एकाग्निकाण्डम्

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एकाग्निकाण्डम्
[[लेखकः :|]]
१९०२

कृ ष्ण य ज वें दी य : ए का मि का गड [ [ ] Published under the Authority of the Government His Hightness the Waharaja. of Wys0:e. 1902. of एकाग्धिकाण्डोपोद्भात

इदं खल्वकाग्किाण्डं नामं मन्त्रप्रपाठकापरपर्यायं प्रपाठ कद्वयविभक्त गृह्यकर्मसु विनियुक्तानां मन्त्राणां कदम्बकम् ॥ तचेदमेकाग्किाण्डमशीतिद्वयमिति प्रसिद्धे यजुश्शाखाम्राथेऽ न्तर्भूतम् । यथा-अस्यां शाखायां संहिताख्यातेषु सप्तकाण्डेषु प्रपाठकाः [४४], बाह्मणस्य काण्डत्रयसम्मितस्य [२९], काठकस्य [३], आरण्यकस्य [८], मन्त्रप्रपाठकौ [२] । आहत्यं [८२] दृ धिकाशीतिसंख्या प्रपाठकानाम् ॥ यद्यप्यत्र केचित् माधवीयवेदभाष्यानुसारेण त्रिवलीं तैत्ति रीयोपनिषदं प्रपाठकत्रयवतीं मत्वा आरण्यकस्य (१०) दशप्र पाठका इति मन्त्रप्रपाठकद्वयायोजननाप्यशीतिद्वयत्वमुपपादयन्ति । तथाऽपि भट्टभास्करादिविरचितभाष्यानुसारेण त्रिवछया अपि तै त्तिरीयोपनिषदः एकप्रपाठकत्वस्यैवावगमात् मन्त्रप्रपाठकद्वययोगम न्तरेणाशीतिध्यत्वमनुपपन्नमेव स्यादित्येकान्निकाण्डस्यात्रान्तर्भाव आ वश्यक एव । अत एव भट्टभास्करभाष्योपोद्धातोदाहृतकाण्डानु क्रमण्यां “अथैकान्निकाण्डं प्रसुग्मन्तेत्यग्निकाण्डस्थवैश्वदेवमन्त्राश्च । तस्थं विश्वेदेवा ऋषयः' इत्याभिधानं संगच्छते ।। किंच-माधवीयादिषु कचिदप्यशीतिद्वयमित्यनभिधानात् य जुराम्रायस्याशीतिचतुष्टयत्वमव तन्मतेनास्थेयमित्युन्नतुं साम्प्रतम् । काण्डानुक्रमणीसमधिगताम्रायान्तःपातस्यकान्निकाण्डस्याम्रायानन्तःपा तवाचोयुक्तरयुक्तत्वात् । एतेन-द्वात्रिंशत्प्रश्नसमिते आपस्तम्वीयकल्पसूत्रे अन्ति मावेतौ द्वेौ प्रश्नौ. तत्रापस्तम्बः क्रमविशेषेण योजयिता तत्रतत्र खिलनामांखिलानां च स्वीयगृह्य वा मन्त्राणाम् । तथा योजनं सूत्रे क्रमांवेशेषमाटत्य सुखप्रतिपत्तयेऽस्मादृशाम् । अत एव गृ ह्यसूत्रे 'पूर्वया, उत्तरया ? इत्यादिः सुकरो व्यवहारः । तत्र कल्पसूत्रेषु द्वात्रिंशत्प्रक्षेषु दर्शपूर्णमासौ. ४रः प्रश्नाः. चयनम्. १६-१७ प्रक्षेो. अन्नयाधयम् ९मः , वाजपेयः १८श: , अन्निहोत्रम्. ६ष्टः , सौत्रामणिः १९श: , निरूढपशुबन्धः ७मः , अश्वमेधः. २०श: , चातुमास्यम् ८मः ) । द्वादशाहः. २१श: , प्रायश्चित्तम् , ९मः ) एकाहः अन्निष्टोमः १०–१३ , सत्रम् . परिभाषाप्रवरौ. २४शः , रात्रासायामका दशिनचातुह- ( १४श: , पैतृमेधिकम्. २६-२७ , त्रादीनि, सोम गृह्यम् २८२ाः •: प्रायाश्यत्त च. ] धर्म २९-३ ० .. प्रवग्यम्. ११शः , मन्त्रप्रपाठकौ ३१-३२ , आहत्य द्वात्रिंशत्प्रश्ना इति केषांचित् गतानुगतिकोक्तिरयुक्ततेि व्यक्तीकृतम् । आपस्तम्बन तदितरेण भाप्यकारेण वा येन केन चित् कल्पसूत्रं द्वात्रिंशत्प्रक्षपरिमितमित्यनभिधानात् त्रिंशत्रश्नपरिमितत्वेऽ

  • ?
  • } 1]].

पि कल्पसूत्रस्यापस्तम्बीयस्य विरोधलशविरहात् । किंच-वेोधा यनाश्वलायनादिकल्पसूत्रेषु तत्तन्मन्त्रभागस्य अन्तर्भावशङ्काया ए वानवकाशात् प्राकृते तदन्तर्भवकथनं कल्पसूत्रकारशेलीविरुद्धम्। किंच-यदि मन्त्राणामापस्तम्बः कर्ता योजयिता वाऽभविष्यत् वि वाहादिसंकीर्णक्रमं विहाय गर्भाधानादिक्रमेणैव मन्त्रान् अकरिष्य दयोजयिप्यद्वा । तस्मादनादिनिधनाविच्छिन्नसंप्रदायसिद्धपाठमनु रुद्धचैव सूत्राणि सूत्रयामासेत्यनुमन्वते मीमांसकाः ॥ अपि च गृह्यसूत्रे चतुर्थपटले दशमखण्डे–“कुमारं भोज यित्वाऽनुवाकस्य प्रथमेन यजुषा' इति सूत्रव्याख्याने तात्पर्यदर्शन अत्रानुवाकग्रहण गृह्यमन्त्रास्मात्राता एव न कल्पमृत्रस्था इति ज्ञापनार्थम् । तत्प्रयोजनं च एते ब्रह्मयज्ञादिष्वध्येतव्या इत्युक्तम्' इति व्याचक्षाणैस्सुदर्शनाचार्ये रेवायं विबादः परान्छत इत्यलमधिकेन । तस्यैतस्यैकाग्रिकाण्डस्य माधवीयं भट्टभास्करी यं वा भाप्यं सहैव काण्डमिदं सममुद्रि । भट्टभास्करेणास्य काण्डस्य भाप्यं व्यधायीत्यत्र तु नान्यथा प्रतिपत्तव्यम् । यतः खल्वयं पितृमे धभाष्ये 'माता रुद्राणाम् ' इति मन्तं प्राकृत्व 'मातेत्याद्युत्सृज तेत्यन्तं मधुपर्क गतम्' इति वभापे. स च मधुपर्कमन्त्रोऽस्मि त्रैिवैकान्निकाण्डे आम्रायते नान्यत्रेति । अयं चापरो विशेषोऽस्मा द्भट्टभास्करभाष्यवाक्यादुत्रयते. यदेकान्निकाण्डमारण्याकात्त्रागत्र भा षितं आम्रातं चेति अध्यतृभिरपि तथेवाध्येतव्यमिति च । 1 संभाव्यते चेचदं हरदत्तभाष्यं भट्टभास्करभाष्यादनतिभेदमेव भवदितेि. यतः पितृमेधप्रपाठकस्य हरदत्तभाष्यं भट्टभास्कर भाष्याद्नतिभेदमेव कस्मिश्वित्प्रतनकोशेऽस्माभिरुपलभ्यते । होळे नरसीपुरादानीते उत्तरादिमठीयकोशागारस्थिते देवनागराक्षरमध्ये तैत्तिरीयारण्यकभट्टभास्करभाष्यस्य प्रततमे कोशे (९८) पत्रे “इति श्रीभट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये तृतीयप्रपाठकस्स माप्तः' इत्यतदनन्तर प्रणिपत्य महादेवं हरदत्तेन धीमता । पैतृमेधिकमन्त्राणां व्याख्यानं क्रियतेऽधुना । इत्युपक्रम्य पैतृमेधिकमन्त्रभाष्यं लिखिनं दृश्यते । तच प्रायो भट्टभास्करीयभाष्यादनातभेदमेव (११६) पत्रान्तं पञ्धमानुवाकोय त्रयोदशमन्त्रभाष्यपर्यन्तमुपलभ्यते । तदनन्तरं च पत्रलोपः उपनि षद्भाष्यारम्भं यावत् । दृश्यमानं चेदमकाग्यिकाण्डभाष्यं हरदत्तस्यैवेत्यत्र तु न सन्देग्धव्यम् । आदौ 'प्रणिपत्य....विधीयते ? इति पद्यदर्शनात् । माधवीयधातुवृत्तिोऽपि चायमर्थो निर्धायते । यतस्तत्र धातुवृ तौ तुदादौ पिशधातौ “अयं दीपनायामपि वर्तते । तथाच

  • त्वष्टा रूपाणि पिंशतु' (१-१३) इत्यत्र हरदत्तः-पिंशतिर्दी

प्तिकर्मा 'नक्षत्रेभिः पितरो द्यामपेिशन्' इत्यत्र दर्शनात्' इत्येव मेतदेकाग्किाण्डभाष्यवाक्यमुदाहृतम् ॥ स चायं हरदत्तः आपस्तम्बीयश्रौतगृह्यधर्मसूत्राणां ८व्या ख्यातैवेति न केवलं प्रतिपत्तव्यम् । किन्तु काशिकावृत्तिव्यख्यिा रूपपदमञ्जरीकारोऽपीति । 'पावनं च नास्रः ’ इति धर्मसूत्रेोज्जला याः ‘प्रत्यभिवादे शूद्वे ' इति सूत्रपदमञ्जर्याश्च प्रत्यभिवादीया भिधानावसानपृथगकारप्रयोगव्यवस्थापनरूपासाधारणाथैककण्ठ्यात् । समयं पुनरस्य हरदत्तस्य विशिष्य न निर्धारयितुं पारयामः । सामान्यतस्तु वेदभाष्यधातुवृत्त्यादिनिर्मातृसायणमाधवार्यात् पुरस्तात् मेधातिथेः मनुभाष्याख्यप्रथितमनुस्मृतिव्याख्याकर्तुः परस्तादित्येवं निधारयामः । यतोऽसौ परिभाषासूत्रव्याख्यायां हरदत्तकृतायां द्वितीय खण्डे (३३) सूत्रे –“अयं चार्थो दशितो मनुभाष्यकारेण–अधि कारान्तरं पुनर्दारक्रियायां न पुनः पूर्वाधिकारप्रसङ्ग इति ? इति मनुभाष्यं निर्दिशति ॥ अस्मिथैकाग्निकाण्डे तत्रतत्र मन्त्रविभागे विनियोगे च विवा देा दृश्यते । स च तात्पर्यदर्शनादिषु विस्तृतः । इह तु विनि योगमात्रे मतान्तरं व्याख्यातैव हरदत्तमिश्रस्तत्रतत्र प्रदर्शयिष्यति । तस्यैतस्य सभाष्यस्यैकान्निकाण्डस्य शोधनसमये आदर्शठ् ताः काः १ मद्रास् नगर मुद्रितः आन्ध्राक्षरमयः कोशः. २ तंजावूरुजिला कदिरमंगलं सुब्रह्मण्यशास्त्रिणां ताळ पत्रकोशः. ३. मैसूरु पुष्टसामिश्रौतिनां ताळपत्रकोशः. ४ S. वेंकटरामशास्त्रिणां ९ मैसूरु अश्वत्थनरासिंहशास्त्रिणां कागदमयः कोशः ६–१० पर्यन्ताः पञ्च कोशाः अत्रैव कोशागारे संगृहीताः । तत्र 137नं . आ. शुद्धः. 601. प्र. (650 . आ. 108:0. आ. 1.1") 2. अा. नातिशुद्धा एते चत्वारः कोशाः. इत्येवं दशा कोशानवलोक्य परिष्कृतोऽयं ग्रन्थ इति शम्. वैश्वदेव-बलिहरणमन्त्राः स्वय दृष्ट जपः समाक्षणम् वध्वा ध्रुवोरन्तरं संसृज्य प्रतीचीनं निरसनम्. कन्यानयनकाले बन्धुजनरोदने जपः जलाहरणाय प्रेषणम् वधूशिरसि दर्भण्वनिधानम् तस्मिन्निण्वे युगच्छिद्रप्रतिष्ठापनम् छिद्रे सुवर्णनिधानम् स्नानमन्त्राः अहृतस्य वाससः पारधानम् योक्त्रबन्धनम अग्निमभ्यानयनम् आज्यभागान्ते अभिमन्त्रणम् पाणिग्रहंणमन्त्राः प्रधानाहातमन्त्रा प्रथमप्रपाठकः. लाजहोमप्रदक्षिणादि यावक्त्रावमाचनम् १-४ खं. || १-१२ ३ || १ -५ मै. १ ६ | १ ४ १६-१७ पुटस | पुटसं. 1-54 10 12 13 1-{{ 18 25 प्रथमप्रपाठकः. अनुगतस्यापासनामस्समाधानमन्त्रः प्रयाणकाले रथस्योत्तम्भनी .. वाहयोजनम् आरोहणकालेऽभिमन्त्रणम् वत्र्मनोस्सूत्रस्तरणम् तदुपरि गमनम् नावोऽनमन्त्रणम् श्मशानादिव्यतिक्रम होमः क्षीरिवृक्षाद्यतिक्रमेम जपः नद्याद्यतिक्रमेम जपः गृहप्रवश वाचवनम् प्रविश्य होमः वभ्रवरयोरन्योन्यं समीक्षणम् आज्यशेषेण हृदयदशे समञ्जनम् १ १ १३ १४-१५ षालकाय फलदानम् गृहप्रवश जपः ध्रुवारुन्धतीदर्शनम् * *| • • | ६-७ || उपाकरणसमापनयोः काण्डर्षीणामनन्तरं होमः ..| ... स्वयं प्रज्वालतऽग्रा सामेदाधानम् दण्डोत्थापनमन्त्री ३-१५ 28 80 35 86 37 40 -43 4 ) 46 47

48

50 52 प्रथमद्वितीयप्रपाठकौ. समञ्जने जपः ११ समावेशनकाले जपः १२ ऋतुसमावेशनकाल भार्याया अभिमन्त्र-| १३ १४ अर्थप्राध्वस्य परिक्षवपरिकासने जप: चित्रियस्य वनस्पतेरॉभिमन्त्रणम् शकृद्रीतेरुपस्थानम् सिग्वातस्याभिमन्त्रणम् शकुनेराभिमन्त्रणम् दम्पत्योर्हदयविश्लेषे हृदयसंसर्गेप्सोहॉम: १५ पत्युवशाकरण कम . १६ सपतीबाधनं कर्म वध्वाः यक्ष्मादिहरं कर्म १८ क्षरकम समिदाधानम् अश्मास्थापनम् वासःपारधानम् अमेरुत्तरतोऽवस्थापनं, प्रोक्षणं, हस्तग्रहणं, परिदानं, उपनयनं, कर्णे जपः, प्रश्रप्र तिवचनं च कूर्वारोहणम् सावित्री ओष्ठकर्णोपस्पर्शनम् • • खै. | | १७ ४ • • १- मं. |पुटसं ११ • • |१४-१५ | 52 54 57 62 68 64 65 68 70 78 78-108 78 81 82 85 87 91 94 95 कुमारवाचनम्, उत्थापनम्, स्थानम् , हस्तग्रहण च समिदाधानम् सामदाधानम् मेखलाया उपगूहनम् “ स्नानमन्त्राः दन्तधावनं, वास:परिधानं च देवताभ्यश्चन्दनप्रदानम् आत्मनोऽनलेलप: उदपात्रे सैौवर्णमणिपरिपावनम प्रावास्वाबन्धनम् सीमन्तोन्नयनम् वीणागानमन्त्री आदित्योप आदशावक्षण. उपानहण. छत्रधारण. द ण्डादान. दिगुपस्थान. नक्षत्रचन्द्रोपस्थानानि ...| . मधुपकमन्त्राः

      • | • • ||१४-१५

६ |१ ९ |१– १३-१८

      • | ... ||१९-२० |
      • | . . ||

२१-२३ २४ || २५ ९- २७-३२ १- १० || 0 :.116 १० | पुटस ४ || } 9.) 9५) 103 1 () () 107 [08 109 ) ११ | | 114 118 ... ११-१८ | | 117 ११ | १-१३ |123-128 12 • •| • || १२-१३ 128 .. | .. १५-१८ | 129 जराथुणाऽवाक्पतने थजुभ्यमवोक्षणम्.. ... |१९-२० | 180 { | ११ |२१ जन्म { |१२१३ 131-146 ( ; १४ अभिमशनम् ...! ११ |२१-३२ | 1 31 ३३ || 137 मूर्धन्यवघ्राणम् दक्षिणे कर्णे जपः 138 प्रादान्मन्त्राः पृषदाज्यप्राशनम् मातुरङ्गे कुमारमादधाति स्तनं धापयति कुमाराभिमर्शनम् शिरस्त उदकुम्भनिधानूम् फलाकरणमिश्रसर्षपहोम: पुत्रस्याभिमन्त्रणम् मूर्धन्यवघ्राणम् दक्षिणे कर्णे जपः कुमार्या अभिमन्त्रणम् चौलमन्त्रा .. ११ | ३-४ | पुटस ५ - ९ • •| ... |११-१४ | ६ | 148 ७-१ १४ ३-१० |147-148 ३ | 147 141 142 148 148 149, गृहनिर्माणप्रवेशौ श्वग्रहगृहीतस्याभिमन्त्रणम् स्व बल हेमन्तप्रत्यवरोहणम् अष्टका

  • "}

• • १६ | १ - .९ | १०-१२ . | | 162 १३-१५ १७ | १ | ... | ५- ९ | १०-४८ || 150 ३ || 1 57 161 171 17:2 178 ... ३०-३८ | | 184 | 178 • • • • |१०-१६ | 19] रथादिलाभे स्वीकार: १७-२१ • • • • |२२-२३ || 194 क्रोधापनयनार्थे कर्म .. | || १- २२ २ || 195 असम्भवेषप्स्सोः कर्म पण्यव्यवहारसिद्धयर्थ कर्म स्रोहाविच्छेदार्थ कर्म पलायितदासादीनां पुनरागमनफलं कर्म. ... | ७-१० || 197 देहे फलादिपंतने प्रक्षालनम् • • • • ||११-१३ || 1990 आगारस्थूणाविरोहणादिषु होमः • •| ... ||१४-२३ । 200 अमात्यानामाभिमुख्येन निधनेन परिधि नधानम् २४ || 2011 195 ओं परमात्मने नमः श्री कृष्णयजुर्वेदे एकाग्निकाण्डे प्रथमप्रपाठकप्रारम्भुः।


अदि॒तेऽनु॑ मन्यस्व। अनु॑म॒तेऽनु॑ मन्यस्व। सर॑स्-वतेऽनु॑ मन्यस्व। देव सवितः॒ प्रसु॑व।


अथ श्रीहरदत्तमिश्रविरचित-मन्त्रप्रपाठकव्याख्याप्रारम्भः।

प्रणिपत्य महादेवं हरदत्तेन धीमता । एकाग्निकाण्डमन्त्राणां व्याख्या सम्यग्विधीयते ॥

तत्राचार्या आदितो वैश्वदेवमन्त्रानधीयते । तत्र चोक्तं उभयतः परिषेचनं - यथा पुरस्तादिति । तत्परिषेचनमान्त्राः पूर्वं व्याख्येयाः । अदितिर्नाम देवमाता । हे अदिते अनुमन्यस्व । मया क्रियमाणं कर्म अनुजानीहि । अनुमतिः अनुमन्त्री ऊनचन्द्रा पूर्णमासी । हे अनुमते अनुमन्यस्व । सरस्वती वाग्देवता, तस्यास्सम्बुद्धिः । हे सरस्वते अनुमन्यस्व । सरस्वते इति छान्दसो गुणः । हे देव सवितः । सर्वस्यानुज्ञाता । अस्मानपि प्रसुव अनुजानीहि ॥ ओम् अ॒ग्नये॒ स्वाहा॑। सोमा॑य॒ स्वाहा॑। विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्य॒स् स्वाहा॑। ध्रु॒वाय॑ भू॒माय॑ स्वाहा॑। ध्रु॒व॒क्षित॑ये॒ स्वाहा॑। अ॒च्यु॒त॒क्षित॑ये॒ स्वाहा॑। अ॒ग्नये॑ स्विष्ट॒कृते॑ स्वाहा॑। अदि॒तेऽन्व॑मँस्थाः। अनु॑म॒तेऽन्व॑मँस्थाः। सर॑स्-व॒तेऽन्व॑मँस्थाः। देव॑ सवितः॒ प्रासा॑वीः।


अथ वैश्वदेवमन्त्राः । तेषां मन्त्राणामुपयोगे द्वादशाहमधश्शय्या । इत्यादि । उपयोगः नियमपूर्वकं विद्याग्रहणम् । कर्तुरेव व्रतम् । पत्न्या अपि केचिदिच्छन्ति । ओम् अग्नये स्वाहा । यथा ओम्- इत्यनुज्ञाक्षरं, तथा स्वाहाकारो हविःप्रदानार्थः । सोमाय स्वाहेति । इमं मन्त्रं केचिन्नाधीयते । विश्वेभ्यो देवेभ्यः । सर्वेभ्यो देवेभ्यः । ध्रुवाय एकरूपाय वृद्धिक्षयरहिताय । भूमाय भूम्ने ब्रह्मणे । भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यः इति छान्दोग्यम् । ध्रुवा निश्चला क्षितिः गतिः व्याप्तिर्यस्य कार्यवर्गं प्रति, तस्मै ध्रुवक्षितये ब्रह्मणे । एवं अच्युतक्षितये । एवमग्नये स्विष्टकृते । रुद्रोग्निस्स्विष्टकृत् । स्विष्टं सुहुतं करोतीति स्विष्टकृत् तस्मै ॥ पूर्ववत्परिषेचनम् । अन्वमंस्थाः । अनुज्ञातवती । प्रासावीः अनुज्ञातवान् ॥ प्रथमप्रपाठके प्रथमः खण्डः.


धर्मा॑य स्वाहा॑ । अध॑र्माय स्वाहा॑। अ॒द्भ्यस् स्वाहा॑ । ओ॒ष॒धि॒व॒न॒स्प॒तिभ्य॒स् स्वाहा॑। र॒क्षो॒दे॒व॒ज॒नेभ्य॒स् स्वाहा॑ । गृह्य॑भ्य॒स् स्वाहा॑। अ॒व॒साने॑भ्यस् स्वाहा॑ । अ॒व॒सान॑पतिभ्य॒स् स्वाहा॑ । स॒र्व॒भू॒तेभ्य॒स् स्वाहा॑ । काम॑य॒ स्वाहा॑ । अ॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ । यदेज॑ति जग॑ति यच्च॒ चेष्ट॑ति नाम्नो॑ भा॒गोऽयं नाम्ने॒ स्वाहा॑। पृ॒थि॒व्यै स्वाहा॑। अ॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑। दि॒वे स्वाहा॑ । सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ । च॒न्द्रम॑से॒ स्वाहा॑ । नक्ष॑त्रेभ्य॒स् स्वाहा॑ । इन्द्रा॑य॒ स्वाहा॑ । बृह॒स्पत॑ये॒ स्वाहा॑ । प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । ब्रह्म॑णे॒ स्वाहा॑। स्व॒धा पि॒तृभ्य॒स् स्वाहा॑। नमो॑ रु॒द्राय॑ पशु॒पत॑ये॒ स्वाहा॑। ये भू॒ताः प्र॒चर॑न्ति दिवा॒ नक्तं॒ बलि॑मि॒च्छन्तो॑ वि॒तुद॑स्य॒


अथ बलिहरणमन्त्राः । धर्माधर्मौ प्रसिद्धौ, आपश्च । एवमोषधिवनस्पतयञ्च । अत्र तत्तदधिष्ठात्र्यो देवता गृह्यन्ते । रक्षोदेवजनेभ्यः । रक्षसां देवानां च ये जनाः परिचारकाः तेभ्यः । गृह्याभ्यः गृहे भवाः गृहाः देवताः, वास्तुविद्याप्रसिद्धाः, ताभ्यः । अवसानेभ्यः अवसानं गृहम्, अवयवापेक्षं बहुवचनम् । तत्तदधिष्ठानेभ्यो देवताभ्यः । अवसानपतिभ्यः अवसानरक्षितृभ्यः । सर्वभूतेभ्यस्स्वाहा । सर्वाणि च तानि भूतानि च तेभ्यः । कामाय । कामः प्रसिद्धः । एवमन्तरिक्षमपि । यदेजति येनापिधीयते द्वारं -------- प्रेष्याः॑ । तेभ्यो॑ ब॒लिं पु॑ष्टि॒कामो॑ हरामि॒ मयि॒ पुष्टिं॒ पुष्टि॑पतिर् दधातु॒ स्वाहा॑॥

हरिः ॐम्। प्र॒सु॒ग्मन्ता॑ धि॒यसा॒नस्य॑ स॒क्षणि॑ व॒रे-


तदुच्यते । यद्वा - यत् अपिधानकाले कम्पते जगति लोके यच्च चेष्टति चेष्टते, तस्य नाम्नो नमनशीलस्य भागोऽयं तस्मै नाम्ने स्वाहा । पृथिव्यादयः प्रसिद्धाः । यथा देवेभ्यस्स्वाहाकारः, एवं पितृभ्यः स्वधाकारः । नमो रुद्राय पशुपतये । पशवो द्विपादश्चतुष्पादश्च, तेषां पत्ये । ये भूताः प्रचरन्ति । यानि भूतानि प्रचरन्ति इतस्ततः चरन्ति, दिवा नक्तं बलिमिच्छन्तः, वितुदस्य कुबेरपुत्रस्य । वितुदये कौबेराय इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । तस्य कुबेरपुत्रस्य, ये प्रेष्याः, तेभ्यः बलिं पुष्टिकामः हरामि । स पुष्टिपतिः वितुदः मयि पुष्टिं दधातु । अनेन नक्तमेव बलेः नक्तमेवोत्तमेन वैहायसम् इति दर्शनात्, नक्तं बलिमिच्छन्तः इति लिङ्गाच्च । अन्ये तु- नक्तमुत्तमेनैवेति भिन्नक्रम- मेवकारस्याचक्षते, तेषां बल्यन्तराणां रात्रौ निवृत्तिः । केचिद्दिवा बलिमिच्छन्तः, इत्यूहेन दिवा बलिं हरन्ति । दिवाचारिभ्य इति दिवा, नक्तञ्चारिभ्य इति नक्तम् - इत्याश्वलायने दर्शनात् ॥

अथ विवाहमन्त्राः - प्रसुग्मन्ता वरान् प्रहिताननुमन्त्रयते - प्रसुग्मन्ता इति ॥ प्रसुग्मन्ता - प्रकर्षेण सुष्ठु गन्तारः, धियसा

भि॑र्व॒राꣳ अ॒भि षु॒ प्रसी॑दत । अ॒स्माक॒मिन्द्र॑ उ॒भयं॑ जुजोषति॒ यत्सौ॒म्यस्यान्ध॑सो॒ बुबो॑धति । अ॒नृ॒क्ष॒रा ऋ॒जव॑स्सन्तु॒ पन्था॒ येभि॒स्सखा॑यो॒ यन्ति॑ नो वरे॒यम् । सम॑र्य॒मा सं भगो॑ नो निनीया॒त्सञ्


नस्य ध्यायमानस्य, सक्षणि समाने क्षणे, ध्यानानन्तरमेव, वरेभिः वरैः श्रेष्ठैः पथिभिः, वरान् वरयितव्यान् कन्यायाः पित्रादीन्, अभि प्रति, सु प्रसीदत सुष्ठु प्रकर्षेण गच्छत, हे सुहृदः । इन्द्रोप्यत्र सहाय इत्याह- अस्माकमुभयम् । अस्मदो द्वयोश्च इति द्वयोर्बहुवचनम् । मम च कन्यायाश्च आवयोर्योगं युगळं इन्द्रो जुजोषति सेवते । तस्याप्येतदनुमतमित्यर्थः । कस्मात्? यत् यस्मात्कारणात्, सौम्यस्यान्धसः अन्नस्य । द्वितीयार्थे षष्ठी । सोमरसात्मकमन्नं आवाभ्यां दास्यमानं बुबोधति, एतौ सङ्गतौ मां यक्ष्येते इति बुध्यते ॥


 अनृक्षरा ऋजव अनृक्षरा इति ॥ कन्यागृहं गच्छताम्, एतेषां पन्थाः पन्थानः, अनृक्षराः कंटकशर्करादिरहिताः, ऋजवश्च सन्तु, येभिः यैः पथिभिः, नः अस्माकं, सखायः सुहृदः, इमे यन्ति गच्छन्ति, वरेयं वरणीयं कन्यायाः पित्रादिकं प्रति । नः आवां च, अर्यमा भगश्च, सम् निनीयात् सन्नयतु सङ्गमयतु । आवयोश्च जास्पत्यं जायापतिभावः सम्यक् सुयममस्तु सुसम्बद्धमस्तु, हे देवाः ॥ स्वयं दृष्ट्वा तृतीयां जपेत् - अभ्रातृघ्नीमिति । हे वरुण । त्वं अस्यै वध्वै, या अभ्रातृघ्नी लक्ष्मीः, तां लक्ष्म्यम् । वा छन्दसि इति पूर्वसवर्णाभावे यणादेशः । लक्ष्मीं सुव देहि । हे बृहस्पते । त्वं च या अपतिघ्नी लक्ष्मीः, तां लक्ष्म्यं सुव देहि । हे इन्द्र । त्वं या अपुत्रघ्नी लक्ष्मीः तां सुव देहि । हे सवितः । त्वं च सर्वात्मिकां लक्ष्म्यं सुव देहि । यथेयं भ्रात्रादिमरणं न प्राप्नोति तथा कुरुतेत्यर्थः ॥


*यसस्य.

