ ॥ सप्तमः सर्गः । २३१ मेरोरुपान्तेष्विव वर्तमान मन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामम् ॥ ७६ ॥ तौ दम्पतो त्रिः परिणय वह्नि मन्योन्यसंस्पर्शनिमीलिताक्षौ । स कारयामास बघू' पुरोधा स्तस्मिन् समिद्धार्चिषि लाजमोक्षम् ॥८०॥ सा लाजधूमाञ्जलिमिष्टगन्धं गुरूप्रदेशाद्वदनं निनाय । कपोलसंसर्पिशिखः स तस्या मुहूर्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे॥ ८१ ॥ प्रदक्षिणेति । तन्मिथुनसुदर्चिष उन्नतध्वालस्य कृशानोः कर्मणः प्रदक्षिणप्रक्रमणात् प्रदक्षिणीकरणाचकासे । किमिव। मेरोरुपान्तो षु परिसरेषु वर्तमानम् आवर्तमानम्। मेरु” प्रद चिणीकुर्वदित्यर्थः । अन्योन्येन संसक्त' सङ्गतम्। मिथुन- स्याप्येतद्विशेषणम् । अहश्च त्रियामा चाहस्त्रियामं रात्रिंदिव मिव । समाहारे हन्इ कवद्भवः ॥ ७८ ॥ ताविति । स पुरस्तादेव हितं विधत इति पुरोधाः पुरो हितोऽन्योन्यस्य संस्थशेन स्पर्शसुखेन निमीलिताक्षौ तौ जाया च पतिश्च दम्पती । कर्मभूतौ । जायाशब्दस्य दंभावो निपा- तितः ॥ वद्धि त्रिस्त्रिवारम् । `द्वित्रिचतुरैः सुच्” इति सुच् । परिषाय परितो नीत्वा प्रदक्षिणीकार्येत्यर्थः । नयते ईिक संक्षए । समिद्यार्चिषि दीप्तज्वाले तस्मिन् व बध लाजमोर्चा लाजविसर्गं कारयामपस । `क्रोरन्यतरस्याम् इति विकल्पादणिकतुः कर्मत्वम् ॥ ८० ॥ सेति । सा बधूः गुरोः पुरोधस उपदेशात इष्टः । घ्राणत- पैण इत्यर्थः । गन्धो यस्य तं लाजधूमाञ्जलिं वदनं निनाय । २३२ कुमारसम्भव तदीषदार्दरुणगण्डलेख मुच्छासिकालाञ्जनरागमक्षणः। बधूमुखं कान्तयवावतंस- माचारधूमग्रहणाबभूव ॥ ८२ ॥ बधू' द्विजः प्राह तवैष वत्से वह्निर्विवाहं प्रति (७कर्मसाक्षी । शिवेन भर्ना सह धर्मचर्या कार्या त्वया मुक्तविचारयेति ॥ ८३ ॥ कपोलसंसर्पि शिखा यस्य स तथोतः स धूमस्तस्या गौर्या सुहृतंकणरत्पलतां प्रपेदे। धूमस्य विद्मरत्वात् सुह्र्तग्रह- णम् ॥ ८१ ॥ तदिति । तद्वधूमुखमाचरधूमग्रहणादाचारप्राप्तधूमत्वात् ईषद्द्वे स्त्रिने अरुणे च गण्डलेखे गण्डस्थले यस्य तत्तथो ताम् । अक्ष्णरुच्छसौ उद्दच्छन् कालाञ्जनस्य रागोऽञ्जनं यथा तत्तथोक्तम्। क्लान्तो यवावतंसो यवाङरकर्णपूरो यस्य तत्त थाभूतं बभूव ॥ “लाजाञ्जलिं विसृज्य धूमाग्रं जिघ्र त्” इति प्रयोगवृत्तिकारः ॥ ८२ ॥ बधूमिति ॥ अथ बधं द्विजः पुरोधाः प्राह । किमिति।। हे वत्स एष वह्निस्तव विवाहं प्रति । विवाहकर्मणीत्यर्थः। कर्ममाशं भ शिवेन सह मुक्तविचारया निर्दि कमेङ्कट । अत्र चारया त्वया धर्मचर्या धर्माचरणं कार्यं कर्तव्येति। अयं च प्राजापत्यविवाह द्रष्टव्यः। यथहाद्वलायन -‘सह धर्भ चरदिति प्रजापत्ये” इति ॥ ८३ ॥


(७) पूर्वसाक्षी । सप्तमः सर्गः । २३३ आलोचनान्तं (८)श्रवणे वितत्य पीतं गुरोस्तद्वचनं भवान्या । निदाघकालोल्वण६तापयेव माहेन्द्रमम्भः प्रथमं पृथिव्या ॥ ८४ ॥ भुवेण भवों ध्रुवदर्शनाय प्रयुज्यमाना प्रियदर्शनेन। सा दृष्ट द्यननमन्नमय्य सन्न(१)कण्ठौ कथमप्युवाच ॥ ८५ ॥ द्य' विधिज्ञो न पुरोहितेन प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ। आलोचनान्तमिति । भवस्य पत्रा भवान्या ॥ “इन्द्र वरुणभवशर्वरुद्र– इत्यादिना डीप् । आनुगागमश्च । प्रलोचनान्तं नेत्रान्तपर्यन्तम् ॥ “श्राङ मर्यादाभिविध्यः इत्यव्ययीभावः । श्रवणे श्रोत्रे वितत्य विस्तार्य तत् पूर्वोक्त गुरोः याज्ञिकस्य वचनं “सह धर्म चर” इति वाक्य' निदाघ काले ग्रीष्मकाल उल्वणतापयोकटसन्तापया पृथिव्या प्रथ ममात्रं माहेन्द्र' पार्जन्यमम्भ इव पीतम् । अत्यादरेण श्रद्धा यः ॥ ८४ ॥ ध्रुवेणेति । प्रियं दर्शनं यस्य । कर्मभूतस्य । तेन प्रियद ऍनेन ध्रुवेण शाश्वतेन भनें ध्रुवस्य नक्षत्रविशेषस्य दर्शनाय ॥

  • भुवो भभेदे क्लीबं तु निश्चिते शखते त्रिषु’ इत्यमरः । प्रयु

व्यमाना दृश्यतामिति प्रर्यमाणा हीौसन की क्रिया हीन- खरा सा बधूः कथमप्याननमुन्नमय्य दृष्ट इत्युवाच ॥ ८५ ॥ (८) श्रवणौ । (e} तप्तयेव । (२) कण्ठम्। २२४ कुमारसम्भवे प्रणेमतुस्तौ पितरौ प्रजानां पद्मासनस्थाय पितामहाय ॥ ८३ ॥ बथुर्विधात्रा प्रतिनन्द्यते स्त्र कल्याणि बौरप्रसवा भवेति । वाचस्पतिः सन्नपि सोऽष्ट३)मूर्ता त्वाशास्य चिन्तास्तिमितो बभूव ॥८७॥ क्ळ्प्तोपचारां चतुरस्रवेद तावत्ब पश्चात्कनकासनस्थे।। इत्यमिति । इत्थम् अनेन प्रकारेण ॥ “‘इदमस्थमुः” इति थसु प्रत्ययः । विधिनेन विवाहप्रयोगझेन । शास्त्रज्ञेनेत्यर्थः। पुरोहितेन हैमवतेन प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ तविवाहवः र्माणौ प्रजानां पितरौ तावुमामहेश्वरौ पद्मासनस्थाय पन्नाल स नोपविष्टाय पितृणां पित्रं पितामहाय प्रणे ॥ “पिता। महो विरिञ्चौ स्यात् तातस्य जनकेऽपि च’ इति विश्वः ।

  • पितृव्यमातुलमातामहपितामह:* इति निपातनात् साधुः

प्रणेमतुः नमश्चक्रतुः। पितामहस्य पिथोरपि पूज्यत्वादिति आवः ॥ ८६ ॥ बधरिति ॥ ब: कन्या विधाना ब्रह्मणा। हे कस्यापि शोभने। वीरः प्रसवोऽपत्यं यस्याः सा वीरप्रसवा वीरसूर्भवति । प्रतिनन्द्यते स्म । आशिषमुक्त त्यर्थः । स विधाता वाचस्तति गौखरोऽपि सन् । कस्कादिषु पाठात् साधुः ॥ अष्टमूर्ती शिवे त्वाशास्यमाकाङ्श तत्र चिन्ता विचारस्तस्यां स्तिमिते मन्दो बभूव । तस्य निरोहस्याशास्याभावादाशिषि स्तिमित त्वमित्यर्थः ॥ ८७ ॥ कृतेति । तौ जायापती बधूवरौ पश्चात् नमस्कारानन्तरं (6) मूतवाशस्य। सप्तमः सर्गः । २३५ जायापतौ (४)लैौकिकमेषशय मार्दीक्षतारोपणमन्वभूताम् ॥ ८८ ॥ पत्रान्तलग्नैर्जलबिन्दु(५)जालै- राकृष्टमुक्ताफल(६)जालशोभम् । तयोरुपर्यायतनालदण्ड- माधत्त लक्षमः कमलातपत्रम् ॥ ८ ॥ द्विधाप्रयुक्तेन च वाद्येन सरस्वतौ तन्मिथुनं नुनाव। क्लप्त रचिता उपचाराः पुष्यरचनादयो यस्यां तां चतुरस्रवेद एत्य प्राप्य कनकासनस्थौ सन्तौ लौकिकं लोके विदितम् । आचारप्राप्तमित्यर्थः। अतएवैषणयमाशास्त्रम् । `तथापि लौकिकाचरं मनसापि न ल हुये” इति शास्त्रादवश्यकर्त. व्यमित्यर्थः । इषेरिच्छर्थादनीयप्रीत्ययः । आर्द्रतारोपण मन्यभृताम् = ८८ ॥ पत्त्रान्तेति । लक्ष्मीः श्रीदेवी पत्रान्त षु दलप्रान्त षु लग्नैर्जलबिन्दुजालैराकृष्टाहृता सुक्ताफलजालेन प्रान्तलम्बिना सुक्ताकलापेन या शोभा सा येन तत्तथोक्तमायतं दीर्घ नाल मेव दण्डो यस्य तत् कमलमेव आतपत्रं तत्तयोः उपरि प्रधत्त दधौ ॥ ८८ ॥ द्विधेति । अथ सरखतौ वाग्देवी द्विध संस्कृतप्राकृतं- रूपेण हैविध्येन प्रयुक्तेन उच्चारितेन वाञ्जयेन शब्दजालेन तत् । मिथुनं नुनाव तुष्टाव । *णु स्तुतौ’ इति धातोर्लिट् । केन कमित्याह-संस्कारैति । संस्कारेण शास्त्रव्युत्पथा पूतन प्रकृतिप्रत्ययविभागशडेन । संस्कृतेनेत्यर्थः। वरेण्यं वरयम्। () लोकिकमेषितव्यम्। () इन्। () भक्तिशोभम्। २३६ कुमारसम्भवे संस्कारपूतेन वरं वरेण्यं बधू' सुखग्राह्यनिबन्धनेन ॥ ६० ॥ तै सन्धिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदं रसान्तरेषु प्रतिबद्धरागम्। अपश्यतामप्सरसां मुहूर्ते प्रयोगमायं ललिताङ्गहारम् ॥ १ ॥ ध्यमित्यर्थः । वृणतरौणादिक एन्यप्रत्ययः । वरं वोढारं शिवम् । सुखेन ग्राहृ सुबोधं निबन्धनं रचना यस्य तेन वान्न येन । प्राकृतभाषया इत्यर्थः । बधूम् । नुनाव इत्यनेन सम्बन्धः ॥ ८० ताविति । तौ दम्पतौ सन्धिषु मुखादिनिर्वहणान्तेषु पञ्चसन्धिषु ॥ तदुक्त' दशरूपके–“मुखं प्रतिमुखं गर्भः साव- मर्मोपसंहृतिः” इति । व्यञ्जितवृत्तिभेदं स्फुटीकृतकौशिक्य- दिवृत्तिविशेषम् । रसानुगुण्येनेति शेषः । तदुक्तं भूपालेन ‘कौशिकी स्यात् तु शृङ्गारे रसे वर तु सावती । रौद्रबीभत्स- योधैत्तिर्नियतारभटी पुनः। शृङ्गारादिषु भावसँरसविष्टा तु भारती”। तथा । “कौशिक्यारभटी चैव सात्वती भारती तथा । चतस्रो वृत्तयो ज्ञ यास्तासु नाट्य' प्रतिष्ठितम्" इति । रसान्तरेषु शृङ्गारादिरसभेदेषु । “शृङ्गारादौ विषे वयं गुणे रागे द्वे रस:” इत्यमरः । “शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवी- भयानकाः। बीभत्साङ्कतशान्ताख्या रसाः पूर्वैरुदाहृताः” । इति । प्रतिबद्धरागं प्रतिनियमेन प्रवर्तितो वसन्तललितादि रागो यस्मिंस्तम् । यदि असे यो रागो विहितस्तदनुसारेण प्रयुतरागमित्यर्थः । यथाह काहलः-‘ट्रे ऽइते तथा वीरे पुंगीण प्रगीयते। शृङ्गारहास्यकरुणः स्त्ररोगेण प्रकी fर्तत:। भयानके च बीभत्से शान्ते गेयो नपुंसके” इति । ललिताङ्गहारं मधुराङ्गविक्षेपम् ॥ “अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपः” इत्य मरः । आदौ भवम् अयम् । रुपकान्तरप्रक्रुतिभूतमित्यर्थः।। सप्तमः सर्गः । २ ३७ देवास्तदन्ते हरमूढभार्यं किरौठबद्धाञ्जलयो निपत्य । शापावसाने (७)प्रतिपन्नमूर्ते- र्ययाचिरे पञ्चशरस्य सेवाम् ॥ ६२ ॥ तस्यानुमेने भगवान्विमन्यु व्यापारमात्मन्यपि सायकानाम् । (८)कालप्रयुक्ता खलु (७)कार्यविद्भि विज्ञापना भद्रे षु सिद्धिमेति ॥ ६३ ॥ दुक्तम्--“प्राहुः प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिं बुधः” इति । अप्सरसाम् उर्वश्यादीनाम्। प्रयुज्यत इति प्रयोगो रूपकम् । टकमित्यर्थः । आद्यमिति विशेषणात्। तं मुहूर्तमपश्यतां एष्टवन्तौ । `पाघ्राध्यथा—” इत्यादिन दृशेः पश्यादेशः ८१ ॥ देवा इति ॥ देवा इन्द्रादयस्तदन्ते तस्य प्रयोगदर्शनस्या तेऽवसान ऊढभार्यं परिणीतदरं हरं किरीटेषु बद्धा अच्छ यो येषां ते तथोक्ताः सन्तः । निपत्य प्रणम्य शापवसने तिपत्रमूर्तेर्लब्धशरीरस्य । “परिणेष्यति पार्यतीं यद” (४ । २) इत्यादिना शापस्य पार्वतीपरिणयान्तत्वादित्यर्थः । पञ्च परस्थ कामस्य । कर्तुः । सेवां ययाचिर। पुनः समासादित शरीरस्य तस्य सेवा स्खौक्रियतामिति प्रार्थयामासुरित्यर्थः । दुधाच्पच्–’ इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् ॥ ८२ ॥ तस्येति । विमन्धः विगतक्रोधो भगवानीशखर आत्मन्यपि स्थ कामस्य सायकानां व्यापारमनुमेने । तथाहि । काय भङ्गिः कार्यसैः । अथवा कालविद्धिः। अवसरलैः काले यव (७) प्रतिलब्ध। (८) काले प्रयुक्ता । (८) कालविनिः । २३८ कुमारसम्भवे अथ विबुधगणांस्तानिन्दुमैलिर्विसृज्य क्षितिधरपतिकन्यामाददानः करेण । कनकवलश२)युक्त भक्तिशोभासनाथं क्षितिविरचितशय्यं कौतुकागारमागात् ॥ ४॥ नवपरिणयलज्जाभूषणां तत्र गैरें वदनमपहरन्तीं तत्कृताक्षेपमीशः। वसरे प्रयुक्तानुष्ठिता भर्तृ धु स्वामिषु विषये विज्ञापमा सिद्धि मेति खलु । सफला भवतीत्यर्थः। अयमेवास्य स्वरमेवावी . करो यदात्मन्यपि तक्षयकव्यपारमोक्तवानिति ॥ ८३ ॥ अथेति । अथ इन्दुमौलिरीश्वरस्तान्विबुधगणान्विसृज्य क्षितिधरपतिकन्यां पार्वती करेण आददानः कनककलशयुक्तं भङ्ग लार्थमन्तर्निहितहेममयपूर्णकुम्भ भयः पुष्यादिरचना स्तासां शोभया सनाथम्। सहितमित्यर्थः। क्षितिविरचितः शय्य' दितौ विरचिता स्थण्डिले कल्पिता शय्या तरूपं यज्ञि स्तत्तथोतं कौतुकागारमागच्छय्याग्छदं जगाम । अत्राश्ख़ल यनः-"अत ऊर्धमक्षारलवणाशिनावधःशायिनौ व्र अच। रिये स्यातांम्’ इति । प्रत ऊध्र्व विवाहादूर्धम्। या त्रिर व्रादिति शेषः । “चिरात्रं द्वादशरात्रं वा” इति वणमात् तथा कामशास्त्रेऽपि ‘अथ परिणयरात्रौ प्रक्रमेनैव किञ्चिति ख्षु च रजनीषु स्तब्धभावा दुनोति। त्रिदिनमिह न भिन्द्या अपचर्यं न चास्या हदयमननुरुध्य स्वेच्छया ममें कुर्यात ॥ ८४ ॥ नवेति । तत्र कौतुकागार ईश ईखरो नवपरिणयेन नवो हाहेन या लष्श सा भूषणं यस्यास्ताभतएव तेनेश्वरेण हता एं छताकर्षणम्। उनमितमिति यावत् । वदनमपहर्त साचीछार्वतीम्। प्रर्षे | लानुभावः । अनुभाषान्तरमा- (२) रहा। सप्तमः समः। २३६ अपि शयनसखीभ्यो दत्तवाचं कथञ्चित् । (३)प्रमथमुखविकारैर्वासयामास गूढ़म् ॥६५॥ शयनसखीभ्योऽपि शयने सहशायिनौभ्योऽपि। नर्मसह च रीभ्योऽपीत्यर्थः। कथञ्चित् खच्छेण दत्तवाचं दत्तोत्तरां ' गौरी प्रमथा भृङ्गरोटिप्रभृतयो हास्यरसाधिदेवताः पशपते पारि |पक्षः। यथाह भरतः-शूड्रो विष्ण दैवत्यो हास्यः प्रमथ दैवतः” इति ॥ “प्रमथाः स्युः पारिषदाः” इत्यमरः । तेषां मखविकारैर्मुखविक्षतचेष्टितैशं ढमप्रकाशं हासयामास । हासा- टपायैर्लज्जामपाकर्तुं प्रवृत्त इत्यर्थः । यथाह गोनर्दः -`हासेन मधुना नर्मवचसा लज्जितां प्रियाम् । विलुप्तलज्जां कुर्वीत निपुथ सखीजनै:” इति ॥ ७५ ॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविर चितया सविनौसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदासकृतौ कुमारसम्भवे महाकाव्य उमापरिणयो नाम सप्तमः सर्गः । (२) प्रथम। कुमारसम्भवम्।