 'ओकारश्छान्दस इत्यधिकः पाठः तदा सम्यस्येति मन्त्रपाठस्स्यात् जा॑स्प॒त्यꣳ सु॒यम॑मस्तु देवाः । अभ्रा॑तृघ्नीं॒ वरु॒णाप॑तिघ्नीं बृहस्पते । इन्द्रापु॑त्रघ्नीं ल॒क्ष्म्य॑न्ताम॒स्यै स॑वितस्सुव । अघो॑रचक्षु॒रप॑तिघ्न्येधि शि॒वा प॒तिभ्य॑स्सु॒मना॑स्सु॒वर्चाः॑ । जी॒व॒सूर्दे॒वका॑मा स्यो॒ना शन्नो॑ भव द्वि॒पदे॒ शञ्चतु॑ष्पदे । इ॒दम॒हय्याँ (1)

स्वयं दृष्टा तृतीयां जपेत्-अभ्रातृम्रीमिति । हे वरुण ! त्वं अस्यै वध्वै या अभ्रातृन्नी लक्ष्मीः तां लक्ष्म्यम् । “ वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णाभावे यणादेशः । लक्ष्मीं सुव देहि । हे बृहस्पते ! त्वं च या अपतिम्री लक्ष्मीः तां लक्ष्म्यं सुव देहिं । इन्द्र! त्वं या अपुत्रघ्री लक्ष्मीः तां सुर्युव देहि । हें हे सवितः! त्वं च सर्वात्मिकां लक्ष्म्यं सुव देहि।यथयं भ्रात्रादिमर णं न प्रामेोति तथा कुरुतेत्यर्थः । ‘चतुथ्र्या समीक्षेत-अघोरेति ॥ अवयवशो निरूपणं समीक्ष णम् । हे वधु ! त्वं अघोरचक्षुः अपातिष्ट्री च एधि भव । शिवा पतिभ्यः, देवराद्यपक्षं बहुवचनम् । मह्य पत्य देवरादिभ्यश्च शिवा भव । सुमनाः सुवर्चाश्च भव ! या जावत एव मृत सा जीवसृः । देवान् यष्टव्यत्वेन या कामयते सा देवकामा । स्योना प्रशस्ता । सर्वत्र भवेोति संबध्यते । नः अस्माकं सम्बन्धिनि द्विपदे शं भव । चतुष्पदे च शं भव सुखकरी भव ।

प्रतीचीनं निस्स्येत्-इदमहमि

त्वयि॑ पति॒घ्न्य॑ल॒क्ष्मिस्तां निर्दि॑शामि । जी॒वाꣳ रु॑दन्ति॒ विम॑यन्ते अद्ध्व॒रे दी॒र्घामनु॒ प्रसि॑तिं दीधियु॒र्नरः॑ । वा॒मं पि॒तृभ्यो॒ य इ॒दꣳ स॑मेरि॒रे मयः॒ पति॑भ्यो॒ जन॑यः परि॒ष्वजे॑ । व्यु॑क्षत् क्रू॒रमुद॑च॒न्त्वाप॒


ति । हे वधु ! या त्वयि पतिी पतिहन्त्री अलक्ष्मिः अलक्ष्मीः। छान्दसो ह्रस्वः । तां अहं निर्दिशामेिं संमृज्य निरस्यामीति । यद्दर्भस्य निरसनं तदिदमलक्ष्म्या एव निरसनामिति इदंशब्दस्या र्थः । यथेयं अलक्ष्मीः निरस्यते तथा इदं क्रियते इति ॥

 कल्यावियोगकाले बन्धुजनस्य रोदने जपः-जीवां रुदन्तीति ॥ कन्याया एव रोदन इत्याश्वलायनः । यथाऽऽह– जीवां रुदन्ती ति रुदत्याम् ?' इति । जीवन्तीमेवैतां कन्यामुद्दिश्य रुदन्ति - ध्वरे, ध्वरतिहिंसाकर्म । हिंसारहितें कालें तदिदं विमयन्ते व्य त्ययं कुर्वतें हर्षस्थाने शेोचन्ति । त इमे दीघी दीर्घकालानुवर्ति नी प्रसितिं. अकृष्टं भावबन्धं आवयोः अनुदीधियुः अनुध्यायन्तु नरः कन्याबन्धुमनुष्याः ।. ये इदं विवाहकर्म समेरेि प्रेरिरे प्रवर्तयन्ति स्म । कीदृशं ? पितृभ्यों वामं पितृणां वननीयं मः यः पतिभ्यः पत्युर्मम सुखरुपं जनयः । षष्टयेकवचनस्थाने प्रथमां बहुवचनम् । जन्थाः अस्या . वध्वाः परिष्वजे परिष्वङ्गाय पर्याप्त एवम्भूतं विवाहकर्म प्रवर्तितवन्तः ते कन्याबन्धुमनुष्याः आवयोः भाविनं दीर्घ भावबन्धमालोच्य मा रुदन्त्वित्यर्थः ।



आऽस्यै ब्रा॑ह्म॒णास्स्नप॑नꣳ हरन्तु । अवी॑रघ्नी॒रुद॑च॒न्त्वापः॑ । अ॒र्य॒म्णो अ॒ग्निं परि॑यन्तु क्षि॒प्रं प्रती॑क्षन्ता॒ꣳ॒ श्वश्र्वो॑ दे॒वरा॑श्च । खेऽनसः॒ खे रथः॒ खे


 ‘मन्त्रवताऽद्धयः प्राहणुयात् -व्युक्षदिति । व्युक्षत्, उक्ष तिः सेचनकर्मान्यत्र, इह तु अपगमे द्रष्टव्यः पञ्चमश्च लकारः । यदपां क्रूरं तदपगच्छतात् आपः उदचन्तु उद्भच्छन्तु ! किम र्थमेवं प्राथ्र्यते ? अस्यै अस्या वध्वाः स्नपनं उदकं आहर न्तु ब्राह्मणाः । अवीरत्रीः । जसि * वा छन्दसि ? इति पूर्वस वर्णः । वीराः पुत्राः तद्धनस्वभावाः वीरन्नयः ततोऽन्याः अ वीरन्नयः उदचन्त्वापः । अवीरञ्जीरिति विशेषणविवक्षया पुनरि इमुक्तम् ॥

 वध्वाः शिरसि दर्भण्वनिधानम्-अर्यम्ण इति । अर्यमा आ दित्यः तस्य प्रसादात् अ िइमं विवाहा परियन्तु क्षिमं परिवेष्टय मण्डलीभूताः तिष्ठन्तु यथेदमिण्वं " मण्डलीभूतम्, परीत्य च प्रतीक्षन्तां पश्यन्तु । के ? श्वश्रुः मातरः वध्वा मम च देवराश्च वध्वा मम च भ्रातरः ।

 "तस्मिन्निष्वे दक्षिणं युगच्छिद्रं प्रतिष्ठापयति-खेऽनस इति । अत्रेतिहासमाचक्षते-अपालानाम काचित् कन्या श्वित्रिीं । तां न कश्चिदुपयेमे । तस्याश्च मनसि कामः सदा बभूव कथ महं इन्द्रं यजे इति । सा कदाचित् स्नानार्थ नद्यामवतीर्णा

स्रोतसा द्वियमाणा तमेव कामं मनसि दधाना स्रोतसोपनीतं सो

युग॑स्य शचीपते । अ॒पा॒लामि॑न्द्र॒ त्रिः पू॒र्त्व्य॑कर॒त्सूर्य॑वर्चसम् । शन्ते॒ हिर॑ण्य॒ꣳ॒ शमु॑ स॒न्त्वाप॒श्शन्ते॑ मे॒धी भ॑वतु॒ शय्युँ॒गस्य॒ तृद्म॑ । शन्त॒ आप॑श्श॒तप॑-


ममपश्यत् । तं दन्तैः पिष्ट्रा तद्रमं इन्द्राय उपाहरत् । तमि न्द्रः पीत्वा रथस्यानसो युगस्यति त्रयाणां छिद्रेषु अपो निस्सार्य ताभिः तां त्रिः पृत्वा सूर्यवर्चसमकरोत् । तदेतत् “ कन्या वास् बायती ' + इत्यस्मिन् वर्गे द्रष्टव्यम् । रथ इति षष्टयर्थे प्रथमा । रथादीनां खेषु छिद्रेषु अषेो निस्सार्य त्रिः पूस्वी । छान्दसो रेफ उपजननः । पूत्वा शेोधयित्वा हे शचीपते ! हे इन्द्र ! त्वं अपालां नाम कन्याँ सूर्यवर्चसं अकरत् अकरः । पुरुषव्यत्ययश्छान्दसः तथैव एनामपि कुर्वेित्यर्थः ।

 "छिद्र सुवर्णनिधानमन्त्रः-शं त इति । छिद्रे निधीयमानं हिरण्यं ते शं भक्तु शामु सन्तु ! उ इत्यनर्थकः पादपूरणः । आपश्च तत्र निषिच्यमानाः ते शं सुखं सन्तु भवन्तु । अप्रसि डपाठस्तु समु शं त्वाप इति । तत्राप्यर्थः स एव । सकारशकारयेो व्यैत्ययः । मेधी खलेवालौ, अत्र तु युगस्य अभिधाभमतत् । मेथ्यपि ते शं"भवतु । युगस्य तृद्म छिद्रमपि तथा शं भवतु । शतपवि त्राः" बहूनां शोधयित्र्यः आपश्च ते शं भवन्तु । विशेषणविष


वित्रा भव॒न्त्वथा॒ पत्या॑ त॒न्वꣳ॑ सꣳसृ॑जस्व ।।

दीधियुर्नरोऽष्टौ च ॥ १ ॥

  हिर॑ण्यवर्णा॒श्शुच॑यः पाव॒काः प्रच॑क्रमुर्‌हि॒त्वाऽव॒द्यमापः॑ । श॒तं प॒वित्रा॒ वित॑ता॒ ह्या॑सु॒ ताभि॑ष्ट्वा दे॒वस्स॑वि॒ता पु॑नातु । हिर॑ण्यवर्णा॒श्शुच॑यः पाव॒का


क्षया पुनवचनम् । अथ अनन्तर पत्या मया तन् तनु समृ जस्व संयोजय संभोगकाले ।

इति श्रीहरदत्तविरचितायां एकाग्निकाण्डव्याख्यायां प्रथमः खण्डः


 उत्तरे पञ्च स्नानमन्त्राः-हिरण्यवर्णा इति । हिरण्यवर्णाः हिरण्यस्येव वर्णो यासां ताः शुद्धवर्णाः शुचयः शुद्धाः पावकाः शोधथिञ्यः प्रचक्रमुः प्रवर्तन्ते हित्वाऽवद्य पापं त्यक्त्वा आपः । आसु हि शतंपवित्राः बहूनि पवित्राणि तीर्थानि वितताः विस्तृतानि । ताभिः अद्भिः त्वा देवः सविता पुनातु ।। द्वितीयमन्त्रे कश्यप इत्यादित्यस्याभिधाम्-पश्यति सर्वमिति पश्यः पश्य- एव पश्यकः तत्राद्यन्तविपर्यासेन कश्यपेो भवति । दृश्यते'चारण्यके–“ कश्यपः पश्यको भवति । यत्सर्वं परिपश्यति ;

इति । स चाद्भयः प्रातरुद्यन् तासु जात इत्युच्यते । अग्रेश्व

यासु॑ जा॒तः क॒श्यपो॒ यास्व॒ग्निः । या अ॒ग्निं गर्भं॑ दधि॒रे सु॒वर्णा॒स्तास्त॒ आप॒श्श२ꣳ स्यो॒ना भ॑वन्तु । यासा॒ꣳ॒ राजा॒ वरु॑णो॒ याति॒ मद्ध्ये॑ सत्यानृ॒ते अ॑व॒पश्य॒ञ्जना॑नाम् । या अ॒ग्निं गर्भं॑ दधि॒रे सु॒वर्णा॒स्तास्त॒ आप॒श्श२ꣳ स्यो॒ना भ॑वन्तु । यासां॑ दे॒वा दि॒वि कृ॒ण्वन्ति॑ भ॒क्षं या अ॒न्तरि॑क्षे बहु॒धा निवि॑ष्टाः । या अ॒ग्निं गर्भं॑ दधि॒रे सु॒वर्णा॒स्तास्त॒ आप॒श्श२ꣳ स्यो॒ना भ॑वन्तु । शि॒वेन॑ त्वा॒ चक्षु॑षा पश्यन्त्वापश्शि॒वया॑ त॒न्वोप॑स्पृशन्तु॒ त्वच॑न्ते । घृ॒त॒श्चुत॒श्शुच॑यो॒ याः पा॑व॒कास्तास्त॒


वैद्युतस्य अप्सु जन्म, धारणं च तस्यैव । सुवर्णाः शोभनवणः ताः आपः .ते शं स्योनाः सुखकराः भवन्तु । स्योनमि त्यपि सुखनाम, ऐहिकपारलौकिकसुखस्य भेदादपौनरुक्त्यम् ।

 तृतीयः--यासां राजेति । स्पष्टार्थः ।' ' '

 ‘चतुर्थः—यासां देवा इति । यासां अपां भोजनं भुक्षे दिवि द्युस्थान देवाः कृण्वन्ति कुर्वन्ति । या अन्तरिक्षे बहुधा निविष्टाः मेधेषु । या आमेिं गर्भ दधिरे बडबानल रूपं धृतवत्यः । ता इत्यादि । गतम् ।।  शिवेन त्वेति । हे वधु!. आपः त्वां शिवेन चक्षुषा प

श्यन्तु शिवया च तन्वा ते त्वचं उपस्पृशन्तु घृतश्रुत

आप॒श्श२ꣳ स्यो॒ना भ॑वन्तु । परि॑ त्वा गिर्वणो॒ गिर॑ इ॒मा भ॑वन्तु वि॒श्वतः॑ । वृ॒द्धायु॒मनु॒ वृद्ध॑यो॒ जुष्टा॑ भवन्तु॒ जुष्ट॑यः । आ॒शासा॒नेत्ये॒षा । पू॒षा त्वे॒तो न॑यतु॒


घृतस् दुहभाः । शुचय इत्यादि । गतम् ।।

  "अहतस्य वाससः परिधानम्-परि त्वा गिर्वण इति । हे इन्द्र ! त्वं गिर्वणः, वनषणासम्भक्तों, स्तुतिलक्षणाभिर्गीर्भिः सम्भ जनीयः स्तुतीनां वा सम्भक्तः इमा मदीया गिरः त्वा त्वां प रिभवन्तु, परिपूर्वो भवतिः परिग्रह वर्तते, परिगृह्णन्तु विश्वतः सर्वतो यथा इमामिदं वासः परितो भवतीत्यभिप्रायः । कीदृशं त्वां : वृद्धायुं वृद्वान् गुरून् प्रतिं गन्तारं, कीदृश्यो गिरः ? अनुवृद्धयः, अनुरनर्थकः, वृद्धयः प्रवृद्धास्ताश्च जुष्टाः सेविता भवन्तु त्वया जुष्टयः सेवितव्याः ।

  योकबन्धनम्-आशासानेति । सौमनसं सौमनस्यं प्रजां सौ. भाग्यं तनू चाशासाना अमेरनुत्रता भूत्वा वधूरियं तिष्ठति, तामिमां योक्रेक्षा संनही बन्नामि सुकृताय विवाहाख्याय पुः ण्याय कर्मणे । कमित्यनर्थकम् । सुखं यथा भवति तथा  अथैनामन्निमभ्यानयति-पूषा त्वेति । पूषा आदित्यः


आशासना सौमनसं प्रजा सौभाग्यंतनूम् । अग्रेरर्नुव्रता भूत्वा स नो लुकृताय कम्॥(सं.१-१-१०) हस्त॒गृह्या॒श्विनौ॑ त्वा॒ प्रव॑हता॒ꣳ॒ रथे॑न । गृ॒हान्ग॑च्छ गृ॒हप॑त्नी॒ यथाऽसो॑ व॒शिनी॒ त्वं वि॒दथ॒माव॑दासि ।।

भवन्तु पश् च ।। २ ।।

सोमः॑ प्रथ॒मो वि॑विदे गन्ध॒र्वो वि॑विद॒ उत्त॑रः । तृ॒तीयो॑ अ॒ग्निष्टे॒ पति॑स्तु॒रीय॑स्ते मनुष्य॒जाः । सो


त्वा इतः प्रदेशादग्सिमीपं नयतु हस्तगृह्य हस्ते गृहीत्वा । इतो नीतां कृतहोमां रथादिना प्रोह्यमाणां त्वां अश्विनौ प्र वहृतां अनुमन्येतां, इदमेवैतयोः प्रवहणं यदियमनुमतिः । ततश्च त्वं गृहानू गच्छ मदीयान् यथा गता गृहपत्री गृहस्य प तिरीश्वरा अस; म्याः तथा गच्छ । गत्वा च वशिनी स्वामिनी भूत्वा विदथं यज्ञ तद्विषयं वक्तव्यं श्रावदासि आ भिमुख्यन वद ।। इति द्वितीयः खण्डः. 1आज्यभागान्ते उत्तराम्यामभिमन्त्रणम्-सोमः प्रथम इति ॥ सोमः प्रथमः त्वां विबिदे लब्धवान् । तत उत्तरो गन्धर्वः विश्वावसुः विविदे । तृतीयस्त्वाग्रेस्ते तव पतिः । मनुष्य जाः • मनुष्यजातस्त्वहं ते तुरीयः चतुर्थः पतिः । एष एवार्थः किञ्चिद्विशेषेणोच्यते-सोमोऽदददिति ॥ सो मोऽददत अदात् दद्याद्वा रायें धनम् ॥ संव्याख्यानैकान्निकाण्डे. मोऽद्दद्भन्धवर्य गन्धर्वोऽदंद्ग्रये । रयिं च पुत्रा ५श्चाँदादृग्र्मिह्यमथ इमाम् । 'गृभ्णामि ते सुप्र जास्त्वाय हस्तं मया पत्यां जरदंष्टिर्यथाऽसः ।१- गों अर्यमा संविता पुरैन्धिर्मह त्वाऽदुर्गार्हपत्याय देवाः । 'ते हु पूर्वे जनांसो यत्र पूर्ववहीं हिताः। मूर्धन्वान् यत्रं सौभ्रवः पूर्वे देवेभ्य आर्तपत् । यद्योगाद्विवाह पाणिग्रहणशब्दः तत्र मन्त्राश्चत्वारः-गृभ्णाम त इति । ते तव हस्तं अहं गृभ्णामि गृह्णामि । किमर्थ ? सुप्रजास्त्वाय शाभन्नाः 'श्रजाः यस्यास्सा सुश्रजा वस्या भाव: सुप्रजास्त्वं, छान्दसो दीर्घः, तस्मै । किञ्च-मया पसा सह यथा त्वं जरदष्टः असः स्याः तथा गृह्णामि । जरावस्था याः प्राप्तिः तस्याः प्रकाशनं वा यस्यास्सा जरदष्टिः । पुरन्धिः पुरुधीः बहुप्रज्ञः बहुकर्मा वा, भगादीनां चैतत्प्रत्येकं विशेषणम्। अन्ये तु-इन्द्रस्याभिधानं मन्यन्ते । भगाद्येो देवाः मह्य त्वा अदुः दत्तवन्तः किमर्थ? मम गार्हपत्याय गार्हस्थ्याय ।

  • ले हेति हैं। हशब्देो निरर्थकः । ते भगादयः पूर्वे जना

सः पूर्वे जनाः पूर्ववहः आदिकाले विवाहस्य कर्तारः यत्र गा ईस्थ्ये हिताः स्थिताः । यत्र च सौभ्रवो मूर्धन्वान् स्थितः पूर्वो देवेभ्यः देवानां प्रथमः आऽतप आ समन्तात् अतपत् । सुभ्रः अदितिः शोभने ध्रुवौ यस्यास्सा सुश्रू: तस्याः अपत्यं प्रथमप्रपाठके तृतीयः खण्डः, स्सरंस्वतेि प्रेदमर्मव सुभगे वार्जिनीवति । तां त्वा विश्र्वस्य भूतस्य प्रगायाम्प्यग्रतः । "य एति प्रदि शास्सर्वा दिशोऽनु पर्वमानः । हिरंण्यहस्त ऐरंम 15 सौभ्रवः आदित्यः । मूर्धा शिरः तेन प्राधान्यं लक्ष्यते सूर्धन्वान् प्राधान्यवान् । अन्निर्वा सौभ्रवः, स च मूर्धन्वान् 'अग्मूिर्धा ': इत्यस्यामृचि स्तुतः । तथा चाश्वलायनः–“ अन्निमूर्धन्वन्विराजे संयाज्ये इति । पूर्वो देवेभ्य इति च सुसङ्गतम् । 'अग्रि र्मुखं प्रथमो देवतानाम्' इति भन्त्रान्तरे दर्शनात् । ते भगा दयः यत्र स्थिताः तस्मै गार्हपत्याय मह्य त्वामदुः तस्मात् हस्तं गृह्णामीतेि योज्यम् ॥ सरस्वतीति । हें सरस्वति ! त्वं च इदं पाणिग्रहणं प्राव प्रकर्षेण रक्ष ! हे सुभगे ! वाजिनीवति ! वाजेोऽत्रं त द्वति ! स्तुतिर्वा वाजिनी तद्वति हविर्भिस्तुतिभिश्च तद्वति ! तां । त्वा वयं विश्वस्य भूतस्य सर्वेषामेव अग्रतः प्रगायामसि प्र गायामः प्रकर्षेण स्तुमः 'इदन्तो मसि' ।।

  • सं. ४-४-४.

"य एतीति । एष पवमानः सर्वा दिशः प्रदिशश्चान्वेति अनुक्रमेणैति हिरण्यहस्तः भतेभ्यो देयं हिरण्यं हस्त यस्य स हिरण्यहस्तः ऐरंमः इरामन्त्रं तां मिमीते करोतीतीरंमः अग्रिः तस्यायं सखा ऐरंमः वायुसखा इति ह्यग्मुिपचरन्ति, य एवं 16 स्स त्वा मन्र्मनसं कृणोतु । एकैमिषे विष्णुस्त्वा ऽन्वेंतु द्वे ऊर्जे त्रीणि व्रतायै "चत्वारि भायेॉक्ष वाय "पञ्च पशुभ्य"ष्षड़तुभ्र्य"स्सप्त सप्तभ्यो हो त्राभ्यो विष्णुस्त्वाऽन्वेंतु । "सख सप्तर्पदा भव भूतो वायुः सः त्वा त्वां मन्मनसं मयि मनो यस्यास्सा मन्मनाः तादृशीं कृणोतु करोतु । "-*अथैनां सप्तपदान्यभिप्रक्रमयति--एकामिष इति ॥ इटू अ तं, एकं पदं विष्णुः त्वाऽन्वेतु इषे तवात्रं यथा स्यादिति । ऊर्क बलम् । व्रतं कर्म । सुखं मृयः तद्भावायू भवतीति मयोभूः तस्या भावो मायोभवं तस्मै, 'मायो भव्याय' इत्या श्वलायनः । पञ्च पशुभ्यः । पड़तुभ्यः । सप्त सप्तभ्यः । सर्वत्र विष्णुस्त्वाऽन्वेत्वित्यनुषङ्गः ! होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छं. सी पेोता नष्टाऽच्छावाक आग्रीध्र इत्येतास्सप्त होत्राः । तथा च ब्राह्मणं “तस्मात्सौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रतोः । सप्तहेोत्राः प्राची वषट्कुर्वन्ति' + इति । ताभ्यः ताः यज्ञकर्मणि तव यथा स्यु रित्यवमर्थ विस्णुस्त्वाऽन्वेतु ॥

  • सप्त पदानि या क्रान्तानि सा सप्तपदा एवंभूता त्वं “सरवा

भव । सप्तदा सप्तपदौ । द्विवचनस्याकारः । सप्तपदै त्वं च अहं च सखायौ बभूव बभूविव । छान्दसो विशब्दस्यलोपः । आद् प्रथमप्रपाठके तृतीयः खण्डः, 17 वहै सैग्रिंौ रोचिष्णू सुमनस्यमांनौ । इषमूर्ज भभि संवसांनौ सं नौ मनासि सं ब्रता समुं चित्तान्यार्कर । सा त्वमस्यमूहममूहमस्मि सा त्वं रार्थ पुनर्वचनम् । सख्यं ते गमयं गन्यासं सख्यात्ते मा योषं वियुक्तः पृथकृतो मा भूवं, त्वं च सख्यान्मे मा यो ष्टाः । समयाव ! संपूर्वस्य इणेो लोटि रुपम् । सङ्गतौ स्यात्र । सङ्कल्पावहै इदमिदं च कर्तव्यमिति । सम्पियौ परस्परं समग्री यमाणो सेोचिष् सदृशसम्बन्धत्वात् परस्पराश्रयेण दीप्यमानेौ सुमनस्यमानौ सुमनायमानौ । भृशादिरयं छान्दसस्सलोपाभावः । इषयूर्जमाभिसंवसानौ सहानुभवन्तौ समयावेति सम्बन्धः । नौ आवयोः मनांसि व्यापारबहुत्वान्मनोबहुत्वं समाकरं सङ्गतानि करोमि । . तथा व्रता व्रतानि कर्माणि समाकरं यस्त्वया ध मैश्चरितव्यः सोऽनया सहेति । तथा समुचित्तानि उ इत्य नर्थकः, मनस उक्तत्वाद्वाद्येन्द्रियाण्यत्र चित्तानि तान्यपि समा करम्. । सा त्वं सेति ऋचोऽभिधानम्, अम इति साम्रः ।

  • सैव •नाम ऋगासीद्मो नाम साम' * इति वृचब्राह्मण

दर्शनात् । त्वं सांऽसि ऋणसेि अमोऽहम् । संहिताकाले ओोका रस्य ऊकारः । ववृचानां तु 'अमोऽहम्' इति पाठः । एत देवाद्रार्थ पुनरुच्यते । अमूहमस्मि अमः अहमस्मि सा त्वं

  • एँ. वा. ३-२-२३. 18

सव्याख्यानकामकाण्ड. दौरहं पथिवी त्व५ रेतोऽह५ रंतोभूत्वं मनोऽहम भव पुऽसे पुत्राय वर्त्तवै श्रियै पुत्राय वेत्तंव एहिं सूनृते ॥ ३ ॥ अतष्ष ॥ ३ ॥ 'सोमाय जनिविदे स्वाहां गन्धर्वाय जनिविदे ऋक्त्वं यथा ऋक्सामे परस्परं सम्बद्ध एवमावामपीत्यर्थः । द्यौ रहं पृथिवी त्वं औत्तराधर्यमत्र विवक्षितम् । रेतोऽहं कार्यकार णयोरभेदोपचारः । रेतोभृत्वं मया निषिक्तस्य रेतसो भत्र त्वम्। मनोऽहमस्मि वक्त्वं यथा मनसा चिन्तितं वाग्बूते एवमाव योरानुकूल्यमित्यर्थः । सामाहमस्म्पृक्त्वं एवंभूता सा त्वं मां प्रति अनुव्रता अनुकूला भव । किमर्थ ? पुंसे पुत्राय वे त्तवै पुमांसं पुत्रं लब्धुं श्रियै पुत्राय वेत्तव श्रियश्च पुत्रस्य च लाभार्थम् । पुत्रस्य पुनर्वचनमाद्रार्थम् * * । एहि आगच्छ प्रिया वाक् सूनृता तद्योगात् सूनृते ! इत्यामन्त्रणम् ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्किाण्डमन्त्रव्याख्यान तृतीयः खण्डः, '-'उत्तरे षोडश प्रधानाहुतिमन्त्राः-सोमाय वधू लब्धवते । गन्धर्वाय जनिविदे । अग्रये ॥ जनिविदे 19 स्वाहाऽग्रये जनिविदे स्वाहा । 'कन्यला पितभ्यों यती पतिलोकमव दीक्षामंदास्थ स्वाहा । प्रेतो मुश्चाति नामुर्तस्सुबद्दामभुतंस्करत् । यथेयर्मिन्द्र मीढूस्सुपुत्रा सुभगाऽर्सति । इमां त्वमिन्द्र मीढ् स्सुपुत्रा सुभगां कृणु । दुशांस्यां पुत्रानाधेहि प तिमेकादुशं कृधि । 'अग्रेितु प्रथमो देवतांना ‘कन्यलेति । कल्यैव कन्यला लशब्दः उपजनः । पितृभ्यः पितृ कुलात् पतिलोकं पतिकुलं यती गच्छन्ती दीक्षां कन्यकाव्रतं अवादास्थु दीङ् क्षये इत्यस्यान्तर्भावितण्यर्थस्य लुङि प्रथमपुरुषे कवचने रुरूपं, तकारस्य थकारः छान्दसः, अवक्षपितवती त्यक्त वतीत्यर्थः ।

  • प्रेत इति ॥ इन्द्रः प्रार्थयेते 'इन्द्र मंदृिः' इत्यामन्त्रितयोगात् ।

पुरुषव्यत्ययः । हे श्ल्द्र ! मीढूः ! वर्षेण सेक्तः! इमां वधू इतः पितृकुलात् प्रमुञ्चाति प्रमुञ्च नाटुतः न पतिकुलात्, किन्तु सुबद्धाममुतस्करत् अमुष्मिन् पतिकुल सुबडां सुषु बद्धां करत् कुरु .। यथयं सुबद्धा सती सुपुत्रा सुभगा च असति स्यात् । इमामिति । त्वमिन्द्र! मीढूः ! इमां वधू सुपुत्रां सुभगां च कृणु कुरु । अस्यां दश पुत्रानाधेहि स्थापय पात मां एकादशै कृधि कुरु । 'अन्निरिति। अग्रैितु अन्निरागच्छतु। कीदृशः ? देवतानां प्रथमः। 20





०००

०००० ००---------७-७-७----------७००-०००००-- सोंऽस्यै प्रजां मुंश्चतु मृत्युपाशात् । तद्य५ राजा वरुणोऽर्नुमन्यतां यथेय स्त्री पौत्रंमध्यै न रोदात्। इभामग्स्विायत्तां गार्हपत्यः प्रजार्मस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशून्योपस्था जीर्वतामस्तु माता पौत्रंमानन्दमभि प्रबुध्यतामियम् । 'मा ते गृहे निशि घोष उत्थादन्यत्र त्वढुंत्र्यस्संविशान्तु । मा - अयं च वरुणो राजा तत् अग्निा क्रियमाणं अनुल्यताम्। यथा मोचिता सती इयं स्त्री पौत्रं पुत्रनिमित्तं अधधं व्यसन मुद्दिश्य न रोदात् न रुद्यात् । इमामिति । इमां वधू अन्निस्त्रायतां रक्षतु गार्हपत्खः गृहपतिसं युक्तो वैवाहिकोऽन्निः । न केवलमिमामेव त्रायतां, श्रस्यै अस्याः प्रज्जां व दीर्घमायुर्नयतु । किं बहुना ? अशून्योपस्था पुत्रमण्डि तोत्तङ्गा जीवतां च पुत्राणां माताऽस्तु पैौ पुत्रनिमित्तं च आनन्दं अभिप्रबुध्यतां स्वापात्प्रबुध्यमाना पौत्रमानन्दं प्रति बुध्यता इय वधूः । मा ते गृहे इति । हे वधु ! त्वदीये गृहे निशि घोषः आ तत्रलापः मोत्थात् मा प्रादुर्भूत् । रुदत्खः सर्वाः त्वत् त्वत्तः अन्यत्र संविशन्तु । त्वं च विकेशी विशीर्णकेशा भूत्वा उरो त्वं विकेश्युर् आवधिष्ठा जोवर्षी पतिलोके वि रांज पश्यन्ती प्रजा सुभनस्यमानाम् । "द्यौस्ते पृष्ठ रक्षतु वायुरुरू अश्विने च स्तनं धर्यन्त९ स विताऽभि रक्षतु। आवासंसः परिधानाङ्कहस्पतिर्विश्वे देवा अभि रक्षन्तु पश्चात् । 'अप्रजस्तां पेत्रमृत्यु प्रथमप्रपाठक्रे चतुर्थः खण्डः. मा 21 वधिष्ठाः उरस्ताडनं मा कार्षीः तन्निमित्तं ते मा भूत् । तिगृहे विराज दीप्यस्व प्रजां च क्षुमन्स्यमानां श्थन्ती । पतिवियोगः पुत्रवियोगेो वा रोदननिमित्तं, तदुभयं ते मा भूदित्यर्थः । "द्यौस्ते पृष्ठ इति ॥ तव पृष्ठं पृष्टभागं द्यौः रक्षतु । वायु रू रक्षतु । अश्विनौ च स्तनं स्तनौ रक्षताम् । धयन्तं पुत्रं सविताऽभिरक्षतु । त्वां च वा वाससः परिधाभात य तद्वासप्तः परिधानं 'परित्वा गिर्वणेो गिरः '* इति अा तस्मात् बृहस्पती रक्षतु । पश्चातु विश्वे देवा अभिरक्षन्तु । "अभजस्तां इति । न विद्यते प्रजा यस्यास्सा अप्रजाः तस्या भावः अप्रजस्ता तां पौत्रमृत्यु पुत्रसम्बन्धि मरणं पाप्मानं पापं उत वा अपि वा । अधं पापनिमित्तं व्यसनं एतत्सर्वं च त्वत्तः १-२. ६ 22 __ ________ _ 13 _______ सव्याख्यानका __ _ _____, , , -------------- --- --- ण्ड. -- - -,

-- -

-- [ द्विपद्रयःप्रति मुञ्चामि पाशंभं। इमं में वरुण "त- . उन्मुच्य ते द्विषद्रयः पाशं प्रतिमुञ्चामि यथा शीष्णैस्वनं उन्मुच्य वृक्षादिषु प्रतिमुञ्चन्ति तद्वत् । "इमं मे वरुण इति । हे वरुण ! इमं मे हृवं आह्वानं श्रु धि शृणु । श्रुत्वा च अद्या च अद्येव वृडय सुखय त्वां अहं अस्युः पालनकाम आचके आगायामि स्तुवे । "तत्त्वा इति । हे वरुण! उरुशंस! बहूनां शंसनीय ! स्तुत्य ! नः अस्माकं आयुः मा प्रमोषीः । अहेडभानः अत्रुकुद्भयंश्च भूत्वा इह कर्मणि मयेच्यिमानं बोधि बुध्यस्व तत्त्वा यामि तत् अनन्तरोक्तमर्थजातं त्वा त्वां यामि याचामि ब्रह्मणा मन्त्रेण वन्दमालः स्तुवन् हविभजमानः सर्वोऽपि तदेवाशास्ते । एव मियमृक अर्थानुगुण्यात् व्युत्क्रभण योजिता । "इर्भ में वरुण श्रुधी हवमृद्या च मृडय । त्वार्मवस्युरार्चके है। (सं. २-१-११.) जमानं हृविभिः । अहंडमानो वरुणेह बोध्युरुश ७५ स मा न आयुः प्रमोंषीः ।॥(सं. २-१-१.) _ _ __ _ _ ________ _____--- --- - -- -- -- .. ... ... प्रथमप्रपाठके चतुर्थः खण्डः. .... .. ..... ... .... .... ७ .. .... ... ... ७७) ... .... ... ...- ..- .. ७ . . .- . त्वां यामि "त्वं नो अझे "स त्वं नो अग्रे "त्वमंप्रे .

  • त्वं लो अग्रे इति । हे अत्रे ! विद्वान् सर्वस्य वेदिता त्वं

नः अस्माकमुपरि देवस्य वरुणस्य यत् हेडः क्रोधः तत् अवयसिसीष्टाः । यातयैसेसर्यजतेर्वा आशिषि लिङि रूपमेतच्छान्द सम् । अर्थस्तावढ्यं अवयक्षीऽा: अवाचीनं यथा भवति तथा यक्षीष्टाः इति । यजिष्टः अतिशयेन यष्टा वांद्देतमः आतिश यन वोढा हविषां शोशुचानः देदीप्यमानः विश्वा विश्वानि अस्मद्विष याणि शत्रूणां द्वेषांसि द्वेषविषयाणि फलानि वधबन्धनादीनि .

  • स त्वं इति । हें अग्रे ! एवमुक्तगुणः अवमो मूलभूतेो देवानां

'अग्रिवमो देवतानां विष्णुः परमः' * इति ब्राह्मणम् । नः अस्माकं ऊती उत्या पालनेन लेदिष्टः अन्तिकतमो भव । "त्वं नो अमेो वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडोऽव यासिसीष्टाः । यजिष्ठो वह्नित्तमश्शेोशुचानो वि "स त्वं नो अग्रेऽवमो भवती नर्दिष्टो अस्या उषसो व्युष्टौ । अर्वयक्ष्व नो वरुण५ रराणो वीहि मृडाक* सुहवा न एधि । (सं. २-१-१२.) *सं. ५-५ . सव्याख्यानकाग्निकाण्डे. अयाऽस्थया सन्मनस् त्तिः । अथा सन् हुव्य इष्ट च ।। ४ ।। कदा? अस्या उषसो व्युष्टौ । व्युच्छतेः क्तिन् । अस्यामुषसि व्युष्टायाम् । उपलक्षणं चैतत् सर्वोत्यर्थः । अध्यक्ष्व अवा चीनो यथा भवति तथा यक्ष्व | कं ? वरुणं अस्मासु पाशान् मुमुक्षु, नः अस्मभ्यं रराणः इष्टान्नं ददत् वीहि खाद् भृ डीकं सुखयितारं पुरोडाशादिकं अस्माभिर्दत्तम् । नः अस्माकं सुहवः सुष्ठु हवः आह्वानं यस्य सः सुहवः एाध भव । न : अस्मान् एधि वर्धय ॥ "त्वमझे इति । हे अग्रे ! त्ममयाऽसि अया असि । छान्दसस्स वर्णदीर्घः, इणोऽसुन्प्रत्ययः । भक्तानामतव्यः भक्तान्वा प्रत्येता अया संन् अयास्सन् । छान्दसस्सकारलेोपः । एवभूतस्त्वमस्मा भिः मनसा हितः प्रणिहितः असीत्यनुषङ्गः, त्वां वयं मनसि प्र णिदध्महे इत्यर्थः । अया सन् अयास्सन् । पूर्ववत्सलोपः । हव्यं अस्माभिर्दत्तं ऊाहिवे देवेभ्यो वहस्व स त्वं अयाः नः अस्मभ्यं भेषजं धेहि । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने चतुर्थः खण्डः. ---५७-५८- ९.५ /**५.७०-७०-७५-५०-५०------ ~ Anasuya Ram (सम्भाषणम्) ~ ~ ~ ~ ~~ ~ ७-८-७-०-७-०९.७५

- *** ------ -५७७.७५ १] .७५०.७५-५. नायुषं ब्रूते कुल्पन्थावहन्तिका । दीधयुरंस्तु मे ) याँ वहतुना सह । पुनः तिभ्यो जायां दा अंग्रे ७० (१ अश्मानमास्थापयति-आतिष्ठति । हे वधु ! इमश्मान मातिष्ठ, आतिष्ठन्ती च त्वं यथाऽयं अझमा स्थिरः तद्वत् स्थिरा भञ् पृष्टन्तः पृतनाकामा योडुकामान् अभितिष्ठ अभि व, अभिहुत्य च सहस्व अभिभव पृतलायतः तानव पृतन्यतः । लाजहीमः-इयं नारीति ॥ इयं नारी उपबूते उपच्छ न्दयन्ती ते कुल्पानि लाजान् आवपन्तिका आवपन्ती । किमुपबूते ? दीर्धायुस्तु मे मम पातिः । केोऽर्थः? जीवातु शरदशशतं शतं संवत्सरान् जीव्यादिति । प्रदक्षिणमन्त्राः-तुभ्यमग्र इति । हे अग्रे ! तुभ्यमग्रे अा दिकाले. सूयं वहतुना सह पर्यवहन दत्तवन्तः । सूर्वा नाम सवितुर्बुहिता विवाहस्य अधिष्ठात्री देवता । वहतुरिति पितृकु ललब्धस्य स्त्रीधनस्य नाम । पुनश्शब्दोऽद्यशब्दार्थ । अद्य तु पतिभ्यः अस्मदभ्यिः जायां दाः देहि प्रजया सह ।। पुनरिति । एष एवार्थः पुनः । बीमाशिरात ददातु आयुषा सा । दीर्धायुरंस्या यः पतेिस्स एंतु 9रदश्शातम् विश्व उत त्वया वयं धार उदन्यां इव । अति गाहेमहि द्विषः । 'आ तिष्ठममश्मनम् ।'अर्यमणं नु देवं कन्यां अग्भियक्षत । स इमां देवो अंध्वरः सध्याख्यानैकान्निकाण्ड, मग्रे पर्यवहन्पुनः पत्रीमग्रिंदा"द्विश्व उत त्वयाँ वय'मा तिष्ठममश्मानम् । “त्वमर्यमा भवलि य वचेसा सह । अस्या वध्वाः यः पतिः स दीघायुः भवतु । कोऽर्थः? स एतु शरदश्शतं शतसंवत्सरान् प्राझेोतु ॥ विश्वा इति । हे अप्रे! वयं त्वया नाथन विश्धाः द्विषः द्विड़ातीः अतिगाहेमहि अतिरेम उद्न्याः उदकसम्बन्धिनी : धारा इव यथा वर्षधाराः वृषभादयोऽतितरन्ति तद्वत् । आतिष्ठममिति । गतम् । द्वितीयेो लजहोमः-अर्यमणमिति । नु क्षिप्रै अर्यंत इत्यर्यमा अन्निः तं प्रसिडोमवार्यमणं वा कन्याः पूर्व अक्षत इष्टवत्यः । ताश्च इष्टा' पतिमलभन्त । सः इदानीमपि लाज्हो मेनेष्टः अध्वरः अहिंसितः केनापि देवः अर्यमा इमां प्रेतो सु श्वाति इत्यादि । गतम् ।

  • -तुभ्यमग्र इति । गतम् ॥

1 प्रथमप्रपाठके पञ्चमः खण्डः. त्कनीलां नार्म स्वधावथ्स्वर्य बिभर्षि । अञ्जन्तिं वृक्ष सुर्धितं न गोभिर्यद्दम्पती सर्मनसा कृणोर्षि तुभ्यमग्रे पर्यवहृ"न्पुनः पत्रमग्रिंदा द्विश्वां उत त्वयां वयम् । "प्र त्वां मुञ्चामि वरुणस्य पाशादेव 27 "तृतीयो लाजहोमः-त्वमर्योति ॥ त्वमर्यमा दाता ‘यः खलु वै ददाति सोऽर्यमा '* इति श्रुतेः । हे अग्रे ! त्वमेव दाता भवसि । यत् यस्मात् कनीनां कन्यकानां नाम नमनं स्वधा वत् अन्नयुक्त स्वर्य स्वर्णस्य निमित्तं बिभर्षेि पुष्णासि क न्यका अत्रं स्वर्गश्च त्वदायत्ताः पुरुषान् प्रत्युपनमन्ति यत्मात्तस्मात्त्व मेवार्यमा भवसीत्यर्थः । त्वामेव च अञ्धान्त सिञ्चन्ति । केन ? गोभिः विकारेऽयं प्रकृतिशब्दः 'गेोभि१श्रीणीत मत्सरम्' इति यथा । गोविकारैराज्यादिभिः वृक्षे सुधितं न, नञ्जयं पुरस्ताद् पचारः प्रतिषेधार्थीयः' उपरिष्टादुपचार उपमार्थीयः, यथा सुधितं सुषु निहितं स्थापितं वृक्षं जलन सिञ्चति तद्वत् । यत् यस्मात् दम्पती समनसा समानमनसो कृणोषि करोषि त्वमव ॥

  • सं. २-३-४.

"":"पुनः परिक्रमणमन्त्राः—तुभ्यमग्र इति । गतार्थाः ॥ "उत्तराभ्यां योक्त्रं विमुञ्चति-प्र त्वा मुञ्चामीति । त्वा त्वां वरुणस्य पाशात् प्रमुञ्चामि । यदिदं योक्त्राद्विमोचनं तदेवे 28 सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. कृतस्यं लोके स्योल्नं ते सह इत्य करोमि । 'इमं विष्यामि वरुणस्य पादौ यमबंधीत् सविता सुझेो वः । धातुश्च योनौ सुकृत्स्यं लेोऽरिष्टां त्वा स सत्यमित्वम्या अंसि । अयंसा भन्नंसा धृतोऽयसां वं रूप्यते । येन पाशेन त्वां अवात्सविता सर्वस्य प्रेरयिता सुकेतः सुचित्तः सुप्रज्ञानेो वा धातुश्च योनौ ब्रह्मणश्च लोके । कीदशे ? सुव्तस्य लोके ब्रह्मलेोको हि पुण्यस्य कर्मणो लेकः। तस्मिन् स्योन मुखं स्थानं ते तव पत्या मया सह करोमि । "योक्त्रविमेोचेनन इमं वरुणस्य पाशं विष्यामि विस्वंसयामि । यं पाशं अबधीत बडवान् सविता सुशेवः सुसुखः भक्तानां सुखस्य कर्तेत्यर्थः । धातुश्च योनावित्यादि समानम् । अरिष्टां अविनाशिनीम् ।

  • अनुगतस्योपासनाग्रेस्समाधानमन्त्र -अयाश्राग् इति । अया

इति व्याख्यातम् । हे अग्रे ! त्वमयाश्चासि न विद्यते अभिशा स्तिर्यस्य सोऽनभिशस्तिः अनभिशस्तोश्चासि । दीर्वस्तु . छा इसः । अनवद्य इत्यर्थः । सत्यमित्यमया अंसि आदरा र्थमिदम् । इच्छब्दोऽवधारणे । एवंभूतस्त्वमस्माभिः अयसा त्वां प्रातगन्त्रा मनसा धृतां ध्यातः अयसा भक्तान् प्रतिगन्त्रा

  • १-४-१६. प्रथमप्रपाठके घष्टः खण्डः.

हृव्यमूहिषेऽया नों धहि भेषजम् ॥ ५ ॥ 29 ऋतेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिवि सोमो अधिं श्रितः । त्वदीयेन मनसा हव्यं अस्माभिर्दत्तं ऊहिषे देवान् प्रति वहस्व । अयाश्च त्वमस्मभ्यं भषजं धेहि स्थापय ।। इति श्रीहरदत्तविरचिंतकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने पञ्चमः खण्डः. प्रयाणकाले रथस्योत्तम्भनी-सत्यनेति । यथेयं भूमिस्स त्येन मनोवाक्कायजेन उत्तभिता उत्तब्धा स्थापिता तिष्ठति, यथा च सूर्येणोत्तभिता द्यौः तिष्ठति, यथा च ऋतेन यज्ञन आ दित्याििस्तष्ठन्ति * अप्रैौ प्रास्ताहुतिस्सम्यगादित्यमुपतिष्ठते '* इति स्मृतेः । यथा च दिवि सोमो आधिश्रितः त्वमस्माभिः उत्तव्धः तिष्टति वाक्यशषाध्याहारेण योज्यम् । वाहावुत्तराभ्यां युनक्ति-युञ्जन्तीति ॥ मनुष्याः ब्रभ्रं मह ता भामतत्, महान्तमश्वमनङ्कह वा अरु अरुष्यातगतकमा, गन्तारं गमनसमर्थ चरन्तं परितस्थुषः स्थावरान् पदार्थान् परेि वर्जयित्वा अतिक्रम्य चरन्तं, परिगच्छन् हि स्थावरानतिक्रम्य गच्छति । उत्तराधे यावदित्यध्याहार्य, रोचना रोचनानि नक्ष 30 =

सव्याख्यानकाग्निकाण्डे त्रादीनि यावद्दिवि रोचन्त तावत् एवंविधेषु कर्मसु नित्यमेव पुरुषा युञ्जन्ति इत्यर्थः । योगे योगे यदायदाऽश्वादे रथादौ योजनं प्राप्तं तदातदा तवस्तरं तव इति सौत्रो धातुवृद्धयर्थः गत्यर्थो वा, तवः वृद्धिर्ग मनं वा, इह तु तद्वतेऽभिधानं, अतिशयेन वृद्धियुक्त गतियुक्त वा वाजेबाजे सङ्गमनामैतत्, सङ्गमेसङ्गमे प्राप्त, उपलक्षणं चैतत्, सर्वेषु सर्वकार्येषु हवामहे आह्वयामः सखायः स्तोतृ त्वेन सखीभूताः वयं इन्द्रं, किमर्थ ? ऊतये पालनायू ॥ 'आरोहन्तीमुत्तराभिरभिमन्त्रयते-सुाकंशुकमिति । सुकिंभूकं रथेो विशेशष्यते, कण्टकिनः पलाशाः किंशुकाः शेोभनाः किंशुका यस्मिन् तत् सुकिंशुकं शल्मालं, विकारेऽयं प्रकृति शब्दः, शाल्मलिना वृक्षेण निर्मितं, वृक्षमात्रोपलक्षणं चैतत् । अन्य . तु मन्त्रलिङ्गदेताभ्यामव रथनिर्माणमाहुः । विश्वरूपं नानारुरूपं हिरण्यवर्ण उज्जूलवर्ण सुबृतं सुष्टु वर्तते गच्छतीति सुवृत् सुचक्र शेोभनचक्र रथं हे वधु ! आरोह अमृतस्य अमरणस्य मम दीर्धा युञ्जन्ति ब्रधर्मरुषं चरन्तं परितस्थुर्षः । रोचंन्ते रोचना दिवि ॥(सं.७४.२०.) *योगेयोगे तवस्तरं वाजेंवाजे हवामहे । सखाय इन्द्रमूतये। (सं.४-१२) प्रथमप्रपाठकें अष्टः खण्डः. ह वध्वमृतस्य लोक' स्योन् पत्ये वहतुं णुष्व । उदुत्तरभारोहन्ती व्यस्यन्तीं पृतन्यतः । मूर्धानं पत्युरारोह प्रजया च विराङ्कव । "लंराङ्गी श्वशुरे व संराज्ञी अधिं देवृधुं । 'खुषाणा' श्वशुराणां प्र युषो लोकं स्थानं, आरुह्य च पत्ये मह्य स्योनं सुखकरं वह तुं पितृकुललब्धं स्त्रीधनं कृणुष्व स्थापयात्रैव रथे ॥ उदिति । उत्तरं श्रष्टं रथं उदारोहन्ती उर्धमारोहन्ती पृतन्यतः येोडुःामान् व्यस्यन्ती विविधं क्षिपन्ती पत्युः मम मूर्धानं आँरोह प्रधानभूता भव प्रजया च विराङ्कव विरा डिति दशाक्षरवतः छन्दसो नाम । तथा हि श्रुतिः * दश संपद्यन्ते दशाक्षरा विराट्' इति । यथाविराट्टन्दो दशाक्षरवद्भवति तथा त्वं दशपुत्रा भवत्यर्थः विराजमाना वा भव । । प्राधान्यमेव स्फुटयति-संराज्ञीति ॥श्वशुरे संराज्ञी वळभा भव। श्वश्रुां च संराज्ञी भव । ननान्दरि पत्युस्स्वसा ननान्दा वध्वाः तस्यां च संरराज्ञी भव । तथा देवृषु देवरेषु पत्यु भ्रातरों वध्वा देवराः तेष्वपि संराज्ञी भवं । अधिशब्दः सप्तम्य थर्थानुवादी ॥ 'तदेव पुनरुच्यते-स्नुषाणामिति । अस्महे यास्नुषाः

  • स. २-६-१ 32

______________ ______________ ______ _____ ___________ __ _ सव्याख्यानैकाग्निकाण्डे. __________________ __________________





--- -- -- - -. ... ... ... .. . .. .. .. . . . तानां विराईव । नीललोहिते भवतः कृत्या स् क्तिर्यज्यते। एर्धन्तेऽस्या ज्ञातयः पतिर्बन्धेषुबध्यते।

  • ये वध्वश्चन्द्रं वंहुतुं यक्ष्मा यन्ति जना अनु ।

पुनस्तान् यज्ञियां देवा नयन्तु यत् आर्गताः । धनस्य च मदीयस्य पतीनां च पत्युर्मम मत्स्थानीयानां च देवृ णां च देवराणां च अन्येषां च सजातानां गृहे मया सह जातानः विराट् ईश्वरा भव ।। सूत्रे वत्र्मनोव्यैवस्तृणाति---नीललोहिते इति ॥ म्या व्य वस्तीर्याणे एते सूत्रे नीललोहिते वणे भवतः एकं नीलमपरं लोहितश् । ततः किं ? कृत्या । षष्टचकवचनस्याकारः । कृत्या यः परैः प्रयुक्तायाः सक्तिः सङ्गः प्रतिहतिः व्यज्यते प्रादु र्भवति सूत्राभ्यां प्रतिहता भूत्वा नास्मानाभिभवितुं शक्रेोतीत्यर्थः । ततश्च एधन्ते एधन्तां अस्याः ज्ञातयः पतिश्च बन्धेषु वन्धन स्थानेषु स्नेहविषयेषु बध्यते वध्यताम् । आत्मन एवायं परो क्षनिर्देः अयं जनोऽब्रवीदितिवत् ।

  • ते सूत्रे उत्तराभिरभियाति—ये वध्व इति । वध्व. इति

षष्टचववचनं रूपं छान्दसम् । अस्या वध्वा वहतुं पितृकुलल व्धं धनं, कीदृशं ? चन्द्रं आह्यादकरं ये यक्ष्माः यक्ष्मस्था नीयाश्चोरादयो यन्ति प्रामुवन्ति अपहर्तु जनान् अलु जनानः समीपे तान्यज्ञिया देवाः पुनर्नयन्तु यत आगताः । 10) सुगेर्भिर्तुर्गमतीतामर्पद्रान्त्वरांतयः । "सुगं पन्थान रिष्यत्यन्येषाँ विन्दते वसुं ॥ ६ ॥ धनंख्य च नव च ॥ ६ ॥ "तमव देशां ऋति-मा विदन्निति ॥ एरिपन्थिनः पन्थानं परेि वृत्यापहर्तुकामा ये तिष्ठन्ति ते पििन्थनो मा विद्ल मा लप्स त मा ज्ञासिषुव ये परिपन्थिो दम्पती आसीदन्ति आधावन्ति ? सुपेभिः सुगमैः पथिभिः दुर्ग देशं अतीतां - तिक्रामतां तौ दम्पती एव । परोक्षनिशः पूर्ववत् । अयद्रा न्तु अपगच्छन्तु अरातयः शत्रवः त एव परिपन्थिनः ॥ "सुगिित । सुखेन गम्यते यस्मिन् पवि तं सुगं पन्थानं आरुक्षं आरूढवानस्मि न विद्यते रेषणं यत्र तं आरिटं स्वस्तिवाहनं अविना रिष्यति रिष्टो न भवति, न केवलं न रिष्यति मिन् अन्येषां परिपन्थिनोमव वसु धनं विन्दते तं पन्थानमारुक्षमिति । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकात्रिकाण्डमन्त्रव्याख्याने षष्टः खण्डः. तीर्थादिव्यतिक्रम जपः-ता मन्दसानेति । आश्विन्येषा । ता तैौ अश्विनौ मन्दसाना स्तूयमानौ मनुषः मनुरिति मनुष्यस्य 84 ७ स्पती स्थाणु पंथेष्टाभ दुर्मति हँत । अयं नो रां भव दीर्घयुत्वायु वर्चसे । अस्य पारे निर्ऋः सव्याख्यानैकाशिकाण्डं. नाम तस्य मनुष्यस्य दुरोणे गृहे एवंभूतो युवां वचस्यवे वचः नवत स्तुतिलक्षणं वच इच्छते मह्यं शीरं शभिः पुत्रैस्सहित रयिं धनं आधत्तं दत्तम् । किञ्च-तीर्थ मागे भवं सुखेन प्रपी यते यत्र तत् सुप्रपाणं तादृशं तीर्थ कृतं कुरुतं हे शुभस्पती! शुभ इत्युदकनाम, वृष्टिलक्षणस्योदकस्य पालयितारौ । किञ्च शयं तस्करादिकं च अपहतम् । नावमुक्तरथाऽनुमन्त्रयते-अयं न इति । अयं वनस्पतिः वनस्पातावकारभूता नौरियं नः अस्मान् ह्याः मृहत्या नद्या पारं तीरं स्वस्ति अविनाशं यथा भवति तथा नेषत् नयतु सीरा सोरेति नदीनामैतत्, सम्बुद्धेौ चाकारः । हे सारे ! त्वं नः अस्माकं घुतर मुखेन तरितुं शक्या भव । नदीं प्रत्येत. द्वचनम् । अथ वा-सुतरा सुटु तारयित्रीति नाव एवाभि धानं, दीर्घयुत्थाय । छन्रयुकारान्तोऽप्यायुश्शब्दोऽस्ति, ' 'छन्द सेि वा' इति वचनात् । वचसे च भव ॥ तीत्र्वा जपः-अस्य पार इति । अस्य नद्यादेः पारे तीरे निर्ऋतस्य निस्तरितव्यस्य जीवाः जीवन्तः प्राप्ताः ते तस्यं जीवा ज्योतिरशीमहि । मह्या ईन्द्रस्वस्त ये । यदृते दिभि श्रिर्षः पुरा जर्तृभ्य आतृर्दः । संधता सन्धि मधवा पुरोवलुर्निष्कंतु विहंतं पु वयं ज्योतिः अभयं स्थानं अशश्रति प्रामुयाम नामस्माकं इन्द्रश्च महँ महत्वै स्वस्तये भवतु ।। । एवंभूता श्मशानादिव्यतिक्रमे होमः-यष्टतेचिदिति । यत * प्पा सुलुक ' इति सोर्तुब यः ऋते चित् ऋतेऽपि अभिश्रिपः अभिलेषणाद्रव्यं अभिश्रिट् तस्माटतेऽपि पुरः पूर्वमेव जर्तृभ्यः जतुशब्दस्यदं विठ्ठतं रूपं, तत्र बचा उकारान्तधीयते, तत्र रेफमात्रमुपजनः । इह तु उकारस्याप्यूकारः । तृतीयान्तं चेतत् व्यत्यवन । बहुवचननिर्देशाच आद्यर्थावगतिः । जत्वादिभिः आतृदः, स्वपितृदेोः कसुन्, जत्वदिभिरातर्दनात् पुरा यावता कालेन जत्वादीन्यातृन्त दृीकुर्वन्ति ततः प्रागेवातिशश्चिामित्यर्थः । सन्धाता सन्धि सन्धातव्यं सन्धातव्यस्य वस्तुनः सन्धातेत्यर्थः मघवा इन्द्रः पुरोवसुः पुरुशब्दस्य छान्दस ओकारः, पुरुवसुः बहुध नः निष्कर्ता इदमपि तृन्नन्तं * यद्वै निप्कृतं तत्संस्कृतम् ? इति ब्रच्छब्राह्मां, संस्कर्ता विवृतं अत्यन्तविनष्टं पुनः । यः पुरुवसुः मघवाऽन्तरेणाप्यभिलेलवणद्रव्यं फ्रागेव च जत्वादिीभरातर्दनात् स न्धातव्यं वस्तु सन्दधाति विकृतं च पुनस्संस्करोति, साकाङ्कवा तस्मा इति गम्यत, तस्मै स्वाहेति । 36 नः । 'इडॉमग्र इ: वरुण तत्वां यामि त्वं नों अग्रे ‘स त्वं नो अग् "त्वमंग्रे अयाऽसि । "ये गं न्धर्वा अंप्सरसश्च देवीरेषु वृक्षेषु वानस्पत्येष्वासंते। ] इडामग्र इति ॥ इडां अत्रं हे अग्रे! पुरुदंसं बहुदर्शनीयं अत्यन्तश्छाय्यं गोस्सनिं गवां दानं च शश्वत्तमं दीर्घकालस्था निं हवमानाय त्वामाह्वयते मह्य साध साधय देहि । किञ्च स्यान्नस्सूनुस्तनयश्च पौत्रो तनयः । कीदृशः ? विजावा विज ननस्वभावः 'जनसनखनक्रमगमेो . विट, विडूनेोरनुनासिकस्यांत् इत्यात्वम् । किं बहुना ? हे अझे ! सा ते प्रसिद्धा टुभतिः भक्तेष्वनुग्रहात्मिका बुद्धिः अस्मे अस्मासु भूतु भवतु । --"इमं मे वरुणेत्यादि पञ्च गताः ॥ 1"क्षीरिवृक्षाद्यतिक्रमे जपः-ये गन्धर्वा इति ॥ ये गन्धर्वाः विश्वावसुप्रभृतयः अप्सरसश्च देवीः देव्यः एषु वृक्षेषु वान स्पयिषु न्यग्रोधेोन्दुम्बराश्वत्थेषु असते तिष्ठन्ति एते वै ग न्धर्वाप्सरसां गृहः । ते अस्यै वध्वै शिवा भवन्तु मा हिंसिषुः वहतुं स्त्रीधनं ऊह्यमानां आनीयमानां इमां च ॥ सव्याख्यानैकान्निकाण्डे, `७ = मनाय साध। स्यात्रैस्सूनुस्तनंयो विजावाऽग्रे सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥ (.४-२४) 6-10एते मन्त्राः (१२-२४)पुटेषु लिखिताः . ह्यमनाम् । "या ओषधयो या लटो यानि धन्वा नि ये बनां । ते त्वां वधु प्रजार्वतीं प्र त्वे मुंश्च न्त्व५ हंसः । "संकाशायामि बहतुं ब्रह्मणा गृहैरघों