उत्तरखण्डम् । अष्टमः सर्गः । 6 पाणिपौडनविधेरनन्तरं शैलराजदुहितुर्हरं प्रति । भावसाध्वसपरिग्रहादभूत् (१)कामदोहदसुखं मनोहरम् ॥ १॥ अथ शृङ्गारसुभयोः - ---- ~। कुमारसम्भवफले सर्गेऽस्मिन्नष्ठ संप्रति ॥ सोऽपि संक्षिप्तसम्पन्नसंयुतश्च सस्पृश्चिमाम् । इति भेदाश्चतुर्धाताश्चतुर्णा च वियोगिनाम् ॥ तवावस्थाप्रभेदेन शृङ्गारे नायिका त्रिधा । सुधा मध्या प्रगल्भा च तत्र होमाध्वखाविलाम् । मुग्धावस्थां समाश्रित्य देव्या आद्यसमागमे । आदावेवादश अकाः ख्यातपूर्वानुरागिणः । प्रथमं नाम शृङ्गारं शिवयोः कथितं कविः । चुम्बनेष्वधरेत्यत्र लक्षणं त्वस्य वच्यते ॥ पाणीति । पाणिपौड़नविधेः अनन्तरं पाणिग्रहणानन्त रम् । विधेरिति पञ्चमी षष्ठी च । उभयथाप्यनुशासनसम्भवा दित्यु को प्राक् । शैलराजदुहितुः पार्वत्याः। कन्नः । तं दूरं मति भावसाध्वसपरिग्रहात् मनोहरं चित्ताकर्षकं कामदोह- (१) मदोहदमुखं मनोहरं वपुः । कुमारसंभवे , व्याहृता प्रतिवचो न सन्दधे गन्तुमैच्छवलम्बितांशका। सेवते स्म शयनं पराङ्युखौ सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥ २ ॥ कैतवेन (२)शयिते कुतूहलात् पार्वतौ प्रतिमुखं निपातितम्। दम् । कामसंवर्धकमित्यर्थः । ‘तरुगुल्मलतादगमकाले कुशलैः कृतम् । पुष्याद्युत्पादकं द्रव्य दोहदं स्यात्” इति शब्दार्णवे । तच्च तत् सुखं कामदोहदसुखम् अभूत् । हरः स्वेति शेषः । नायिकानायकयोरन्योन्यानुभवदर्शनात् सुख माविर्भवति । तच्च मदनोद्दीपकमिति रसविदां स्थितिः। तथा च हरस्य गौर्य नवोढायां खगोच रभावप्रयुक्तसाध्वसः दशना सुखमविद्भवति । तच्च मदनाकारं प्रादुर्बभूवेत्यर्थः तत्र रसाभावस्थाथिनः कार्यमनुभावः । तदुताम्-“रसाः गच्छन्ति संस्थानं यत्कार्यमुपलक्ष्यते । सोऽनुभावः” इति ॥१॥ उक्त भवसाध्वसम् । तस्य सुखमयत्व' च वर्णयति- व्याहृतेति । स पावंत व्याहृता यत्किञ्चिदभिहिता सती प्रतिवचः प्रत्य त्तरं न सन्दधे । न ददावित्यर्थः। अवल- वितांशुका गृहीतवस्त्रा सतौ गन्तुम् अपसर्पतुम् ऐच्छत् इच्छति स्म । इषिधातोर्लङ् । ‘इषुगमियमां छः” इति छकारः । पराङ्ग ख सती शयनं सेवते स्म । अनभिमुखम्। शयिष्टेत्यर्थः । तथापि । इयं साध्वसात् प्रतिकूलचेष्टितार्थाः त्यर्थः । पिनाकिनः शिवस्य रतये सुखाय। बभूवेति शेषः । प्रातिकूल्यमपि तस्यानन्दकरमभूदित्यर्थः । एतन गवोढाया देव्या मौग्धडिजितं तन्ममत्वमवसेयम् ॥ २ ॥ कैतवेनति । प्रिये भर्तरि कुतूहलात् । एषा किं करिषः (२)शयरों । अष्टमः सर्गः । चतुन्मिषति सञ्जितं प्रिये (३)विद्युदाहतमिव न्यमीलयत् ॥ ३ ॥ नाभिदेशनिहितः सकम्पया शङ्करस्य रुरुधे तया करः । तदुकूलमथ चाभवत् खयं दूरमुच्छंसितनौविबन्धनम् ॥ ४ ॥ एवमालि निगृहीतसाध्वसं शरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥ ५ ॥ । तीति बुभुत्सयेत्यर्थः । कैतवेन कपटेन शयिते सुते सति पार्वती ! कर्ता । प्रतिमुखं यथा तथा निपातितम्। प्रिय स्वापपरीक्षार्थं तदभिमुखं प्रवर्तितमित्यर्थः । चक्षुः स्वदृष्टिं समितम् उन्मिषति । पुनः प्रिये सहासं पश्यतीत्यर्थः । विद्यु दाहृतं विद्युत प्रतिष्ठतमिव न्यमीलयत् । साध्वसादिति भाव। एतेन किञ्चिद्ध्वसस्यापचयो व्यज्यते ॥ २ ॥ भाभीति । नाभिदेशनिहितः । नवमोचयेति शेषः । शक्रस्य करः स कम्यया वेपथुमत्या । प्रियकरस्पर्शादुत्पत्रसा विकभावयेत्यर्थः । तया पार्वत्या रुरुधे निवारितः । अथ च। तथापीत्यर्थः। तटं कूलं स्वयं स्खत एव दूरम् अत्यन्तम् उच्छ सितं स्रस्तं नौविबन्धनं नौवौग्रन्थिर्यस्य तत्तथाभूतम् अभवत् । रतिपारवश्यादिति भावः ॥ ४ ॥ एवमिति । हे आलि सखि, पार्वति रहसि शङ्करः एवम् । खोपदिष्टप्रकारेणेत्यर्थः। निडीतसाध्वसं निरस्तभयं यथा (२) विद्युतेव निहतं न्यमीलयत् । अमरसाव अप्यवस्तुनि कथाप्रवृत्तये प्रश्नतत्परमनङ्गशासनम् । (४)वौचितेन परिराट् पार्वतौ मूर्धकम्पमयमुत्तरं ददौ॥ ३ ॥ लिनः करतलद्वयेन सा सन्निरुध्य नयने हुतांशुका। तस्य पश्यति ललाटलोचने मोघयत्नविधुरा रहस्यभूत् ॥ ७ ॥ तथा सेव्यतामिति सखीभिः उपदिष्टम् उक्तं वचनं सा पार्वती प्रिये शबरी प्रमुखवर्तिनि सति आकुला साध्वसविला सती न प्रखरत् । न स्मृतवतीत्यर्थः । स हि भयपरिश्ते चेतसि इष्टतरोऽप्युपदेशः संसारमाधत्ते इति भावः ॥ २ ॥ अपौति ॥ कथाप्रवृत्तये संलापप्रवर्तनाय अवस्तुनि अप्रस्तु तार्थेऽपि प्रश्नतत्परम्। यत्किञ्चित् पृच्छन्तमित्यर्थः। अनङ्गशास नम ईश्वरं पार्वती वौक्षितेन । न तु वाचेत्यर्थः। परिट ४ । अठल्य मूर्धकम्पमयं शिरःकम्पस्खरूपम् । स्वार्थे मयट् । उत्तरं ददौ। न तु वाजयं साध्वसादिति भावः । विश्वतमाला लष्णमुभाव उक्तः। तदुक्तं रतिरहस्ये-‘ईषभानातिलाभ्यां न दत्तं योग्यमुत्तरम् । क्रियया व्यज्यते यत्र विश्रुतं तदुदीरिः तम्” इति ॥ ३ ॥ पुनम्तमेवाह शूलन इति । सा पार्वतौ रहसि तांशका प्रियेणार्या ष्टवस्त्रा सती करतलद्वयेन । स्वकीयेनेत्यर्थः। शूलिनः हरस्य नयने नेa इयं सनिरुध्य संवाद्य तस्य शूलिन: ललाटलोचने द्वतीयेऽक्ष्णि पश्यति सति मोघयत्र खिलप्रयासअतएव (४) वौनिंग परिधेस् पार्वती । अष्ठमः सर्गः । चुम्बनेष्वधरदानवर्जितं (५)सन्नहस्तमदयोपगूहने । क्लिष्टमन्मथमपि प्रियं प्रभोः दुर्लभप्रतिकृतं बधूरतम् ॥ ८ ॥ यन्मुखग्रहणमक्षताधरं (६)दत्तमव्रणपदं नखं च यत् । यद्गतं च सदयं प्रियस्य तत् पार्वतो विषहते स्म नेतरत् ॥६॥ विधुरा अभूत्। तृतीयकराभावादिति भावः । एतेन किञ्चि वध्र्यादयो व्यज्यन्त ॥ ७ ॥ चुम्बनेष्विति । चुम्बनेषु अधरदानवर्जितम् ओोष्ठार्पण रहितम् अदयोपगूहने निर्देयालिङ्गने सन्नौ स्तब्धौ हस्तौ करौ यस्मिन् तत्तथोक्तम् । तथा दुर्लभप्रतिकृतम् । प्रगल्भत्खन्नख• दन्तताडनाद्य कृतप्रयत्नमित्यर्थः । अतएव क्लिष्टमन्मथं लज्जया उपरुद्धमदनमपि बध्वाः नवोढायाः रतं बधूरतं प्रभोः ईस्लरस्व प्रियम् । अभूदिति शेषः । “बधूः स्नुषानबढास्त्रीभार्यामृष्ट ङ्गमसु च' इति विश्वः । अयं लज्जासाध्वसाभ्यां सघुचितोप चरत्वात् संतिष्टसम्भोगः । तदुक्तं भूपालेन-‘युवानौ यत्र संक्षिप्तसाध्वमत्रीडयादिभिः । उपचरन्निषेवन्त स संक्षिष्ट इतीरित” इति ॥ ८ ॥ यदिति । पर्वती प्रियस्य सम्बन्धी प्रक्षतः अखतिः प्रधरः यस्झिन् तत्तथोक्तं यत् मुखग्रहणं मुखचुम्बनम् । अत्र णपदं लक्ष्मरहितम् । “‘पदं व्यवसितत्राणस्थानलवि- स्तुषु' इत्यमरः । दत्तं यच्च नखं नखकर्म। यत् सदयं रतं तत् सर्वं विषहते सहते स्म । न इतरत् विपरीतम् । प्रचछ- मिति यावत् । सत् चुम्बनं नखं सुरतं वा न सहते । नवो- () विषहरुसदयोपगूधनम् । (o) दागमव्रणपदं नयस्व यत्। कुमारसंभवे रात्रिवृत्तमनुयोक्त, मुद्यतं सा (७)विभातसमये सखौजनम् । नाकरोदपकुतूहलं क्रिया शंसितु' (८)च हृदयेन तत्वरे ॥ १० ॥ दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः। प्रेक्ष्य (e)विम्बमनु बिम्बमात्मनः कानि (१)कानि न चकार लज्जया ॥ ११॥ ढात्वादिति हृदयम् । तदुक्तं रतिरहस्ये-‘नात्यन्तमानुलो यन न चातिप्रतलामत । मि डिं गच्छन्ति वा तस्मान्मध्यन साधयेटिति। नवोढाम्” इति ॥ ८ ॥ रात्रीति । स पार्वती विभातसमये प्रभातकाले रात्रि वृत्तम् । सरतवृत्तान्तमित्यर्थः। अनुयतू' प्रष्टम् । ‘प्रश्नोऽनु योगः पृच्छ च” इत्यमरः । उद्यतं प्रदत्तं सखीजनं ह्रिया लब्शया अपकुतूहलं निगकाइ न अकरोत् । न किञ्चिद्- चष्ट इत्यर्थः। हृदयेन हृदा च शंसितु” तत्वरे त्वरितभृत्। औत् सुषयदिति भावः । त्वरासंधमादनमनुभावत्वदिति ॥१०॥ दर्पण इति । किञ्चेति चार्थः। दर्पणे मुकुरे परिभोगः नखक्षतादिसम्भोगची दशति पश्यतीति परिभोगदर्शिनी सा पार्वती पृष्ठतः पश्चाद्भागे निषेदुषः स्थितवत: ॥ सदेः क्वसुः प्रणयिन: प्रियस्य हरस्य विस्वं प्रतिबिम्बम् । दर्पणे संक्रान्त मित्यर्थः । आत्मनः स्वस्य विम्बमनु। प्रतिविम्बस्य पृष्ठत , इत्यर्थः । *अनुलक्षये” इति कर्मप्रवचनीयत्वात् द्वितीया । अंडं शक्तयः। स्त्रचपलप्राकट्यकतयेत्यर्थः। कानि कागि याणि यानि भेदवाच्यानि । अङ्गसंवरणादिचेष्टितानीत्यर्थः । (७) प्रभातसमये। (८) तु। (e) विवसुपवस्वमात्मनः ।। (१) कान्यपि । अष्टमः सर्गः । नौलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननौ (२)समाश्वसत् । भहृवल्लभतया हि मानसीं मातुरस्यति शुचं बधूजनः ॥ १२ ॥ वासराणि कतिचित् कथञ्चन स्थाणुना (३)पद्मकार्यत प्रिया। Tतमन्मथरसा शनैःशनैः सा मुमोच (४)रतिदुःखशीलताम् ॥ १३ ॥ उत ' च-‘ल च्ज्ञानुभावेन साचीकता वयैवण्यधोमुखादि- वत्” इति । न चकार ॥ ११ ॥ नीलकण्ठेति । नीलकण्ठेन परिभुक्त' यौवनं यस्यः सा तां तथोक्तम्। प्रियेण भुक्तयौवनमित्यर्थः। तां पार्वतीं विलोक्य जननी मैना समाखसीत् । सन्नुतोषेत्यर्थ: ॥ श्रुखसिधातल । "प्रङ्गार्यगालवय:’ इति विकल्पादडगमः । तथाहि। बधू जन: भी वल्लभतया पतिवात्सल्येन मातुः मानसीं मनोभवां शुचं शोकम् अस्यति निरस्यति हि ॥ “विपर्ययाद्विपर्ययश्च” इत्यर्थादवसेयं सामान्यैकविशेषणसमर्थनरुपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १२ ॥ , सम्प्रति देव्या मुग्धावस्थातो मध्यमवस्थाप्राप्तिमाह जासराणीति ॥ स्थाणुना शम्भुना । कवी । प्रिया पार्वती। कर्मभूता । कतिचिद्वासराणि । कैश्चिदहोभिरित्यर्थः । अत्थ तसंयोगे द्वितीया । कथञ्चन ऋच्छ ण पदं पदप्रक्षेपम् अका• येत कारता । सुरतकर्म णौति शेषः । करोतेर्णान्तात् कर्मणि लुङ् । ‘क्रोरन्यतरस्याम्” इत्यणि कर्तुः कर्मत्वे वन्ते

कर्तु’ च कर्मण ” इत्यभिहितत्व' च । सा ऊतपदा पार्वती


(२) ससाध्वसम्। (२) रतमकारि चानया । (४) रत। कुमारसम्भवे सखजे प्रियमुरो(५निपौडिता प्रार्थितं मुखमनेन नाहरत् । मेखलाप्रणयलोलतां गतं हस्तमस्य शिथिलं रुरोध सा ॥ १४ ॥ भावसूचितमदृष्टविप्रियं (३)चाटुमत् क्षणवियोगकातरम् । ज्ञातमन्मथरसा अनुभूतसुरतसुखास्वादा सती ॥ ‘अस्त्रहे विरसमाहुःइति शब्दानुशासने । शनै:शनै: क्रमेण रतौ तं दुःखशीलतां प्रतिकूलखभवतां मुमोच ॥ “शीलं स्वभावे सङ्कवृत्त” इत्यमरः । मध्यमावस्यां प्राप्तेत्यर्थः ॥ १३ ॥ तुल्यलज्जास्मरत्वमेवाह सस्यज इति । सा पार्वती उरोनिपीडिता उरसि गाढ मालिष्टा सती प्रियं सखजे । न तु निष्यन्दमास्तेत्यर्थः । अनेन स्अरातिशयः सूचितः । अनेन प्रियेगण प्रार्थितं चुम्बनार्थं याचित तम् । “यच्शयामभियाने च प्रार्थना कथ्यते बधेःइति केशवः॥ मुखं न अहरत् । मेखलायां प्रणयः परिचयः ॥ *प्रणयः ख्यात्परिचये याच् आयां सुहृदेऽपि च’ इति यादवः । तत्र लोलतां चञ्चलतां गतम् अस्य प्रियस्य हस्त शिथिलं रुरोध न्यवारयत् । न तु निर्भरमिति भावः । अत्र सहमप्रतीका राभ्यां तुल्यलशास्मरत्व' व्यज्यते ॥ १४ ॥ अथ देव्याः प्रगल्भावस्थां दर्शयितु' तयोः समानरागित्वं तावदाह-- भावेति । तयोः शिवयोः कैश्चित् कतिभिञ्चिदेव दिवसैः ।। भाववचतं भावैः चेष्टाभिः कटाक्षनिक्षेपादिभिः सञ्जातम् अदृष्टम् विप्रियम् अप्रियाचरणं यत्र तत्तथोक्तं चाटूनि प्रियोक्तयः यस्मिन् सन्ति तत् चाटुमत् । भूतार्थे मतुप्॥ वयवियोगा। () निपौड़नम्, निपीड़ितम् । (6) दाबी भा, चाटु तत्च। अष्टमः सर्ग । कैश्चिदेव (७दिवसैस्तदा तयोः प्रेम (८)रूढमितरेतराश्रयम् ॥ १५ ॥ तं यथात्मसदृशं वरं वधू रन्वरज्यत वरस्तथैव ताम्। सागरानपगा हि जाह्नवौ सोऽपि तन्मुखरसैक(eनिष्टतिः ॥ १३॥ वणमाबविरहदषि कातरं भीरु इतरेतराश्रयम् अन्योन्यविषयं प्रेम। प्रेमपदाभिलष्याश्रावस्था भवतीत्यर्थः। रूढम् अभूत् । क्रमेणानुरागपदाभिलष्य प्राप्तमित्यर्थः । तदेतत् सर्वं स्फुटतं भूपालेन-*अङ्ग्रपल्लवकलिकाप्रसूनफलभागियम् -’ त्य दिग। एका रतिरेव स्थायीभूता रसीभवति तस्य राव थाभेदोपपत्तौ सा प्रेमादिपदैरभिलष्यते इत्यर्छ:। स म- भेदरहितं यूनोर्यावबन्धनं भावो रती राग एव स्वसंवेद्यदश प्राप्तयावदाश्रयवृत्तिचेदनुरागः” इति मामदिलक्षयं विस्तर भयान लिख्यत इत्याकर एव द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ तमिति । वधूः आत्मसदृशं स्वनुरूपं तं वरं वोढारं प्रति यथा अनबरच्यत अनुरक्ता अभूत् । रहुँदैवादिकात् कर्तरि लकारः । स्वरितत्वादात्मनेपदम् । तथैव वरोऽपि नवोढापि आत्मनः सदृक् ताम् आत्मसदृशम् ॥ “त्यदादिषु दृशेरनालोचने कञ्च” इति चकारात् क्विप्प्रत्ययः । तां बध प्रति अन्वरज्यत । बध्वामनुरक्तोऽभूदित्यर्थः । ‘गत्यर्थाकम के~~ इत्यादिना सकर्मकत्वम् । दृष्टान्तमाह-जा च गङ्गा सागरात् न अप गच्छतौति अनपगा अनपेत हि । सोऽपि सागरः तस्या: जाध्याः मुखरसेन अग्रसलिलेन वस्त्रादेन एका सुस्था निवृतिः आनन्दः यस्य स तथोक्तः । दृष्टान्तलछरः । अत्र लक्षणं कृतम् । इत्थं समामनुरागकथनाद्रसाभासत्व' गिर स्तम् । तदुक्तम् –“योषिते बडुमतिखेद्रसभासः स उच्यते ” । (e) दिवसैस्तथा। (८) गूढ़म् । (८) इप्तिभाक्। १० कुमारसम्भव शिष्यतां निधुवनोपदेशिनः शङ्करस्य रहसि प्रपन्नया । शिक्षितं युवतिनैपुणं तया (१)यत्तदेव गुरुदक्षिणौकृतम् ॥ १७ ॥ दष्टमुक्तमधरोष्ठमम्बिका वेदनाविधुतहस्तपल्लवा। शीतलेन निरवापयत् क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिनः॥ १८॥ कविनाप्युक्त मालविकायाम्--“'अनातुरोक्तं प्रति विप्रसिध्यता। समौपगेनापि रतिने मां प्रति । परस्परप्राप्तिनिराशयोर्वा शरीरनाशोऽपि समानरागयो:’ इति ॥ १३ ॥ अथ देव्या: प्रगल्भावस्थामाश्रित्य सम्भोगमाह शिष्यतामिति में रहसि एकान्त निधुवनमुपदिशतीति निधुवनोपदेशिनः सुरतविद्यागुरोः । “व्यवायो ग्राम्यधर्मा मैथनं निधवनं रतम्” इत्यमरः । शश्वरस्य शिष्यतां प्रपश्रया प्रप्तया तया पार्वत्या यत् युवतिनैपुणं युवतिजनोचितं नैg णम्। सुरतकौशलमित्यर्थः। शिक्षितम् अभ्यस्तम् । आचरितः । मित्यर्थः। तदेव गुरुदक्षिणेश्वतम् । यथोपदेशकरणद्दक्षिणः स ममभूदित्यर्थः । अनेन कृतप्रतिकृतं मुच्यते ॥ १७ ॥ दष्टेति ॥ अस्बिका पार्वत दष्टश्चासौ सुक्रुश्च तं द सुक्तम् । "पूर्वकाल–’ इत्यादिना समासः । अधरोढं वेद गया विधुतौ कम्पितौ हस्तपल्लवी पाणिपल्लवौ यस्याः च) तथोक्ता सती शीतलेन शूलिन: मौलिचन्द्रशकलेन क्षणं नि वापयत् । शीतलोपचारेण निर्यथमकरोदिति विश्रम्भोक्तिः। निवातेर्धातोन्तात् ‘प्रतिौ--* इत्यादिना युगागमः | यत्राधरपीडनात् सुखेऽपि दुखवदुपचारात् कुडिमनाम (6) तप्तदेव गुरुदक्षिणीक्रुतम् । अष्टमः सर्गः । १२ कुमारसम्भवे तव तत्र विजहार (५)सञ्चरन् अप्रमेयगतिना ककुद्मता ॥ २१ ॥ मेरुमेत्य (६)मरुदाशवाहनः पार्वतस्तनपुरस्कृतः कृती । हेमपल्लवविभङ्ग (७)संस्तरान् । अन्वभूत् सुरततत्परः क्षपाम् ॥ २२ ॥ (८)पद्मनाभवलयाङ्गितश्मसु प्राप्तवत्खम्टतविप्रषो नवाः । मन्दरस्य कटकेषु चावसत् पार्वतौवदनपद्मषट्पदः ॥ २३ ॥ स इति । स आत्मभूः शिवः आत्मजायाः दुहितुः विरह दुःखेन पौडितं हिमवन्तम् अनुमन्य अनुमतं वत्वा अप्रमेय गतिना अपरिच्छेद्यगतिना ककुद्मता खूषण सञ्चरन् सञ्चरः माणः तत्र तत्र नानदेशेषु विजहार ॥ २१ ॥ मेरुमिति । मरुदाशुवाहनः पवनजवनवाहनः पार्वती स्तनाभ्यां पुरस्कृतः । पार्वतौपुरोगतयाशिष्ट इत्यर्थः । अन्वभुः दित्यनेनान्वयः। ती कुशलो हरः मेरुम् एत्य हेमपल्लवानां विभङ्गः खण्डः ते एव संस्तरः तपं यस्यां तां तथोतां इयाँ रात्रि सुरततत्परः सुरतासः सन् । अन्वभूत् ॥ २२ ॥ पद्मनाभेति । पार्वतीवदनपनं षट्पदः। प्रियामुखरस्र बादलोल इत्यर्थः। सः हरः । पद्म नाभि: यस्य स पद्मनाभः विपुः ॥ “प्रच्प्रत्यन्वयपूर्वाक्षामलोन्न” इत्यत्राजिति योग विभागासमासान्तः । तत्र वलयैः अतािः अभवनबे॥ (५) संपतन् । (e) सुस्तराम् । () मरुदाशुगोक्षकः (८) पशूणाभचरः। अष्टमः सर्गः । १३ (१)रावणध्वनितभौतया तया (२कठसक्छदुबाहुवन्धनः । एकपिङ्गलगिरौ जगद्ध, सः निर्विवेश विशदाः शशिप्रभाः ॥ २४ ॥ तस्य जातु मलयस्थलीरतेः (३धूतचन्दनलतः प्रियाक्रमम् । आचचाम (४)सलवङ्गकेसर श्चाटुकार इव दक्षिणानिलः ॥ २५ ॥ तेषु । भावः । तथा नवः प्रत्यग्राः अस्मृतमथनसमये इति अमृतविपुषः सुधाविन्दून् प्राप्तवत्स, मन्दरस्य मन्याचलस्य कटकेषु नितम्बेषु च अवसत् । एतेन मन्दरस्यनेकाडुताधार- त्वामनोविनोदकत्वमुक्तम् ॥ २३ ॥ रावणेति। जगद्गुरुः । विश्रवसोऽपत्यं रावणदशकण्ठः । `” इति । वृत्तिविषये विश्रवस्शब्दस्य तस्यापत्यम्अण्प्रत्ययः रवणदेशः । रावणस्य ध्वनितात् कैलासोत्पाटनसमयश्चेडि- तात् भीतया तया पार्वत्या कण्ठसक्ताभ्यां मृदुबाहुभ्यां बन्धनं यस्य स तथाभूतः । एकनेत्रत्वात् एकपिङ्गलः कुवेरतस्य गिरौ कैलासे विशदाः निर्मलाः शशिप्रभाः चन्द्रिका: मिथैिव बुभुजे ॥ “निर्विशो भृतिभोगयोः’ इत्यमरः ॥ २४ ॥ तस्येति । जातु कदाचित् धूतचन्दनलतः कम्पितपटीर शाखः ॥ “समे शखालते” इत्यमरः । सह लवङ्गस्य केसरै: सलवङ्गकेसरः । “लवङ्ग देव कुसुमम्' इत्यमरः । विशेषणाभ्यां शैत्यसौरभ्ये दर्शिते । दक्षिणानिलः मलयमारुतः। चाटुकारः घट्टप्रयोगः । प्रियवाद इति यावत् । भावे घञ्॥ स एव मलयस्थलीषु मलयाचलप्रदेशेषु रतिः सुरतं यस्य तथोक्तस्य । (९) रावणस्वनितभीतया । (२) कण्ठस दृढबाडुबन्धनः । (२) धुतचन्दनवनः। (४) सतुषारशीतलः । १४ कुमारसम्भवे हेमतामरसताडितप्रिया तत्कराम्बुविनिमौलितेक्षणा। (५)ख व्यगाहत तरङ्गिणौमुमा (३)मौनपङक्तिपुनरुक्तमेखला॥ २६ ॥ तां पुलोमतनयालकोचितैः पारिजातकुसुमैः प्रसाधयन् । नन्दने चिरमयुग्मलोचनः सस्पृहं (७)सुरवधूभिरैक्षितः ॥ २७ ॥ तत्र रममाणस्य त्यथः । तस्य शिवस्य प्रियाक्लमं प्रियायः सुरतश्रमम् आचचम जहार । यथा लाकं महानपि श्रम एकेन प्रियवादेनापैति तद्वद्दक्षिणमारुतेनाप्यस्य सकलोऽपि सुरतक्लमो हत इत्यर्थः ॥ २५ ॥ हेमेति । उमा गौरी हेमतामरसेन कनककमलेन ताडितः प्रियः यया सा । तेन उत्थितस्य प्रियस्य कस्बना कराक्षिप्तम्भसा विनिमीलितेक्षणा मुकुलिताक्षी । मीन पत्या पुनरुक्ता द्विगुणिता मेखला यस्याः सा तथाभूता सतौ खे तरङ्गिणीं व्यगाहत । तत्र तत्र जलक्रीडामकरोदित्यर्थः ॥ २६ ॥ तामिति । अयुग्मानि लोचनानि यस्य सः अयुग्मलो चनः शम्वकः ॥ युग्मशब्दो विशेष्यनिघ्नोऽप्यास्त । ‘तस्मिन् युग्मासु संविशेत्” युग्मन्दैवे यथाशक्ति पित्रे युग्मांस्तथैव चै» इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । नन्दने नन्दनयाने पुलोमत- नया आचौ ॥ “पुलोम्नस्तु शची सुता” इति हरिवंशे । तस्याः पतकानाम् उचितैः पारिजातकुसुमैः तां प्रसाधयन् यलबुर्वन् (५) सा । (३) मौनपतिपुनरुतमेखलाम्। (७) सुरवधूभिरैक्षत, सुरबधूनिश्चितः । अष्टमः सर्गः । १५ इत्यभौममनुभूय शङ्करः पार्थिवं च (८वनितासखः सुखम् । लोहितायति कदाचिदातपे (८)गन्धमादनगिरिं व्यगाहत ॥ २८॥ तत्र काञ्चनशिलातलाश्रयो नेत्रगम्यमवलोक्य भास्करम्। दक्षिणेतरभुजव्यपाश्रयां व्याजहार सहधर्मचारिणम् ॥ २६ ॥ चिरं सुरवधूभिः सस्पृहम् ईक्षितः । केन वा पुथ नायं लभ्यते इति साभिलाषदृष्ट इत्यर्थः । अत्र देवस्यानुकूलनायकत्व' देव्या: स्वाधीनपतिकाव चावसेयम् ॥ २७ ॥ इतीति । इति इयं शङ्करः वनितासखः सन् । भूमौ भवं भौमम् । न भौभम् अभौमं दिव्यं पृथिव्यां भवं पार्थिवं च सुखम् अनुभूय कदाचित् आतपे लोहितायति लोहितवर्षे भवति । अस्तङ्गते सवितरीत्यर्थः । “लोहितादिडाज्भ्यः वध्” इति क्यष्प्रत्ययः । गन्धमादनगिरिं व्यगाहत । पर्वत- मुद्दिश्य निहत इत्यर्थं । उद्देशक्रियां प्रति गिरेः कर्मत्वम् । यथाह भयकरः -----॥ ॥ २८ तत्रेति । तत्र गन्धमादने काञ्चनविकारः काञ्चनं सौवर्ण स तत् शिलातलं तत् आश्रयः यस्य स भगवान् नेत्रगम्यं aथसनम् । अर्थात् दर्शनयोग्यम् । भास्करं सूर्यम् । “दिवा- 'वभा– इत्यादिना टप्रत्ययः । अवलोक्य दक्षिणेतरभुजः यबा व्यपाश्रयः यस्याः ताम् । निजवामभुजमवष्टभ्योष वेष्टामित्यर्थः । सह धर्म चरतीति सहधर्मचारिणीं पत्नीं D थाजहर जगद ॥ २९ ॥ (८) दयितासखः । (e) गन्धमादनवनम्। १३ मरसीवे (१)पद्मकान्तिमरुणत्रिभागयो: (२) संक्रमय्य तव नेत्वयोरिव। संक्षये जगद्वि प्रजेश्वरः संहरत्यहरसावहर्पतिः ॥ ३० ॥ सीकरव्यतिकरं मरीचिभिः (२)दूरयत्यधनते विवखति । इन्द्रचापपरिवेषशून्यतां (४निर्भरास्तव पितुर्नजन्यमी ॥ ३१ ॥ पद्मकातिमिति । असौ अङ्कां पति: अहर्पतिः सूर्यः । अहरादीनाम् “पत्यादिधूपसंख्यानम्’ इति रेफादेशः । पद्• कान्तिं पद्मशोभभाम्। ऋतौयो भागः त्रिभागः । वृत्तिविषये पूरणार्थंख' संख्याया इत्युक्तम् । प्ररुणः विभागः ययोः तयोः अरुणोपान्तयोरिति भाग्यलक्षणोक्तिः । तव नेत्रयोः संत्रम- य्येव । तदानों पञ्चानामविकासवेत्रयोस्तु विकासाचेयमुत प्रे खा। संक्षये प्रलयकाले प्रजेश्वरः प्रजापतिः जगदित्र । दिवसं संहरति । अत्र गच्छतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ सीकरति। विवस्तेजोऽस्यास्तीति विवस्वान् तस्लिम् विवस्वति शुभं मरीचिभिः ॥ सहार्थविवक्षायां वतीयतएखें विनापि सहशब्देन ठतया ॥ सीकरव्यतिकरं पयःकिरण स्म्यर्के दृश्यति दूरौघुवंति सति । हे अवनते पार्वति। अर तव पितुः भवत्पितुः हिमवतः निर्भराः प्रवाश्वः ॥ “प्रवाह निर्भरो झर:” इत्यमरः । इन्द्रचापं नानावर्णप्रभासमूधः तल परिवेषेण परिवेष्टनेन शून्यतां व्रजन्ति । आर्ककिरणसम्पर्क ऊतत्वादैन्द्रचापस्य तन्निवृथा निवृत्तिरित्यर्थः ॥ ३१॥ (१) पशुकान्तिमरुणान्तभागयोः । (। २) सङ्गमय्य (३) भृगयति । (४) निर्भराः प्रस्रवितुर्द्रजन्ति ते। (५)दष्टतामरसकेसरत्यजी: (६)क्रन्दतोर्विपरिटत्तकण्ठयोः । (७)निन्नयोः सरसि चक्रवाकयोः अल्पमन्तरमनल्पतां गतम् ॥ ३२ ॥ स्थानमाहिकमपास्य दन्तिनः सलवकीविटपभङ्गवासितम् । वारि वारिरुहबद्दषट्पदम् ॥ ३३ ॥ दष्टति । दष्टम् अर्धजग्ध' तामरसकेसरं पद्मकिञ्जल्कम् । सुखद्दयेनैकमिति भावः । तत् त्यजत: इति तथोक्षयोः क्रन्दती : कूजतो: विपरिवृत्तकण्ठयोः । परस्परालोकनार्थ वक्रौक्त ग्रीवयोरित्यर्थः । निन्नयोः दैवाधीनयोः ॥ “अधीनो नित्र आयत्ते”.इत्यमरः ॥ चक्रवाकौ च चक्रवाकश्च तयोः ॥ “पुमान् स्त्रिया” इत्येकशेषः । सरसि अल्पम् अन्तरं व्यवधानम् अन्न स्पताम् आधिक्यं गतम् । सरसि वियुज्यमानयोर्महट्टव्यवधान मभूदित्यर्थः ॥ ३२ ॥ स्थानमिति ॥ दन्तिनः गजाः । अङ्गि भवम् प्राङ्गिकम् ॥ “कालाटुञ्ज' ॥ स्थानम् अपास्य विहाय मस्तकौ गजप्रिया काचिक्षता ॥ “सलको स्याङ्गजप्रिया” इति हलायुधः । तस्याः विटपभङ्गः पलवखण्डेः वासितं सुरभितं वारिरुडेषु बद्दाः सङ्गताः षट्पदा: यस्मिन् तत् वारि जलम् श्राविभातं प्रभात मारभ्य यत् चरणं तस्मै । तत्यर्याप्तमित्यर्थः । ग्टवते उपाद दते.। गजा हि भुक्तिपर्याप्तजलं सकृदेव सायं पिबन्तीति प्रसि (५) दष्टतामरसकेसरस्रजोः । (६) क्रन्दतोर्विरहदौनकण्ठयोः। (७) भित्रयोः । १८ सुमारसम्भवे + पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं (८मितकथे विवखता । (e)ौर्यया प्रतिमया सरोम्भसां तापनीयमिव सतुबन्धनम् ॥ ३४ ॥ उत्तरन्ति विनिककीय पल्वलं गाढपङ्कमतिवाहितातपाः । दंष्ट्रिण वनवराहयूथपा दष्टभङ्गविसा झरा इव ॥ ३५ ॥ पश्येति । हे मितकथे हे मितभाषिणि । एतेन खत्र तत्संलापने लौल्यं सूचयति । पश्चिमदिगन्तलम्बिना विवर वत ॥ कच ॥ दोघय दिगन्तलम्बित्वादायतया प्रतिमया। निजप्रतिविन॥ *प्रतिमानं प्रतिविम्बं प्रतिमा प्रतियातन। प्रतिच्छय। प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात्” इत्यमरः । सरोऽम्भसां तपनीयविकारः तापनौयं हिरण्मयम् । `तपनीयं शातकुम्भम्” इत्यमरः । सेतुबन्धनं निर्मितम् । इवेत्यु ग्रे क्षा । अस्तमयसमये सःपारावारिः गणामरुणमायतमर्कप्रतिविम्बं हिरण्मयसेतुरिव दृश्यते इत्यर्थः।। पश्यंति वक्यथा: कामें ॥ ३४ ॥ उत्तरन्तति ॥ दंष्ट्रिणः दंष्ट्रावन्तः । व्रीह्यादिवादिनिः । अत एव दष्टा: भङ्गुराः टिलाः विसापूराः सुणालाडुराः . ते ते इव स्थिताः वनवराहाणां यूथपाः ॥ “यूथनाथस्तु यूथपः” इत्यमरः ॥ गाढपङ्गम् अतिपऽिलं पल्वलम् अपसरः । “वशन्तः परुघलं चाल्पसरः” इत्यमरः । विनिकीर्यं विक्षिप्त अतिवाहितातपाः उत्तरन्ति पर्वलात् निर्गच्छन्ति ॥ ३४ ॥ (८) कथमिदम् । (८) लब्धया । अष्टमः सर्गः । एष वृक्षशिखरे कृतास्यः (१)जातरूपरसगौरमण्डलः। हीयमानमहरत्ययातपं पवरोरु पिषतीव बर्हिणः ॥ ३६ ॥ पूर्वभागतिमिरप्रवृत्तिभिः (२)व्यक्तपङ्कमिव जातमेकतः। खं हृतातपजलं विवखता भाति किञ्चिदिव शेषवत्सरः ॥ ३७ ॥ (३)आविशद्भिरुटजाङ्गणं दृगैः मूलसेकसरसैश्च वृक्षकैः। , एष इति ॥ हे पीवरोरु । एष वृक्षशिखरे वृक्षाग्रे कृता अदः कृतस्थितिः जातरूपरसगौरमण्डलः आतपरूषणाका नद्रववत् अरुणबईमण्डलः ॥ ‘चमकरं जातरूपं महारजत कावने” इत्यमरः ॥ बर्हमस्यास्तीति बर्हिणः मयूरः ॥ “'फल- बर्हाभ्यामिनज्वक्तव्यः” । वयमानं क्षीयमाणम् अहरत्यय- तपं दिगन्तातपं पिबतीव । कथमन्यथा क्षीयमाणत्वमिति भाधः ॥ ३६ ॥ पूर्वभागेति । पूर्वभागे प्राचीमूले तिमिरप्रवृत्तिभिघात- प्रसरैरेकतः व्यक्तपङ् स्फुटपङ्कमिव जातं तथा विवस्वता तम् पातपः एव जलं यस्य तत्तथोक्तं खम् आकाशं किञ्चित् ईषत् शेषोऽस्यास्तीति शेषवत् शुष्क सरः इव भाति ॥ ३७ ॥ आविशद्भिरिति । उटजद्भणं पर्णशालाङ्गणम् आवि शक्तिः । प्रविशद्भिरित्यर्थः । “पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम्” इत्य- (२) जातरूपरसगौरमण्डलम्। (२) लग्नपमिव । (२) आविशन्निरुटजाङ्गणे। १० कुमारसंभवे आश्रमाः (४)प्रविशदग्निधेनवः बिभति श्रियमुदीरिताग्नयः ॥ ३८॥ बद्धकोशमपि तिष्ठति क्षणं सावशेषविवरं कुशेशयम्। षट्पदाय वसतिं ग्रहीष्यते प्रौतिपूर्वमिव (५)तुमन्तरम् ॥ ३६ ॥ (३)दूरलग्नपरिमेयरश्सिना (७वारुणी दिगफणेन भानुना । भाति केसरवतेव मण्डिता (८)बन्धुजीवतिलकेन कन्यका ॥ ४० ॥ 6, मरः । उपान्वध्यध्वम:” इति कर्मत्वम् ॥ गेः । तथा मूलन सेकेन सेचनेन सर से: सद्वै: वृक्षकै: च उपलक्षिताः । अल्प कप्रत्ययः । प्रविशन्यः वनदगन्थः अग्निधेनवः अग्निही । नार्था धेनवः उदौरिताग्नयश्व आश्रमाः श्रियं बिभ्रति ॥३८॥ बहुकोशमिति । बद्धकोशमषि। मुकुलितमपीत्यर्थः कुशेशयम् ॥ कटें ॥ “शतपत्रं कुशेशयम्” इत्यमरः । वसtि ग्रहोष्यते । स्थितिं करिष्यत इत्यर्थः । “चटः सङ्ग’ इति शd प्रत्ययः । षट्पद।य प्रौतिपूर्वम् अन्तरम् अवकाशं दातुमिचे क्षणं सावशेषविवरं तिष्ठति ॥ ३८ ॥ दूरलग्नेति । वारुणी दिक् प्रतौचौ दूरं लग्नाः अतए । परिमयः अल्पावशिष्ट रश्मयः यस्य तेन तथोत न अरुणेन लोहितवर्णेन भानुना केसरवता किञ्जल्कवता बन्धुजीवं बन्धं (४) प्रविशदग्नामधेनवः । (५) दातुमुत्तरम् । (२) दूमग्नपरिमेयरश्मिना। (७) वारुण । (८) बन्धुजौबकुसुमेन । अष्टमः सर्गः ॥ २१ सामभिः सहचराः सहस्रशः (६)स्यन्दन श्खहृदयङ्गम()खनैः । भानुमग्निपरिकौर्णतजसं संस्तुवन्ति किरणोलपायिनः ॥ ४१ ॥ (२)सोऽयमनतशिरोधरैर्हयैः कर्णचामरविघट्टितेक्षणैः। अस्तमेति युगभुग्नकेसरैः सन्निधाय दिवसं महोदधौ ॥ ४२॥ जीवकबुसुमम्॥ *बन्धूको बन्धुजीवकः” इत्यमरः । तदेव तिलकं तेन मण्डिता अलकृता कन्यकेव भाति ॥ ४० ॥ साममिरिति । किरणेमपायिनः किरणोषाणं पिबन्तीति तथोक्ताः। तथाहारा इत्यर्थः। चरन्तीप्ति चराः । पचाद्यच् । संहभूत: चराः सहचराः बालखिल्यप्रभृतयो महर्षय: अग्नौ परिक्षीणं तेजः यस्य तत्तथोक्तम् ॥ ‘अशिमदित्यः सायं प्रस वति” इति श्रुतेः । भानुम् । हृदयं गच्छन्तीति वदयङ्गमाः मनीरमाः । गमेः सुपेति वप्तव्यात् स्खच्॥ ऽन्दनाशन दयङ्गमाः स्वनाः येषां तैः सामभिः सामवेदैः सहस्रशैः संस्तुवन्ति । ‘सामवेदेनास्तमये गीयत इति श्रुतेः ॥ ४१ ॥ स इति । सोऽयं भानुः दिवसं महोदधौ सन्निधाय। निधायेत्यर्थः । द्विसस्यादर्शनादियमुत्र च । आमतशिरो घरै: गगनांवतरेंणात् ननक्षधरैः अतएव कर्णचामरविघट्टिते- धनैः युगभुग्नकेसरैः कुटिलितस्कन्धरोमभिः हयैः प्रस्तम् एति ॥ अस्तंस्तु चरम माभृत्” इत्यमरः । ४२ ॥ (८) वैन्दनैश, स्यन्दनस्य । (१) स्व्रतैः । (२) सोऽयमागतशिरोः । २२ कुमारसम्भवे खं प्रसुप्तमिव संस्थिते रवौ तेजसो महत ईदृशी गतिः । तत् प्रकाशयति (३)यावदुत्थितं मौलनाय खलु (४)तावता च्युतम् ॥ ४३ ॥ सध्धयायनुगतं (५)रवेर्वपुः (३)वन्द्यमस्तशिखरे समर्पितम् । (७)प्राक् तथेयमुदये पुरस्कृता नानुयास्यति कथं तमापदि ॥ ४४ ॥ खमिति ॥ रवौ संस्थिते अस्तमिते सति खं व्योम प्रसुप्त मिव निप्रकाशत्वात् निद्रितमिव । स्थितमित्यर्थः । युज्यते । चैतदित्याह—महतः तेजसः ईदृशी वक्ष्यमाणप्रकारा गतिः। स्वभाव इत्यर्थः । तां गतिमेवाह-तदिति । तत् महत्तेजः उत्थितं सत् यावत् । स्थानमिति शेषः । प्रकाशयति। तावता अधयुतं सत्। तत्स्थानादिति शेषः । मीलनाय सङ्कोचय खलु भवति । यत्र स्थाने तेजस्तिष्ठति तप्रकाशते इति स्थितिः। यतो गच्छति न तत्प्रकाशते । अतः सूर्यापाये खं प्रसुप्तमिवेति युक्तोमी क्षेति भावः । अस्यार्थस्य तेजोमात्रस• धारण्येऽपि महति स्फुटमिति महग्रहणं कृतम् ॥ ४३ ॥ सध्ययेति । सन्ध्ययापि अस्तशिखरे अस्ताद् िसम र्पितं निहितं वन्यं रवेर्वपुः अनुगतम् अन्वगामि । प्रसंयुतं रविमन्वगादिति भावः । युक्त चैतदित्याह-प्राक् पूर्वम् उदये तथा तेन प्रकारेण पुरुस्कृता अग्रतः कृता। पूजिता चेति गम्यते । प्रातः सूर्योदयाप्रगेव सध्यागम इति द्वि प्रसिद्धम् । (३) यावदुकतम् । (४) तावतयुतम् । (e) रवेः पदम् । () घर्ममस्तशिखरे । ॐ (७) येन पूर्वमुदये । अष्टमः समी. । रक्तपीतकपिशाः पयोमुचां कोटयः कुटिलकेशि भान्यमूः । द्रक्ष्यसि त्वमिति (८)सान्ध्यवेलया (८)वर्तिकाभिरिव साधुवर्तिताः ॥ ४५ ॥ सिंहकेसरसटासु भूभृता पल्लवप्रसविषु द्रुमेषु च। पश्य (२धातुशिखरेषु चात्मना संविभक्तमिव साध्यमातपम् ॥ ४६ ॥ इयं सध्या ते रविम् आपदि अस्तसमये कथं नानुयास्यति । अनुयास्यत्येवेत्यर्थः । सम्पदसम्यदोस्तुल्यरूपमेव साधूनामिति भावः ॥ ४४ ॥ रक्तेति । हे कुटिलकेशि ॥ “स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगो- धात्’ इति ङीप् ॥ अमूः पुरोगताः रताः पीताः कपिशाश्च (ऊपतकपिशः । नानावर्णा इत्यर्थः । चायं द्वन्द्वः । न तु 'वर्षा वन” इति तत्पुरुषः सामानाधिकरण्याभावात् । पयोमुचां कोटयः आश्रयः ॥ ‘स्यात्कोटिरश्चौ चापाग्रे संख्या- भेदप्रकर्षेयोः इति विश्वः । त्वं द्रक्ष्यसि इति हेतोः अनया साध्यवेलया। सन्ध्ययेत्यर्थः । “सन्धिवेलय” इति क्वचित्पाठः । गर्तिकाभिः चिषशलाकाभिः साधुवर्तिताः उत्पादिताश्च भान्ति ४५ | सिंहेति । सिंहानां केसराणि स्कन्धरोमणि तान्येव सटाः टिः सासु ॥ “सटा जट केसरयोः ‘ति विश्वः । अथवा सटा ॥ ॥ (८) सन्ध्यमानया। (e) वर्णिकाभिरिव साधुमकिताः। वि (२) धातुशिखरेषु चामनः, वास्तशिखरे विवखता, धातु 9 भानुना । २ कुमारसंभवे (३)पार्णिमुक्तवसुधास्तपस्विनः (४पावनाबुरचिताञ्जलिक्रियाः । ब्रह्म (५)गूढ़मभिसन्ध्यमादृताः (३)शड्ये विधिविदो गृणन्यमौ ॥ ४७ ॥ तन्मुहूर्तमनुमन्तुमर्हसि। प्रस्तुताय नियमाय मामपि। त्वां विनोदविपुणः सखीजनः वल्गुवादिनि विनोदयिष्यति ॥ ४८॥ शब्देन समूहो लक्ष्यतेऽन्यथा पौनरुक्तयात् । पल्लवप्रसवि ! पक्षवमत्सु द्रुमेषु च तथा धातुशिखरेषु च भूभृता अस्ताद्रिण आसना खयमव संविभक्तमिव स्थितं सन्ध्यायां भवं सन्ध्या आतपं यस्य तथा पश्य। आरुण्यभरुणद्रव्य षु भूयिष्ठमुपल भ्यते इति भावः ॥ ४६ ॥ पाणीति ॥ पार्थेयः गुल्फाधोभागाः तैः सुक्तवसुधा त्यभूतलाः। पादाग्रस्थिता इत्यर्थः । `गोशृङ्गमात्रमुद्युत सुप्तपाणिः क्षिपेज्जलम्” इति स्मरणात् ॥ पावनैः अम्बुभि रचिताञ्जलिक्रियाः। विहिता।” प्रदीपा इत्यर्थः । विधिविदः। शास्त्रज्ञ इत्यर्थः अमी तपस्विनः आदृता: आदरवन्तः । अदधाना इत्यर्थः । कर्तरि क्रः । अभिसन्ध्यं सध्यामभि। “लक्षणेनाभिग्रत आभिमुख्य ” इत्यव्ययीभावः॥ ४ ॥ वे शङ्कर्ये ब्रश गायत्रीं गूढम् उपांश गुणति जपन्ति। ‘प्रत्यय तारकोदयात्” इति स्मरशत् ॥ ४७ ॥ तदिति । तत्तस्मात्कारणात् मामपि प्रस्तुताय नियम (२) अद्भिराजतनये तपद्मिनः। (४) मावलम्बुविहिताञ्जलिक्रियाः । (५) गूढमभिसाध्यम्। () सिद्धये। अष्टमः सर्गः । २ निर्विभुज्य दशनच्छदं ततः बाचि भर्तुरवधीरणापरा । शैलराजतनया समीपगा माललाप (७)विजयामहेतुकम् ॥ ४६ ॥ । ईश्वरोऽपि दिवसात्ययोचितं मन्त्रपूर्व(८)मनुतस्थिवान् विधिम् । पार्वतौमवचनामसूयया (६)प्रत्युपेत्य पुनराह सस्मितम् ॥ ५० ॥ एतनसभ्याविधये मुहूर्तम् अनुमन्तुम् अर्हसि । ३ वला , वा दिगि सधैभाषिणि । विनोदनिपुणः कालाक्षेपचतुः सख़ौ जन: त्वां विनोदयिष्यति । विनदशब्दात्तकरोतीति णिच् ॥ ४८ ॥ निर्विभुज्येति । ततः भर्तुर्वाचि वचने अवधीरणापरा अव शापरा शैलराजतनया पार्वती । छाद्यते अनेनेति छदः । “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ इति घप्रत्ययः । दशनच्छदं निर्वि भुज्य कुटिलौत्य समौपगां विजयां विजयाख्यां सखौम् अहै तुकं निर्निमित्तम् पाललाप । न तु रोषाद्भर्तुरुत्तरं ददावि- त्यर्थः । ४८ ॥ ईश्वर इति । ईश्वरोऽपि दिवसात्ययोचितं सायंकालोचितं विधिं सन्ध्यावन्दगरुत्य मन्त्रपूर्वम् अनुतस्थिवान् अनुष्ठित- वान् ॥ तिष्ठतेः क्वसुप्रत्ययः । असूयया सन्ध्यावन्दनजनित • प्रयया अवघनाम् अभाषमाणां पार्वतीं पुनः प्रत्युपेत्य सस्मि तम् आह ॥ ५९ ॥ ७) विजयां सहेतुकम्। (८) अनुतिष्ठवान्। (e) सोऽभ्युपेत्य। २३ कुमारसम्भवे मुञ्च कोपमनिमित्तकोपने सन्ध्यया (६)प्रक्षस्मितोऽस्ति नान्यथा। किं न वेत्सि सहधर्मचारिणं चक्रवाकसमद्युत्तिमात्मनः ॥ ५१ ॥ निर्मितषु पितृषु सयम्भुवा या तनुः सुतनु (१)पूर्वमुज्झिता। सेयमस्तमुदयं च (२) सव्यते तेन मानिनि ममात्र गौरवम् ॥ ५३ ॥ मुञ्चेति ॥ हे अनिमित्तकोपने अकारणकोपिनि ॥ नन्द्या दित्वात् कर्तरि स्युः । कोयं मानं सुख। सन्ध्यया प्रणमितोऽस्मि प्रणामं कारितोऽस्मि । अन्यथा प्रकारान्तरं न । धर्माभिस- न्धायिनं मां कामाभिसन्धायिनं मा मन्यस्वेत्यर्थः । आत्मनः तव सह धर्म चरतीति सहधर्मचारिणं मां चक्रवाकेन सम वृत्तिं तुख्यव्यवहारं न वेक्षिस किम्। अनन्यसङ्गिनं वेदय वे- त्यर्थः ॥ ५१ ॥ प्रथमकारणमाह-- निर्मितष्विति । हे सुतनु सुगानि । पूर्वं स्वयं भवतीति स्वयम्भूः चतुराननः ॥ “भुवः संशान्तरयोः” इति किए । मयूरव्यंसकादित्वसमासः ५ तेन पित्वषा अग्निष्वात्तादिषु निर्मितेषु सत्सु या तनुः उजिकाता सेयं तनुः अस्तम् अस्तमय काले उदयम् उदराकाले । अव्ययमेतत् । सेव्यते पूज्यते च । सध्यारूपेणेति शेषः । हे मानिनि । अविमृश्यकारिणीति। भावः । तेन ब्रह्मतनुत्वेन हेतुना ममा सन्ध्यायां गौरवम् आदर:। तदेतदुक्खं भविष्यपुराणे “पितामहः पितृन् स्रष्टा 9. (e) प्रयमितोऽस्मि नान्यया । (१) पूर्वसुयिता। (२) संधते। अष्टमः सर्गः । २७ तामिमां (३)तिमिरवृत्तिपीडितां भूमिलग्नमिव सम्प्रति स्थिताम्। एकतस्तटतमालमालिनीं पश्य धातुरसनिम्नगामिव ॥ ५३ ॥ सान्ध्यमस्तमितशेषमातपं रक्तलेखमपरा बिभर्ति दिक् । संपरायवसुधा सशोणितं मण्डलाग्रमिव (४)तिर्यगुत्थितम् ॥ ५४ ॥ मूर्ति तामुत्ससर्ज ह। प्रातः सायं समागत्य सभ्यारूपेण पूज्यते । एतां सन्ध्यां यतात्मानो ये तु दौषीसुपासते। दीर्घ- युषो भविष्यन्ति नीरुजः पाण्डुनन्दन” इति ॥ ५२ ॥ इत्यं देव्याः कोपमपनौय धातुसन्ध्यादिवनं करोति तामिति । सम्प्रति तिमिरवृत्तिपौड़ित तमोद्वयपरुद्यम् अतएव भूमौ लग्नमिव स्थितां ताम् इमां सन्ध्याम् एकत: एकत्र तटतमालमालिनों तीरतमालतरुपतिमतम्। पश्वादि त्वादिनिः । धातुरसनिम्नगां धातुद्वनदीमिव पश्य ॥ ५३ ॥ साध्यमिति । अपरा दिक् प्रतीची । अस्तमिति मकारान्त मव्ययम् । तस्येतशब्देन समासः अस्तमितशेषम् अस्तङ्गता वशिष्टम् अतएव र रेखाकृतिर्यस्य तं सन्ध्याय भवं साध्यम् आतपं संपरायवसुधा सृष्टभूमिः । `‘समरे संपरायः स्यात्” इति विश्वः । तियेंगुथितं तिर्यक् फलितं सशोणितं मण्डलाग्रं पाशमिव बिभर्ति । “कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवालः कपा यवत्' इत्यमरः ॥ ५४ ॥ (३) तिमिरवृद्धिपौड़ित शैलराजतनयेऽधुना खिताम्। (४) तिर्यगुतिम् । २८ कुमारसम्भवे यामिनीदिवससन्धिसम्भषे तेजछि व्यवहिते सुमेरुणा । एतदन्धतमसं (५)निरर्गलं दिक्षु दौर्घनयने विनृम्भते ॥ ५५ ५ नोर्वभक्षणगतिर्न चायधो नाभितो न पुरतो न पृष्ठतः । लोक एष (३तिमिरोल्बवेष्टितः गर्भवास इव वर्तते निशि ॥ ५८ ॥ शङमाविलमवथितं चलं वक्रमार्जवगुणान्वितं च यत् । यामिनीति । यामिनीदिवसयोः सन्धिः सन्ध्या तत्र सधुवे तेजसि सध्यारागे सुमेरुणा व्यवहिते सति हे दीर्घनयने एतत् अन्धतमसम् । `'अवसमन्धेभ्यस्तमसः” इति समासान्तः ॥ दि निरर्गलं विभते ॥ ५५ ॥ नेति ॥ ऊध्र्यम् उपरि ईक्षणगतिः दृष्टिप्रसरो नास्ति। अधोऽपि च न। अभिप्तः पार्श्वयोश्च न। पुरतः अग्रे च न । पृष्ठतः पश्चादपि न। ईशणगतिरिति सर्वत्र संबध्यते । तथापि एष लोकः निशि तिमिरमेव उर्वं जरायुः गर्भाशय वरायुः स्यात्” इत्यमरः । तेन वेष्टितः आदृतसुग्। गर्भ: एव वासः वसतिः तण गर्भवासे वर्तते । इवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ५३ ॥ शमिति। श व धम् अविलं मलिनम् अवलितं स्थावरं चलं जसं वकं कुटिलम् ऋजोर्भावः आर्जवं तदेव गुणः तेन अन्वितं च यत् वस्तुजातम्। तदिति यत्तदोर्नित्व (५) निरगृशम्। (6) तिमिरौघfष्टतः। अष्टमः सुन: । २९ सर्वमेव तमसा समीकृतं धिङ्गमहत्त्वमसतां (७)हृतारम् ॥ ५७ ॥ (८)नूनमुन्नमति यज्वनां पतिः शार्वरस्य तमसो निषिद्धये । पुण्डरीकमुखि (e)पूर्वदिषुःखं कैतकैरिव ()रजोभिरादृतम् ॥ ५८ ॥ मन्दान्तरितमूर्तिना निशा लक्ष्यते शशभृता सतारका । सम्बन्धलभ्यते । तत्सर्वमेव तमसा समीक्षतं दुर्लक्ष्यविशेषं कृतम्। तथाहि। हतम् अन्तरं विशेषो येन तत् हतान्तम् असताम् असाधनां महत्त्वं दृष्टिं धिक् ॥ धिकशब्दयोगाद्वितीया । समत्वेन परगतिविशेषतिरस्करणमसतां खभाव इति सुप्रसिद्धम्। तमसोऽपि तथा महत्त्वं धिगित्यर्थः ॥ ५७ 4 गूनमिति । यच्चान: विधिनेष्टवन्तः । ‘यज्वा तु विधि नेष्टवान्” इत्यमरः । “सुयजोर्डं निर्” इति निप्प्रत्ययः । तेषां पतिः प्रियः। दर्शपूर्णमासादियागप्रवृत्तिहेतुत्वादिति आव । शार्वरस्य शर्वर्यां भवस्य तमसो निषिद्धये निरामाय गम् उनमति उदेति । कुतः। हे पुण्डलैकमुखि । पूर्वस्याः दिशो सुख' पुरोभागः पूर्वदिशंखकेतक्या इमानि केतकानि मैः रजोभिः परागैः आवृतमिव दृश्यते इति शेषः । अतो नन सुदेति चन्द्र इति सम्बन्धः ॥ ५८ ॥ सन्दरेति ॥ सतारका निश मन्दरान्तरितमूर्तिना @ (७) तान्तरम्, अनन्तरम् । (८) नूनमुच्चयति । (e) पश्य दिक्षु,खम्, दि,ख यथा (१) रजोभिरादृतम्। कुमारसम्भवे त्व' मया प्रियसखीसमागता श्रोष्यतेव वचनानि पृष्ठतः ॥ ५६ ॥ रुद्वनिर्गमनमा दिनक्षयात् पूर्वदृष्टतनुचन्द्रिकास्मितम् । एतदुद्भिरति (१)त्रिचोदिता दिग्रहस्यमिव (२)चन्द्रमण्डलम् ॥ ३ पश्य पक्वफलिनीफलत्विषा विम्बलाञ्छितवियत्सरोऽम्भसा। मन्दराद्रिव्यवहितमण्डलेन शशभृता चन्द्रेण पृष्ठतः पश्चाद्भागे वचनानि श्रोष्यता। श्रोतु स्थितेनेत्यर्थः मया प्रियसखौ समागता प्रियसखीभिः आवृता त्वमिव लक्ष्यते ॥ ५८ ॥ रुखेति । दिक् पूर्वदिक्। नायिका धन्यते । आ दिन दायादा सायं रुद्धं निर्गमनं निःसरणं यस्य तत्तथोक्तम् । अन्यत्र बहिरप्रकाशितमित्यर्थः तनुचन्द्रिकास्मितमिव तनुचन्द्रिका मितं पूर्वदृष्टं यस्मात्तत्तथोक्तम् । एतत् चन्द्रमण्डलं नर्म रइस्त्रं गोप्यर्थमिव रात्रिचोदिता राव सख्येव प्रेरिता सती त्यर्थः । उद्भिरति प्रकाशयति। यथा काचिदा सायं मनस्विनी गूहितमभिलाषं प्रदोषे संख्या मखं बूझौति निर्बन्धात् पृष्टा सती प्रकटयति तद्वदित्यर्थः ॥ १० ॥ पश्येति । यवफलिनीफलत्विषा उदयरागाद् विच्वाभ्यां प्रतिविस्वभ्यां लाञ्छिते चिक्षिते वियतरोऽम्भव येन तथोक्तेन हिमांशुना विप्रश्चाटं विवरम् अन्तरालं यस्य तसथोम् अतिदूस्खमित्यर्थः चक्रवाकमिथुनं विडम्बते अनुक्रियते (९) चन्द्रमक्षम् (३) रात्रिरोदितम्। अष्टमः सर्गः । २१ (३विप्रकृष्टविवरं हिमांशु ना चक्रवाकमिथुनं विडम्बते ॥ ६१ ॥ (४)शक्यमोषधिपतेर्नवोदयाः कर्णपूररचनाकृते (५)तव। अप्रगल्भयवसूचि(३)कोमला श्छेत्,मग्रनखसंपुटैः कराः ॥ ६२ ॥ अङ्कुलीभिरिव केशसच्चयं सन्नियुद्ध तिमिरं मरीचिभिः । पश्य । रात्रौ वियति सरोजले चेन्दोर्विम्बप्रतिबिम्बौ विरहाटु दूरवर्तिनौ चक्रवाकाविव दृश्येते इत्यर्थः ॥ ६१ ॥ शक्यमिति । नवोदयाः सद्य उत्पादितः अप्रगल्भयवसूचि कोमलाः अकठोरयवाडुरसुकुमाराः ओषधिपते: इन्दोः कर: तव कर्णपूररचनाकृते कर्णावतंसनिर्माणक्रियायै । सम्यदादि- त्वाद्भावे किर् । अग्रनखसंपुटैः नखाग्रसभेदैः छेत्तु’ शक्यम् । शक्य इत्यर्थः । `शकिसहोश्च' इति कर्माणि यप्रत्ययः । शक्यमिति विपरीतलिङ्गवचनस्यापि सामान्योपक्रमात् कर्मा भिधायकत्वम् । पश्चात्कर्मविशेषाकाड्यां करा इति निर्देश न विरुध्यतें । यथाह वामनः-‘शक्यमिति रूपं लिङ्गवचन स्यापि सामान्योपक्रमत्वादिति । अत्र प्रमाणम्-“शक्यं मांसेनापि सुप्रतिहन्तुमिति मायाकारप्रयोगः” इति ॥ २॥ पछलीभिरिति । शशी चन्द्रमाः । नायकस्तु प्रतीयते । अनुलभिः केशसञ्चयमिव मरीचिभिः तिमिरं सलिए (२) विप्रकृष्टविधुरम्, विप्रकृष्टविरहम्, विप्रयत्तववरम् । (४) शक्य योषधिपतेर्नवोदयः । (५) गवाः। () कोमलछ तुमशनखसंपुटैः करः। . ३२ कुमारसम्भवे कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतव रजनौसुखं शशी ॥ ६३ ॥ पश्य पार्वति नवेन्दरश्मिभिः (७)सामिभिन्नतिमिरं नभस्तलम्। लच्यते द्विरदभोगदूषितं (८)संप्रसौददिव मानसं सरः ॥ ४ ॥ रतभवमपहाय चन्द्रमा जात (e)एष परिशुद्धमण्डलः। हीत्वा । सरोजे लोचने इवेत्युपमितसमासोऽङ्गुलीभिरि त्युपमायास्तव्धकत्वात् । कुड्मलीकृते सरोजलोचने यस तत्तथोक्ता रजन्य: मुख प्रारम्भः । वदनं चेति गम्यते । चुम्ल तीव । अत्रार्थापयतिशयोक्तिरलङ्कार उत्प्रेक्षासङ्करोति । पश्येति । हे पार्वति । नवेन्दुरश्मिभिः सामिभिन्नतिमिर अर्धनिरस्तध्वान्तं नभस्तलं द्विरदभोगदूषितं गजक्रीड़ाकट षितं संप्रमदत् प्रसादं गच्छत् मानसं मानसख्यं सरः । लच्यते पश्य ॥ ६४ ॥ रक्तभावमिति । एष चन्द्रमाः गतभावं रक्तत्व' उदया अपह्य परिशुद्धमण्डलः शुश्रविम्बो निष्कण्टको जातः तथाहि। निर्मलप्रकृतिषु स्खच्छभावेषु शुद्धसचिवसम्यनेषु १ कालदोषेण जात कालदोषजा विक्रिया विरः स्थिरोदय स्थायिनौ न भवति खलु । चन्द्रोऽपि स्वभावनिर्मल इति यथा कश्चिद्राजा कुतश्चिन्निमित्तद्विरतमडलः पत्राप्रतिष्ठा (७) भिन्नसान्द्रतिमिरम्, संविभिनतिमिरम्। (८) सप्रसादमिव। (e) एव । जष्ठमः सर्गः । ३२ विक्रिया न खलु कालदोषजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ॥ ॥ ६५ उन्नतेषु शशिनः प्रभा थिता निम्नसंश्चयपरं निशातमः। नूगमात्मसदृशी प्रकल्पिता (१वधसैव गुणदोषयोर्गतिः ॥ ३६ ॥ चन्द्रपादजनितप्रवृत्तिभिः चन्द्रकान्तजलबिन्दुभिर्गिरिः। मेखलातरुषु (२)निद्रितानमून् बोधयत्यसमये शिखण्डिनः ॥ ६७ ॥ यत्र स्वधमण्डलो भवति तद्वदिति भावः । । तत्र प्रथमार्थे समासोक्तिरलङ्कारस्तस्यार्थान्तरन्यासेमाङ्गाङ्गिभावेन सङ्गर॥५ उन्नतेष्विति । शशिम: प्रभा चन्द्रिका उन्नतेषु अद्भुिज दिषु स्थिता । निशातमस्तु निम्नसंश्रयपरं गर्तादिच- गप्रर्षे णम्। तथाहि। वेधसा गुणदोषयोः आत्मसदृशी स्वभा वानुरूपा मतिः प्रवृत्तिः प्रकल्पितैव मनु। तेजस्ज़िन उनमन्ति अधिगस्तु मेघन्तौति भावः । ३ ॥ | चन्द्रपादेति । गिरिः हिमाद्रिः चन्द्रपादैः इन्दुकिरकैः अनितप्रकृतिभि: जनितप्रसरैः चन्द्रकान्तमणमजलबिन्दुभिः। |जरलैः । मेखलातरुषु निद्रितान् सञ्जातनिद्न् । तारकादि वादितच् । अमून् शिखण्डिनः मयूरान् प्रसमये प्रकाले बोध यति। इन्दुकिरणसम्यर्कादुपरिचद्रमणिस्कन्देष्वधोद्देशयाः शिखण्डिनो वृष्टिमयाज्जाग्रतौत्यर्थः। शिखण्डिग्रहणनितर अङन्तामा कुलालनिलयत्वादिति भावः ॥ १७ ॥ । (6) वेधसा हि, वेधसेव। (२) निद्रितानिमान्। २४ मरसम्भवे कल्पदृक्षशिखरेषु सम्प्रति (३)प्रस्फुरद्भिरविकल्पसुन्दरि । (४) हारयष्टिगणनामिवांशुभिः (५)कर्तुमुद्यतकुतूहलः शशी ॥ ६८॥ उन्हेतावनत(३)भागवत्तया चन्द्रिका अतिमिरा गिरियम् । भक्तिभिर्बहुविधाश्रर्पिता भाति भूतिरिव (७)मत्तद्दन्तिनः ॥ ६४ ‘स । जरि अटि कल्पठति ॥ है अविकल्पेनाविवादेन सुन्दयतन्त्रे सुन्दरि। शशी सम्प्रति कल्पवृक्षाणां शिखरेषु ध्वेfिe रद्भिः अंशुभिः। करस्थानीयैरिति भावः । हीरध्व&ि कल्पतरुलम्बिश्वरपरिगणनां कर्तुम् उद्यतकुतूहलः इवड़ कौतुकः किम्। इत्युषु क्षा ॥ ६८ ॥ उन्नतेति । गिरेः उन्नतावनतभागवतया नित शव स्वेन हेतुना सतिमिरा तिमिरमिया। समोन्नतेषु तस्य 6भावकाशादिति भावः । इयं चन्द्रिका बहुविधाभि: भगि रचनाभिः अर्पिताः विभ्यस्ताः मत्तदन्तिनो भूतिः भसित्रे आभाति ॥ “भूतिमातङ्गशृङ्गारे” इति विश्वः । तत्र ते सहितानि गझान्येव तिमिरभागोपमानमित्यनुसर ॥ ८ ॥ (२) प्रस्फुरद्भिरिव पश्य सुन्दरि, प्रस्फुरग्निरिव शत्रुषुरि (४) क्षारयष्टिरचनाम्। (५) कर्तुमागतकुतूलः () भवघसया । (७) सप्त श्वस्तिगः।। अष्ठमः सर्गः । ३५ (८)एतदुच्छंसितपीतमैन्दवं (६)सोदुमक्षममिव प्रभारसम् । मुक्तषट्पदविरावमञ्जसा भिद्यते कुमुदमा निबन्धनात् ॥ ७० ॥ पश्य कल्पतरुलम्बि शङ्कया ज्योत्स्नया जनितरूपसंशयम् । मारुते चलति (१)चण्डि केवलं व्यज्यते विपरिघुत्तमंशुकम् ॥ ७१ ॥ tतदिति । एतत् कुमुदं कैरवम् ॥ कर्तृ । उच्छेसितेन १ उच्छसितपीतम्। अतिवृष्णयोच्छस्यच्छस्य पीत र्थः । इन्दोरिदम् ऐन्दवं प्रभा चन्द्रिका सैव रसः द्रवः तं प्रक्षममिव अजस मुक्तषट्पदविरावं प्रवर्तितभृङ्गनादं तथा निबन्धनादा वृन्तात् भिद्यते विकसति । कर्म- र लट् । यथा लोके कस्यचिदतिपानान्निःसहमन उच्चैः त उदरं भिद्यते तथैतदिति भावः ॥ ७० ॥ अश्येति । शक्या ज्योत्स्नया जनिता रूपसंशया अंशकं [स्रा वेति स्वरूपसन्देहो यस्य तत्तथोत कल्पतरुलम्बि हे चण्डि धत्यन्तकोपने । गौरादित्वात् ष् । केवलं ते चलति सति विपरिवृत्तं चलं सत् व्यज्यते पश्य । (खासच्छायत्वात्र रूपतो विविच्यते परन्तु क्रियये

॥ ७१ ॥

() एतदुचसितपीतम्। (८) वोडुम्। () चछिके बुलात्, चण्डिके चमम्। कुमारसम्भवे शक्यमञ्जलिभि(२रुतैरधः शाखिनां पतितपुण्()पशलैः। पत्रजर्जरशशिप्रभालवै- रेभिरुत्कचयितु’ (४)तवालकान् ॥ ७२ ॥ एष (५)चारुमुखि (€)योगतारया युज्यते तरलबिम्बया शशौ। साध्वसादुपगतप्रकम्पय कन्ययेष नवदीक्षया वरः ॥ ७३ ॥ शक्यमिति । अञ्जलिभिः उद्धृतैः उच्चितैः शाखिनाम् अधः पतितपुष्यवत् पेशलैः कोमलैः । तथा भमकरैरित्यर्थः । एभिः पवैः जर्जरा शकलिता शशिप्रभा चन्द्रिका तस्याः लवैः। खण्डः। तरुतलेषु पत्नन्तराललक्ष्यज्योत्खलञ्चैरित्यर्थः। तवालकान् उत्कचयितु’ बघूम्॥ “कच दीप्तिबन्धनयोःइति धातोस्तुमुन्प्रत्ययः । शक्यम् । शक्य इत्यर्थः । शक्यमिति लिङ्गवचनस्य सामान्योपक्रमादित्याद्यनुपदमेवोक्तम् ॥७२॥ एष इति। हे चारुमुखि हे उज्वलानने ॥ “स्वाङ्गश्चोषः सर्जनादसंयोगोपधात्” इति उप् ॥ एष शशी तरलबिम्बया स्फुरमण्डला योगतारया। प्रत्यहं यया युज्यते सा योग तारा। नित्यनक्षत्रेणेत्यर्थः । साध्वसात् नवसङ्गमभयात् उप गतप्रकम्यया वेपथुमत्या नवदीक्षया नवोद्वाहया कन्यया। बरो वोढेव युज्यते संगच्छते । युजेर्दैवादिकत्वात्कर्तरि लट् ॥ ७३ ॥ (२) उत्थितैः। (३) कोमलैः । (8) तवालकम्, तवालकाः। (४) चन्द्र। () योग्य तारया, पख तारया। अष्टमः सर्गः । २७ (७पाकभिन्नशरकाण्डगौरयोः उल्लसत्प्रतिकृतिप्रदीप्तयोः। रोहतीव तव गण्डलेख पोः चन्द्रबिम्बनिहिताक्षि चन्द्रिका ॥ ७४ ॥ लोहितार्कमणिभाजनार्पितं कल्पवृक्षमधु बिभतौ स्वयम् । त्वामियं स्थितिमतीमुपखिता गन्धमादनवनाधिदेवता ॥ ७५ ॥ आर्द्रकेसरसुगन्धि ते सुखं (१)रक्तमेव नयनं स्वभावतः। पाकेति । हे चन्द्रविर्बनिहिताक्षि चन्द्रविर्बनिहितेक्षणे । पकभित्रः पाकविकासित: यः शरकाण्डः अवत् गौरयोः सितयोः । `‘अवदातः सितो गौर:' इत्यमरः॥ लसन्या प्रतिहत्य चट्रिकप्रतिबिम्बेन प्रदीप्त योः प्रोज्ज्वल यः तव गण्डलेखयोः चन्द्रिका रोहतौव । गण्डस्थतप्रतिविम्ब मंत्र में ण मूर्धिता चन्द्रिका तयोरिव प्ररुढेति प्रतौयते इत्यर्थः॥७४॥ अत्रान्तरे काञ्चिदवलोक्याह लोहितेति । लोहिते अरणे अर्कमणिभाजने सूर्यकान्त पात्रे अर्पितं कल्पवृक्षमधु कल्पतरु प्रस्रतं मां स्वयं बिभ्रती गन्धमादनवनाधिदेवता स्थितिमतीम् अवगवतीम् । इ४ 'सवने तिष्ठन्तीमित्यर्थः । त्वम् इयं प्रत्यदोपस्थिप्त प्राप्त । खय्वगतां त्वां सभवयितुमागतेत्यर्थः ॥ ७५ ॥ अद्रेति । हे पार्वति । इदं ते स्वभावत: आर्द्रकेसरसुगन्धि (७) पाकपाळ (१) मत्तरक्त, प्रन्तरत, मत्तमिव। ३८ कुमारसम्भवे अत्र लब्धवसतिगृणान्तरं (२)कं विलासिनि (३)मधुः करिष्यति ॥७३॥ मान्यभक्तिरथवा सखीजनः सेव्यतामिदमनङ्ग(४)दीपकम् । इत्युदारमभिधाय शङ्कर स्तामपाययत पानमम्बिकाम् ॥ ७७ ॥ ७ सरसकेसरसुगन्धि । “गन्धस्ये -’ इत्यादिने कारः । मुखम् । रक्तमेव नयनम् । हे विलासिनि विलसनशौले । अत्र त्वन्मुखे लब्धवसतिः लब्धानुप्रवेशो मधुः मयं कं मुणान्तरं गुणविशेषं करिष्यति। न कश्चिदित्यर्थः । केसरसौगन्ध्यादिगुणानां त्वन्मुखे स्वभावसिद्धत्वान्मधुन: फलं न पश्यामीत्यर्थः । `प्रर्धर्चाः पुंसि व ” इति पुंलिङ्गत्वम् । यदाहुः-‘मवारन्दस्य मद्यस्य माक्षि क्षस्य च बाधकः। अर्धर्चादिगणे पाठात् पुंनपुंसकयोर्मधु.” इति ॥ ७ ॥ मान्यभक्तिरिति ॥ अथवा सखीजनः मान्य भक्तिर्यस्य स तथोक्तः । सखीजनः स्वौकार्य इत्यर्थः । ततः अनङ्गदीपकम् इदं वक्ष्यमाणं पानं सेव्यतामिति उदारं चतुरम् अभिधाय शङ्करः ताम् अम्बिकां पीयते इति पानं मद्यम् अपाययत पायथा- मास । पिबते ऍन्तऋङि तङ् । पिबतः प्रत्यवसानार्थादणि कर्तुः कर्मत्वम्। पिबतर्निगरणार्थत्वेऽपि “न पादभ्म्य –ॐ इति परस्मैपदप्रतिषेधः । मनु मान्यभक्तिरित्यत्र कथं पुंवद्भावः । "प्रप्रियादिषु” इति निषेधाङ्गलिशब्दस्य प्रियादिपाठान्नैष दोषो नपुंसकपूर्वपदत्वात् । यथाह वृत्तिकारः -"दृढभक्ति- रित्येवमादिषु स्नपूर्वपदस्याविवक्षितत्वाक्षिकम्” इति। भीजराजस्तु-भज्यत इति कर्मसाधनस्यैव प्रियादिपाठनय (२) किम् । (३) मक। (४) दीपगम्। अष्टमः समैः । ३९ पार्वती (५)तदुपयोगसम्भवां विक्रियामपि सतां मनोहराम्। अप्रतर्यविधियोगनिर्मिता मात्रतेव सहकारतां ययौ ॥ । ७८ ॥ । (३)तत्क्षणं (७)विपरिवर्तितद्वियोः (८)नेष्यतोः शयनमिद्धरागयोः । सा बभूव (४)वशवर्तिनौ द्वयोः शूलिनः सुवदना मद्य च ॥ ७६ ॥ दृदभत्तिरिति न तु भजनं भक्तिरिति भावसाधनस्य। अतोऽत्र स्त्रीपूर्वपदत्वेऽपि न दोषःइत्याह ॥ ७७ ॥ पार्वतीति ॥ पार्वती ॥ कीं। तस्य मधुनः उपयोगीन पानेन सम्भवः उत्पत्तिः यस्याः तां मद्यपानजनितामित्यर्थः । विक्रियां विकारमपि आगता रसलत्वं अप्रतक्र्येण अचिन्त नयेन विधियोगेन दैवगत्या निर्मित उत्पादितां सतां साधूनां सर्वेषामित्यर्थः। मनोहरं चित्तचमत्कारिणीं सहकारतामिव अतिसौरभत्वमिव ययौ प्राप ॥ आम्रचूतो रसालोऽसौ सहका रोऽतिसौरभः” इत्यमरः । यथा आत्रः खभावमनोहरोऽपि विधियोगवशात् सहकारत्व ’ लब्धं अतिमनोहरो भवति तथा पार्वत्या विकृतिरपि अतिमनोहारिणीं बभूवेति भावः ॥७८॥ तदिति । सुवदना पार्वती तत्वणं तथैव विपरिवर्तित यिोर्निवर्तितलज्जयोः शयनं तल्पं नेष्यतोः प्रापयिष्यतोः इत्यं प्रहश्च रागः अनुरागः आरुष्यं च ययोः रागयोः शूलिनः = = (४) तदुपभोग। (6) तत्क्षणे । (७) विपरिवृत्तलब्मयोः । (e) वशवर्तिका । (८) वाञ्छतः । ४० सुमारसम्भवे घूर्णमाननयनं (१)स्खलत्कथं स्वेदविन्दुमदकारणश्रित्तम् । आननेन न तु तावदौखरः चक्षुषा चिरमुमामुखं पपौ ॥ ८० ॥ तां विलम्बितपनीयमेखला मुद्दहञ्जघनभारदुर्वहम्। (२ध्यानसंभृतविभूतिसंभृतं प्राबिशप्रणिशिलागुहं हर: ॥ ८१ ॥ प्रियतमस्व मदस्य चेति द्वयोर्वेश वर्तत इति वशवर्तिनी अधोग बभूव ॥ ७९ ॥ मदपारवश्यं तावदाह- घूर्णमानेति । ईश्वरो घूर्णमाननयनं दास्यनेत्रं स्खलत् कथं स्वलद्वचनं स्वेदविन्दुमत् स्वेदयुक्तम् अकारणस्मितम् अस्मिकहासयुक्तम् उमामुखं तावत्। आ तृष्णापगममित्यर्थः आननेन सुखेन न पपौ। न छुचुम्बेयर्थः । किन्तु चिरं चक्षुषा। पपौ । दृष्णया अद्रवीदित्यर्थः । तस्य मदपारवश्यं दृष्ट सुदं तावदन्वभूदित्यर्थ॥ ८० ॥ संप्रति प्रियवशंवदत्वमाह तामिति । हरः विलम्बितपनीयमखेलां विन्नसिहेमरसनां जघनभरेण दुर्वgां तां पार्वतीम् उद्वहन् ध्यानसंभृत सङ्कल्पमात्रमिवया विभूत्या भोगसाधनेन च संश्रुतं सम्यू मणिशिलाटवं प्राविशत् । रिरंसुरिति भावः । ८९ ॥ (6) वलइचः, ललकाचम। (२) ध्यानसंभूतविभूति वर, ध्यानसंनिविभूतिशोभितम्, ध्यागसंभूतविभूतिमी च रम् । धूमः खगः । ४१ तत्र हंसधवलोतरकुटं जाह्नवीपुलिनचारुदर्शनम्। अध्यशेत शयनं प्रियासखः शारदाभमिव रोहिणीपतिः ॥ ८२॥ (३किष्टचन्द्रमद्यैः कचग्रहै: (8)उत्पथार्पितनखं समत्सरम् । तस्य तच्छिदुरमेखलागुणं (५)पार्वतरतमभूददृप्तये॥ ८३ ॥ तत्रेति । तत्र मणिभवने हंसवत् धवलः उत्तरच्छदः प्रच्छदपटो यस्य तत्तथोक्तं जावीपुलिनमिव चारुदर्शनं शयनं शय्यां रोहि णपतिः चन्द्रः शरदि भवं शारदम् अध मेघमिव । शरद्वग्रहणं धावस्थार्थम् । प्रियासखः सन् । प्रियया सहेत्यर्थः । ध्यशेत शयितवान् । "अधिशीङ्स्थासां कर्म ” इति कर्मत्वम् । रोहिणीग्रहणसमर्थादिन्दोरप्यधरोडणे रोहिणीसहिथमनुसन्धेयम् ॥ ८२ ॥ लिटेति । अदयैः निर्दयैः कचग्रहैः केशकर्षणैः क्लिष्टचन्द्रं पैौड़ितहरचन्द्रम् उत्पथम् उन्मर्यादम् अर्पिता नखा यस्मिन् । तत् समसरम् अन्योन्यविजिगीषपूर्वकं छिदुरा: स्वयमेव |छिद्यमाना मेखलगुण यस्मिन् तत्तथोक्तम् । ‘विदिभिदि |छिदेः कुरच् ” इति कुरच्प्रत्ययः । “कर्मकर्तरि” इति काशिका । पार्वतीरतं तस्य वरस्य अध्रप्तये अभूत् । वये गभूदिति भावः ॥ ८३ ॥ है है (१) लिटुकेशमवलुप्तचन्दनम् । (७) व्यत्ययार्पित, व्युत्पथार्पित। (I) पार्वतरतमभूग वप्तये। ४२ कुमारसम्भवे केवलं प्रियतमांद्यालुना ज्योतिषामयनतासु पडक्तिषु । तेन (६)तत्परितवक्षसा नेत्वमौलनकुतूहलं कृतम् ॥ ८४ ॥ स व्यबुध्यत (७)बुधस्तवोचितः शातकुम्भकमलाकरैः समम् । मूच्र्छनापरिगृहीत८)केशिकैः (६)किन्नरैरुषसि गौतमङ्गलः ॥ ८५ ॥ केवलमिति । प्रियतमादयालुना केवलम् । प्रियतमय दययैव तस्य ईश्वरस्य सौकुमार्यादनवरतं सुरतासहिष्णुत्वात् । नतु स्वयं टस्य त्यर्थः । तत्परिहीतवक्षसा तया घार्वत्याक्षि वक्षसा तेन ईश्खरेण ज्योतिषी नक्षत्राणां पक्तिषु अवनतासु भर्तषु । पश्चिमायामित्यर्थः । नेत्रमीलनकुतूहलं कृतम् । निद्रा स्वीकतेत्यर्थः ॥ ८४ ॥ स इति ॥ बुधस्तवोचितः विहत्स्त्रोत्रर्हः स हरः उपरि प्रभाते । स्वराणाम् आरोहक्रमो मूर्छना ॥ “‘क्रमयुक्ता स्वरास्तत्र मूर्छना परिकीर्तिता” इति भरतः । तय मूच्र्छनया परिटीतकैशिकैः मुक्तरागविशेषेः किन्नरै गौतमङ्गलः सन् । शातकुम्भकमलाकरैः समं कनकपझाव सड॥ `तपनौयं शातकुम्भं गाङ्गनेये भर्म कबूरम्” इत्यमरः। व्यबुध्यत विबुद्धवान् । बुध्यतेर्दैवादिकात् कर्तरि लट् । अत्र बध्यतेर्जागरविकासयोब्धयोः श्लेषनिमित्तकाभेदाध्यवसाय मूला सहोक्तिरलङ्कारः ॥ ८५ ॥ (6) तpतिष्ठहीत। (७) तया निशाचये । (८) वंशिकैः (e) किनरै: ससु पगतमद्वचः । अष्टमः सर्ग. । ४ ३ तौ क्षणं शिथिलितोपगूहनौ दम्पती (१)रचितमानसोर्मयः । (२)पद्मभेदनिपुणः सिषेविरे गन्धमादनवनन्तमारुताः ॥ ८६ ॥ ऊरुमूलनखमार्ग२)राजिभि स्तत्क्षणं हृतविलोचनो हरः । वासस : प्रशिथिलस्य (४)संयमं कुर्वतीं प्रियतमामवारयत् ॥ ८७ ॥ स प्रजागरकषायलोचन गाढदन्त(५)पदताडिताधरम् । ताविति । शिथिलितोपगूहनौ शिथिलितलिङ्गनौ । जया च पीतश्च दम्पती । जायाशब्दस्य दम्भावो निपातितः। तौ शिवौ रचितमानसोर्मयः । मानसे सरसि रचिततरङ्ग इत्यर्थः। पद्मभेदनिपुणः पद्मभेदपिशुन इति यावत् । विकासखचका इत्यर्थः । गन्धमादनवनान्तमारुताः क्षणं सिषेविरे ॥ ८६ ॥ ऊर्विति । तत्क्षणं मारुतवीजनसमये ऊरुमूले नखमार्ग गजिभिर्नखपादपरिभिः । मरुता प्रसारितवस्त्रतया प्रकारों शिताभिरित्यर्थः । हृतविलोचनः आकृ ष्टपुष्टिर्दूरः प्रशिधलस्य वाससः संयमं बन्धनं कुर्वतीं प्रियतमाम् अवारयत् ॥ ८७ ॥ स इति । रागवान् रागी स हरः प्रजागरेण कषायलोचनं - -- -





(१) चलित । () पद्मभेदपिशनाः । (३) पक्तिभिः। (४) सञ्चयम्। (४) परिताडिताधरम्। ५४ कुमारसम्भव आकुलालक(मरस्त रागवान् प्रेच्य भिन्नतिलकं प्रियामुखम् ॥ ८८॥ तेन (७भविषमोत्तरच्छदं मध्यपिण्डितविसूत्रमेखलम्। निर्मलेऽपि शयनं निशात्यये नजितं चरणरागलाञ्छितम् ॥ ८ ॥ स (८प्रियामुखरसं दिवानिशं हर्षवृद्धिजननं सिषेविषुः। दर्शनप्रणयिनामदृश्यता- माजगाम (६)विजयानिवेदितः ॥ ६० ॥ रक्तनेत्रं गात्रैः दन्तपदैः दन्तक्षतैः ताडिताधरम् आकुलालच भिनतिलकं प्रियामुखं प्रेक्ष्य अरंस्त अन्वरज्यत । तादृन्न त्र । दर्शनमेव तस्योद्दीपकमित्यर्थः ॥ ८८ ॥ तेनेति । तेन हरेण भङ्गिभिर्भर्विषमो निशेषतः उत्तरः धदः प्रच्छदपटो यस्मिन् तत् । मध्ये पिडिता पुज्जीकृत विमुवमेखला चैित्ररसना यस्मिन् तत्तथोक्तं चरणयोः रागेष लाक्षारागेण लाञ्छितं चिह्नितं शयनं गिlत्यये प्रश्न निर्मलपि । सुर्योदये सत्यपीत्यर्थः । न उगितं न त्यक्तम्। अत्र देव्याः सकलसुरतोपचारसम्पञ्चत्वं पुरुषायितं सुच्यते॥cu स इति । स हरो हर्षवृद्धिजननं सुखातिशयारी प्रियामुखरसं मदिरामृतं दिवा च निशि च दिवानिशम् । (1) अपास्तचित्तकम् । (७) भित्र । (८) प्रियामुखरसम्। (e) विजयानिवेदनात् । अष्टमः सर्गः । समदिवसनिशीथं सङ्गिनस्तत्र शम्श्रीः शतमगमदृतूनां (१सार्धमेका निशेव । न (२)स सुरतसुखस्थश्छिन्नतृष्णो बभूव ज्वलन इव समुद्रान्तर्गत()तज्जलौघेः ॥ १॥ इव कवद्भावः । सिविषुः सेवितुमिच्छुः सन् । विजयानास्त्र चिई व्याः सखी तया निवेदितः ।एतदर्थमागतेति शापितो- प्रीत्यर्थः। दर्शनप्रणयिनाम् अदृश्खताम् आजगाम। दर्शनं न ददावित्यर्थः ॥ ४० ॥ समेति । निशीथोऽत्र निशमात्रलक्षकः । ममदिवस- निशीथं तुख्याहर्निशं यथा तथा तण तस्यां पार्वत्यां सङ्गिनः प्रासत स्ख। रात्रिंदिवं रममाणस्येत्यर्थः । शभोः शिवस्य सार्धम् अर्धेन सहितम् ऋतूनां शतं पञ्चाशदुत्तरं मानुषमानेन पञ्चविंशतिवर्षाणि अगमन् । स शत्रुः समुद्रान्तर्गतः समुद्रस्य अन्तर्बतिर्वलनो वडवाग्निरिव तज्जलौघेः तस्य समुद्रस्य प्रवाहैरिव सुरतसुखेभ्यः छिब्रह्मणो निवृत्ताभिलाषो न बभूव। किन्तु चिरमवर्धतेत्यर्थः ॥ ८१ ॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथ-मुशिविर चितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदासछतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये उमासुरतवर्णनं नाम अष्टमः सर्गः । (१) शाप । (२) तु, च। (३) तच्चालेभ्यः, तब्बालेषु । ४६ कुमार सबवे नवमः सर्गः । तथाविधेऽनङ्गरसप्रसङ्ग मुखारविन्दे मधुपः प्रियायाः । सम्भोगवेश्म प्रविशन्तमन्तः ददर्श ()पारावतमेकमौशः ॥ १॥ सुकान्तकान्तामणितानुकारं कूजन्तमाघूर्णितरक्तनेत्रम् । प्रस्फारितोन्मत्रविननकण्ठं (२मुहुर्मुहुन्थैञ्चितचारुपुच्छम् ॥ २ ॥ तथेति । प्रियायाः पत्त्रणः हैमवत्या सुखं आननमभ अरविन्दं पशं तस्मिन्। मधु पिबतौति मधुपः मधुपानासतः भृङ्भूत इत्यर्थः। ईश: सहदेवः तथाविधे पूर्वोक्तप्रकार अष्टमसर्गवर्णित इत्यर्थः । अगङ्गरसप्रसङ्ग कामरसावष्ठर। कमरसप्रसन्नावित्यर्थः । सम्भोगस्य क्रीडायाः वेश्म छह। अन्तः मध्ये प्रविशन्तं धावन्तम् एकं परावतं कपोतं कर्मभूतं ददर्श दृष्टवान् । सर्गेऽस्मिङपजातिष्ठत्तम् । तदुक्तम् “ट्यादि वष्या यदि तो लगौ ग:इति ‘उपेन्द्रवच्या प्रथमे लघौ । इति “अनन्तरोदीरितल समभाजौ पादौ यदीयावुपजातं । यस्ता” इति च ॥ १ ॥ ओकइयेन पारावतं वर्णयति । सुकान्तेति । पारावतं किंभूतम् । सुकान्तम् पतिमनोः शरि यत् कान्तायाः रमण्याः मणितं रतिकूजितम् ॥"मषितं रतिकूजितम्’ इत्यमरः । तस्य अनुकारः अनुकरणं यत्र तर । (१) पारापतम् । (२) मीनैर्तित । नवमः सर्गः ॥ ४७ विशृङ्खं पक्षतियुग्ममौष इधान३)मानन्दगतिं मदेन । शुभ्रांशवर्ण जटिलाग्रपाद- मितस्ततो मण्डलकैश्चरन्तम् ॥ ३ । । रतिद्वितौयेन मनोभवेन दात्सुधायाः प्रविगाह्यमानात् । अथ तथा । क्रियाविशेषमेतत् । कूजन्तं शब्द कुर्वन्तम । तथा प्राघूर्णिते रक्ते रक्तवर्णे नयने येन तथाभूतम्। तया प्रस्फारितः विस्तारितः उन्नः उन्नतः विनम्रः विनतश्च कण्ठः ग्रोव अस्य तथोक्तम् । तथा मुहुर्मुहुः पुनःपुनः न्यचितः सङचिताः वारुः सुन्दरः पुच्छः पश्चात्प्रदेश: येन तथोक्तम् ॥ २ ॥ विश्वलमिति । पुनः किंविधम्। विशृङ्खं भुलाहीनं निगडबन्धनरहितमिति यावत् । स्वेच्छाविहारिणमित्यर्थः। इला पुंस्कटौवस्त्रबन्धेऽपि निगड़ऽपि च’ इति विश्वः । षत् पक्षतेः पक्षमूलस्य युग्म द्वयं तथा मदेन उल्लासेन । हेतौ तया । आनन्दगतिं हथैगमनञ्च दधानं धारयन्तम् । दशब्दात् तिप्रत्ययः । “पक्षति: पक्षमूलं स्यात्” इत्यमरः । |श्वः श्वेताः अंशवः किरणः यस्य तस्य चन्द्रस्य वर्णः न वर्णः यस्य तथाभूतम्। धवलकान्तिमित्यर्थः। तथा टिलौ जटाविशिष्टौ अग्रपादैौ सन्मुखस्यचरणौ यस्य तथोक्तम् । |bथा महलकेः मढलाकारगमनाविशेषेः इतस्तत: चरन्तं छन्तम्। तं पारावतं ददति पूर्वेणान्वयः । “मण्ढसके’

  • ति पाठान्तरे सुरतभवने ,इति व्याख्यातव्यम् । विशेषकं

त्रिभिः शोकैः ॥ २ ॥ " रतीति इदुः चन्द्रः मौलौ | मस्तके यस्य स तथोक्तः ॥ (१) आनन्दगतम्, आमन्दगतिम् । ४८ कुमारसम्भवे तं वय फेनस्य वयं नवोत्थ मिवाभ्यनन्दत् क्षणमिन्दुमौलिः ॥ ४ ॥ (४)तस्याकृतिं कामपि यौव्य दिव्या मन्तर्भवश्छद्मविहङ्गमग्निम् । विचिन्तयन् संविविदे स देवः भूभङ्गभौमश्च रुषा बभूव ॥ ५ ॥ खरूपमास्थाय ततः हुताशः (५)त्रस(९)वलत्(७)कम्पकृताञ्जलिः सन्। शिवः तं पारावतम् । रतिः स्खपन द्वितीया यस्य तथोक्तेन। रतिसहचरेणेत्यर्थः। मनोभवेन कन्दर्पण । कर्ण। प्रविगाह्य मानात् विलोममात् सुधायाः अमृतस्य सम्बन्धिनः प्रदात्। सरोवरात् नवत्यम् अभिगवोत्पत्रं फेनस्य हिण्डीरस्य चर्षे पुत्रमिव स्थितं वौख्य अवलोव क्षणं अभ्यन न्व् आमन्दिर वान् । उत्प्रेक्षालरः ४ ॥ तस्यातिमिति । अन्तः भवतीति अन्तर्भवः। सर्वान्तर्वत -त्यर्थः । स देवः महादेवः तस्य कपोतस्य सम्बन्धिनीं कामपि। अनिर्वाच्यामित्यर्थः। दिव्याम् उत्कष्टाम् आहुतिम् आका वश्य अवलोक्य विचिन्तयन् ध्यायन्। वितर्कीयमित्यर्थः। सन् छलग छसेम कैतवेनेति यावत् विश्वङ्ग पारावतरूपिणम् अरिम संविविदे। अग्निरयं न कपोत इति ख् ज्ञात बानित्यर्थः। ‘समो गम्यच्छि इत्यादिना सुवेणमनेपदम्। रुषा क्रोधेन भूभट्टेन भृकुट्या भौमः भयङ्कर बभूव जातः असामयिकोपयि हतोरिति भावः ॥ ५ ॥ स्वरूपमिति । तत: दरबोधनानन्तरम् । तं कृतादि (४) तदाहुतिम् । (५) बासश्लुस । () रुखलत् । (७) सम्म, कण्ठ । नवमः सन: । ४६ प्रवेपमानो (८नितरां शरारिः मिदं वचो व्यक्तमथा(३)युवाच ॥ ३ ॥ असि त्वमेको जगतामधीशः स्वगौकसां त्वं विपदो निहंसि । (९) ततसुरिन्द्रप्रमुखाः प्रभो त्वाम् उपासते दैत्यवरैर्विधृताः॥ ७॥ त्वया प्रियाप्रेमवशंवदेन शतं व्यतीये (२)सुरतादृतूनाम् । अभ्रातीति बुताशः अग्निः स्वरूपं निजदेहम् आस्यमय अवलस्य वसन् बिभ्यत् सन् । बलन् उद्भवम् कम्यो यस्मिन् तत् यथा तथा छतः रचितः अञ्जलिः येन तथोकः। तथा नितरां शं यथा तथा प्रवेपमानः कम्पमानश्च सन् । अथ अरस्य कामस्य अरिं शठं शिवम् इदं वक्ष्यमाणं वचः व्य स्पष्टं यथा तथा अध्युवाच ठतवान्। “दुश्चच्-’ इत्यादि स्रवेण द्विकर्मकत्वम् ॥ ६ ॥ असति ॥ हे प्रभो निग्रहनिग्रहसमर्थं देव । एकः केवलः त्वं जगतां पृथिव्यादीनां ईशः अधिपतिः असि । त्वत्सदृशोऽन्यो जगपालको नास्तीत्यर्थः । अतएव त्व' स्खगौकसां स्वर्गः ओकः स्नं येषां देवानामित्यर्थः । विपदः उपद्रवानित्यर्थः । निहंसि विनाशयसि । ततः तस्मात् कारणात् । विपत्पतनादित्यर्थः। सुरेन्द्रप्रमुखाः सुरेन्द्रः देवेन्द्रः प्रमुखः अग्रवर्ती येषां ते तयोः देवाः दैत्यवरैः तारकप्रभृतिभिः विधूताः कम्पिताः तिरस्कृता इति यावत् जनितोपद्रवा इत्यर्थः। अतः त्वाम् उपासते । तवादिना सेवन्ते इत्यर्थ: ॥ ७ ॥ (7) अतितराम् । (e) अभ्युवाच । (९) अत:। (२) अनुभवन्। कुमारसंभवे (३):थितेन (४)वद्वीक्षणात दैन्यं परं प्राप सुरैः सुरेन्द्रः ॥ ८॥ त्वदीयसवावसरप्रतीतलैः अभ्यर्थितः शक्रमुखैः सुरैस्वाम्। उपागतोऽन्वेष्टमहं विहङ्ग रूपेण विद्वन् समयोचितेन ॥ ६॥ इति प्रभो चेतसि सम्प्रधार्थ (५)तन्नोऽपराधं भगवन् क्षमस्व । त्वयेति । प्रियायाः कान्तायः प्रेम्णा हेतुना वशंवदेन वशौभूते प्रेमासक्तेनेत्यर्थः। अतएव रहसि एकान्ते स्थितेग त्वया। कर्मा । सुरतात् हेतोः ऋतूनां वसन्तादीनां शतं व्यतौये व्यतौतम् । बहुकाल गता इत्यर्थः। अयच सुरेन्द्रः देवराजः सुरैः देवैः सह तदवक्षणेन तव अदर्शनेन आर्तः पीड़ितः सन् परं भृशं दैन्यं विरुधत्व प्राप । तद्विरहसहिष्णुः त्वदिति भावः ॥ ८ ॥ त्वदयेति । हे विइन् सर्वान्तर्यामिनित्यर्थः। तव इयं त्वदया त्वत्सम्बन्धिनीत्यर्थः या सेवा तस्याः अवसरं समयं प्रतौखते हीति तथोतेः शक्रमुः इष्ट्रादिभिः सुरैः देवैः अभ्यर्थितः प्रार्थितः अहं समयोचितेग विहङ्गरूपेण पारावत रूपेण पविच्छशनेत्यर्थः। त्वां अन्व धू' सुगयितुम् उपागतः प्राप्तः अस् ि॥ ८ हतौति । हे प्रभो ३ भगवम् । तत्र तमात् कारणात् हेतोः। इति चेतसि अन्तःकरणे सम्प्रधार्य सम्यक् विचार्य (२) बहिस्थितोऽपि । (४) त्वदीक्षण । (e) मम ।। नवमः सर्गः । पराभिभूता वद किं क्षमन्ते कालातिपातं शरणार्थिनोऽमीौ ॥ १० ॥ प्रभो (३)प्रसौदाश (७)सुजात्मपुत्रं यं प्राप्य सेनान्यमसौ सुरेन्द्रः। (८)खलॅकलक्ष्मीप्रभुता(३)मवाय जगत्रयं पाति तव प्रसादात् ॥ ११ ॥ न: अस्माकम् अपराधं छलेन त्वहि शरप्रदेशगमनरूपं क्षमस्व सहस्त्र । अकाले इन्द्रप्रेरितस्य तवापराधः कथं सोढष्य इत्याशङ्कयाह-परति ॥ परैः अरिभिः अभिभूताः प्रपौडिताः अतएव शरणार्थिनः त्राणार्थिनः। रक्षितारं याचमाना त्यर्थः। अम इन्द्रादयः कालस्य समयस्य सबन्धिन: अति पातं विलम्बः किं कथं क्षमम्त सन्त। वद कथय। न क्षमन्ते इत्यर्थः । पीड़ितैः कालातिपातो न सज्जते इति आवः ॥ १९ ॥ प्रभो इति । हे प्रभो निग्रझनुप्रहसमर्थे। आशु सत्वरं प्रखद प्रसन्नो भव । आत्मनः स्वस्य पुत्रं तमयं सृज उत्पादय। यं भवत्पुत्रं सेनान्य' सैनिकं प्राप्य लब्धु आश्रित्येत्यर्थः। पझौ सुरे’ देवराजः तव प्रसादात् ठपाया हेतोः। स्खलकस्य दुर्गस्य या लक्ष्मीः श्रीः तस्याः। परताया इति भावः । प्रभुता आधिपत्य ' तां अधिकारित्वमित्यर्थः। अवाप्य प्राप्य शत्रुजयेनेति भावः। जगत्रयं त्रिभुवनं पाति पाशयिष्यति । वर्तमानसामौप्ये लट्॥ ११ ॥ () प्रसौदाथ । (७) यज्ञाश्च पुत्रम्, खज ख पुत्रम् । (८) जरैकल औ। (e) उपत्य । •५२ रजश्वे स शङ्करस्तमिति जातवेदो विज्ञापनमर्थवतीं निशम्य । अभूप्रसन्नः परितोषयन्ति गौर्भिर्गिरीशा रुचिराभिरौशम् ॥ १२ ॥ प्रसन्नचेता (१)मदनान्तकारः स तारकारेर्जयिनो भवाय। शक्रस्य सेनाधिपतेर्जयाय व्यचिन्तयच्चेतसि भावि किञ्चित् ॥ १३ ॥ युगान्तकालाग्निमिवाविषङ्गं परिच्युतं मन्मथरङ्गभङ्गात् । स इति । स शङ्करः इति पूर्वोक्तम् अर्थवतम् अर्थयुक सत्यमित्यर्थः। जातवेदसः अग्ने: या विज्ञापन प्रार्थना त निशम्य आकर्यं प्रसन्नः सन्तुष्टः अभूत् । तथाहि। गिर वाचा श: वाग्मिनः पुरुषाः। कर्तारः। रुचिराभिः मनो हारिणीभिः गर्भिः वाकः ईशं प्रश्न कर्मभूतं परितोषयति सन्तोषयन्ति । अर्थान्तरधसोऽलः ॥ १२ ॥ प्रसत्रेति । प्रसन्नचेताः इष्टचित्तः स मदतकार खपरारिः शिवः जथिनः जयशैलस्य तथा जयाय शवृक्ष शक्रस्य इद्रस्य सेनाधिपते: तारकारैः तारकासुरघातवस्त्र ‘खपत्वस्येतधर्थः । भवाय उत्पतये चेतसि चिते भावि भवि यत् किञ्चित् व्यचिन्तयत् चिन्तयामास । विपचारत्वर्थः ॥३१ युगान्तेति । अथ चिन्तनानन्तरं च शिवः। सुगन्तवसरे १) अदालतकारी। भवमः सर्गः । ५३ रतान्तरेत: स हिरण्यरेत- स्थयोरेतास्तदमोघमाधात् ॥ १४ ॥ (२)अथोष्णबाष्यानिलदूषितान्तं विशदर्शमिवात्मदेहम्। बभार भून सहसा पुरारि (३)रत:परिक्षेपकुवर्णमग्निः ॥ १५ ॥ त्वं सर्वभको भव भीमकर्मा कुष्ठाभिभूतोऽनल धूमगर्भः । अग्निमिव अविषञ्च सोदुमशक्यं मन्मथरङ्गस्य कामक्रीडायाः भङ्गात् हेतोः परिच्युतं स्खलितं भ्रष्टमिति यावत् । तथा अमोघं सफलम् अव्यर्थमिति यावत्। तत् प्रसिद्धं रतान्तरेतः सुरतान्तवर्ये ऽरण्यरेतसि अग्नौ अधात् निक्षिप्तवान् । यतः र्घम् ऊध्र्वगामि इत्यर्थः । नत्वधोगामि तेन पार्वतीयोनौ न पतितमिति भावः । रत: वयं यस्य तथाभूत: । १४ ॥ अथेति । अथ रेतोनिधानानन्तरमित्यर्थः । अरिन: हुता- शनः। कर्ता । विशटं पवित्रम् आअदेई निजशरीरम् । उष्णः यः बाष्यानिलः तेन मुखमारुतेन दूषितं मलिनौ कृतम् अन्तः मध्यं यस्य तथोक्तम् आदर्श दर्पणमिव सहसा भूत्र आधिक्येन पुशरः शिवस्य सम्बन्धिन: रेतसः वौर्यस्य परिक्षेपः सेकः तेन सुवर्ण मलिनवणं बभार दधौ ॥ १५ ॥ त्वमिति । अद्रेः सुप्ता पार्वतौ। कॉं। रतस्य सुरतस् यः आनन्दः इर्षः तत्र यत् सुखं तस्य भवेत् नाशात् हेतोः रेत:पाहूनति भावः। रुष्टा कुपिता सतौ। हे अनल अग्ने। (२) अधोभबाध्यानलदूषितान्तः प्रत्युष्णबाष्यानिल षितान्त। () रेतःपरिक्षिप्तकुछं, रेत:परिक्षेपविवर्णम् । मर इत्यं शशासद्भिशता हुताशं (४)पष्ट रतानन्दसुखस्छ भन्नात् ॥ १६ ॥ दक्षस्य शापेन शशी (५)क्षयौव (६)शुष्टो हिमेनेव सरोजकोशः। वहन् विरुपं वपुरुग्ररेत श्चयेन वह्निः किल निर्जगाम ॥ १७ ॥ स (७)प्रवकालोकरुषा विलक्षां अरत्रपास्मेरविनम्रवनाम्। त्व' सवें खाद्यम् अखायं वा भवतीति तथोक्तः । तथा भीमं भयोत्पादकं कर्मे यस्य तथोतः । तथा कुठेन प्रतिपातकप्रय- चित्तार्घण रोगविशेषेण अभिभूतः पराभूत:। तथा धूमः गर्भ मध्ये यस्य तथोतः भव। इयम् अमेम प्रकारेण हुत शम् अनलं शशाप अभिशप्तवती ॥ १३ ॥ दक्षस्येति । वज्ञिः अग्निः दक्षस्य प्रजापतेः शापेन। हेतौ। वतीया । शयी क्षयरोगी शशी चन्द्र इव । तथा हिमम शिशि• रेण तेनति यावत् : दग्धः क्षयं गत इत्यर्थः । सरोजकोष इव कमलकोश इव । वपुः निजदेहम् उग्रस्व महादेवस्य। ‘उग्रः कपर्दी थोकण्ठः” इत्यमरः । रेतसः वीर्यस्व चयेन संवतन हेतुना । ‘शनं तेजोरेतसी च" इत्यमरः । विगतं भटं रूपं शोभा यस्य तथोक्तं वहन् निर्जगाम सम्भोगष्ठहा नि:श्चतवान् । किलेतिं प्रसिधौ॥ १७ ॥ स इति । स शिवः । पावकस्य व: आलोकन सभोग समये दर्शनेनेत्यर्थः। या चट् क्रोधः तया । हेतौ ऋतीय । (४) तथा। (C) इयाय । () gषः । (७) पावकलोगतः भवभः शरैः। विनोदयामास (८)गिरौन्द्रपुत्रीं शृङ्गारगमैर्मधुरैर्वचोभिः ॥ १८ ॥ हरो विकीर्णं घनघर्मतोयैः नेणाञ्जना (७)हृदयप्रियायाः । द्वितीयकौपौनचलाञ्चलेना (१)हरन्मुखन्दोरकलङ्गिनो(२)ऽGयाः ॥१॥ मन्देन (३खिन्नाङ्गुलिना क्षरेण (४)कम्प्रेण तस्या वदनारविन्दात् । विलक्षां विखतः लवः लक्षणं चिझे शरीरकान्तिः यस्य: तथोक्तम् । तथा स्मरव्रपाभ्यां कन्दर्पलाभ्यां स्वैरम् ईषद्धास्य- युक्तं विनस्ल विनतश्च वक्तुम् आननं यस्य तथाभूत गिरौ द्रस्य हिमाचलस्य पुत्रीं कन्यां पार्वतीं शृङ्गारगर्भः। शृङ्गार- संक्रान्तैरित्यर्थः। मधुरैः मनोहरैः वचोभिः वाक्यैः विनोदया- मास । प्रसादितवानित्यर्थः । १८ ॥ इर इति । ह: शिव: हृदयप्रियायाः आणप्रियाया: पार्वत्याः अकलङ्किनः कलङ्करहितस्य मुखन्दोः सुखकमलस्य सम्बन्धिनं तथा घनान् िनिविष्टानि यानि धर्मतोयानि प्रेमजनितस्वेदजलानि तैः विकीर्ण नेत्रयोः नयनयोः अञ्जन मेव अश्वः कलः तं हितौयं यत् कौपीनं योगिनः स्कन्धलस्त्रि वस्त्रम् । “कौपीनं स्यादधोवस्त्रं योगिनः स्कन्धलम्बि च” इति मेदिनी । तस्य चलं च खलं यत् अलं प्रान्तभागः तेन हर इतवान्। निष्कलस्य लखनौचितत्वादिति H; { (3) नगेन्दृष्टम् । (८) सदयं प्रियायाः । (१) हरन्। () अपि (२) fतत्राङ्गुलिना। (४) कम्पेग, प्रेमुषा च। ५ मास परामृशन् घर्मदलं अक्षर हरः ‘सर्वलं व्यजनानिलेन ॥ २० ॥ रतिश्लथं तत्कवरीकलाप मंसावसक्त विगलअसूनम्। स पारिजातोद्भवपुष्पमय्या स्वजा बबन्धामृतमूर्तिमौलिः ॥ २१ ॥ कपोलपाल्यां दृगनाभिचित्र पत्नावलमिन्दुमुखः सुमुख्याः। मन्देनेति । हरः शिवः मन्देम लघुप्रचारेण । तथा चित्र धर्मयुक्ताः अङ्गुलयः यस्य तथोक्तेन। तथा कम्प्रेण कम्पवत । करेण हस्तेन करणेन तस्याः पार्वत्याः वदनारविन्दात् सुखपः इजात् घर्मजलं स्वेदवारि परामृशन् अपनयन् हेलया विल . सेन सह वर्तमानं सहेलं यथा तथा व्यजनस्य तालवृन्तस्त्र अनिलेन वयुना जहार शोषयामास । २० ॥ रतौति । प्रस्तमूर्तिः इन्दुः मौलौ मस्तके यस् १ तथोक्तः = अहदेवः । कर्ता । रत्या सुरतव्यापारेण वर्ष स्थतं शिथिलबन्धनमित्यर्थं । अतएव अंसयोः स्कन्धयो अवसनं विलग्नं अतएव विगलन्त अध:पतन्ति प्रसूनानि पुष्याणि यस्मात् तथोक्तं तस्या: पत्राः कवरीकलापं केशवः। समूई कर्मभूतं पारिजातात् आख्मदृक्षात् उन्वन्तौति तथा तानि कल्पवृक्षोधनानि यानि पुष्पाणि कुसुमानि तसर्थ तप्रचुरा या शक् माला तया रणभूतया बवध संयमिः तवम् ॥ २१ ॥ कपोलेति । दुः मुखे मस्तके। अत्र सुखशब्देन मतवं सस्यवे। यस्य तथाभूतः शिवः कथंभूतः। सु सुन्दरं सुग् । जपन् ॥ः। ५७ अरस्य सिथ जगद्विमोह मन्त्रवरोणिमिवोल्लिलख ॥ | २२ ॥ रथस्य (५)कर्णावभि तन्मुखस्य ताटङ्कचक्रद्वितयं (३)न्यधात् सः । जगज्जिगीषुर्विषमेषुरेष भुवं यमारोहति पुष्पचापः ॥ २३ ॥ तस्या: स कण्हे (७)पिहितस्तनायां न्यधत मुक्ताफलहारवल्लम् । वदनं यस्याः तथोक्तायाः पार्वत्याः सम्बन्धिन्यां कपोलपाख्यां गण्डलेखयां सृगनायाः कस्त्र्याः या चित्र नानाविधा पखवलौ तां सिद्धस्य सिद्धिं गतस्य कृतकार्यंस्येत्यर्थः । अरस्य कन्दर्पस्य जगनिस विमुह्यन्ति यं: तथोतानां मन्त्राणां यानि अक्षराणि वर्णाः तेषां श्रेणिमिव पतिमिव उल्लि लेख लिखितवान् । अत्र वस्त्र औ झालङ्करः ॥ २२ ॥ रथस्येति । स ह कण अभिकर्णसम्मुखे कयोरित्यर्थः। तस्याः पार्वत्याः सुखस्व तन्मुखस्य पार्वतसुखरूपस्य रथस्य ताटङ कर्णालयरविशेवौ एव चक्रे तयोर्हितयं न्यधात् पर्पितवान् । यतः विषमेषुः पञ्चशरः एष पुष्पचापः रथम् आरोहति । वसुग्र झयाम्। कामस्ताटरमणयेन पार्वती- सुखेन जगत् विजेतुमिच्छतौति भावः । २२ ॥ स इति । स शिवः तस्याः पयः कडे गलदेशे। पिडिते आच्छादिते स्तनाने चूचुवे यया तथाभूतां सु- (५) कवलितं मुखस्य । ~~= । w५ १8, (७ॐ । , ) अभिघनशमप्रम्।%AA L1 + R A ५१ /