}

- 37 स्थोनं पर्तिभ्यस्सविता कृणोतु तत् । “आ वाम

  • नद्याद्यतिक्रमे जपः-या ओषधयः अस्माभिः अतिक्रान्ताः,

याश्च नद्यः यानि धन्वानि निरुदकाः प्रदेशाः ये वना यानि वनानि, ते उक्ताः तत्तद्भविष्टाद्ववताः हे वधु त्वा ! त्वां प्रजावतीं कुर्वन्त्विति शेषः । अंहसश्च त्वे त्वां प्रभुञ्चन्तु । "ग्रहानुत्तरया संकाशयति--तत्र बहतुः पूर्व प्रापयितव्यः मन्त्रलिङ्गात् । सङ्काशयामि प्रदर्शयामि वहतुं अस्याः पितृकु लादानीतं धनं ब्रह्मणा मन्त्रण है: मदीयैस्सह सङ्काशयामि । अधोरेण अक्ररेण चैत्रेण सौम्येन चक्षुषा, एषा तावत् एव म्भूतेन चक्षुषा पश्तु तामहं दर्शयामि ! यच अस्यां पर्या णद्धं बन्धुभिः सर्वतो लर्ड विश्वरूपं नानारूपं आभरणादिकं तत्सविता पतिभ्यः पत्ये मह्य गङ्का-ाम्श्चि स्योनं सुरवं कृणोतु करोतु ।। "वाौ विमुञ्चति-आवाभगनिति । हे अश्विनौ ! वां युवयोः स्वभूता सुमतिः अनुग्रहात्मिका बुद्रिः अस्मान् प्रति आऽगन् आगमत् प्राप्ता । हे वाजिनीवस्! विभैिः स्तुतिभिश्च धनव 38 गन्थ्सुमतिर्वाजिनीवसू न्र्यश्विना हृथ्सु कामा अय५ लत । अभूतं गोपा मिथुना शुभस्पती प्रि या अंम्णो दुर्यां अशीमहि । “अथै नो देवस्लं विता बृहस्पतिंरिन्द्राग्री मित्रावरुंणा स्वस्तये । काम आयांतं 6 . सव्याख्यानैकान्निकाण्ड. न्तौ कामान् । । प्रथमार्थे द्वितीया । बचाश्च तथैव पठन्ति । अस्माकं वृत्सु ये कामाः सुखेन गृहं प्रामुयामेति ते च न्ययं सत नियताः निश्चिता जाताः यस्मात् युवां गोपा गेोपे वाह योः पथि रक्षितारौ अभूतम् । मिथुला सहचारिणौ हे शुभ स्पती ! अन्नस्य उड्कस्य वा पालयितारौ युवयोश्च प्रसादात् अर्यम्णः आदित्यस्य अन्नेर्वा प्रिया भूत्वा दुर्यान् ग्रहान् । शीमहि प्रविशम ॥

  • अयमिति । वाहं प्रति वचनमेतत् । हे वाह ! : अ

स्माकं :ामे सति इह आयातं त्वा त्वां कामाय यथेष्ट चरणाय विषुश्चतु । कः? अयं देवस्सविता बृहस्पत्यादयश्च स्वस्तये अविनाशाय या संरराणः प्रजां सम्यक् ददत् प्रजया ६ा सम्यञ्श्रमभाजः श्रजाभिः क्रीडन्नित्यर्थः । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकामिकाण्डमन्त्रव्याख्याने सप्तमः खण्डः. • -- -

प्रथमप्रपाठके अष्टमः खण्डः

      • ________

______ __ ___ _______________ _______ __७ .. ... .. .. .. .. ... ... वालेि प्रजयतामियं भर्णस्य सुमता .... ... ... . .. . ._ _ 39 _ _ औरपत् । वीरान्। इरां वर्हतो धृतभुक्षमाणास्तेष्वह५ सुमना स्तं विशामि । अार्गन्योष्ठ महिंर्षी गोलिरवैरायु 'चर्मास्तरणम्—शः सुखं व तनुत्राणं एवम्भूतं इदं चर्म आहर । किमर्थम्? अस्यै अस्या नार्याः उपस्तिरे उपस्तर णार्थम् । कृत्येऽर्थे केन्प्रत्ययः । दृष्टन्दुरमावास्या सिनीवाली । हे सिनीवाल ! इर्य वधूः प्रजायतां प्रजावती भूयात् । भगस्य च देवस्य धुमतौ अनुग्रहत्मिकायां बुद्दौ असत् स्यात् भवतु, सोऽपि त्वत्प्रसादात् इमामनुगृह्णावित्यर्थः ।

  • गृहान् प्रपाद्यन् वधू वाचयति-गृहान् अहं प्रपद्ये ।

कीदृशान् ? भद्राले मनोज्ञान् सुमनसः गृहेषु अवस्थिताः श्वश्रादयः वधू दृष्टा मुमनसो भवन्तीति गृहास्सुमनस इत्याह । अवीरस्री वीराः पुत्राः अतद्धनस्वभावा अहं वीरवतो देवरा दिपुत्रैस्तद्वतः सुवीरा शोभनरक्षकपुरुषयुक्तान् इरां अन्न वह तो घृतदुक्षमाणाः ब्राह्मणेषु भुञ्जानेषु यत्र घृतमुक्ष्यते तत इत स्सिच्यते ते गृहा उच्यन्ते घृतमुक्षमाणा इति । द्वितीयार्थे प्रथमा । प्रपद्य च तेषु एवम्भूतेषु गृहेषु अहं सुमनाः भूत्वा संविशामि । 40 सव्याख्यानेकाग्निकाण्डे, ष्मपत्नी अजथ स्युर्वित् । बर्वे प्रज जनयन्ती सुरब्रेममनिट् तर्हिक्षस्सपर्यात् । ‘अयऋग्निगृह पंतस्सुरतरत्पृष्ठेदर्थानः । यथा भगंस्याभ्यां दर्द द्रय पुष्टिमथ प्रजम् । प्रजय आभ्यां प्रजाप- अथोत्तरे त्रयोदश होममन्त्राः—आगन्नेiते ॥ आगन् आ- गतवती गोष्ठं गृहं महिषी मम वङ्भा भार्या गोभिः अश्वैश्च पितृकुललब्धैस्सह आयुष्मान्पतिर्यस्या इति आयुष्मत्पत्री अनेना- त्मन आयुराशास्ते । प्रजथा अपस्थेन स्वर्यत् स्वर्गस्य लब्धी नापुत्रस्य लोकोऽस्ति ’ इति प्रजयेत्युक्तम् । तत्र विशेषविधिः च प्रजां जनयन्ती । डरन शोभनधना औ* भूत्वा इमम्” औपा संनानिं शतहिमाः शतसंवत्सरान् सपर्या परिचरतु अत्रेये यो ग्या भवत्वत्यर्थः ।

  • अयमभिः औपासनोऽग्निः गृहपतिः मदीयस्य गृहस्य पालयिता

सुसंसत् शोभनसदनः पुष्टिवर्धनः मम पुढेईचयिता ‘श्रियमिच्छे- हुताशनात् ’ + इति वचनात् । एवम्भूतोऽग्निः आभ्यां आवाभ्यां । दम्पतिभ्यां रयिं धनं पुष्टि अथो प्रजां च ददत् दद्यात् । बोलपो लेटि वा । यथ भगस्य भगाय देवाय दत्तवान् । भगञ्ज हणमुपलक्षणं, यथा देवेभ्य इत्यर्थः । देवानामपि हि कर्मजाः सिद्धयः ॥ प्रजायै आभ्यां अनयोर्दम्पत्योः या प्रजा तस्यै हे प्रजापते! “शोभनाभरणा, +मत्स्यपुराणवचनमिति शब्दकल्पद्रुमः, उक्षयोर्जवंतोः प्रजाः । तेन भूतेन हविषाऽयमा प्यायतां पुर्नः । जायां यार्मस्मा आवांक्षुस्ता५. 8 7 -- . • 41 इहैव स्तं मा वियोंष्टं विश्वमायुष्यैश्रुतम् । मह्या शर्म यच्छ इति विपरिणामेन सम्बन्धः । हे इन्द्राग्री ! युवां च शर्म यच्छतं यथा एजयेोः उभयोः जीवतोः सतोः प्रजा न प्रमीयातै न प्रमीयेत तथा शर्म यच्छतम् ॥ तेनेतिं । यदिदं मया हूयते तेन भूतेन प्राप्तन वा हविषा किञ्च-अस्मै महां यां जायां आवाक्षुः आवहन् दत्तवन्त तां रसेन आज्यादिना अभिवर्धतां अभिवर्धयत्वयं जनः । 'अर्भीति ॥ तथा इयं अभिवर्धतां पयसा, राष्ट्रण गृहक्षेत्रादिना च अभिवर्धताम् । तथा सहस्रपोपसा बहूनां पोषयित्र्या रय्या धनेन इमौ दम्पती अनपेक्षितौ स्तां यथा अनयोरन्यत्रापेक्षा न भवति तथा धनवृद्धिरस्तु ॥ इद्देवेति । आत्मन एवायमन्तरात्मानै प्रति वचनम् । हे आवयोरन्तरात्मानौ ! इहैव गृहे स्तं भवतै माविवोष्टं कदाचिदपि वियुक्तौ मा भूतम्, विश्धमायुः 'ह षोडशं वर्षशतमजीवत्' इति स् ':

  • छान्दो. ३-१६-७. 42

सध्याख्थानैकान्निकाडे. इंन्द्रस्वस्तये । ध्रुवैधि पोष्या मयि महौं त्वाऽदा बृहस्पर्तिः । मया पत्यां प्रजार्वती सं जीव शारदं शातम् । "त्वष्टां जायामंजनयत्वष्टाऽस्यै त्वां प र्तिम् । त्वष्टां सहस्रमायूषि दीर्घमायुः कृणोतु वाम् । 'इमं में वरुण "तत्वां यामि त्वं नों अ ट्रे 'स त्वं नो अग्रे "त्वमग्रे अयाऽस् ि ॥ ८ ॥ जीवंतोः प्रजा वामेवकं च ।। ८ ।। श्रुत्युक्तं व्यञ्भुतं प्रामुतम्।। इन्द्रश्च युवयोः मौ महत्यै स्वस्तये भवतु। "धुवैधीति ॥ हे वधु ! मम पोष्या त्वं मयि ध्रुचा निश्चला एधि भव । मह्य त्वा त्वां अदात् बृहस्पतिः ।० त्वं सा मया पत्या सह प्रजावती भूत्वा सञ्जीव शरदशशतं बहून् वत्सरान्। 1त्वष्ठति ॥ 'यावच्छेो वै रेतसःस्सिक्तस्य त्वष्टा रुरूपाणि वेि करोति' 'त्वष्टा रूपाणि पिंशतु' इति च रूपनिर्माणे कर्तृत्वेन श्रुतो यः त्वष्टा स त्वष्टा इमां जायां अजनयत् । तथा अस्यै अस्याः त्वां पातिं च त्वष्ट एवाजनयत् हे मदीयान्त रात्मन् ! स एव त्वष्टा वां शुवयोः अन्तरात्मनोः सहस्रमायूंषि बहूनि धनानि दीर्घमायुश्च कृणोतु करोतु ॥ 1-1इमं मे वरुण इत्यादयः पञ्वे गताः ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने अष्टमः खण्डः, ११-१५ एते मन्त्राः (२२-२४)पुटेषु लिखिताः

  • स. १-५-९. इह गावः प्रजांथध्वमिहाश्वां इह पूरुंपाः ।

इहो सहदक्षिणो रायस्पषो निषीदतु । सोमे = = 43 त्राणामेषामुपस्थ सोम आधितः ।प्रस्वस्थः प्रेयं प्र उत्तरया चर्मण्युपविशतः—इह गाव इति । इह गृहे हे गावः! प्रजायध्वं प्रजाता भवत । इहाश्वाः ! इह पूरुषाः! प्रजायध्वांमेत्येव । सर्वत्र आमन्त्रितनिघातः छान्दसत्वान्न भवति । इहो इहैव सह स्रदक्षिणः बहुदानयोग्यः रायस्पोषः धनस्य पेपः निषीदतु ॥ अथ या पुमांसमेव सूतवती जीवपुत्रा च, तस्याः पुत्रं वध्वा अङ्के उपवेशयति-सोमेनेति । आदित्याः देवाः सोमेन वालि नः, सोमेन ओषधीनां वृद्विः ओषधिवृद्धौ याग इति । पृथिवी च सामन्न दृढा ओषधिवनस्पत्यादिभिः । अथो यथा एषां न क्षत्राणां उपस्थे सोम आधितः आहितः एवमयं बालः तवोपस्थे उपविशतु ॥ तस्मै फलानि प्रयच्छति-प्रस्वः स्थ इति ॥ प्रसूयन्त इति प्रस्वः हे फलानि ! यूयं स्वः स्थः प्रसवशीलाः स्थ; । छा न्दसो विसर्जनीयः, भवथ । इयमांप वधूः भुवने प्रजया अ पत्येन प्रशोचेष्ट प्रसेोषीष्ट यथा यूयं प्रसवशीलाः स्थ तथय मपि युष्मत्प्रसादेन प्रसवशीला भवत्वित्यर्थः । उत्तरे जपति-इह मियामिति ॥ इह गृहे अजया प्रियं ते सव्याख्यानेकानेिकाण्डे.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            • ** -----------------------

समृध्यतां प्रीतिस्ते वर्धताम् । अॅनन प्रजासम्पतिरुत्क्ता । धर्म सम्पत्तिमाह-अस्मिन् गृहे गार्हपत्थाय गृहपतिभावाय जागृहि अतिथीनामग्रीनां च परिचरणे अवहिता भव । कामसंपत्तिमाह एना अनेन पत्या मया तन् तर्नु शरीरं संसृजस्व संभो गकाले । एवं चिरकालमनुभूय अथ अनन्तरं नीत्री जीर्णाभिः धानमिदमिति निरुक्तकार आह * आत्वारम्भ न जिब्रयः' * इत्यत्र। जीर्णा सती विदर्थं यज्ञे तद्विषयं वक्तव्यं पुत्रपैत्रादीनां आवः दासि आभिमुख्येन वद् इत्थमिदं कर्तव्यमिति । सुमङ्गलीरिति ॥ सुमङ्गली: छान्दसस्सुलोपाभावः । सुमङ्गः लोरियं वधूरिति स्वभावकथनम् । एवम्भूतां इमां समेत समा गच्छत, समेत्य च पश्यत ईक्षध्वं ईक्षकान्प्रति वचनम् । तथा चाश्वलायन: * सुमङ्गलीरियं वधूरितीक्षकानीक्षेत इति । दृष्टा च अस्यै सौभाग्यं दत्वाय दत्वा अथ अनन्तरं अस्तं स्वस्वगृहस्थानं विपरेतन यथेष्टं गच्छत ।।

  • १-८-५. प्रथमप्रपाठके नवमः खण्डः.

45 वर्मसि ध्रुवतंस्थितः । त्वं नक्षत्राणां मेथ्यसि स मां पाहि पृतन्यतः । सप्तऋषयः प्रथमां कृत्तिका नामरुन्धतीं यहूवता' ह निन्युः । षत्तिका मुख्य ध्रुवं दर्शयति-ध्रुवेति । ध्रुवाक्षितिः ध्रुवानिवासः ध्रुवयोनि ध्रुवोत्पत्तिः अन्येषां नक्षत्राणां श्रुवतः ध्रुवत्वहेतौ स्थितं स्वयं च ध्रुवं नक्षत्रं त्वमसि । कुत एतत् ? त्वं नक्षत्राणां भ्रमतां मे थ्यसि मेथी खलेवाली असि । सा यथा बलीवर्दानां अ नपगमने हेतुः स्थाणुः तथा त्वं नक्षत्राणाम् । य एवम्भूतः स त्वं मा मां पृतन्यतः योदुकामात् पाहि । 'अरुन्धतीं दर्शयति-सक्षेति । सप्तर्षयः काश्यपादयः । तेषां कृत्तिका नाम भार्याः सप्त । तासामस्न्धती नाम सप्तमी पतिव्रता प्रधानंभूता निश्चला च । इतरा व्यभिचारशङ्कया त्यक्ता इत्यैतिहासिकाः स्मरन्ति । तदिदमुच्यते सप्तर्षयः काश्यपाद्यः कृत्तिकानां प्रथमां" अग्रगण्यां अरुन्धतीं यत् यदा ध्रुवतां निश्चलतां हेति प्रसिद्धिं दर्शयति निन्युः नयन्ति स्म । यदिति वचनात् तदेति अध्याहार्यम् । तदा इतराः घट्टत्तिकाः अरुन्ध त्यां , मुख्ययोगं प्रधानभावं वहन्ति आवहंन् अभ्युपगतवत्यः । तस्याः अरुन्धत्याः दर्शनेन इयं वधूः अस्माकं * अस्मदो द्वयो श्र ' इत्येकस्मिन् बहुवचनम् । मम अष्टमी भूत्वा एधतु वर्धताम् , अहं सप्तर्षीणामष्टमस्थानीयो भूयासम्, इयमपि कृत्तिकादीनामष्ट मस्थानीया भूयादित्यर्थः । 46 सव्याख्यानैकामिकाण्डे. येो वहन्तीयमस्मार्कमेधत्वष्टुमी । सर्दस्तस्पति मर्द्धतं प्रियमिन्द्रस्य काभ्र्यम् । समेिं धान्यासेि षम् । 'उद्दीप्यस्व जातवेदोऽपन्ननिर्ऋतिं भर्म । पशू५१श्च मह्यमावह जीवनं च दिशो दश ।"मा-

  • उपाकरणसमापनयोः काण्डर्षीणामनन्तरं होमः-सदसस्पति

मिति ॥ सदः यज्ञगृहं तस्य पतिः सदसस्पतिः । कोऽसौ ? आन्निः, स हि सर्वयज्ञानामधिपतिः देवतान्तरं वा । तं सदसस्प तिं अदुतं महन्नामैतत् महान्तं अदुतकर्माणं वा, प्रियं इन्द्रस्य सोमपानार्थिन इन्द्रस्यान्निः प्रियो भवति तदायत्तत्वाद्यज्ञानाम्, काम्यं प्राथ्र्य स्तोतृणां एवम्भूतं सदस्पिर्त सानं दानं मेधां प्रज्ञां च अयासिषं याच्आकर्माऽयं, वर्तमाने लुङ्, याचामि । "स्वयं प्रज्वलितेऽम्रौ समिदाधानम्-उद्दीप्यस्वेति ॥ हे जात वेदः ! मम निर्ऋतिं हिंसकवर्ग अपभ्रन् तस्य अपहतिं कुर्वन् उद्दीप्यस्व । किञ्च-पर्शश्च मह्य आवह आनय । जीवनं च आवह । दिशश्च दश आवह वशीकुर्वित्यर्थः । दिशति पाठे, दिश अतिसर्जने, दिशः सर्वाः जीवनं दिशा जीवनत्वेन देहीति, जीवनरुपेण मे दिशो देहीत्यर्थः । 1"मा न इति ॥ हे जातवदः! नः अस्माकं सम्बन्धिनं मां हिंसीत् । पुरुषव्यत्ययः । मा हिंसीः । किम् ? गामश्वं पुरु षं जगतं यचान्यजङ्गमम् । किञ्च-हे अग्रे ! अबिभ्रत अ >

  • दिशेति वा पाठः, 47

नों हिसीज्जातवेदो गामश्वं पुरुषं जर्गत् । अबिं भ्रद्द्र आगहि श्रिया मा परं पातय ॥ ९ ॥ श्रुवतस्थितं नवं च ।। ९ ।। न्यामिंच्छ अफव्र्यं रसं जायां पत्यां सृज । उदी ष्र्वात्तः पर्तिवति ह्येषा विश्वार्वसुं नमंसा गीभिरीद्वे । न्वेषां हविर्वहनमकुर्वन् अस्मान्प्रति आगहि आगच्छ, आगत्य च श्रिया मा मां परिपातय परिणमय सर्वतश्श्रिया समृद्धं कुरु ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्यान नवमः खण्डः. 'दण्डेोत्थापनमन्त्रः-उदीष्वति इति ॥ उदिष् उत्तिष्ठ अतः शयनात् हे विश्वावसो ! विश्वावसुर्नाम गन्धर्वः, तदुध्या दण्डः स्थापितः, तेनैवं संवोध्यते । नमसा नमस्कारेण त्वा त्वां इंडामहे याचामहे, अन्यां इच्छ प्रफव्यै प्रथमवयसं स्त्रियं, इमां तु मम जायां पत्या मया संसृज ॥ 'उदीष्वति इति । गतार्थः । पतिवति द्वेषा । छान्दसो ह्रस्वः । एषा हि पतिवती मया पत्या तद्वती विश्वावसुं त्वां नमसा गी भिः स्तुतिभिश्च ई द्वे याचे । अतश्च अन्यां इच्छ पितृपदं पितृगृहे स्थितां व्यक्तां असमाप्तविवाहम् । स हि ते स्वभूतो भागः 48 /**

        • ________________

लभस्व _ ______ _________ _____ ॥ _____________ ____ ____ ________ _ _५, 'च' - तस्यं विद्धि । अग्रे प्रायश्चिचे त्वं देवानां प्रायश्चि तिरसि ब्राह्मणस्त्वां नाथकामः प्रपद्ये याऽस्यां पं.

                                                • -

स्यैतां कृणोमि स्वाहा । ‘बायीं प्राथवित्त आदि त्य प्रायश्चित्ते प्रजांपते प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रा यश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वां नाथकाः प्रपद्ये याऽ ५. .... श्रीमंस्यै तां कृणोमि स्वाह । प्रसवश्वोपयामश्च जनुषा जन्मना तदर्थं त्वं जात इत्यर्थः । तस्य विाद्धि तं 3-*अथ होममन्त्राः-अन्ने प्रायश्चित्त इति । प्रायो विना शः चित्तिः सन्धानं हे प्रायश्चित्ते! विनष्टस्य कर्मणः सन्धातः! हे अग्रे ! देवानां मध्य त्वं प्रायश्चिांतररास । ततश्च नाथकाम अहं द्राह्मणः त्वां प्रपद्ये । या अस्यां वध्वां पतित्री तनूः पाणिरेखादि: या च प्रजाघ्री या च पशुश्री या च लक्ष्मिी छ न्दसो ह्रस्वः, अस्यै अस्याः तनू जारीं कृणोमि करोमि । इदं मे चिकीर्षितं, तेन त्वां प्रपद्ये । एतेन उत्तरास्त्रयो व्याख्याताः । मध्यमयोश्च 'त्वं देवानाम्' इत्यादरनुषङ्गः ॥ प्रथमप्रपाठक दशमः खण्डः. -७-----------------------००००००-००००००००००००००------७०-७० -७००००००००००००००० ० ००००-०---------------------------- 40


ते यं द्विष्मो यश्च न द्वेष्टि तमेषां जम् दध्मस्वा हाँ । मधुश्च माधवश्च शुक्रश्च शुचिंश्च नभंश्च न भस्यंश्रेषश्चोर्जश्च लहंश्च सहस्र्यश्च तपश्च तपस्यंश्च 'प्रसवश्चेति । प्रसवः अनुज्ञा, उपयामः पृथिवी * इयं वा उप याम: '* इति श्रुतः, काटः लिङ्गरूपः रुद्रः * नमः काव्याय ? इति दर्शनात्, अणेवः उदन्वान् हृदादिः, ऋणासिः ग्रहं, द्रविणं धनं बलं वा, भगः आदित्यानामन्यतमः सौभाग्यं वा 'उदयं मामको भगः ?' इति दर्शनात्, अन्तरिक्षे प्रसिद्धं, सिन्धुः नदी , समुद्रः प्रसिद्ध , सरस्वान् देवताविशेषः अन्वारम्भणीयायां दृष्टः पीपिवांसं सरस्वतः, दिव्यं सुपर्णम् ?$ इति च, विश्वव्य वा इन्द्र इत्याहुः 'विश्वव्यचसमवतं तीनाम् ? इति दर्शनात् । एतेषां स्वरूपेण अधिष्ठातृद्वारेण च यथासम्भवं देवतात्वन् । तेश ब्दस्यान्वयासिद्धयर्थ यशब्दोऽध्याहार्यः । ये ते अनुक्रान्ताः देवाः एषां जम्भे दन्तनामैतत्, जातावेकवचनम्, दन्तेषु भक्षणाय दध्मः प्रांक्षपामः । कम् ? यं द्विष्मः यश्च लो द्वेष्टि तम् ॥ मधुश्चेति ॥ वसन्तादीनां षष्णामृतूनां दौर्टौ मासौ मध्वाद यः । ते इत्यादि पूर्ववत् ।

  • सं. ६-५-८. * सं. ४-५-७ , ' ब्रा. २-७-१६. $ सं. ३-१-११ .

ऋक्सं . ३-४६-४. 50


.--..- .. .. -

1 . सव्याख्यानैकामेिकाण्डे. ---.०५.०७ --------------------------------------------------------


.*********~

हा । चित्तं च चितिश्चाकूतं चातिश्वाधीतं चा

  • ~~

~ '• • • ऋशंश्च पूर्णमासश्च ते यं ड्ष्मिो यश्र नो द्वेष्टितमे षां जम्भे दृध्मस्वाहाँ । "भूस्वाहा भुवस्वाहा सुवस्वाहो५ स्वाहा ॥ १० ॥ • •

  • अधीत ध्यातं अधीतिः ध्यानम्' इति पा.

अर्पश्यं त्वा मनस्सा चेकितानं तर्पसो जातं चित्तं चेति ॥ चित्तं अन्तःकरणं, चित्तिः तद्वयापारः, आकूतं अभिप्रेतं, आकूतिः अभिप्रायः, अधीतं अध्यापनं, अधीतिः अध्यय यनं, विज्ञातविज्ञाने प्रसिद्धे, नाम च ऋतुश्चति नामरूपे वि वक्षिते क्रियत इंति क्रतुः । दर्शपूर्णमासौ प्रसिडौं । एतेषां देव तात्वं पूर्ववत् । ते इत्यादि च पूर्ववत् । "भूस्वाहेत्यादिभिः चतर्भि वध्वा२ि२शरस्याज्यशेषानयनम्-भू - स्वाहेति । भूराद्यः त्रयो लोकाः । ओमिति ब्रह्म ॥ इति श्रीहरदतविरचिते एकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने दशमः खण्डः. 'अथ वधूर्वरं समीक्षते-अपश्यं त्वेति । अपश्यं त्वा त्वां पश्यामि मनसा हृदयेन सस्नेहमित्यर्थः । चेकितानं जानन्तं मदभिप्रायं तपसः गर्भाधानादेरुपनयनपर्यन्तात् जातै द्विजत्वन ००००००००००००००००-५०-------


Anasuya Ram (सम्भाषणम्)*~~

                                • ~*
  • ~*~~
  • ~*~~

हे पुत्रकामे ! ।।

  1. तनू ऋत्विये, तनै ऋत्विये.

~~ ~ ~*~ तर्पतो विर्भूतम् । इह प्रजामिह रयि रराणः प्र जयस्व प्रजयां पुत्रकाम । अर्पश्यं त्वा मनसा ' ब्रा. १-२-१. जातं तपसः भिक्षाचर्यादेरथ्यनाङ्गभूतात् धिभूतं विभूतिमत्वेन नि प्पन्ने विभूतिः श्रीः 'ऋचस्सामानि यजूंषि । सा हि श्रीरमृता सताम्' ' इति । इह प्रजां इह मम च गृह रयिं धनं रराणः ददत् प्रजया प्रजायस्व हे पुत्रकाम! यत्प्रजाया जन्म तज्जनयितुरव जन्म । श्रूयते हि * प्रजामनुप्रजायसे । तदु ते मत्र्यामृतम्' इति । वरो वधूमीक्षतेत-अपश्यं त्वेति ॥ अपश्यं त्वा त्वां अहं मनसा पश्यापि दीध्यानां दीप्यमानां ध्यायन्तीं वा स्वायां तनू स्वस्यां तन्वम् । सप्तम्याः पूर्वसवर्णदीचैः । तत्र 'ईदूतै च सप्तम्यर्थे ? इति प्रगृह्यसंज्ञायां सृत्यामपि छान्दस उकारस्सानुनासिकः । वट्ट चास्तु शुद्धमेवाधीयते । इहापि केचिदूकारात्परमनुस्वारमधीयत । उकारान्तस्तु शुद्धः । ऋत्विये ऋतुकाले भवो गर्भः ऋत्वियः द्वितगेिकवचनस्य शआदेशः । नाथमानां प्रार्थयमानां स्वे शरीरे मतो गर्भ प्रार्थयमानामित्यर्थः । उपेत्ययमनुशब्दस्यार्थे द्रष्टयः । मां उचा उच्चं सम्भोगकाले उपरि सन्तं युधतिः यौवनावस्थां

  • ~*~*~*~*~*************************~.,• • •

1

  • त्रा. १-५-५. 52

सव्याख्यानकाश्मकाण्ड त्रकामे । 'समंञ्जन्तु विश्वे देवात्समापो हृदयानि नौ । सं मांतरिश्वा सं धाता समुदेष्ट्रीदिदेछु नैौ। 'प्रजांपते तन्वं मे जुषस्व त्वष्टर्देवेभिस्सहसाम इंन्द्र । विश्वर्देवै रातिभिस्स५ रराणः पु५सां बहूनां उत्तरयाऽऽज्यशेषेण हृदयदेशौ समनक्ति-सभञ्जन्त्विति । नौ अावयाः हृदयानि, व्यापारबहुत्वात् बहुवचनम् । विश्वे देवाः समञ्जन्तु सन्नेहानि कुर्वन्तु । आपश्य समञ्जन्तु । मातरिश्वा वायुः सोऽपि समन फु | धाता समनतु ! समित्यस्य देष्ट्रीत्यने न ां ' सम्बन्धः । उकारोऽनर्थकः । संदेष्ट्री अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् । सन्देशस्य कारयित्री । संदेशः परस्परसंभाषणम् !" का पुनः संदेट्री ? सरस्वती, संभाषणस्य तदायत्तत्वात् । गर्भाधाने च तस्या व्यापारदर्शनात् 'गर्भ “ धेहि सरस्वति' इति । सा सं ! देष्ट्री दिदेष्टुः । अयमप्यन्तर्भावितण्यर्थः । सन्देशं कारयतु नौ आवयोः सम्भोगकालानुरुपं सम्भाषणं सरस्वती कारयवित्यर्थः । ‘अथ जपः-हे प्रजापते ! त्वं मे तन्वं तनू शरीरं जुषस्व सेवस्व प्रविश । येनाहं रेतस्सेके समर्थस्यां “आसिञ्चतु प्रजा पतिः' $ इतेि दर्शनात् । हे त्वष्टः ! त्वमपि मे तन्वे जुषस्व । देवेभिः देवैः देवाः विष्ण्वाद्य 'विष्णुर्योनि कल्पयतु'$ इत्यादिमन्त्रे निर्दिष्टाः तैस्सह । कीदृशस्त्वम् ? सहसामः सहरसानच्, सहसानः, तस्यैव छान्दसो नकारस्य मकारः । रूपनिर्माणे स ४ दिदेष्टीति पा. 1 दिदेष्टित्याख्यातेन. : १-१३-२. 5१-१३-१ . प्रथमप्रपाठक एकादशः खण्डः. मातरंस्याम । 'आ नः श्रुजां जनयतु प्रजापति राजस्लाय सर्मनकृर्यमा । अर्द्धर्मङ्गलीः पतिलो कमर्विा शं नो भव द्विषदे शं चतुष्पदे । तां पंषञ्छिवर्तमामरंयस्वं यस्यां बीजं मनुष्यां वर्पन्ति। 58 मर्थ इत्यर्थः, 'त्वष्टा रूपाणि पिंशतु '* इति दर्शनात् । हे इन्द्रः त्वमपि मे तन्वं जुषस्व विश्वैः देवैः तव रातिभिः मित्रभूतेः सह संरराणः सम्यगस्मभ्यं अभिमतं ददत् पुंसां वहूनां मातरः पिता मात्रा' इति पितुरकशेषे आते मातुरेकशेषः छान्दसः, द्वयोश्च बहुवचनम् । मातरौ मातापितरौ स्याम स्याव युष्मत्प्र सादादावां "बहुपुत्रौ स्यावेत्यर्थः । आ न इति॥ न इति द्वयोर्बहुवचनम् । प्रजापतिः आवयोः प्रजां आजनयतु । आजरसाय आजरसं आवां समनफु सन्नहौ करोतु अयेमा आदित्यः । त्वं च अदुमङ्गलीः दुष्टानि मङ्ग लानि लक्षणानि यस्यास्सा दुर्मङ्गली: ततोऽन्या अदुर्भङ्गली:, छा. न्दसः सुलेपाभावः । सुमङ्गली भूत्वा पतिलोकं पत्युर्मम लोक गृहं आविश आवस । शै नः इत्याद् गतम् ।

  • १-१३-१.

'तामिति । हे पूषन् ! यस्यां क्षुध्याः बीज वपन्ति शुलमुत्सृ जन्ति तां मे शिवतां अनुकूलतमां कृत्वा एरयस्व प्रेरयस्व भार्या मे प्रोत्साहवत्यर्थः । भार्यायां हि बीजं वपन्ति अन्यत्र 54 सव्थाख्यानकानिकाण्डे ००----------०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००-०००००००००००००००० - अ. ०००------- - -


.७५

-७ या नं ऊरू उंशाती विश्वयतैि यस्यांमुशान्तः प्र ७------- -- २ा चतुष्पद व च ।। ३१ ।। 'आरोहोरुमुपंबऋहस्व बाहुं परिष्वजस्व जाया निषेधात् । सा विशिष्यते-या नः ‘अस्मदो द्वयोश्च' इत्येक स्मिन् वहुवचनम् । मह्य ऊरू या उशती कामयमाना विस्रयातै * विश्रयातै शकारस्य सकारः छान्दसः, पञ्चमो लकारः । विश्रेयत विठिष्टौ कुर्यात् तदा हि योनिः विवृता भवति यस्यां च एवं भूतायां उशन्तः कामयमाना भूत्वा शेर्फ* शिश्नं प्रहरम* प्रक्षिपेम । पूर्ववद्वहुवचनम् ॥ इति श्रीहरदत्तविरचितकामिकाण्डमन्त्रव्याख्याने एकादशः खण्डः. अथ समाविशनकाले जपः । अन्यो वैनामभिमन्त्रयत-आरो होरुामिति ॥ जपपक्षे तावदात्मन एवायमन्तरात्मनः ष: । हे मदीयशरीरात्मन् ! अस्या ऊरूं अारोह, आरुह्य च आत्मनी बाहुं बाहू उपवर्हस्व उपवर्हणमालिङ्गनं इह तु तदर्थ प्रसारणम् । आलिङ्गनाय वाहू प्रसारय । प्रसार्य च परिष्वजस्व जायां तस्यां सुमनस्यमालः प्रीयमाणेो भूत्वा तथाहि प्रजा रुरूपादि समृद्धा भवति । पुष्यतमित्यादि जायया सहाभिधानम् । हे जाये! मदीयशरीरात्मन्! युवां पुष्यतं पुष्टौ भवतं मिथुनौ मिथुनीभूतौ

  • विस्रयाते...प्रहराम शेपम्. पा. प्रथमप्रषाठके द्वादशः खण्डः,

नी बर्वी प्रजां जनर्थन्तौ स्तरेतसा । आयाऽरं ण्या यत्रामंन्थत्पुरुषं पुरुषेण शक्रः । तदेतौ मिथु नैौ सयोनी प्रजयाऽमृतेनेह गच्छतम् । अहं ग र्भमर्दधामोषधीष्वहं विश्वेषु भुवनेष्वन्तः । अर्ह 55 सयोनी सङ्गतोपस्थन्द्रियौ वीं प्रजां जनयन्तौ सरेतसा स रेतसौ चिरकालामविच्छिन्नन्द्रियौ । एषैवानयेोः पुष्टिः । यन्त प्रजासमृद्धिः । अभिमन्त्रणपक्षे तस्यामित्यन्तं पत्युरभिभन्त्रणं, शिष्टं द्वयोः ।। आष्ट्रयेति ॥ अत्रापि जनपक्षे शरीरान्तरात्मनोऽभिधानम् । यत्राति यथाऽर्थे । यथा कश्चित् आद्वैया आज्याक्तया अरण्या अन्नेि अमन्थत एवं शक्रः इन्द्रः, उपलक्षणमेतत्, पूर्वो विवाहस्य कर्ता इन्द्रादिः पुरुषेणू पुरुषलक्षणेन शेफेन पुरुषं पुमांसं गर्भम मन्थत् मंथनसद्येशन व्यापारेरण निष्पादितवान् । तत् तद्वत् एतौ मिथुनौ मिथुनीभूतौ युवां सयेोनी सङ्गतोपस्थेन्द्रियैौ सन्तः प्रजया अमृतेन प्रजारूपणामृतन 'प्रजामनुप्रजायसे। तदु ते मत्र्यामृतम् इति श्रुतः ! इद्द गृहस्थाश्रमे स्थितें गच्छतं केवलेोऽप्ययं गमिः अहमिति ॥ ओषधीषु गर्भ अदधां दधामि श्रेौतस्मार्तकर्मानु ष्ठानद्वारेण ।

  • त्रा, १-९-५. प्रजा अंजनयं पितृणामहं जर्निभ्यो अरीषु पु

त्रान् । 'पुत्रिणेमा कुंमारिणा विश्वमायुव्र्यभुतम् । उभा हिरण्यपेशासा वीतिहोत्रा कृतर्डस् । दुःास्यं अझौ प्रास्ताडुतिस्सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्ज्ञायते वृष्टिः बृटेर ततः प्रजाः ॥ इति । अहमेव च विश्वेषु भुवनेषु अन्तः अवस्थितः परमात्म द्वारेण स्वरूपेण वा । एवम्भूतः अहं पितृणां अर्थाय प्रजा अजनयं जनयामि । अहमेव जनिभ्यः जनन्याः । अस्या वध्वाः अवरीषु अवरासु पश्चात्कालभाविनीषु स्नुषासु पुत्रान् जनयामि । पुत्रोत्पादनद्वारेण पौत्रा अपि मे सन्त्वित्यर्थः । तृदेतज्जपक्षे यथाश्रुतमेव । अभिमन्त्रणपक्षे तु प्रयुक्तिद्वरेण, प्रयुक्तिश्चाऽभिमन्त्र 'पुत्रिणेमेति । पुत्रिणाविमौ । पुत्रिणेति द्विवचनस्याकारः । पुत्रिणेौ इमा इमौ युवां कुमारिणा कुमारीभिः दुहितृभिः तद्व न्तौ विश्वमायुः ' स ह घोडशं वर्षशतमजीवत्' इत्यवं रूपं व्यश्रुतं प्राश्रुतम्, उभा उभौ हिरण्यपेशसा पेश इति रूप नाम, परिशुडवणे वीतिहोत्रा वीतिरिति हविर्नाम, हविषा हो। तारौ कृतद्वसू । दकारः छान्दस उपजनः । कृतवसू ऋतधर्नेौ ॥ दशस्यंत्वेति ॥ दशस्यति: दालकर्मा, वकार उपजनः । बचास्तु वकारं न पठन्ति । दशस्यंता अर्थिभ्योऽपेक्षितानि ददती

  • अपरीषु. पा. मनु. ३-७६ . : अपरीषु अप्रासु. पा

$प्रयुक्तद्वारेण, प्रयुक्तश्चा, पा. ॥ छा. ३.१६-७. प्रथमप्रपाठके त्रयोदशः खण्डः. त्वाऽमृताय क५ शामूधों ।। १२ ।। 57 रोमश५ हंथो देवेषु कृ विष्णुर्योनेिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणिं पि५३शातु । अमृताय अमरणाय देवत्वप्राप्तये कं अनर्थकोऽयं निपातः पादपूर णश्छान्दसः । शं सं सकारस्य शकारश्छान्दसः, बचास्तु स कारमेव पठन्ति । ऊधः उधस्थानीयं उभयोः उपस्थेन्द्रियं रो मशं अनेन उपभोगयोग्यता लक्ष्यते, रोमोत्पत्तेः प्राक् अनुपभे ग्या हि स्त्रियः । तथा च भावयव्यस्य राज्ञो भार्या भावयव्यानी मिन्द्रः पत्युस्सखा परिहसन् उवाच उपभोगयोग्या त्वं न भवसि रेरामाणि ते नोत्पन्नानीति । सा तमब्रवीत्। उपेोप मे परामृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । सर्वाऽहमस्मि रोमशा. गन्धारिणामिवाविका ॥ * इति । तद्रोमश मूधः शंहथः । लोडथे लट् । संहतं संश्लिष्टं कुरुतमित्यर्थः । किंच देवेषु दुवः परिचरणं कृणुतः कुरुतम् । पूर्ववछेोडर्थे लट् पुरुषव्यत्ययश्च । कृणुतं देवान्परिचरतमित्यर्थः । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने द्वादशः खण्डः. अथ ऋतुसमावेशने भार्याया अभिमन्त्रणम्-विष्णुर्योनिमि ति । विष्णुः ते तव योनिं कल्पयतु गर्भाधानक्षमां करोतु । प्रजा 58 ५७-७ ७ .. ७ ... .... ... ...- .. - • • • • • • • • • • • - - - सव्याख्यानैकान्निकाण्डे, ५७ - - ... ... . . - - - -- . . . - १. ५. ५,• • •

. ********* ******************** ---

          • ७७

-


---


आश्चितु प्रजापतिर्धाता गझै दधातु ते । गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति । गते अश्वि नौ देवावार्धत्तां पुष्करस्रजा । हिरण्ययीं अरणी यं निर्मन्र्थतो अश्विनां । तं ते गर्भ हवामहे दामे मासि सूर्तवे । यथेयं पृथिवी मही तिष्ठन्ती गर्भ पतिश्च मामाविश्य तत्र रेतः आसिञ्चतु । तञ्च निषिक्त रेतः धाता आदित्यानामन्यतमः प्रजापतिरेव वा गर्भ दधातु गर्भख् पेण परिणमयतु । तस्य च रूपाणि हस्तपादादीनि त्वष्टा पेिं शतु दीप्तिकर्माऽयश्, “नक्षत्रेभिः पितरो द्यामपिंशान्' इति दर्श नात्, दीप्तानि करोतु ।

  • गर्भ धेहीति । सिनीवाल्या सरस्वत्या च अधिष्ठिता वधू

रेव तथाऽभिमन्यते । धेहि धारय । आश्विनौ च देवौ ते तव गर्भ आधत्तां पुष्करस्रजा पुष्करमालिनौ । हिरण्ययी अरणीति । तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णः । हिरण्यय्या अरण्या तत्सदृशेन प्रजननेन यं यादृशं गर्भ निर्मन्थनः प्रयत्नेन जनितवन्तौ अश्विना अश्विनौ तं तादृशं ते गर्भ हवामहे आशास्महे दशमे मासि सूतवे सोतुम्, अश्विनौ रूपवन्तौ तत्पुत्रोपि रूपवान् तादृशस्ते गंभे भवत्वित्यर्थः । 'यथेयांभांति । पृथिवी यथा मही महती तिष्ठन्ती यथेयमि प्रथमप्रपाठकः त्रयोदशः खण्डः. 59 मादधे । एवं त्वं गर्भमधथ्स्व दशामे मासि सततं वे । यथा पृथिव्यन्निगर्भा दौर्यथेन्द्रेण गर्भिणीं । वायुर्यथां दिशां गर्भ एवं गर्भ दधामि ते । वि ष्णो श्रेष्ठेन रूपेणास्यां नार्य गर्वीन्यांम् । पुमा सं गर्भमाधेहि दामे मासि सूर्तवे । 'नेजमेष प दानीं तिष्ठति तथैव तिष्ठन्ती उत्ताना सतीत्यर्थः । उत्तानत्यव बह्वचानां पाठः । गर्भमादध द्युलोकतो निषिक्त वृष्टिलक्षणं रेतो गृहीत्वा सस्यलक्षणं गर्भ पृथिवी यथा धारयति एवं त्वं गर्भ अाधत्स्व धारय । दशमे मासि इति गतम् । यथा पृथिवीति । पार्थिवेषु अरण्यदिषु अन्नेरवस्थानात् पृथिवी अन्निगर्भत्युच्यते, द्युलोके इन्द्रः प्रधानभुतः, सः तस्याः गर्भत्वेन निरूप्यते, वायुश्च दिग्भ्यः प्रभवति, तेनासौ तासां गर्भः, यथा आसां एते गर्भाः एवं गर्भ दधामि ते । "विष्णो इति । हे विष्णो ! श्रेष्ठेन रूपेण युक्त पुमांसं गर्भ अस्यां नायं आधेहि । कीदृश्यां नाय ? गवीन्यां कमेरेत दूपम् । कमनीयायां काम्यायां कामयितुं योग्यायां ऋतुस्नाता यामित्यर्थः । अन्ये तु गविनोति स्त्रीणां वीर्यातिशयस्याभिधानं मन्यन्ते 'वि ते भिनदि तकरी वि योनिं वि गवीन्यौ '* इति दर्श नात् । अस्यां नार्या या गविनी तस्यामित्यर्थः । दशमे मासीति गतम् ॥ 60


५०-५०-५०

सव्याख्यानाकाण्ड -५०-५०-७०--------------------------------------------------------------------------------------------------------- रांपतु सपुत्रः पुनरार्पत । अस्यै मे पुत्रकामायै ग र्भमाधेहि यः पुमान्। व्यस्य योनिं प्रति रेतों गू हाण पुमांन्पुत्रो धीयतां गर्भ अन्तः । तें माता दंशामासों बिभर्तु स जयतां वीरर्तमस्वानम् । आ ते गर्भा योनिमेतु पुमान्बाणं इवेषुधिम् । आ 'नेजमेषेति । स्कन्दुग्रहेष्वन्यतमः नेजमेप इतीतिहासपु राणयोः प्रसिद्धः । तथाच वैद्यके 'कुमारग्रहपीडायां नेजमेषं च पूजयेत् ' इति पठयते । हे नेजमेष ! परापत परागच्छ त्वं हि गर्भस्य दूषकः । यद्यवश्यमागन्तव्यं सपुत्रः पुनरापत पुत्रं गृहीत्वा आगच्छ । आगत्य च अस्यै मे मम स्वभूतायां अस्यां पुत्रकामायां गर्भमाधहि । कीदृशं ? यः पुमान् ॥ व्यस्येति । मया निषिच्यमानं रेतः त्वं योनिं व्यस्य विक्षिप्य विवृत्य प्रतिगृहाण । तथा सति ते अन्तः गभों धीयतां, स च पुमान् पुत्रः धीयताम् । तं च माता त्वं दशमासः मासशब्दस्य अयं “पदन्' इत्यादिसूत्रेण मासादेशः । दशा मासान् बिभर्तु, पुरुषव्यत्ययः, बिभृहि । स च स्वानां ज्ञात नां मध्ये वीरतमः भूत्वा जायताम् ॥ आ त इति । ते तव योनिं पूमान् गर्भः ऐतु आगच्छतु। क इव ? बाण इव इषुधिं इषवो यत्र धीयन्ते तं यथा वाणः प्रविशति तद्वत् । यदा चासौ दशमास्यो भवति दशमासभू

  • सन्धि. वीरो जायतां पुत्रस्तें दशामास्र्यः ।। १३ ।।

गर्भ दधामि तेऽष्टौ च ।। १३ ।। करोमि ते प्राजापत्यमा गर्भ योर्निमेतु ते । । अनूनः पूणों जयतामश्लोणोऽपिशाचधीतः । पु मास्ते पुत्रो नारि तं पुमानर्नुजायताम् । तानि 61 तेो भवति ततः ते पुत्रः वीरः वीर्ययुक्तो भूत्वा अजायताम् । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने त्रयोदशः खण्डः. 'करोमीति ॥ ते प्राजापत्यं प्रजापतिकर्म रेतसः सेचनं 'आसिञ्चतुप्रजापतिः' इति दर्शनात् । तत्ते करोमि । ततश्च गर्भः ते तव योनिमैतु । स च अनूनः अन्यूनाङ्गः पूर्णः पूर्ण कालः दशमास्यः जायतां अश्लोणः अषङ्गः अबाधरो वा, अ पिशाचधीत: धीयतेतध्र्यायतर्वा धीतः यः पिशाचैः धीतः - ध्या तेो वा स न भवतीति । "पुमानिति । हे नारि! पुमांस्ते पुत्र “जायताम्' इति वक्ष्यमाणमपेक्ष्यते । प्रथमस्तावद्भर्भः पुमान्भवतु तं च पुमानव अनुजायतां द्वितीयादयोऽपि गर्भाः पुमांस एव भवन्त्वित्यर्थः । तानि तादृशानि भद्राणि कल्याणानि अमोवानि बीजानि वीर्याणि ऋषभाः ऋपभवत्सेचनसमर्थाः । के पुनस्ते? प्रजा पत्यादयः ओषधयो वा माषादयः वृष्टया जनयन्तु नी

  • पीतः, पीडित इति वा.
  • १-१३-१. 82

सव्याख्यानैकान्निकाण्डः भद्राणि बीजन्यूषभा जनयन्तु नौ । यानि भद्रा णि बीजांन्यूषभा र्जनयन्ति नः । तैस्त्वं पुत्रान् विन्दस्व सा प्रसूर्वेनुका फैव । ‘कामप्रमृध्यतां म ह्यमर्पराजितमेव मे । यं कामं कामये देव तं मे आवयोः यथा पुत्रा एव उपर्युपरि जायन्ते तादृशानि वीर्या iणे आवयोरुत्पादयन्तु ।

  • यानीति । पूर्वोक्ताः ऋषभाः यानि भद्राणि बीजानि

नः * अस्मदो द्वयोश्च' इति बहुवचनम्, नैौ जनयन्ति तैः बीजैः त्वं पुत्रानव विन्दस्व सा त्वं प्रसूः प्रसवशीला धेनुका धेनुसदृशी भव । यथा धनुः वत्सेन पीयते एवं त्वं पुत्रेण नित्यं पयिमाना भव ।। ‘काममिति । प्रा पूरणे, कामान्पूरयतीति कामग्रं मह्य ममेदं कर्म ऋध्यतां ऋद्वमस्तृ, अपराजितमेव अमोघमेव मे भवतु । हे देव! बायो ! यं कामं कामये पुमांसं जनयमिति तं मे कामं समर्धय समृद्धं कुरु । वायुप्रेरितं रेतस्सिच्यत इति स एवं प्राथ्र्यते ॥ 'अर्थप्राध्वस्य परिक्षवपारिकासनयोः जपः-अनुहवमिति ॥ पृष्टत आह्वानं अनुहवः सर्वत आह्वानं परिहवः निन्दितो वादः परीवादः 'छिन्धि भिन्धि' * इत्यादिः परितः क्षवथुः परिक्षवः, मन्त्र

  • . ४-२७.