A A n \ १ \ + ५८ कुमारसम्भव (८)या प्राय मेरुद्वितयस्य मूर्भि थितस्य गङ्गौघयुगस्य लक्ष्मीम् ॥ २४ ॥ नखव्रण(४)श्रेणिवरे बबन्ध नितम्बबिम्बे रशनाकलापम् । (१)चल स्खचेतोस्टगबन्धनाय मनोभुवः पाशमिव स्मरारिः ॥ २५ ॥ भालेक्षणाग्नौ स्वयमञ्जनं स (२)भड्का दृशोः साधु निवेश्य तस्याः। फलानां सुमां वरवल्ल हारयष्टिं न्यधत्त दत्तवान्। या सुतफलहारवती। कन। शहितायस्य सुमेरुपार्वतद्वयम् मूर्ति मस्तके स्थितस्य गङ्गौघयुगस्य गङ्गाप्रवाहद्वयस्य लक्षी शोभां प्राप । तहत् शशभे इत्यर्थः । अत्र निदर्शनालयः । तदुकम् “सभवन् वस्तुसम्बन्धोऽनुभवन् वापि कुत्रचित्। यत्र विश्यानुविस्वत्व' बोधयेत् सा निदर्शना” इति ॥ २४ ॥ गखेति । अरारिः कामशयः हरः । नखत्रणवेणिभिः गखवतपल्लिभिः आत्मकृताभि: वर रमणीये तस्याः नितब विश्वे चलम् अस्थिरं यत् स्वस्य प्रामनः चतः चितमेव सृगः तस्य बन्धनाय बन्धनार्थं मनोभुवः कामस्य पाशं बन्धनरज्ञ मिव रसगाकलापं कथदास बबन्ध निवेशितवान् । अत्रे उत्प्रचालञ्जरः ३ २५ ॥ भाचेक्षणेति । स शिवः । आवे लाटे यत् वयं ने तदेव अग्निः। प्रदौपरूप इत्यर्थः । तत्र पञ्जनं कष्कलं खरः भख् पातयित्वा खड्रयाविति शेषः । मघोपघाः गर्यो। (८) सा। (८) वेणिकरं । (e) चलत् । (२) स्था विद्रः सुत । ५e नवोत्पलाल्याः (३)पुलकोपगूढे कण्ठे (विनीलेऽङ्गुलिमुज्जघर्ष ॥ २३ ॥ ४ अल त पादसरोरुहाग्रे सरोरुहाक्ष्याः किल सन्निवेश्य। स्खमौलिगङ्गासलिलेन हस्ता- रुणत्वमक्षालय(५)दिन्द्रचूड: ॥ २७ ॥ भस्स्रगनुलिप्त वपुषि स्वकीये सहेलमादर्शतलं विसृज्य । |पञ्जनयनायाः तस्याः पार्वत्याः दृशोः नयनयोः साधु सम्यक् यथा तथा निवेश्य अञ्जयित्व कज्जलेन नेत्रे रजयित्व त्यर्थः । एलर्क: रोमाचैः उपगूढे व्याते विशेषनीले श्यामवर्णं कण्ठे वश्येति शेषः । पङ्गुलिम् उजवषं उदृष्टवान् । यथा केग- चिौयोपरि कालं पातयित्वा स्वप्रियाय नयने रचयित्वा। जाङ्कौ काचिदुच्यते तदिति भावः । अत्र स्वभावोति- औरः ॥ २६ ॥ अलकमिति । इदुचूड़ चन्द्रमौलिः हः । कप्त । हरो हास्याः पलनेवाथ पार्वत्याः सम्बन्धिनि पादसरो हाग्रे चरणपध्रप्रान्ते अलक्तकं लरसं सन्निवेश्य अनुलिप्य रयित्व त्यर्थः। जइस्तेनेति शेषः । स्त्रस्य मौलौ मस्तके यत् गङ्गायाः सलिलं जलं तेन करणभूतेन हस्तस्य करस्य अरुणत्वम् अलक्तकरसम् प्रहालयत् ममार्ज। प्रपनीतवानित्यर्थः ॥२७॥ भवति । स हरः । भस्माभिः विभूतिभिः अनुलिते आहेत किये आमौथे वपुषि देखे आदर्शतलं दर्पणान्त' विसृज्य | gखकोपगूढः। (७) विनीलाञ्जलिम्। () इन्दुमौलिः । कुमारसशवे नेपथ्()लच्मानः परिभावनार्थम् अर्शयष्यौबितवलभ सः ॥ २८ ॥ प्रियेण दत्ते मणिदर्पणे (७)सा (८)सम्भोगचिहुँ खवपुर्विभाव्य। चपावतो तत्र घनानुरागं रोमाञ्चम्भेन बहिर्बभर ॥ २६ ॥ नेपथ्यलक्ष्मीं दयितोपतृप्तां सौरमादर्शतले विलोक्य। परिष्कृत्य । नेपथ्यस्य वेशस्य लक्ष्मणः शोभाया: परिभावनाथ दर्शनाथ जीवितवल्लभां प्राणप्रियां पन्न हेलया विलासेन सह वर्तमानं यथा तथा अदर्शयत् अर्पयामासेत्यर्थः ॥ २८ ॥ प्रियेणेति । सा पार्वती । कर्ण। प्रियेण शिवेन। कञ्च । दत्ते अर्पिते मणिदर्पणे मणिमयाद सम्भोगस्य सुरतजनित सुखस्येत्यर्थः। चिह्नानि नखव्रणादैौनि यत्र तत्तथोक्तं वस्त्र आत्मनः वपुः देहं विमाष्य दृष्ट्वा त्वपावती लव्जावती सती तत्र प्रिये हरे घन: निविड़: यः अनुराग: प्रेम तं कर्मभूतम्। रोमाशानां पुलकानां दभेन छलेन ब:ि बाअदेशे बभार धृतवती। तस्या दयस्थितोऽनुरागो रोमाधव न ब:ि परि यत इति भावः ॥ २८ ॥ नेपथ्येति । सा पार्वतौ दयितेन प्रियेण हरण उपकप्तां विरचितां नेपथ्यस्य अलाडरणस्य लमों शोभां अदर्शतले दर्पणतले स्मेरेष ईषद्धास्येन सह वर्तमानं यथा तथा विशोक् इद् उतविलक्षभाघ आप्तसुलभभावा सत (9) शप्तौ । (७) च। (८) संयोगचितम्। गमः सर्गः । ६१ अमंल सौभाग्यवतीषु धर्म मानमुत४विलथभावा ॥ ३० ॥ अन्तः प्रविश्यावसरेऽथ तब स्निग्ध वसस्ये विजया जया च । ()सुसम्पदोषाचरतां कलानाम् (२)अशे स्थितां तां शशिखण्डमौलेः ॥३१॥ व्यधुर्बहिर्मङ्गलगानमुच्चैः वैतालिका(३श्चित्रचरित्रचारु । आत्मानं सौभाग्यवतीषु प्रियवानभ्यवतौषु पतिप्रियतम स्चियर्थः मध्थे। निर्धार सप्तमो। धुएँ अग्रगण्यम् प्रमंस्त मेने । प्रियकप्तनेपथ्यस्यान्वदुर्दभत्वादिति भावः ॥ ३० ॥ अन्तरिति ॥ अथ नेपथ्यरचनानन्तरम् अत्र अवसरे काले स्रिग्धे प्रणयुक्त वयस्ये सख्यौ सखभावापने विजया जया च। “आलिः सखी वयस्या च” इत्यमरः । कर्वे भूते । अन्तः गुदभ्यन्तरं प्रविश्य गत्वा तत्र अन्तर्वेश्मनि । शशिनः खङ मौलौ शिरसि यस्य तथोतस्य हरस्व अङ्ग क्रोड़देशे स्थिताम् उपविष्टां तां पार्वतीं कलागाम् अलङ्करणचातुर्यविशेषाणां कामोपकरणविशेषाणां वा सु शोभनया सम्यद समुह उपाचरतां सेवितवत्यौ। अलञ्चक्रतुरित्यर्थः ॥ ३१ ॥ व्यधरिति । बहिः बाह्यप्रदेशे वैतालिकाः स्तुतिपाठकाः। कर्तारः। पिनाकः पिनाकाभिधेयधनुः पाणौ हस्ते यस्य तथोक्तस्य हरस्य प्रमोदाय सन्तोषाय प्रमोदमुत्पादयितु (e) विलक्षता छ, विलक्षभावम् । (१) उमां सदोपाचरतां कलभाम्खसम्यदोषाचर्ता कलानाम्। (२) दूरे स्त्रिताम्प्रस्थिताम्। (३) चित्रितचारुवेशम् । १२ कुमारसम्भव जञ्च गन्धवगः (४)खनं प्रमोदाय पिनाकपाणेः ॥ २२ ॥ ततः स्वसेवावसरे सुराणां गणांस्तदालोकनतत्पराणाम् । हारि प्रविश्य प्रणतोऽथ नन्दी निवेदयामास कृताञ्जलिः सन् ॥ ३३ ॥ महेश्वरो मानसराजहंस करे दधानस्तनयां हिमाद्रेः। मित्यर्थः । निमित्तार्थे चतुर्थी । चित्रेण चरित्रेण चारु मन हारि मलगनं मङ्गलरूपं गीतम् उच्चैः उच्चशब्देन व्यधुः तवन्तः । गन्धर्वा गायक वशेषगां गणाः संघाच छ पञ्चजन्यस्य खनन वाद्ययन सॐ वत मन यथा तथा जगुः ॥ ३२ ५ गतवन्तश्च तत इति । ततः तदनन्तरं नन्द । कर्ता । हारि द्वारदेशे प्रविश्य गत्व। नत्वभ्यन्तरे सत्य यैः । प्रातः कृतप्रयस। अष प्रणामनन्तरं कृताज ल. राचताञ्जलिः सन् स्वस्य आप्तग" हरस्येत्यर्थः । सेवायः परचर्यायाः अवसरेर कले उपस्थिताः निति शेषः । तस्य हरस्य आलोकने दर्शन तत्पराणाम् आरु तानां सुराणां देवानां गणान् संधान् कर्मभूतान् निवेदय मास विशपयामास । सुराणमागमनं हरं बोधयमtते। यथः ॥ २२ ॥ महेश्वर इति । महान् ईश्वरः षडैश्वर्यवान् हरः । मान चितरूपं यत् सरः सरोवरः तस्य राजहंस चित्तविहारिणं मित्यर्थः। हिमाद्रेः हिमालयस्य तनयां कन्यां पार्वतीं । . (४) बनिम्। नवमः सर्गः । AR सन्गलीलालयतः सहलं (५)ध्रो बहिस्तानभि निर्जगाम ॥ २४ ॥ क्रमान्महेन्द्रप्रमुखाः प्रणेमुः शिरोनिबद्धाञ्जलयो (३)महेशम्। प्रालेयशैलाधिपतेस्तनूजो देवीं च लोकत्रयमातरं (७)ते ॥ ३५ ॥ यथागतं तान् विबुधान् विसृज्य (८)प्रसाद्य मानक्रियया प्रतये। ने दधानं धारयन् सन्। सम्भोगलौलायाः सुरतक्रीड़ायः क्षयतः मन्दिरात्। पञ्चम्यां तप्रत्ययः। हेलया लीलया ३ वर्तमाओं यथा तथा तान् सुरान् अभि व:ि गिर्जगाम । शगां समीपमाजगामित्यर्थः । ३४ ॥ क्रमादिति । महेन्द्रप्रमुखाः देवराजप्रभृतयः ते देवाः। शिर: तकेषु निबद्धः रचिताः अञ्जलय: यैः तथोतः संसः मदीयं । तथा प्रालयस्य हिमानीरुपस्य शैलस्य अधिपतिः वैतराजः हिमालयः तस्य सम्बन्धिनीं तनूजां तनयां लोक- यस्य भुवनत्रयस्व मातरं जननीं देवीं पार्वती क्रमात् |बेङः। प्रणामे चक्रेरित्यर्थः ॥ ३५ ॥ यथागतमिति । स वृषाः दृषवाहनः हरः तान् विबुधा ग् मानक्रियया सम्मानदानेन प्रसय सन्तोथ तथा मतम् आगतम् आगमनम् अनतिक्रम्य विसृज्य प्राप्य () इव। (d) गिरौशम्। (७) ताम्। (८) प्रसादमाक्रियया. प्रवाअमानः प्रियया। ३५ सुरस-वे स नन्दिना दक्भुजोऽधिरु श्व वृषं वृषाङ्कः सह शैलपुथा ॥ ३६ ॥ मनोऽतिवेगेन ककुद्मता स प्रतिष्ठमानो (e)गगनाथनोऽन्तः। वैमानिकैः साञ्जलिभिर्ववन्दे विहारहेलागतिभिर्गिरीशः ॥ ३७ ॥ खर्वाहिनौवारिविहारचारी रतान्तनागैश्रमशान्तिकारी । च । नन्दिना क्षत्वेन दत्तः भुजः हस्तावलम्बः यस्मै तथाभूत सन् शैलस्य पुत्बा . कन्यया पार्वत्या सह वृषम् अधिरु आस्थाय प्रप्तचे जगाम ॥ ३६ ॥ मग इति । मनसोऽपि चित्तादपि अति अत्यन्तं वेन गतिः यस्य तथोक्तेन कुन्नता वृषभेण गगनमेव अध्या पत्र तस्य अन्तः मध्ये प्रतिष्ठते बचतीति प्रतिष्ठमानः मया। स गिरीशः हरः विहारे अड़ायां इवया विज्ञासेन गमनं येषां तथोतैः विमानैश्चरन्तीति तथोक्तैः खेचरैरिष्ठः अञ्जलिभिः सह वर्तमानै: खाताञ्जलिभिः सःि क€भिः व वन्दितः नमस्कृत इति यावत् । कर्मणि लिट् । ३७॥ स्वरिति । स्वर्वाहिन्याः स्वर्गगणा मदायिन्यः । क्षिभिः बारिभिः शलैः यो विश8 सः तं चरती तयो: मन्दाकिनौकरयुक त्वर्थः । अनेन विशेषण नास्य शैत्योतिः। रतान्ते सुरतावसाने नाणां रमणीनां श्रमः खेदक्ष तव शान्तिं नाशं करोतीति वधोaः । अनेन <= 1 , (७) गगनाध्यगनः जवः सर्गः । तौ पारिजातप्रसवप्रसङ्गः मंत्र सिषेवे गिरिजागिरीशौ ॥ ३८॥ पिनाकिनापि स्फटिकाचलेन्द्रः कैलासनामा कलिताम्बरांशः । श्रुतार्धसोमो(१)द्युतभोगिभोग: विभूतिधा ख इव प्रपेदे ॥ ३९ ॥ मान्द्योतिः । तथा पारिजातस्य कल्पतरोः सम्बन्धिनां प्रसवानां पुष्याणां प्रसङ्गः सम्बन्धो यस्य तथाभूतः । एतेनास्त्र सौग- ध्योक्तिः । म रुत् पवन: । कर्ता । तौ गिरिजागिरीशौ पार्वती परमेश्वरौ कर्मभूतौ सिषेवे परिचचार । आराधयामासेत्यर्थः ॥ ३८ पिनाकिमेति । पिनाकोऽस्यास्तति पिनाकी तेन हरे णापि कब्र। कलिप्तः सहृष्टः अम्बरांशः आकाशस्कन्धदेशः येन तथोतः । अनेनास्य अवक्षत्व' गम्यते । अन्यत्र कलितः व्याप्तः अम्बरांशः आकाशभागः येन तथोतः । आकाशमयैक- मूर्ति त्वादिति भावः । अर्ध: यः सोमः चन्द्रः सोऽस्यास्तीति अर्धसोमः हरः च श्रुत: येन । गिरीशः कैलासवासीति भावः । अन्य थुतः यतः अर्धसोमः ऽशिखकः येन तयोः। गिरीशस्य चन्द्रशेखरत्वादिति भावः । अबुतः विचढः भोगिनां सुखभोगनिरतानां भोगः भोग्यवस्तु यन्न तथाभूतः। देव निलयत्वादिति भावः । अन्यत्र अप्तः भोगिनां सर्पाणां भगः देशः यत्र । सर्पभूषणे महादेव इति भावः । विभूतिं धरतौति गिक्तिधारौ। शश्वद्विमनित्यर्थः। अन्यत्र विभूतिं भज धरतीति विभूतिधरौ भस्मीतशरैः। "भूतिर्भवनि सम्यदि” इत्यमरः । तथा कैलासनामा स्कटिकानां रजतमां (१) ऋतभोगिभोगः । रिश विलोक्य यत्र स्फटिक भित्तौ सिद्धाननाः २)ख' प्रतिबिम्बमारात् । भान्या (३)परस्या विमुखौभवन्ति प्रियेषु मानग्रहिला (४)नमत्सु ॥ ४० ५ सुविम्बितस्य स्फटिकांशतः चन्द्रस्य चिह्नप्रकरटः करोति। गौर्यार्पितब रसेन यत्र (५)कस्तूरिकायाः शकलस्य लौलाम् ॥४१॥ अचलेन्द्रः गिरीन्द्रः कर्मभूतः । स्व इव आत्मा इव प्रपेदे प्राप्तः। कर्मणि लिट् ॥ ३८ / विलोक्येति । यंत्र कैलासगिरौ सिद्धानां देवयोनिविशे- षाणां अङ्गनाः स्त्रियः स्फटिकस्य भित्तौ कुछ आरात् समप। “आराट् दूरममीषय:” इत्यमरः । पतितं स्खम् आनीयं प्रतिविम्बं विलोक्य दृष्ट्वा परस्या: परकीयायाः सपक्ष: धान्या भमेण इयं सपत्नौ वा अन्येति भमबुडेत्यर्थः । प्रियेषु पतिषु नमक्ष नाहमन्यसक्त इति प्रणतेष्वपि मानग्रहिलाः मानिन्थः सत्यः विमुखीभवन्ति पराङ्ग,खीभवन्ति कुप्यन्तीत्यर्थः ॥४०॥ सुविस्बितस्येति । यत्र स्फटकाद्रौ सुविस्मितस्य प्रति- बिम्बित स्य अतएव स्फटिकानां अंशभिः किरणजालैः गुप्ति गोपनं यस्य तथोतस्य उभयोस्तयवत्वात् पृथगूपेणाप्रतीय माणस्येति भावः । चन्द्रस्य इन्दोः सम्बन्धौ विप्रकरः कलत्र सख्यः गौर्या पार्वत्या काजू अर्पितस्य कुत्रचित् मिति (२) स्त्रप्रतिविस्वम्। (३) यरघाभिमुखीभवन्ति । (3) मनःसु । (५) कस्तूरिकाञ्चालकुलस्य । नवः समाः। यदीयभित्तौ प्रतिबिम्बिताङ्गम् आत्मानमालोक्य रुषा करोन्द्राः । मत्तान्य३)कुम्भिभ्रमतोऽतिभौम दन्ताभिघातव्यसनं वहन्ति ॥ ४२ ॥ निशासु यत्र प्रतिबिम्बितानि ताराकुलानि स्फटिकालयेषु । दृष्ट्वा (७)तान्तच्युततारहार मुक्ताभमं बिभ्रत सिड्बवः ॥ ४३ ॥ कस्तरिकाया: गनभैः शकलस्य खण्डस्य रसेन रागेण लीलां शोभं करोतीवेत्यत्र झालङ्कारः ॥ ४१ ।। यदौयेति । करीन्द्राः गजश्रेष्ठाः। कर्तारः। यदयभित्तौ यस्य वैकैलासस्य कुष् आत्मानं निजशरीरं प्रतिबिम्बिताङ्गं प्रतिविम्बितावयवम् आलोक्य दृष्ट्वा मत्तः अन्ये ये कुम्भिनः दन्तिनः तेषां भ्रमात् जनितया रुषा कोपेम प्रतिभीमः अतिभयङ्करः दन्तेयोऽभिघातः भित्तिषु ताड़नं तेन व्यसनं दुःखं दन्तभग्नादिजनितां ध्यथमित्यर्थः । वहन्ति प्रावन्ति । धमजनितमं दुःखोत्पादकमिति भावः । अत्र भ्रान्तिमान लङ्कारः । तदुकम् “खस्यादतस्मिंस्तद्बुद्धिर्भान्तिमान् प्रतिभा थिता” इति ॥ ४२ ॥ निशखिति । यत्र स्फटिकपर्वते सिडगां देवयोनि विशेषाणां वधः स्त्रियः । कनीयः । स्फटिकालयेषु स्फटिका निर्भितऽऽ प्रतिबिम्बितानि प्रतिफलितानि ताराकुलानि गवषपुगि निशासु रजनौषु दृशा अवलोक्य रतन्ते सुरता वसने जूतायां त्रयाणां तारहाराय समुज्ज्वलहाराणां याः (t) नाग । (e) रतान्ते । ३८ कुमारसंभवे नभश्चरैमण्डनदर्पणश्रीः सुधानिधिर्भवनि यत्र तिष्ठन्। अनयैच्डामणितामपैति (८)शैलाधिनाथस्य शिवालयस्य ॥ ४४ ॥ समीयिवांसो रहसि स्मरार्ता रिरंसवो यत्र सराः प्रियाभिः । एकाकिनोऽपि प्रतिबिम्बभाजः बिभान्ति भूयोभिरिवान्विताः स्वैः ॥४५॥ सुन: मौक्तिकाणि तस शमं नैतानि लक्षत्राणि प्रतिविधि तानि किमस्माकं हारप्रथित