अT ______ ____ _ ___७५-----ः • • • • • • • प्रथमप्रपाठके चतुर्दशः खण्डः. • • - - . . . . . . . . • • • • • • • • • • • • • 68 • ************************************** पश्म् । दुस्स्वंशं दुरुदितं तद्विषड़यों दिशाम्यहम् । अर्नुहूतं परिहूत शाकुनेर्यदशाकुनम् । मृगस्यं सृतमंक्ष्णया तद्विषद्रयों दिशाम्यहम् । 'आरात्ते अग्रिंस्त्वारात्र्परशुरंस्तु ते । निवाते त्वाऽभि र्व षतु स्वस्ति तेऽस्तु वनस्पते स्वस्ति मेऽस्तु वन स्पते । नमंश्शाकृथ्सर्दे रुद्राय नमो रुद्रायं शाकृ तु छान्दसो वकारस्य पकारः । दुस्स्वप्तः प्रसिद्धः दुरुदितं वैधवे यादिशब्दोच्चारणम्, यच्चान्यदेवं दुनिमित्तं तत् द्विषद्रयो दिशाम्यहं अतिसृजामि । "यदिति ॥ यत् अनुहूतं यञ्च पारिहृतं यञ्च शकुनेः सम्बन्धि अशाकुनं अनिमित्तभूतं यच्च मृगस्य सृगालादेः अक्ष्णया सृतं तिर्यग्गमनं अपसव्यादि तच द्विषद्भयो दिशाम्यहम् । शकुनं निमित्तं शाकुनं, तत्प्रतिपक्षभूतं अशाकुनं दुर्निमित्तम् । 'चित्रियस्य वनस्पतेरभिमन्त्रणम्-आरात्त इयादि ॥ हे वनस्पते ! ते तव आरात् दूरतः अग्रिस्तु । एवं परशुरपि ते दूरतोऽस्तु । वाताभावो निवातः, तादृशे निवाते सति देवः त्वा त्वां अमिवर्षतु वाते सांतं भङ्गप्रसङ्गः, एवं ते स्वस्त्यस्तु वनस्पते ! एवं ममापि स्वस्त्यस्तु वनस्पते ! त्वदभिमन्त्रणात् । शकृद्रीतेरुपस्थानम्-नमश्शकृत्सदे इति । शठति सीदते रुद्राय, आदरार्थ पुनर्वचनम्, नमो रुद्राय शकृत्सदे। हें शकृत्। सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. थ्सदें । गोष्टमसेि नमंस्ते अस्तु मा मां हि५सी स्सिर्गसेि नरिस वज्रो नर्मस्ते अस्तु मा मां हि५ . सीः । "उद्भातेर्व शकुने सामं गायसेि ब्रह्मपुत्र इंव सवनेषु श५ ससि । स्वस्ति नंदशाकुने अस्तु त्वं गोष्टमसि गवि स्थितमसि नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः, गावोपि न किंचिदपि हिंसन्ति, त्वं च गेोष्ठमसि ।। "सिग्वातस्याभिमन्त्रणम्-सिगसीति । सिक वस्त्रस्य दशा असि सिगेव त्वमसि, नसि वज्रः नासि वज्त्रः न वज्त्रस्त्वमाप्ति, छान्दसं पररूपम् । नमस्ते इत्यादि गतम् । "शकुनेरभिमन्त्रणम्-उद्भातेति । हे शकुने ! त्वं उद्भातेव साम गायसि यथा उद्भाता साम तद्वत् त्वं गायसि । किंच गायांति शंससि प्रशस्तं वदसि ब्रह्मपुत्र इव सवनेषु ब्रह्मपुत्रः ब्रह्मवर्गीद्भ वेो ब्राह्मणाच्छंसी, स यथा उक्थ्यादिसंस्थासु त्रिप्वपि सवनेषु शंसति तद्वत् । यज्ञवाची सवनशब्दः । किञ्च-हे शकुने! न अस्मभ्यं स्वस्त्यस्तु, नः अस्मान् च प्रति त्वं सुमना भव ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकात्रिकाण्डमन्त्रव्याख्याने चतुर्दशः खण्डः 65 प्रातरम् िप्रातरिन्द्र हवामहे प्रातर्भित्रावरुणा प्रातरश्विनां । प्रातर्भगं पूषणं ब्रह्मणस्पतिं प्रात स्सोर्ममुत रुद्र५ हुवेम । प्रातुर्जितं भर्गमुग्र' हुं वेम वयं पुत्रमदितेय विधत । आध्रश्विट्यं मन्यं मानस्तुरश्चिद्राजां चिदयं भगं भक्षीत्याहं । भग प्रणेतर्भग सत्यंराधो भगेमां धियमुदं दर्दन्नः । दम्पत्या अन्नयादयः प्रसिद्धां: । तान् प्रातः हवामहे आह्वयामः रक्षार्थम् । उत रुद्रं हुवेम अपि रुद्रं प्रातराह्वयामः । प्रातर्जितमिति । प्रातः प्रातःकाले जयतीति प्रातजित् तं भगं आदित्यानामन्यतमं उग्रं अनभिभवनीयं वयं हुवेम आह्वयामः पुत्रं अदितेः आदित्यं यो विधर्ता सर्वस्य धारयिता वृष्टयादिना । आधः दरिद्रः तुरः त्वरमाणः । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । भक्षति भजे लिंडर्थे लुङि रूपम् । आध्रोपि त्वरन्नपि राजाऽपि मन्यमानः जाना नश्चत् यं भगं इत्थमाह । कथम् ? मगं भक्षि भगं भजेयेति जानानः सर्व एव यस्य भक्ततामाशास्तं इत्यर्थः । भग पणेतरिति ॥ हे भग ! सर्वस्य प्रणेतः! आदरार्थ पुनः पुनरामन्त्र्यते । भग! ! राध धननाम । भग ! इमां सरसराधः इतेि धियं येयं मम बुद्धिः सपत्नीं बाधेयेति तां सपत्नीवाधनं वा उद्व उत्तिष्ठमानो भूत्वा रक्षतातू पर्यायेण रक्ष ददत् नः अस्म 66 सव्याख्यानैकामेकाण्डे. १क्षग प्रणों जनय गोभिरश्वैर्भग प्रनृभिर्तृवन्र्तस्याम उतेदानीं भर्गवन्तस्यामोत प्रपित्व उत मध्ये अह्नांम् । उतोदिता मघवन्थ्सूर्यस्थ वयं देवाना सुमतौ स्याम । 'भग एव भर्गवा' अस्तु देवास्ते नं वयं क्षगवन्तस्याम । तै त्वां भग लर्व इज्जेोह भ्यं अभिमतं ददत् । हे भग! त्वं नः अस्मान् गोभिरश्वश्च प्रजनय समृद्धान् कुरु । हे भग ! त्वत्प्रसादात् वयं नृभिः दासादिभिः नृवन्तः त्रकर्षेण स्याम ॥ ‘उतेति । इदानीं अस्मिन् कर्मकाले वयं भगेन देवेन तद्वन्तः स्यामा उत प्रपित्वे अपि सायाहे उत मध्ये अह्नां मध्याद्वेऽपि उत अपि उदिता उद्यः उदितं तस्मिन् उदिता सप्तम्यकवचनस्थाकारः । हे मघवन् ! मघ इतिं धननाम, धनवन्! कृस्योदये ? सूर्यस्य पूर्वाह्नादिषु त्रिष्वपि कालेषु वयं भगवन्तस्स्यामेत्यर्थः । किंच वयं देवानां सुमतौ शोभनायां मतौ अनुग्रहात्मिकायां बुद्धेौ स्याम भगस्येव प्रसादात् अन्ये देवा अपि अस्माननुगृह्णीयुरित्यर्थः । भग एवंांतं ॥ हें देवाः! देवः भगः सः स्वयं भग एव सन् भगवानस्तु भगेन देवेन तद्वानस्तु, एवं नाम तद्दत्त्वं श्लाघनीय मित्यर्थः । तेन भगेन वयं भगवन्तस्स्याम । हे भग! य एव म्भूतोसि तं त्वा त्वां सर्व इत् सर्व एव जनो जोहवीमि, पुरुषव्यत्ययः। •० ००००००००००००००००००००० ० ०० ० प्रथमप्रपाठके पञ्चदशः खण्ड . ... . . --.**************************************७ • • • • ५अश्व इत्यन्ये. आदित्य इत्यन्ये. •५ ०.०० ००००० ० ० ० ० ब्रा. १-४-८. ० ० 67 वीमि स नों भग पुरएता भवेह । 'सर्मध्वरायोष रों नमन्त दधिक्रावैव शुचये पदार्य । अर्वाचीनं वसुविदं भगं नो रर्थमिवाश्वां वाजिन आर्वहन्तु । अश्वाँवतीर्गेर्मतीर्न उषालों वीरर्वतीस्सर्दमुच्छन्तु भद्राः । धृतं दुहांना विश्वतः प्रपींना यूयं पात ०--****** जोहवीति । बह्वचा: तथैवाधीयत । हे भग ! स त्वं नः अस्माकं पुरएता नेता भव इह कॅर्मणि ॥

"सभध्वरायेति । तस्यैव भगस्य प्रसादेन उषसोपि अध्व राय अस्मै सपत्नावाधनरूपाय यज्ञाय समनमन्त, लोडथे लड्, संनमन्तां भजन्तामित्यर्थः । दधिक्रोवव दधिक्रावा अन्नि: आप इत्यन्ये । स यथा शुचये पदाय शुद्धाय स्थानाय कल्पत तद्वत् । किञ्च-वसुविदं वसुनेो लम्भयितारं भगं नः अस्मा न्प्रति अर्वाचीनं अंभिमुखं आवहन्तु के ? वाजिनः वेगवन्त अश्वा रथमिव यथा रथं अश्वा वहन्ति तद्वत् ॥ 'उत्तरा ऋक् वैश्वदेवी-अश्वावतीरिति। उषासः उषसः अश्व वत्यः गेोमत्यः वीरवत्यश्व भूत्वा उच्छन्तु व्युच्छन्तु व्युष्टा भवन्तु सदं सदा नित्यमित्यर्थः । घृतं, उपलक्षणमेतत्, “क्षीरं सर्पिः मधूदकम्' इत्यादि दुहानाः विश्वतः सर्वतः प्रपीनाः प्रवृद्धाः ये आस्मिन्सूक्त 68 सव्याख्यानैकान्निकाण्डे, स्वतिभिस्तदा नः ।। १५ ।। भवेह चत्वारि च ॥ १५ ॥ इमां खन्नाभ्योषंधों वीरुधं बलंवत्तमाम् । ययाँ सपत्रों बाधते ययां सैविन्दते पतिभ् । उत्तानपणे सुर्भगे सहँमाने सर्हस्वति । सपत्रिं मे परांधम निर्दिष्टाः अग्रज्यादयः ते यूयं नः अस्मान् स्वस्तिभिः सदा पात रक्षत ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्किाण्डमन्त्रव्याख्याने पञ्चदशः खण्डः, पत्युर्वशीकरणे पाठाया उत्पाटन *मन्त्रः-इमां खनामांत ॥ इमां पाठाख्यां ओषधीं खनामि उत्पाट्यामि । वीरुधं विविधं रोहन्तीं प्रतानवतीमित्यर्थः । बलवत्तमां अतिशयेन वीर्यवती मित्यर्थः । यया ओषध्या सपत्रीं बाधते सर्व एव स्त्रीजनः यया च सम्यक् , विन्दते असाधारणं लभते पतिम् ।।

  • उत्तराभिः तस्याः पाठाया अभिमन्त्रणम्-उत्तानपणे ॥

ज्ञात उत्तानानि पर्णानि यस्यास्सा उत्तानपर्णा हे उत्तानपणे ! सुभगे सौभाग्यस्य निमित्तभूते! सहमाने! सह मर्षणे, अभिभवे छन्दांसि । सपत्नीं बाधमाने ! सहस्वति! अतिबलवति ! सपत्रीं मे पराधम मम सपत्नीं परागमय पातं मे केवलं कृधि ममैवासाधारणं कुरु ॥

  • उत्पादन. प्रथमप्रपाठके षोडशः खण्डः,

69 पतिं मे केवलं कृधि । उत्तराऽहमुत्तर उत्तरेदुर्तरा भ्यः । अथ सपत्री या माधरा साऽर्धराभ्यः । न ह्यस्यै नाभ गृभ्णामि नो अस्मित्रमते जने । मि लहंमान्नाऽथ त्वमसि सासहिः । उभे सहस्व तो भूत्वा सपत्रों मे सहावहै । उपं तेऽधा सह उत्तरेति ॥ हे उत्तरे! उत्कृष्ट! पाठे! उत्तरा उत्कृष्टा अहँ स्वत एव, पुनरपि उत्तराभ्येोपि उत्तरा भूयासम्, इच्छब्द एवार्थे । तथैव वढ्चाः पठन्ति । अथ या मम सपत्रा सा अधराभ्योप्यधरा भवतु ।। ‘न हीति । अस्यै अस्याः नामाप्यहं न गृह्णामि । किं कारणं ? आस्मिन् ज़ने आत्मन एवायं निर्देशः, सा नो रमते यतः । किं बहुना ? परामेव परावतं परावदिति दूरनाम अत्यन्तं दूरं सपत्रीं नाशयामसि नाशयामः गमयामः । “ इद न्तो मसि ? ।। उत्तरया तां पाठां द्विधा कृत्वा हस्तयोरावश्चाति-अहमस्मीति ॥ सहमाना सपत्नी: अभिभवन्ती अहमस्मि । अथ पाठे ! त्वं आसि सासहिः सहमानाऽसि । ते उभे आवां सहस्वती बलवत्यौ भूत्वा सपत्रीं मे सहावहै अभिभवाव । 70 सच्याख्यानैकान्निकाण्डे . मानामभि त्वाऽध५ सहीयसा । मामनु प्र ते म नों वथ्सै गौरैिव धावतु पथा वारैिव धावतु॥१६॥ सहावहै द्वे च ॥१६॥ उदुसौ सूर्यो अणादुद्यं मम्मको भर्गः । अहं उत्तरया शय्याकाले बाहुभ्यां भर्तारं परिगृह्णीयात्- उप तेऽधामिति ॥ भर्तारं प्रतीदमुच्यते । इमां सहमानां ते तव उपाधां अधोऽधां तामेव त्वा अभ्यधां तवोपर्यधां सहीयसा अतिशयेनाभिभवित्रा मनसा युक्ता । एवंचव तथा परिग्रहः कर्तव्यः यथैको हस्तो भर्तुरधो निहितो भवति अपरश्रेोपरि । एवं कृते सति मामनु मां प्रति ते भन्नः प्रधावतु वत्सं गौरिव यथाऽचिरप्रसूता गौः वत्सं प्रति धावति, तथा पथा वारिव यथा च निन्नेन पथा वारि धावति तद्वत् । इति श्रीहरदत्तविरचित एकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने षोडशः खण्डः, सपतीबाधनार्थमुत्तरेणानुवाकेन अहरहरादित्यमुपतिष्ठत -उदसौ सूर्य इति । असौ सूर्यः उद्गात् । तमनु मा मकः मम स्वभूतः भगः सौभाग्यं उपस्थेन्द्रियं वा । ' उच्छ व्दस्य पुनःश्रुतेः अगात् इत्यपेक्षते । यथाऽयं सूर्यः प्रवर्धमानः उदेति एवं मम भगोपि उदेत्वित्यर्थः । तत् तस्मात्कारणात् अहं विद्वला वेदनं वित् तद्वती अनया विद्यया तद्वती पतिं प्रथमप्रषाठके सप्तदशः खण्डः. तद्विला पंतिमभ्र्यस्लाक्षि विषालहिः । 'अहं केतु रहं मूर्धाऽहमुग्रा विवाचनी । ममेदनु कतुं पतिं मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि 71 सैजया पत्युर्मे अभ्यसाक्षि । सहेरेतदूपम् । अभिभूतवत्यस्मि । वशीकृतवत्यांस्म विषासहिँः विशेषेणाभिभवित्री । "अहमिति । अहं केतुः अहमेव उभयेोरपि वैशयोः के तुस्थानोया, अहमेव मूर्धा मूर्धस्थानीया, अहमुग्रा अनभिभव नीया विवाचनी विवाचनं निर्णयः तस्य कारयित्री । किञ्च ममेत् ममैव क्रतुं कर्म प्रज्ञानं वा पतिः अनूवाचरेत् छान्दसो वकारः । उपाचरत्, तथैव बचाः पठन्ति । अनुतिष्ठतु । कीदृश्याः? सेहानायाः । लिटः कानचि रूपमेतत् । अभिभूत वत्याः अभिभवन्त्या वा यथा मया ज्ञातं यथा वा मया कृतं तथैवं पतिरपि करोत्वित्यर्थः । प्रेमति । मम पुत्राः शत्रुह्णः शत्रूणां हन्तारो भवन्तु । अथो में दुहिता च विराट् विराजमाना भवतु । उत अपि च अहमस्मिं लोडर्थ लट्, असानि सञ्जया सम्यग्जयित्री सपत्नी न, तथा पत्युः, सप्तम्यर्थे पष्टी पत्यौ, तथैव बचाः पठन्ति श्लोकः यशश्लाधा उत्तमोस्तु पतिरपि मामेव श्रावतामित्यर्थः । येनेन्द्र इति । इन्द्रः येन हविषा कृती कृतकृत्यः अभवत् 72 सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. मः । अहं तर्दक्रि देवा असपत्रा किलांभवम् ।

  • १-९-५.

{ मिमा अह५ सपत्रीरभिभूर्वरीः । यथाऽहमस्य वी. रस्य विराजामि धनस्य च ॥ १७ ॥ अस्थेयसामिव द्वे च ॥ १७ ॥ दिवि च उत्तमः अभवत् । अहमपि तत् हविः आक्रि करो तेलुीड * मन्त्रे घस' इत्यादिसूत्रेण च्लेर्लकि रूपं, अकृषि । हे देवाः ! ततश्च असपत्रा किल अभवम्, किल प्रसिौ । असपत्रेति । असपत्रा अप्रतिपक्षा सपावित्री छान्दसं द्वस्व त्वम्, सपत्नीनां हन्त्री जयन्ती जयशीला अभिधूवरीः भवतेः कनिपि वनो रच, अभिभवनशीला आवित्सि आच्छिद्य लब्धवत्यस्मि सर्वासां सपत्नीनां राधः धनं वर्चः कान्ति च अस्थेयसामिव स्थेयांसः स्थिरतराः ततोऽन्ये अस्थेयांसः “ तेषां धनं यथाऽन्ये हरन्ति तद्वत् ॥ समिति ॥ इमाः सपत्रीः अहं समजैर्ष सञ्जयेयं अभिभूवरीः, छान्दसः सुलोपाभावः । 'सुमङ्गलीरियम्' * । ३ज्ञातवत् अभिः भूवर्यहं अभिभूवरीः सपतीव यथा सञ्जयेयं, तथा सति अहं अस्य वीरस्य पत्युः धनस्य च विराजॉमि ईश्वरा भवामि ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकात्रिकाण्डमन्त्रव्याख्याने सप्तदशः खण्डः

. . . . प्रथमप्रपाठके अष्टादशः खण्डः . . .. . .. . .. .. .. .. .. ... .. . . .. . .. . . वस्तिभ्य . . अक्षीभ्यां ते नालिंकाभ्यां कर्णाभ्यां चुबुका दधिं । यक्ष्म शीर्षण्यं भस्तिष्काजिह्वाया विवृ हामि ते । ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाँभ्यः कीर्कस्ता भ्योऽनूक्यत् । यक्ष्मै दोषण्यंमश्लाभ्यां बाहुभ्यां विवृहामि ते । 'आन्त्रेभ्यंस्ते गुदभ्यो वनिष्टोर् हृदयादधि । यक्ष्मं मर्तस्राभ्यां यक्रः प्राशिभ्यो यक्ष्मगृहीतां वधू अन्यां वा स्वस्त्रादिकां पुष्करसंवर्तमूलैः रुत्तरैर्मन्त्रैः यथालिङ्गमङ्गनि संमृज्य प्रतीचीनं निरस्येत् अक्षीभ्यामिति । अधिशब्धोऽनर्थकः । ते तव शीर्षण्यं यक्ष्मं बिवृहामि संमृज्य निरस्यगि । एवं सामान्यनेोपदिष्टस्य विभ ज्यवचनं—अक्षीभ्यामित्यादि । अक्ष्याद्यः प्रसिद्धाः । मस्तिष्कः कपालान्तगत मासम् ॥ ग्रीवाभ्य इति । ग्रीवा कण्ठः, पर्व भेदेन भेदमारोप्य बहु वचनम् । उष्णिहाभ्यः उष्णिहाः तत्रत्या नाड्यः, यानि तद्रतान्य स्थीनि ताः कीकसाः । अनूक्यात् पृष्ठवंशात् दोष्णोर्भवं दोषण्यं, अंसो बाहू च प्रसिद्धौ ।

  • आन्त्रभ्य इति । अशितं पकावस्थायां येषु तिष्ठति तानि

आन्त्राणि तेभ्यः पुदाभ्यः गुदनाडीभ्यः वनिष्ठोः आन्त्रेष्वेव स्थूलप्रदेशात् हृदयात् हृदयपुण्डरीकात् मतस्राभ्यां आम्रफला कृतिभ्यां वृक्याभ्यां यक्रः यकृतः प्लाशिभ्यः पशुभ्यः* ॥ 78 10 74 _____ __________ _____ ___ __ ______ ___________ सव्याख्यानकाग्मिकाण्डे. ___ ________ ______ _____ ___ _______ _______ _______ __ __ ________ _____________ _ विवृहामि ते । 'ऊरुभ्यां तेऽष्टीवद्रयां जङ्कभ्यां प्रपदाभ्याम् । यक्ष्म श्रेोणीभ्यां भासदांडू५ सो विवृहामि ते । मेहंनाद्वलङ्करणालेोर्मभ्यस्ते नखे भ्र्यः । यक्ष्म सर्वस्मादात्मनस्तमिमं विवृहामि ते । अङ्गमदुङ्गालोस्रोलोस्रो जातं पर्वणिपर्वणि यक्ष्म* सर्वस्माद्वात्मनस्तमिमं विवृहामि ते । ऊरुभ्यामिति ॥ ऊरू प्रसिडौ । अष्ठीवद्रव्यां ऊरुजा न्वोः सन्धिप्रेदशाभ्याम्, जड़े प्रसिद्धे । पपदाभ्यां पादाग्रा भ्यां श्रोणीभ्यां उरुमूलाभ्यां भासदात् भसदिति, गुह्यप्रदेशे अवयवविशेषस्य नाम भसदेव भासदं तस्मात् ध्वंसः नाभेः गुदवलयादित्यन्ये ॥ मेहनादिति । मेहनं प्रजननम् । वलङ्करणात्, नकारस्य लकारः छान्दसः । नकारमेव बदृचाः पठन्ति । वनं वननं त तक्रियतेत येन तद्वनैकरणं सर्वो हि लोकः तेन वशीकृतः । एवम्भूतात् मेहनात् । अन्ये तु उ अलङ्करणात् इति छेदमाहुः अलङ्करणात् मेखलाप्रदेशात्, लोम नखं च प्रसिद्धम् । सर्वस्मात् आत्मनः उक्तादनुक्ताच प्रदेशात् तमिमं यक्ष्मै विवृहादि । अङ्गादङ्गादिति । सर्वस्मादङ्गात् लोस्रोलोन्नः सर्वेभ्यो लोमः भ्यश्च पर्वणिपर्वणि प्रतिपर्वसन्धि जातं यक्ष्मं सर्वस्मादिति गतम् ।। प्रथमप्रपाठके अष्टादशः खण्डः. परां देहि शाबल्यं ब्रह्मभ्येो विभंजा वसुं । कु त्यैषा पडतीं भूत्वा जायाऽऽविंशाते पर्तिम् । अश्ली ला तनूर्भवति रुशती पापथऽझुया । पतिर्यद्वध्वै बासंसा स्वमङ्गमभि वेिथ्संति । क्रूरमेतत्कटुंकमे 75 'यत् * परि त्वा गिर्वणः' इति परिधापितं वधूवासस्तदेतद्विदे विवाहकर्मविदे दद्यादुत्तरार्भि –परादेहीति । परित्यज शाबल्यं शवलवर्ण वासः, ब्रह्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यः वसु विभज विभज्य इंहेि । किं पुनः कारणं वाससस्त्यागे इति चेदुच्यते-एषा जाया पद्धती पादवती कृत्या भूत्वा पतिं आविशते ।

  • अश्लीलति । अमुया पापया च कृत्या अविष्टवत्या

पत्युः तनूः अश्लीला निश्रीका भवाति रुशती च । रुशतिः हिंसार्थः, व्यत्ययेन च कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । हिंस्यमाना च भवति । कस्मिन् पुनः छते सर्वमेतद्भवति ? उच्यते- पतिः यतं यदि वध्वै वध्वाः वाससा स्वै आत्मीयं अङ्ग शरीरं अभिधित्सति परिधातुमिच्छति वधूवाससः परिधानमेवंनाम दुष्टं , तस्मात् तन्न परिधेयं मन्त्रावदाऽपि सत्ता ।। पुनरपि वास एव निन्द्यते-कूरमिति । क्रूरं विनाश कारि कटुकं रुजाकारि अपाष्टवत् अपष्ट विषवत् विषयुक्त च, एवंनाम निन्दितं एतत् वासः अत्तवे न भवति उपभोक्तुं योग्यं न भवति । कस्य तहदं योग्यमित्याह-सूय सूर्या

  • १-२-६. 76

सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. तर्दपाष्ठवंद्विषवत्रैतदत्तवे । सूय यः प्रत्यक्ष विद्या थ्स एतत्प्रतिगृह्णीयात् । "आशासनं विशासनमर्थो अधि विचर्तनम् । सूर्यायाः पश्य रूपाणि तानि इमं विवृहामि ते श५सति ।। १८ ॥ अक्षोभ्याँ ग्रीवाभ्यं आन्त्रेभ्थं ऊरुभ्यां मेहंना प्रसुग्मन्ताऽष्टादंशा हिरण्यवर्णाः पञ्चदशा सो भः प्रथमष्षेोर्डशा रोमाय जनिविदेऽष्टादुशातिष्टमं नमि विवाहदेवता तया दृष्टोपि मन्त्रगणः सूर्या 'प्रसुग्मन्ता' इत्यादिरवमन्त । तां यः प्रत्यक्षं स्पष्टं पदशः स्वरशः अक्षरशः अर्थतो विनियोगतश्च विद्यात् जानीयात् स एतत्प्रतिगृीयात् फ्र तिग्रहातुमहति ॥ "पुनरपि वासो निन्दा-आशसनमिति । आशसनं क्षत करणं शूलादि विशसनं चर्मणां पृथक्करणं स्ववित्यादि अथो अपिच अधिरनर्थकः । विचर्तनै त्वचेोऽन्यत्र मेोचनं एवम्भूतमे तद्वासः न . प्रतिगृह्नीयादिति संबन्धः । अथ तस्य कथमनर्थो न भवति ? उच्यते-सूर्यायाः पश्य रूपाणि सूर्याया हि ता ५१-१-१. ०-७०-७--------------------* -


{ प्रथमप्रपाठके अष्टादशः खण्डः, .


७--

Anasuya Ram (सम्भाषणम्) ११:३६, ७ दिसम्बर २०१६ (UTC) - -


77 प्रातरन्नेि चतुर्दोमां खन्नाभ्युद्सौ सूर्यो द्वादशाद्वा

दृशानि रूपाणि, तानि च ब्रह्म ब्राह्मणः शंसति तस्य क थमनर्थशङ्केति । उतशब्दः सम्यगर्थे, अनेकार्थत्वान्निपातानाम् । एवमेतद्वधूवाससः परिदानं चतुथ्र्यन्त कर्तव्यं, तथा च विवाह न्ते आश्वलायनः “ सूर्याविदे वधूवस्त्रं दद्यात्' ?इति । अन्ये तु यक्ष्मगृहीतायाः वासः एतद्वैषज्यविद् देयमुपदिश्यते इत्याहुः । सूयाशब्देनापि त एव मन्त्रा उच्यन्ते । इति श्रीहरदत्तमिश्रविरचिते एकाधिकाण्डमन्त्रव्याख्याने 78 द्वितीयश्प्रारम्भः. उष्णेन वायबुदकेनेह्यदितिः केशान् वपतु।'आ पं उन्दन्तु जीवसें दीधयुत्वाय वर्चसे । ज्योक्च सू वरुणस्य विद्वान् । तेनं ब्रह्माणो वपतेदमस्यायु 'अथोपनयनमन्त्राः | तत्र उष्णा अपः शीतास्वानयतेि उष्णेनेति । हे वायो! उष्णेन उदकेन उष्णमुदकं गृहीत्वा एहि आगच्छ । किमर्थ? अदितिः केशान्वपतु अदित्याः वपने अनुग्रहकर्तृत्वं, एवं वायोरुदकानयने । उत्तरया शिर उनत्ति-आप उल्दन्त्विति ॥ माणवकस्यास्य शिरः आधः . उन्दन्तु छेद्यन्तु जीवसे जीवितुं जीवनाय । कियन्तं कालं ? दीघयुत्वाय षोडशवर्षयुतं शतं दीर्घमायुः , वर्चसे दीप्तये ज्योक दीर्घकालं सूर्य दृशे द्रष्टुं यथा अयं दीर्घकालं जीवेत्, तावन्तं कालं चक्षुष्मान्भवति वर्चस्वी च तथोन्दन्तु ॥ उत्तराभिः प्रतिदिशं प्रवपत्याचार्यः । तत्र प्राच्यां दिशि येनावपदिति ॥ येन क्षुरेण सविता सोमस्य राज्ञः . व रुणस्य शिर अवपत् विद्वान् नापितकर्मणि कुशलः ! तेन क्षुरेण जातिद्वारेणैक्यं तादृशेन वा क्षुरेण हे ब्रह्माणः ! ब्राह्म णाः पुण्याहवाचनस्य कर्तारः इदं अस्य माणवकस्य शिरः द्वितीयप्रपाठके प्रथमः खण्डः. 79 ष्माञ्जरंदृष्टिर्यथाऽर्सद्यमसौ ।'येनं पूषा बृहस्पतेर् ग्रेरिन्द्रस्य चायुषेऽर्वपत् । तेनास्यायुषे व सौश्लों क्याय स्वस्तये । येन भूयश्चरात्ययं ज्योक्च प श्यति सूर्यम् । तेनास्यायुषे घए रौश्लोक्याय स्व स्तयें । 'येनं पूषा बृहस्पतेरप्रेरिन्द्रस्य चायुषेऽवं वपत वपने मां प्रयुङ्कमित्यर्थः । युष्मदनुज्ञयाऽहं प्रवपामीति यावत् । यथा वपने सति अयं माणवकः असौ यज्ञशर्मा आयुष्मान् जरदष्टिः जीर्णाशनश्’ असत् स्यात् तथा वपत । असवित्यत्र, माणवकस्य नामनिर्देशः प्रथमया । अथ दक्षिणत —येन पूषेति । येन क्षुरेणेति गतम् । तेन क्षुरेण अस्य शिरः आयुषे वप शरीरात्मानं प्रत्यन्तरा त्मनः प्रैषः, हे मदीयशरीरात्मन्! वप सौश्लोक्याय मुझेोक मकीर्तिः तस्य भावः सौश्लेोक्यं यथा अयं सुकीर्तिः स्यात् तथेः त्यर्थः । स्वस्तये अविनाशाय च । अथ पश्चात्-येन भूय इति । येन क्षुरेण उतः अयं माणवकूः भूयश्चरति । पञ्चमो लकारः । भूयिष्ठं चरेत् सर्वा नतीत्य चरेत्, ज्योक दीर्घकालं च सूर्य पक्याति पश्येत् । छान्दस उभयत्र दीर्थः । तेनेत्यादि गतम् ॥ 80 _ _____ ______ ______ _ _ . .. . . . . सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. . . . थत् । तेन ते वषाम्यसावायुषा वर्चसा यथा ज्यो क्लुमना असाँः । यत्क्षुरेणं मर्चयंता सुपेशा वा वर्पलिकेशान्। शुन्धिशिरो माऽस्यायुः । प्रमों षीः। उष्ठाय केशान् वरुणस्य राज्ञो बृहस्पर्तिस्सवेि अथेोत्तरतः—येन पूधेति । पूर्वार्ध गतम् । तेन क्षुरेण ते तव शिरो वयामि असौ इति नामनिर्देशः संबुद्धया यः ज्ञशर्मन्! यथा वपने सति आयुषा वर्चसा च युक्तः ज्योक् दीर्घकालं सुमनाः त्वं असाः । अत्रापि पञ्चमेो लकारः । स्या तथा वपामि । ‘अथ वपन्तं नापितं उत्तरयाऽनुमन्त्रयते आचार्थः--यत्क्षुरेणे ति ॥ यत् यदा क्षुरेण मर्चयता तीक्ष्णभूतन सुपेशसा सु रूपेण उज्जूलन बसू करणस्य कर्तृत्वविवक्षा, एवम्भूतेन क्षु रेण यदाऽस्य केशान्वपसि । यादात वचनात्तदत्यव्याहायम् । तदा अस्य शिरः शुन्धि शुद्धं कुरु यथा केशाः निर्मूला' भवन्ति तथेत्यर्थः । आयुस्तु अस्य मा प्रमोर्षीः वपनस्य स्वतो मङ्गलत्वात् एवं प्रार्थयेते । तथा च ब्राह्मणम् । 'रि - को वा एषोऽनपिहितो यन्मृण्ड ' इति । अथ कशनिधानमन्त्रः-उप्त्वाय केशानिति ॥ उप्त्वाय उऋा 'क्तो यत्' । केशान् , कस्य ? वरुणस्य राज्ञः, केः निश्शेष 2आप, ध. १-१०-८. ______ __ _________ द्वितीयप्रपाठके द्वितीयः खण्डः. _“**********************************************- ०.० ००-९*************************

81 ता सोभों अमिः । तेभ्यो निधानं बहुधाऽन्वविन्द् न्नन्तरा द्यावापृथिवी अपस्सुवः ॥ १ ॥

आयुर्दा देव जरलैं गृष्णानो धृतप्रतीको घृतपू ष्टो अग्रे । धृतं पिबन्नमृतं चारु गव्यं पितेवं पुत्रं 1.1 वृहस्पत्थादयः । ते किमकुर्वन् ? तेभ्यः तेषां केशानां निधानम् । अधिकरणे ल्युः । ते यत्र निधीयन्ते तत्स्थानं चहुधा बहुभिः प्रकारैः अन्वईविल्स् अनुक्रमेण लब्धवन्तः । कल ? अन्तररा द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्योमेध्ये अषः अन्तरिक्षे सुचः स्वर्ग लोके, कालभेदेन स्थानभेदः । एवं अहमपि उदुम्बरमूले दर्भ स्तम्बे वा निद्धामीति योज्यम् । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकान्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने अथ समिदाधानम्-आयुर्दा देवेति । हे देव ! अग्रे ! आ युर्दाः त्वं जर जरा स्तुतिः तां गृणानः उच्चारणकर्माऽयम न्यत्र, इह तु ग्रहणे द्रष्टव्यः, स्तुतिं गृहान् इत्यर्थः । घृतप्र तीकः घृ क्षरणदीप्त्योः, प्रतीकमिति अवयवनाम, दीप्तावयवः घृतं आज्यं पृष्ठ यस्य सः धृतपृष्टः घृतै पिवन् । कीदृशं ? अमृतं चारु गव्यं अस्मिन्कर्मणि आज्यभागादिरूपण । एवं. भूतस्त्वं इदानीं अनया समिदाहुत्या इमं माणवकं जरसे नय 82 स्थिरो भव । अभिर्तिष्ठ पृतन्यतस्सर्हस्व पृतनायतः रेवतीस्त्वा व्यंक्ष्णन्कृत्तिकाश्चाकृन्तस्त्वा ।धियों वयन्नव ग्रा अंवृञ्जन्थ्सहस्रमन्ता अभितो अय च्छन् । “देवीदेवायं परिधी संवित्रे महत्तदस्ताम सव्याख्यानैकान्नेिकाण्डे. जरां प्रापय यथाऽयं दीवायुभवति तथा कुरु पितव पुत्रं यथा पिता पुत्रं सर्वप्रकारेण दीर्घमायुः प्रापयति तद्वत् । एवं तावदाचार्यो मन्त्रस्य वक्तेति पक्षे योजना । माणवकपक्षे तु इमं मां नयेति ॥ “अश्मास्थापनम्-आतिष्ठति । गतम् । 3-'उत्तराभ्यां वासोऽभिमन्त्रणम्-रेवतांरेति ॥ हे वासः! त्वा त्वां रेवतीः 'वा छन्दसि' इति जसि पूर्वसवर्णः, रेव त्यो नाम देवताः व्यक्ष्णन् विविधमध्वंसयन् कापसावस्थायां वीजनिर्हरणार्थम् । कार्यकारणयोरभेदोपचारात् वास एव ताः व्यक्ष्णन् । कृत्तिकाश्च त्वा त्वां अकृन्तन् कर्तनं तन्तुकरणम्। अत्राप्यभेदोपचार; | धियो नाम देवताः त्वा अवयन् त न्तुसन्तानं कृत्वा वासः कृतवत्यः । ग्राश्च देवतास्त्वामवावृक्षन् । अन्तरयेोरच्छिन्दन् । किञ्च-उक्ता अन्याश्च सहस्र देव्यः अन्तान दशासूत्राणि अभितः उभयोः पार्श्वयोः अयच्छन्

  • १-५-१.

अवन्नाश्च दवतास्त्वामवृञ्जन. द्वितीयप्रपाठके द्वितीयः खण्डः. 83 भवन्महित्वनम् । या अन्तन्नर्वयन् या अर्तन्वत याश्वं देवोरन्तनक्षितोऽद्दन्त । तास्त्वां देवीर्जरले संव्यंयन्त्वायुष्मानिदं परिधथ्स्व वासः । परिधत्त धत्त वार्ससैन" शातायुषं कृणुत दीर्घमायुः । बृहस्प दाण दाने, तस्य यच्छोदशः, दत्तवत्यः । देवीः देव्यः स हस्रामित्यनेन पूर्वेण सम्बन्धः । देवाय सवित्रे देवस्य स वितुः परिधी परिधिः परिधानं, सप्तम्यकवचनस्य पूर्वसवर्णः, परिधौ परिधानकाले आसां देवीनां तत् महित्वनं महत्त्वं म हृदभवत् एवं नाम ता देव्यो महत्या यद्देवस्य सावतुः वासः कृतवत्यः । एवम्भूतं च त्वमसीत्यभिमन्त्रणार्थः । उत्तराभिः तिसृभिः परिधापयति-या अकृन्तन्निति ॥ या देव्यः त्वां अकृन्तन याश्रावयन याश्वातन्वत विस्तारित वत्यः याश्च अन्तान दशासूत्रििण आभितः उभयोः पाश्र्धयी अददन्त दत्तवत्यः दद दाने, तास्त्वा रेवत्यादयो देवीः देव्यः जरसे यथा त्वं जरां प्रामुख्याः तथा संव्ययन्तु परिधापयन्तु, त्वं च आयुष्मान् भवन् इदं वासः परिधत्स्व परिधेहि ॥ पेरिधत्तेति । हे देव्यो ! रेवत्याद्यः ! एनं कुमारं वास सा परिधत्त आच्छादयत धत्त अत्रापि पुनर्वचनम् । परिदधत्यश्च शतायुषमेनं कृणुत । दीर्धमायुरि ति । अस्योत्तरेण सम्बन्धः, कारणे च कायपचारः, दीर्घस्या 84 सव्याख्यानैकान्निकाण्डे भिशस्तिपावाँ । ज्ञातं च जीव शुश्दैस्सुवर्चा राय श्च पोषमुप संव्यस्व । परीदं वासो अधिा स्वस्तयेऽरापोनार्मभिशस्तिपावां। शातं च जीव युषो निमित्तभूतं एतद्वासो बृहस्पतिः प्रायच्छत् । कस्मै : सोमाय राज्ञे । किमर्थं ? परिधातवै परिधानार्थम् । उ इत्य 'जररां गच्छासीति । इदं बासः परिधत्स्व, परिधाय च जरां गच्छासि गच्छेः । कृष्टीनां' बन्धुमनुष्याणां च अभिशस्तिपावा अभिशस्तः पाता रक्षिता भव । जरां गच्छ सीत्युक्तमेव विशिष्यते-शतं च जीव शरदः संवत्सरान् सु वर्चा भूत्वा रायश्च पोषं राया धनस्य च पोषं उप उपेत्य यमभेरथे, अभिसंव्ययस्व वासो यथा रायस्पेोवं भवति तथेत्यर्थः । परिहितवन्तं कुमारमुत्तरयाऽनुमन्त्रयत- परीदं वास इति ॥ त्वं इदं वासः पर्यधिधाः परिहितवानसि । धाओो लुङि रूपमतत्, थकारस्य धकारश्छान्दसः । किमर्थ ? स्वस्तये । परिधाय च अपिीनां आप्तानां ज्ञात्यादीनां अभिशस्तिपावा अभिशस्तः पाता अभूः। शतं च जानव शरदः गतम् ।- पुरुचीः बहुगतिः वसूनि च 1आकृष्टीनां. --.. .. ४..'. . ... .. . द्वितीयप्रपाठके द्वितीयः खण्डः. .. . परीहि परिणच्छ, ... .. . . .. .. . .. . . .. .. . .. . . . पंसः परस्पी झुश्तो रक्षस्सहमाना . . . . द्रया त्वया रक्षिता .. ... '* शारदः पुरूचीर्वसूनि चाय विभजासि जीवन् । इयं दुरुक्तात्परिबार्धमाना शर्म वरूथं पुनती न वयं

85 अर्यः स्वामी भूत्वा विभज्नासि विभजेः विभज्य इद्याः जी वन् सम्पन्नत्सन्, लोके हि स जीवतीत्युच्यते यस्सम्पन्नो भवति।

मौञ्जयाः एरियनमन्त्रो-इयं दुरुक्तादिति । इयं मेखला दुरुक्तात् ! *श आदादेशः । दुरुक्तानि तथैव शाबरगृह्यपाठः । परिवाधला सर्वतो नाशयन्ती शर्भ शरणं गृहं वरूथं वर णीयं ग्लती शोधयन्ती : अस्माकं सम्बन्धि अस्मान्वा आ गात् आगत्वती, प्राणापानाभ्यां, चतुथ्र्यन्तमेतत्, ताभ्यां च लमाभरन्ती आहरन्ती भिया देवानां एवम्भूता इयं मेखला, "ऋतयेति । ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा गोप्त्री तप सः परस्पी, पातेरेत्पं, परशब्दः प्रकर्षे, तपसः प्रकर्षेण पात्री रक्षित्री ती रक्षः रक्षसां हननं कुर्वन्ती सहमाना अभि वन्ती आरतीः शत्रुजातीः, छान्ड्सः प्रकृतिभावः । या एवं । । अरतीः । सा है मैरवले ! मा 86

- -- . . . . .. .. .. . . . .- - सव्याख्यानैकान्निकाण्डे.

  • ऋक्सं. ९-७६-५.

.******************************************** - ---


-


र्नस्समन्तमनु परीहि भद्रयां भर्तारस्ते मेखले मा रिषाम । "मित्रस्य चक्षुर्धरुणं बलीयस्तेजों या स्वि स्थविर सर्मिद्धम् । अनाहुनस्यं वसनं जरि ष्णु परीदं चाज्यजिनं दधेऽहम् ।। २ ।। दीर्घमायुस्समिंछमेकं च ।। २ ।। ७. ७७-७-७...... रिषाम रिष्टा मा भूम भर्तारः ते त्वां बिभ्राणाः, 'कर्तृकर्मणोः कृति ॥ 'अजिनमन्त्रः-मित्रस्येति ॥ भित्रस्य आदित्यस्य चक्षुः प्रकाशकं, जिनेोत्तरीयो हि दीर्घयुर्भवति, स च आदित्यं पश्यति अतः तस्य प्रकाशकं धरुणं धार्यमाणं बलीयः तेजः अत्यन्तं बलिष्ठं तेजः यशस्वि धारयतो यशोनिमित्तत्वात् स्व यमेव यशस्वि स्थविरं प्रवृद्धं समिद्धं सम्यगिद्धं दीप्तिमत् अनाहनस्यं आहनसः धूर्ता: “ये ते मदा आहनसः '* इत्यादौ दर्शनात् । तेषां कर्म आहनस्यं मणितशब्दादि । “आहनस्या द्वे रेतस्सिच्यते' + इतेि बढूचब्राह्मणम् । तद्विपरीतं अनाहनस्यं धूर्तानामयोग्यमित्यर्थः । वसनं उपरिवासः जरिष्णु, जीर्यति स्तुत्यर्थः कर्मणि च कर्तृप्रत्ययः, स्तोतव्यं जरायाः प्रापरितु वा वाजि अन्नवत् अन्नस्य दातृ वा इन्द एवम्भूतं अभाजनं अहं परिदधे प्रावृणोमि । इति श्रीहरदत्तविरचित एकाग्किाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे द्वितीयः खण्डः. द्वितीयप्रपाठके तृतीयः खण्डः, आगन्त्रा सर्मगन्भहि प्रसु मृत्युं युयोतन । अ रिष्टास्संचरेमहि स्वस्ति चरतादिह स्वस्त्या गृहे 87 मृतत्वमंश्याम् । इमे नु ते रश्मयस्सूर्यस्य येनि उत्तरणानि द्रभेषु अवस्थापनमन्त्रः-आगन्त्रेति ॥ आगन्त्रा आगच्छता आचार्येण समगन्महि सङ्गतास्मः । सङ्गताश्र प्रत्युं मरणं असुयुयोतन यौतिः पृथग्भावे लोण्मध्यमपुरुषबहुवच नस्य तनबादंशः, व्यत्ययन च उत्तमपुरुषस्य स्थान मध्यमः । प्रकर्षेण सुधु च पृथत्करवाम । आरिष्टाश्च संचरमहि । आ चार्योपि स्वस्ति चरतात् ममापि इह ब्रह्मचर्ये स्वास्तिं भवतु आ गृहेभ्यः आ गृहस्थाश्रमप्राप्तः । प्रोक्षणमन्त्रः-समुद्रादूमिरिति । यत्प्रोक्षणबिन्दवः मयि पतन्ति तत् समुद्रादेव मधुमान् ऊर्मिः मां उदारत उन्मुखं आगमत् । उपेत्यस्य अश्यामित्याख्यातन सम्बन्धः । अनुदात्त पाठस्तु व्यत्ययेन । बह्वचास्तु आद्युदात्तमेव अधयिते । अशुना अन्तहतमत्वर्थमेतत्, अंशुमता दीप्तिमता तेनोर्मिणा अमृतत्वं स मुपाश्यां सम्यगुपाश्रुवीय । इमे नु ते नु इत्यनर्थकः, यद्यप्यूमिरि त्येकवचनान्तं प्रकृतं, तथाऽपि रश्मय इत्यनेन सामानाधिकरण्यात् इमे ते इति बहुवचनम् । इम ते सूर्यस्य रश्मयः योऽयं उर्मिर्मामु दारत् कार्यकारणयोरभेदोपचार , ' आदित्याज्जायते वृष्टिः ? * . मनु.३-७६ स्लपित्वं पितरो न आय । अग्टेि हस्र्तमग्रभी. थ्सो'मंस्ते हस्र्तमप्रभीथ्सबित्ता ते हस्तंमग्रर्भ 'थ्सरंस्वती ते हस्तैमग्रभीत्पूषा ते हस्तमग्री: दर्यमा ते हस्तमग्रभी'द' शुस्ते हस्तंमग्रभी"द्रग इति । अपां विन्दवः सूर्यस्य रश्मयः येभिः ये रश्मिभिः सपि त्वं समानपानं नः अश्मकं पितरः अङ्गिराः आायल् इत न्तः । आङ्गिरसस्य वामदेवस्य वेतद्वचनम् । अङ्गिरसो देवानां सखा यः, अतो रश्मिभिरन्यैश्च देवैस्सह पानमुपपन्नम् । एतदुक्तं भव ति-यैः रश्मिभिस्सहास्मत्पितरो अङ्गिरसः सोमपानं कृतवन्तः तत्कारणका विन्दवो मयि पतिताः तैश्चामृतत्वमुपाश्रुवीयेति । 5-"हस्तग्रहणमन्त्राः-अग्निष्ट इति ॥ यदिदं मया तव ह. स्तग्रहणं तद्ग्रयादिभिरेव ग्रहणमस्त्वित्युपचारः । लोडर्थे लुङ् । अग्रभीतू अग्रहीत् गृहातु । अग्रिः सोमः सरस्वती च प्र सिद्धाः । सवित्रादयोपि द्वादशादित्यानामन्यतमे । त्वं धर्मणा धर्मेण मित्रोसि याद्वशो मित्रो देवः तादृशोसि । कीदृशश्च सः। 'मित्रं देवा अबुवन्त्सेोमं राजानं हनामति सोऽब्रवीन्नाहं सर्वस्य. वा अहं मित्रमस्मि ' ' इति । एवंविधः 'अि तवाचायेस्थानीयः ।

  • अन्यतमशब्दस्य सर्वनामत्वं नास्तीति भट्टोजोदीक्षिताः.

। सं. ६-४-८. 2 द्वितीयप्रपाठके तृतीयः खण्डः. मंसि धर्मणाऽग्रािंचार्यस्तवं । "अग्रये त्वा परिं ददाम्यसौ "सेोमाय त्वा परिं ददाम्यसौ "सवित्रे त्वा परं ददाम्यसौ "सरस्वत्यै त्वा परिं ददाम्यौ मृत्यवें त्वा परं ददाम्यसौ यमायं त्वा परि द् दाम्यसौ "गदायं त्वा परं ददाम्यसा"वन्र्तकाय त्वा परं ददाम्यसा"वद्रयस्त्वा पारं ददाम्यसा वोषंधीभ्यस्त्वा परं ददाम्यसौ "पृथिव्यै त्वा स वैश्वानरायै परं ददाम्यसौ । "देवस्यं त्वा सवितु प्रसव उपनयेऽस्तौ । "सुप्रजाः प्रजयां भूयास्सु 13-2उत्तरे —अग्रये त्वेत्यादयः ॥ रक्षार्थ दानं परिदानमन्त्रा परिदानम् । सर्वत्र च असौशब्दस्य स्थाने माणवकस्य नाम निर्देशः संबुद्धया । "अथेोपनयनमन्त्रः-देवस्य त्वति ॥ देवस्य सवितुः प्रसवे अनुज्ञायां सत्यां त्वां अहं उपनये आत्मनः समीपं प्रापयामि वशं नयामीत्यर्थः । नामनिर्देशः पूर्ववत् । केचित्तु-अन्तोदात्तस्य पाठात् आचार्यस्य नाम्रः प्रथमया निर्देशं मन्यन्ते । "अंथ कर्णे जपः-सुप्रजा इति ॥ हे ब्रह्मचारिन् ! त्वं प्रजया सुप्रजा भूयाः । सुवीरो वीरैः । अत्र वीराः पौत्राः प्रजाया उक्तत्वात् । वर्चसा सुवचः, पोषैश्च सुपोषः, भूया इति सर्वत्रानुषङ्गः ॥ 89 12 ____________________________ ____.७७ . . . . . ... सध्याख्यानैकान्निकाण्डे. -- Anasuya Ram (सम्भाषणम्) ११:४१, ७ दिसम्बर २०१६ (UTC)

  • - • • • • •

  • पुत्रस्स

वीरो वीरैस्सुवच वर्चला सुपोषः पोषैः । ब्रह्म • • • • • • • • • • • • "कोनामांस्यसौ नामस्मि कस्यं ब्रह्मच्चार्यस्यौ प्राणस्यं ब्रह्मचार्यस्म्यसा वेष तें देव सूर्यब्रह्मचारी मा मृत। या स्वस्तिमग्र्वाियुस्सूर्यश्चन्द्रमा आ • • • •७

  • अथ कुमारस्य मन्त्रः—ब्रह्मचर्यमिति । ब्रह्म वेदः तद्

थं व्रतं ब्रह्मचर्यं तदहं आगाम् . । “ आशंसायां भूतवच' इति भविष्यति लुङ् । प्रामुवानि, तं मां उपनयस्व देवेन सवित्रा प्रसूतः अनुज्ञातस्त्वम् ।

  • कोनामासीति ॥ कोनामासि किंनामधेयोसीत्याचार्यः |

असौ नामास्मि इति माणवकः । नामनिर्देशः प्रथमया । कस्य ब्रह्मचार्यस्यूसौ इत्याचार्यः । नामनिर्देशस्संबद्धया । प्राणस्य ब्राह्मचार्यस्म्यसौ इति माणवकः । नामनिर्देशः प्रथ मया । प्राण आत्मा । ।

  • एष इत्याचार्यः । एष माणवकः हे देव ! सूर्य ! ते तव

ब्रह्मचारी तं गोपाय रक्षस्व । स च मा मृत मरणं मा'गमत्, हे सूर्य! ते तव एप पुत्रश्च सुदीर्घयुः भवतु च इस मा मृत दीर्धायुषो मध्ये मरणं मा गमतू यां स्वस्ति अग्रयादयः अनु

  • प्राणस्य

आत्मनः, द्विताटप्रपाठक चतुर्थः खण्डः. 91 पोऽनु सं चरन्ति ता५ स्वस्तिमनु सं चरासावध्वं येोगेयोगे तवस्तरमिर्भग्र आयुषे वर्चसे कु क्रमेण सञ्चरन्ति तां स्वास्ति त्वमपि अनुसञ्चर असौ यज्ञः शर्मन् ! ॥ "अध्वनामिति माणवकः* । अध्वपत इत्युक्त एकस्या ध्वनः पतिरित्यपि गम्यते अतः अध्वनामिति पुनर्वचनं, सर्वेषा मध्वनां अध्वपते ! सूर्य ! अहं त्वत्प्रसादात् श्रेष्ठस्य श्रयस्करस्य अ ध्वनः ब्रह्मचर्यमार्गस्य पारं पर्यन्तं अशीय अश्भुवीय । ध्वं दुःखं तत् यत्र नास्ति सोऽध्वा तस्य सुखसाधनस्य मार्गस्य पते! इत्यर्थः । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकान्निकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे तृतीयः खण्डः. अथ हेोममन्त्राः-- -ते च सर्वे माणवकस्यैव । द्वितीयचतुर्था वाचार्यस्येत्येके । योगेयोगे गतम् । योगस्त्विह कर्मण्युद्योगः । ॥ इमग्र इति ॥ हे अग्रे ! त्वं इमं माणवकं आयुषे वर्चसे

  • प्रत्यगाशिषं माणवकं वाचयति अध्वनामिति पा. ब्रह्मचर्यकर्मव्युद्योगः पा.

मन्त्रोऽयं (१०) पत्रे लिखितः. डुमर्मग्र आयुषे वर्चसे कृधि प्रियः रेतों वरुण 92 _____ __ _____ ___ _ ___ _ ___. . .. . ... .. . . ~ संव्याख्यानैकान्निकाण्डे. . ',

धीति द्वे । शार्तामित्रु शरदो अन्ति देवा यत्र न . श्रवक्रा जरसं तनूनांम् । पुत्रासो यत्रं पितरो भवं . कृधि कुरु यथाऽयं आयुष्मान् वर्चस्वी च भवति तथा कुरु । हे वरुण! त्वं पुनरस्य प्रियं रेतः कुरु प्रियं पुत्रं देहि यथा गृहस्थो भवति । हे सोम राजन्न ! त्वं च, हे अदिते ! त्वं च अस् मातेव श सुखं यच्छ देहि । दाण दाने, यच्छोदशः । हे विश्वेदेवाः ! यूयं च शर्म यच्छत, यथा सत्ययं जरदष्टिः अ सत् स्यात् । आचार्यपक्षे सुगमम् । माणवकपक्षे आत्मन एव परोक्षनिर्देशः । इमं जनं अस्मै जनाय अयं जनेो जरदष्टिरसदिति ॥ शतमित्रु शरद् इति । ।इच्छब्द एवार्थे । नुशब्दः प्रांसिंडो । शतमेव हि शरदः परमायुः । कीदृशं शतं ? अन्ति अन्तिकं सन्निकृष्टं अल्पमित्यर्थः । हे देवाः ! यत्र शते नः अस्माकं तनूनां अवयवापेक्षं बहुवचनम्, शरीरस्य तदवयवानां च जरसं चक्रा कृतवन्तः स्थ । छान्दसो दीर्घः । यत्र च कियन्तंचि त्कालं पुत्रा भूत्वा पितरो भवान्ति पालका भवन्ति कुटुम्ब भरणव्याकुला* भवन्ति एवं नाम विरसमायुः यत्स्वरूपेणा ल्पं जरया चाभिभूतं कुटुम्बभरणादिना च व्यथाकारि एवम्भूत

  • भरणस्यानुकूला

सोम राजन् । मातेवांस्मा अदिते शर्म यच्छ विश्वेदेवा जरंदष्टिर्यथाऽसत् ॥ (सं. २-३-१०.) द्वितीयप्रपाठके चतुर्थः खण्डः. न्ति मा नों मध्या रीरिषतायुर्गन्तः । 'अग्निष्ट आयुः प्रतरां दधात्वमिष्ट पुष्टि प्रतरां कृणोतु । इन्द्रो मरुद्भिर् ऋतुधा कृणोत्वादित्यैस्ते वसुभिरा ददुः । मेधां मह्य प्रजापतिर्मेधामनिर्ददातु मे । अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यद्यशः । दैवी मपि तावत् नः अस्माकमायुः पूर्णमस्तु मध्या मध्ये मा रीरिषत मा हिंसिष्ट । रुष रिष हिंसायाम् । गन्तोः आङ् अत्र द्रष्ट व्यः, अा गन्तोः आगमनात् यावत्स्वयमेव गच्छति तावन्मा रीरिषत ।। 'अग्रिष्ट इति । अग्रिः ते तव आयुः प्रतरां प्रकृष्टतरं दधातु ददातु स्थापयतु वा । स एवान्निः ते तव पुष्टं प्रतरां प्रकृष्टतरां कृणोतु । इन्द्रश्च मरुद्भिस्सह ते तव पुष्टि ऋतुधा ऋतावृतों कृणोतु । स एवेन्द्रः आदिखैर्वसुभिस्सह ते पुष्टि आदधातु । इदमप्याचार्यपक्षे सुगमं, माणवकपक्षे तु अन्तरात्मशरीरात्मभेदेन मेधीमिति । स्पष्टोऽर्थः । ददुः दद्युः । अप्सरांस्विति ॥ अप्सरस्सु । दैवी देवेषु भवा । मा नुषी मनुष्येषु भवा या संसा मेधा । तच यश इत्यपि द्रष्टव्यम् । इह कर्मणि मां सा मेधा आविशतात् । 94 या मनुषी मेधा सा मामाविशतादिह । 'इमं में वरुण तत्वां यामि त्वं नों अग्रे "स त्वं नो अग्रे त्वर्मग्रे अयाऽति । "राष्ट्रभृर्दस्याचार्यासन्दी मा त्वद्योषम् । "तथ्सवितुर्वरेण्यमित्येषा । 'अर्वधम् 1 "-"इमं म इत्यादि । पञ्च गताः ॥ "आचार्यः कूर्चमारोहति-राष्ट्रभृदिति । हे कूर्च ! तं राष्ट्रभृदांस राष्ट्रस्य भर्ताऽसि प्रशस्तोऽसि आचार्यासन्दी अाचा यणामासन्दी, एवम्भूतात् त्वत् त्वत्तः अहं मा योषं यति पृथग्भाव, वियुक्तो मा भूत्रम् ।

  • अथ सावित्री-तत्सवितुरिति । तच्छब्दश्रुतेः यच्छब्दोऽध्या

हर्तव्यः । यत् सर्वेषां ध्येयं तद्देवस्य सवितुः वरेण्यं वरणीयं भर्गः पापानां भर्जनं । तेजोमयं रूपं वयं धीमहि ध्यायामः । कीदृशस्य सवितुः? यो नः अस्माकं सर्वेषां धियो धर्मादिः विषया बुद्धीः प्रचोदयात् प्रेरयेत् । सवित्राऽभ्यनुज्ञातो हि सः वेऽपि कर्म करोति 'सविता वै प्रसवानामीशे ?' इति ब्राह्मणम्। 7-11 एते मन्त्राः (२२-२४) पृष्ठषु लिखिताः. "तत्सवितुर्वरेण्यं भग देवस्यं धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । (सं. १-५-६,

  • आचार्याणामासनमसि वः

च। भञ्जनम्. सं. २-१-६. द्वितीयप्रपाठक्रे पञ्चमः खण्डः. सौ सौम्य प्राण स्वं में गोपाय । "ब्रह्मण आणी त्वर्ममे अयाऽस् िचत्वारि च ।। ४ ।। सुश्रर्वस्सुश्रवसं मा कुरु यथा त्व ' सुश्रर्वस्सु “ओष्टोपस्पर्शनम्-अवृधमिति ॥ वृद्धिः श्रीः, अहं अ वृधं प्रवृडः श्रामान् जातः सावित्रीग्रहणात् 'ऋचस्सामानि यजूंषि । सा हि श्रीरमृता सताम् * । “सर्वेभ्यो वै वेदेभ्यः सावि ऋयनूच्यते' + इति च ब्राह्मणम् । असाविति प्राण उच्यते शरीरसन्निधानात्, सौम्येत्यनुकूलाभिधानं, प्राण आत्मा । हे शरीर सन्निहित! "माण ! सौम्य ! मदीयान्तरात्मन् ! यदिदानीं मे मान्तप्रविष्टं सावित्र्याख्यं स्वं धनं तत् गोपाय रक्ष यथा न निर्गच्छेत्तथा कुरु । 85 ब्रा. १-२-१. "कर्णोपस्पर्शनम्—ब्रह्मण इति ॥ ब्रह्मणः सावित्रीलक्षण स्य मन्त्रस्य आणी कीले स्थः । लोडर्थ लट् । स्तं भवतम् ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकामिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे चतुर्थः खण्डः, 'इण्डमादते-सुश्रव इति । सुश्रवाः पालाशः, श्रूयते हि 'देवा वै ब्रह्मन्नवदन्त । तत्पर्ण उपाशृणोत् सुश्रवा वै नाम' इति। आप. ध. १-१-१०. सू. ३-५-७ . 96 __________ ________ _____ सव्याख्यानैकाग्निकाण्डे. -

                                                    • ___________________________

_ ___ ___ _ _ _ _ _ ___ _____ _ ______ _ _-------७७ श्रवां अस्येवमह५ सुश्रवंस्सुश्रवां भूयासं यथा त्व सुश्रर्वस्सुश्रवों देवानां निधिगोपोऽस्येवमहं ब्राह्मणानां ब्रह्मणो निधिगेोपो भूयासम् । स्मृतं च मेऽस्मृतं च मे तन्मं उभयं ब्रतं निन्दा च मेऽ निन्दा चमे तन्मं उभयं ब्रत श्रद्धा च मेऽश्रछा च तस्यामन्त्रण, हे सुश्रवः ! मामपि सुश्रवसं सुष्ठु श्रोतारं कुरु। यथा त्वमित्यादि पुनर्वचनमादरार्थ, तव स्पष्टार्थम् । यथा त्वं देवानां निधिगोपोऽसि निधिर्यज्ञः तं पालाशो गोपायति जु हादिरुपेण, एवमहमपि त्वद्धारणात् ब्राह्मणानां निधेः ब्रह्म णो वेदस्य गोपो गोप्ता भूयासम् । उपसर्जनस्यापि निधिश ब्दस्य ब्राह्मणैस्सह * सम्बन्धः । .

  • "अथ कुमारं वाचयति-स्मृतं च म इति ॥ स्मृतं

चिन्तितं एवमिदं कर्तब्यमिति, तद्विपरीतं अस्मृतं असामथ्र्यात् आपदि प्रवर्तितं, तदुभयममि मे मम व्रतम् । निन्दां कुत् निन्द्यविषया । अनिन्दा वेदादिविषया । श्रद्धा कर्तव्यविषया। अश्रद्धा निषिद्धविषया । विद्या वेदितव्यस्य ज्ञानम् .। अ - विद्या अवेदितव्यविषया । श्रुतं श्रवणं वेदतदङ्गादीनाम्.। अ श्रुतं पाषण्डागमादीनाम् । सत्यं यथादृष्टवचनं, एतत् स्वतः प्राप्तम् । अनृतं प्राणात्यादिविषये । तपो भिक्षाचरणादि। द्वितीयप्रपाठके पञ्चमः खण्डः. मे तन्मं उभयं बतं "विद्या च मेऽविद्या च मे तन्म 97 सत्यं च मेऽनृतं च मे तन्म उभयं ब्रतं तर्पश्च मेऽतपश्च मे तन्म उभयै व्रतै "व्रतं च मेऽत्र च मे तन्म उभयं ब्रतै "यड्राह्मणानां ब्रह्मणि देवराजस्य समनुष्यस्य सर्मनुष्यराजस्य सर्पितृ कस्य सर्पितृराजस्य सर्गन्धर्वाप्सरस्कस्य यन्म आत्मनं आत्मनि व्रतं तेनाह५ सर्वबतो भूयासम्। अशक्तौ तद्करणं अतपः । ब्रतं अनध्ययनवर्जनादि । अत्र तं भयादिना तदतिक्रमः । यच्चान्यत् ब्राह्मणानां ब्रह्मणि वेदविषये व्रतं यञ्च अग्रेरिन्द्रादिसहितस्य । यञ्च मे मम आत्मनः आत्मनि व्रतं मयेवोत्प्रेक्षितं आचार्येणान्यार्थ प्रेषित स्य तदुपयोग्यर्थान्तरकरणादि तेन अनेन सर्वप्रकारेण व्रतेन सर्वे ब्रतां भूयासम् । तत्रान्नेर्वतं पातृत्वं 'त्वमन्ने व्रतपा असेि ?' इति दर्शनात्, इन्द्रस्य प्राधान्यं, प्रजापतेः खष्टत्वं, देवानां दातृत्वा ,ि देवराजस्य देवरञ्जनं, मनुष्याणां प्रियवचनं, मनुष्यराजस्य प्रजारक्षणं, पितृणां पुत्रोत्पत्तिः, पितृराजस्य यमस्य सर्वसमत्वं गन्धर्वाणां देवस्तुतिः, अफ्सरसां परिचरणे कौशलम् ।

  • अर्थान्तराहर. *सं. १-२-३ .

13 98 _ _____ __ __ __ ____ _ ___ _ __ __ _ __ __ _ _ __ सध्याख्यानैकाग्निकाण्द्वे. ____ __ ____ __ _ ____ ___ ___ _ _ _*********************

  • ब्रा. १-५-८ .

- - . .. . . "उदार्युषा स्वायुषोडेो धीना' रसेनोत्पर्जन्यस्य झुष्मेणेोदंस्थाममृता' अर्नु । "तञ्चक्षुर्देवहितं पुर .......... शारदंश्शातमजतास्याम शारदंश्शातं ज्योक्च सूर्य

  • उत्थापनमन्त्रः-उदिति । अमृता देवाः ताननु अहं

उद्स्थां उत्तिष्ठामि । तत्र विशेषः—उदायुषा आयुषा सहो तिष्ठामि । स्वायुषा स्वकीयेन शतसंवत्सरलक्षणेन सृह उदो षधीनां रसेन रसो बलेहतुः तेन वलं लक्ष्यते तेनोतिष्ठामि । उत्पजन्यस्य शुष्मण शुष्ममिति बलनाम पर्जन्यस्य यादृशं वलं तादृशेन बलेन उत्तिष्ठामि । उदस्थामिति सर्वत्रानुषङ्गः ॥ 12आदित्योपस्थानम्-तञ्चक्षुरियादि । तदिति प्रसिद्धिमाह चक्षुः चक्षुस्थानीयं लोकस्य देवहितं देवेन इन्द्रेण निहितं इन्द्रो दीर्घीय चक्षसे । आसूर्य रोहयद्दिवि इति दर्शनात्, पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि उचरत् उद्वच्छत् शुक्र परिशुद्धं ज्योतिः सूर्याख्यं पश्येम, प्रार्थने लिङ्ग, एवमुक्तरेष्वपि लिङ्क लोटौ । जीवेम सहघोडशं वर्षशतं समृद्धास्याम । नन्दाम मोदाम पुत्रपौत्रादिभिस्सह सन्तुष्याम । भवाम भूतिमन्तस्याम। ] द्वितीयप्रपाठके घष्ठः खण्डः. दृशे । "यस्मिन्भूतं च भव्यं च सर्वे लोकास्समा हिंताः । तेनं गृहामि त्वामहं मह्य गृह्यामि त्वाम है प्रजापतिना त्वा महं गृह्णाभ्यरौ ।। ५ ।। सुश्रर्वस्सुश्रर्वसमष्टौ ॥ ५ ॥ परं त्वाऽग्रे परिं मृजाम्यायुषा च धनेन च । शृणवाम प्रियहितवचनानि । अजीताः अहिंसिताः स्याम् द्रष्टुं च स्यामत्यनुषङ्गः ॥ 99 ब्रवाम प्रवचने कर्तारस्याम । ज्योक दीर्घकालं सूर्य दृशे 18 हस्तग्रहणमन्त्र -यांस्मन्भूतांमांत । यस्मिन् प्रजापते। भूतं भव्यं भविष्यञ्च सर्वे लोका इदानीं वर्तमानाः समाहि ताः समाश्रताः । तेन तदनुज्ञया त्वामहं गृह्णामि । मह्य गृह्यामि त्वामहं यथा त्वं मत्तो न विच्छिद्येथाः तथा गृह्णामि । प्रजापतिनत्यादि पुनर्वचनमादरार्थम् । असाविति संबुद्धया माणवकस्य नामनिर्देशः । इति श्रीहरदत्तविरचित एकाग्धिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रश् पञ्चमः खण समिद्भाधान परिमार्जनमन्त्रः-परि त्वेति ॥ हे अग्रे! त्वां अहं परिमृजामि सर्वतः शेोधयामि । परिशब्दस्य द्विश्श्रुतेतरा ख्यातमप्यावर्तते । आद्रार्थ पुनर्वचनम् । आयुषा च धनेन 100 __ _ _ ______ _____ _ __ ____ __ __ ___ __ _ _ _ ____ __ सव्याख्यानैकान्निकाण्ड ___-

      • ***************************************************************************

सुप्रजाः प्रजयाँ भूयास सुवीरों वीरैस्सुवर्चा व चैसा सुपोषः पोषैस्सुगृहीं गृहैस्सुपतिः पत्यां सु मेधा मेधयां सुब्रह्मा ब्रह्मचारिभिः । अग्रयें सम्ि धमाहर्षं बृहते जातवेदसे यथा त्वर्ममे समिध समिध्यस्तं एवं मामार्युषा वर्चसा सन्या मेधयाँ प्रजया पशुभित्रैह्मवर्चसेनान्नार्देन समेधय स्वाहाँ एधेऽस्येधिीमहि स्वाहा । 'समिसि समेधिषी च प्रार्थितेन । धुप्रजा इत्यादि । गतम् * । अत्र भूयासमिति विशेषः । । पतिः पालयिता आचार्यः । मेधया ०धारणावत्या धिया सुमेधाः । सुब्रह्मा शेोभनवेद ब्रह्मचारिभिः सहाध्यापि भिः 'पादं सब्रह्मचारिभ्यः' इति वचनात् ।।

  • समिदाधानमन्त्रा- अग्रय इति ॥ तुभ्यं समिधं इमां

आहार्ष आहरामि वृहते प्रभावते महत वा जातवदसे जात. धनाय जातप्रज्ञाय वा । आहरन्तं च मां यथा त्वमग्रे सामंधा अनया समिध्यते संदीप्यसे एवं मामायुरादिभिः समेधय सं. वर्धय । सनिः लाभः । अन्नस्यादनमन्नाद्यम् । अन्यत्प्रसिद्दम् । एधोसीति ॥ समिधं प्रतिवचनम् । हे समित् ! त्वं एधोऽसि द्वितीयप्रपाठके षष्ठः खण्डः . मह्नि स्वाहा । "तेजोऽसि तेजो मयिं धेहि स्वाहा। अपों अद्यान्वैचारेिष५ रसेन सर्मसृक्ष्महि । थर्य

101. सं मांऽग्रे वर्चसा सृज प्रजयां च धनेन च स्वा

  • वर्तता.
िइन्धी दीप्तौ, दीप्तिसाधनमस्यन्नेः । वयमपि त्वां आद्धानाः

एधिषीमहि प्रवृद्धास्याम ॥ ‘समिदसीति । निगद्व्याख्यातमेतत् । तेजोसीति ॥ दीप्तिहेतुत्वात् मयापि तेजो धेहि स्थापय ।। "अपो , अद्येति । अप इति कर्मनाम । अपः स मिदाधानलक्षणं कर्म अद्य अन्वचारिषं अनुक्रमेण करो मि । रसैः इच्छा कर्मविषया श्रद्धा, तेन रसेन समसृक्ष्मही । एकवचवस्थाने बहुवचनम् । लिङथे लुङ् । संसृष्टो भवेयं स मिदाधाने कर्मणि श्रद्धाऽपि मे वर्धतामित्यर्थः । अथ वा रस इति ब्रह्मनाभ * स एष रसानां रसत्तमः' इति श्रुतेः, त्वत्प्रसादात् मे ब्रह्मसायुज्यं भूयादित्यर्थः । पयस्वान् पय इति हविष उपलक्षणं, हविष्मान् भूत्वा हे अग्रे ! त्वां अहं अहरहः आगमम् । लिङर्थे लुड् । आगच्छेयम् । तमेवंभूतं मां वर्चसा 'सांमेातं । हें अग्रे ! मां वर्चसां प्रजया धनेन च संस्ज । 102 सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. हाँ । विद्युन्में अस्य देवा इन्द्रो विद्याथ्सह ऋषि भिस्स्वाहा । अन्ये बृहते नाकांथ स्वाहा । "द्यः वांपृथिवीभ्या' स्वाहाँ । "एषा ते अग्रे समित्या वर्धस्व चाप्याथस्व च तयाऽहं वर्धमानो भूयासः माप्यायमानश्च स्वाहा । "यो माऽग्रे पक्षागिनः

  • विद्युदिति । अस्य द्वितीयार्थे षष्टी, इमं मां देवाः विद्युत्

छान्दसस्तकारः, विद्युः । बह्वचाश्रेवमेवाधीयते । एवं कर्म कु र्वन्तं देवा जानीयुरित्यर्थः । इन्द्रश्च मां ऋषिभिः सह विद्यात् जानीयात् ॥

  • अग्य इति । वृहते प्रभावते महते वा नाकाय 'दि

नाको नामान्नि: '* इति ब्राह्मणम् । तस्मै ॥ 1"द्यावापथिवीभ्यामिति । द्याव्यापृथिव्यौ प्रसिद्धे ॥ "एषा त इति । हे अग्रे ! ते तुभ्यं एषा समित दीयते तया त्वं वर्धस्व च आप्यायस्व च आप्यायनमभिपूरणं, पूर्णश्च भव । अहमपि तया समिधा वर्धमानः आप्यायमानश्च भूयासम् । "यो माऽग्र इति । हे अग्रे ! यो मां भागिनं भागप्राप्तियोग्य सन्तं अथ अनर्थकोऽयं निपातः, अभागं चिकीर्षति कर्तुमिच्छति

  • ब्रा. ३-२-३. द्वितीयप्रपाठके षष्ठः खण्डः.

सन्तमथाभागं चिकीर्षत्यागमंग्रे तं कुंरु मार्म ग्रे भागिनं कुरु स्वाहा । "समिर्धमाधायांग्रे सर्व ब्रतो भूयास स्वाहा । “ब्रह्मचार्यस्यपोशान कर्म कुरु मा सुषुप्थाः । भिक्षाचयै चराचार्याधीनो भं व । "यस्यं ते प्रथमवास्य हरांमस्तं त्वा विश्वे अभागं कुरु मां तु भागिनं कुरु । 108 आदरार्थ पुनःपुनरामन्त्र

  • समिधमिति । हे अग्रे ! अहं इमां समिधमाधाय सर्व

व्रतः परिपूर्णव्रतो भूयासम् ॥ 1"संशासनम्--ब्रह्मचार्यसीति ॥ ब्रह्मचर्याश्रमं प्राप्तोसि । अपोऽशान अप एव मयाऽनुज्ञातः अशान* I. कमे कुरु समि दाहरणादि । मा सुषुप्थाः दिवा मा स्वाप्सीः ‘अथ यः पूर्वो त्थायी जघन्यसंवेशी तमाहुर्न स्वपितीति '। एवंविधो वा स्वापा भावः । भिक्षाचर्य चर निमन्त्रणादिना स्वयमभुञ्जानोप्यस्मदर्थ भैक्षमाहर । आचार्याधीनो भव मया अननुज्ञातः याजना ध्यापनादि कस्यचिन्मा कार्षीः ॥ "वासस आदानम्-यस्य त इति । प्रथमवास्यं प्रथमाच्छा दितं वासः वयं हरामः, तं त्वा विश्वे देवा अवन्तु । किश्व—तमेव त्वां वर्धमानं सुजातं शोभनजन्मानं बहवो

  • मयाऽननुज्ञातोऽप एवाशान, आप, ध. १-४-२८. 104

सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. अवन्तु दुवा: । त त्वा भ्रातरस्सुवृधा वधमानम सह ऋषिभिस्वाह्वा नर्व च ॥ ६ ॥ इम स्तोममर्हंते जातवेंद्रेस रर्थमिव सैमहे. मा मनीषयां । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य स५सद्यमे भ्रातरः सुवृधः सुषु वर्धयितारः * भूत्वा अनुजायन्तां त्वमिप एवंविधेो भूयाः तवानुजा अप्येवंविधा भूयासुरित्यर्थः । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्निकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे षष्ठः खण्डः, अथ समावर्तने समिदाधानम्-इमं स्तोममिति ॥ इयं स्तोमं इमां स्तुतिं अर्हते स्तुत्यहयि जातवेदसे जातधनाय जातप्रज्ञाय वा संमहेम । महिः पूजायामन्यत्र, इह तु कः रोत्यर्थे संस्कारे वा द्रष्टव्यः । कर्तु संस्कर्तु वा शक्रुयाम मनी षया स्वया बुद्धया रथमिव यथा तक्षा रथं करोति गन्तुकामो वा संस्करोति तद्वत् । किंकारणमन्नेस्तुतिः क्रियते ? उच्यते भद्रा हि हिशब्दो यस्मादित्यर्थे, यस्मात् भद्रा कल्याणी न अस्माकं उपरि अस्मासु वा प्रमतिः प्रकृष्टा अनुग्रहात्मिका मतिः अस्य अन्नेः संसदि सभायां यस्माद्यं यज्ञादिसभास्व द्वितीयप्रपाठके सप्तमः खण्डः 105 सख्ये मा रिषामा वयं तवं । 'यायुषं जमदग्रेः कश्यपस्य व्यायुषम् । यद्देवानां त्र्यायुषं तन्में अ स्तु त्र्यायुषम् । शिवो नामांसि स्वर्धितिस्ते पिता नमंस्ते अस्तु मा मां हि५लोः । ' 'उष्णेन वाय बुदकेनेत्येषः । "इदमहममुष्यांमुष्यायणस्य पा स्माकमनुग्राहक इत्यर्थः । परः पादः प्रत्यक्षकृतत्वाद्भिन्तं वा क्यम् । अन्ने! तव सख्ये देवानां मनुष्याणां च स्तुत्य हें स्तोतृभावलक्षणं सख्यं तत्र वर्तमाना वयं मा रिषाम मा के नचिद्विसिष्महि ॥ क्षुराभिमन्त्रणम्-व्यायुषमिति । व्यायुषं कौमारयौवनस्था विराणि त्रीण्यायूंषि तेषां समाहारः व्यायुषं, जमदुग्रयादीनां यादृशं व्यायुषं ममापि तादृशं घ्यायुषं अस्तु । क्षुरकर्मणोऽ नायुष्करत्वात् तत्साधनस्यैवमभिमन्त्रणम् ॥ क्षुरं वन्ने प्रयच्छति--शिवो नामेति ॥ नामशब्दो निपातोऽ वधारणे । शिव एव त्वमसि स्वाधिति: वज्रत्र * वज्त्रो वै स्व धितिः?! इति दर्शनात्, स ते पिता सर्वशस्त्रेषु तस्य प्रधा नत्वात्, . नमस्ते अस्तु मा मा हिंसंौः ॥ "-"उष्णेन वायबुदकेन इति । गतार्थाः ॥

  • मेखलाया उपगूहनम्-इदमहमिति ॥ अमुष्य यज्ञशर्मणः

आमुष्यायणस्य वात्स्यस्य वात्स्यायनस्य वा पाप्मानमिदं अहं

  • सं. ६-३-७. (४-११) एते मन्त्राः (७८-८०) पुटेषु लिखिताः. 106

प्मानमुपगूहाय्युत्रोऽसौ द्विषद्भयंः । "-"आो सव्याख्यानैकाशिकाण्डे उपगूहामि गपगूहनं अप्रकाशीकरणम् । सूत्रेोक्तमुपगूहनमप्येतदेव यन्मेखलाया उपगूहनं तत्पाप्मन एव उपगूहनत्वेन निरूप्यते । असौ यज्ञशर्मा द्विषद्रयः उत्तरः अधिकोऽस्तु ॥

  • न्नानमन्त्राः-आपो हिष्ठति ॥ हे आपः ! यूयं मयो

भुवः स्थ मय इति सुखनाम, सुखस्य भावयित्र्यः स्थ । हिः प्रसिष्टौ । ताः यूयं भः अस्मान् ऊर्ज अन्त्राय दधातन धत्त अन्नमस्मभ्यं धत्तत्यर्थः । महे महते रणाय रमणीयाय "य इति । वः युष्माकं सम्बन्धी यदिशवर्तमो रसः तस्य तृतीयार्थे षष्टी, तेन रसेन नः अस्मान् भाजयत सः यथा अस्मान्भजते तथा कुरुत इह लोके उशतीः कामयमाना इव मातरो यथा मातरो वत्सला भूत्वा स्तन्यं पाययन्ति तद्वत्। (18

  • तस्मा इति ॥ तस्मै रसाय अरं शीघ्रधं पर्याप्त वा

गमाम गच्छेप वः युष्मान् तद्रसस्य पानार्थ युष्मान् गच्छेमा न । महे रणाय दक्षसे । यो वशिाचर्तमो रसः स्तस्य भाजयतेह नः । उशातीरैिव मातरं: । तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनः यथा च नः ॥ (सं. ५-६-१.) द्वितीयप्रपाठके सप्तमः खण्डः, हिष्ठा भर्मयोभुव इतिं तिस्रो "-"हिरण्यवर्णाश्शुचर्च यः पावका इतिं स्तिः । "अन्नाद्याय व्यूहध्वं दी यस्येति तृतीयार्थे षष्ठी, येन रस्सन क्षयाय । निवासवचनोऽयं, आद्युदात्तत्वात्, द्वितीयार्थे चतुर्थी । क्षयं निवासं अस्मदीयं जिन्वथ प्रीणयथ । येन च हे आपः ! जनयथ पुत्रपौत्रा दिभिः प्रजातान् कुरुत नः अस्मान् । 16-"हिरण्यवणोश्शुचय इतेि । गताः । यदप्यगतं तद् पि स्पष्टम् । इन्द्रः पर्जन्यः तस्य मेघेष्वाविर्भावात् अप्सुजा तत्वम् ॥

  • दन्तधावनम्-अन्नाद्यायेति । अन्नाद्याय अन्नादनाय व्यू

हध्वं व्यूहः पृथग्भावः पृथग्भवत हे दन्ताः ! मलेन पृथग्भूता "हिरण्यवर्णाश्शुचयः पावका यासु जातः कश्यपो यस्विन्द्रः । अन् िया गर्भ दधिरे विरूपा 107 (सं. ६६-१,)

वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अँवपश्यञ्जनांनाम् । स्योना भवन्तु । यासौ देवा दिवि कृण्वन्तिं क्ष या अन्तरिक्षे बहुधा भवन्ति ! याः पृथिवीं पयं सोन्दन्तिं शुक्रास्ता न आपश्शा स्योना भवन्तु । 108 घयुरहर्मन्नादो भूयासम् । सोमो राजा यमार्गम् थ्स मे मुखं प्रवक्ष्यति क्षणेन सह वर्चसा।"सोमं स्य तनूरसि तनुर्वं मे पाहि स्वा मां तनूराविशा। "नमो ग्रहार्य चाभिग्रहाय च नमंशाकजञ्जा भ्यां "नमस्ताभ्यो देवताभ्यो या अभिग्राहिणीः। सव्याख्यानेकाग्निकाण्डे.

  • ब्रा, २-२-५.

भवत । अहं च युष्माभिः शुद्धेः दीर्घायुः अन्नादश्च भूयासं समा राजा यमागमत् दन्तधावनकाध्ठस्य वाक्षत्वात् वृक्षाणा च सोमाधिष्ठितत्वाद्वमुच्यते । स चागतः मे मम मुखं प्रवक्ष्यति भगेन सौभाग्येन वर्चसा दीप्त्या च सह । दन्तशोधने सति मुखमतीव शोभते इत्युच्यते । 20अनन्तरं वासः परिधत्ते-सोमस्य तनूरसीति ॥ हे वासः त्वं सोमस्य तनूरसि * सोभ्यं वै वासः '* इति श्रुतेः । एवं भूतं त्वं मे तनुवं तनू पाहि त्वयाऽऽच्छादितं शरीरं रक्षितं भवति । न केवलं सोमस्य तनूः, किं तर्हि ? ममापि स्वा तनूः शरीरतुल्यवादेवमुच्यते । तथा च मन्त्रान्तरं “ आत्मा पितुस्तनूर्वास ओोजेोदा अभ्यञ्जनम् ?' इति । एवंभूतं त्वं मामाविश ॥

    • देवताभ्यः चन्दनप्रदानम्-नम इति ॥ नमआद्य

स्त्रयो मन्त्राः । देवताश्च मान्त्रवर्णिक्यः ग्रहश्च अभिंग्रह्थ शाकजञ्जभी च अभिग्राहिण्यश्च । एताश्र अलङ्कारसमये पुरु षंमुपसर्पन्ति ताभ्यश्चन्दनप्रदानम् । 'ऋक्सं ८-३-२४. द्वितीयप्रपाठके सप्तमः खण्डः. “अप्सरस्सु यो गन्धो गन्धर्वेषु च यद्यशः । दैवो यो मनुषो गन्धस्स मां गन्धस्सुरक्षिर्जुषताम् । "इयमोषंधेः त्रायमाणा सहमाना सहँस्वती । सा मा हिरण्यवर्चसं ब्रह्मवर्चसिनं मा करोतु ।"अपां शोऽस्युरो मे मा स५ शारीशिावो मोपं तिष्ठस्व 109

  • उत्तरया आत्मानमनुलिम्पति—अप्सरस्विति ॥ अप्सरसामुपभो

गयोग्यो यो गन्धः, गन्धर्वेषु च यद्यशः कीर्ति: प्रसिद्धा गन्ध र्वेषु च यः प्रसिद्धो गन्धः यद्योगात्ते गन्धर्वा भवन्ति गन्धवन्तो गन्धर्वा ज्ञात , यश्च दैवो गन्धः यश्च मानुषः स सर्वोपि सुरभिगन्धः, मां जुषतां भजताम् । सुरभिघ्रणतर्पणः ॥

  • सौवर्ण मणिं उदपात्रे परिप्तावयति-इयमाषध इति ।

पार्थिवस्य सुवर्णस्य पृथवीत्वेन स्तुतिः इयं पृथिवी ओषधेः ओषधीः । विभक्तिलेोपश्छान्दसः । त्रायमाणा ओषधीनामाधार भूतेत्यर्थः । सहमाना सर्वकार्येषु समर्था सहस्वती बलवती एव म्भूता पृथिवी सा मां हिरण्यवर्चसं हिरण्यवद्दीप्तं करोतु ब्रह्म वचासिनं ब्रह्मवर्चसयुक्त च मां करोतु ॥

  • ग्रीवास्वावन्नाति-अपाशोऽसीति । येन चोरादिः बध्यते स

पाशः सै त्वं न भवांसे । अतश्च उरः उरस्थलं में मा सैशारीः मा हिंसी: ग्रीवास्वाबद्धयमानस्य अवपतनादुरसो वाधशङ्का । शिवो मा उपतिष्ठस्व दीर्धायुत्वाय । कीदृशाय ? शतशारदाय शतं अष्ट्राध दीर्घयुत्वार्य शतशारदाय । शात शारद्रय आयषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यांय।"- "रेवतीस्त्वा व्यंक्ष्ण त्येताः ।। ७ ।। स्वयः रायस्पोषमौ शरदो भावि यद्दीघर्वायुष्यं तस्मै शतम् । चतुथ्यैर्थे प्रथमा । शताय शरद्रयः शतवर्षार्थमायुषे शतवर्षभावि यदायुः तदर्थम् । वर्चसे जीवात्वै जीवातुः जीवनं तस्मै पुण्याय प्रशस्ताय शिवो मोप तिष्ठस्वेत्येव । आदरार्थ चायुषः पुनर्वचनम् ।

  • "-"रेवतीस्त्वा व्यक्ष्णन् इत्यादि । गताः । ताभिरेव द्वितीयं

वासः परिधत्त । इति श्रीहरदत्तविरचित एकाग्धिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे सप्तमः खण्डः. तस्य दशायां प्रवर्ती प्रबध्य जुहोति—आयुष्यमिति ॥ आयुषो निमित्तं आयुष्यं वर्चसो निमित्तं वर्चस्यं सुवीर्य सुषु वीर्यः युक्त रायस्पोषं रायो धनस्य पोषयितृ सर्वधनस्य हिरण्यमूल (*7-2) एते मन्त्राः (८२-८४) पृष्टषु लिखिताः. द्वितीयप्रपाठके अष्टमः खण्डः. द्यम् । इद् हिरण्यं जैत्र्यायाविशतां माम् । उ चैर्वादि पृतनाजि संत्रासाहं धनञ्जयम् । सर्वास्स मृड़ीर् ऋच्यो हिरण्येऽस्मिन्थ्समाहिताः । शुन मह हिरण्यस्य पितुरिव नामाग्रभैषम् । तं मा त्वात् औद्विद्य उद्भिनत्ति प्रकाशते इति उद्वित् उद्भिदेव औद्विद्य यशस्करमित्यर्थः । एवं भूतं इदं हिरण्यं जैत्र्याय जयहेतुः जैत्रं तदेव जैत्र्यं कर्म तस्मै होमाय जयायैव मामाविशतां आविशतु ॥ उँचर्वादीति । उचैर्वादयतीति उचैर्वादि हिरण्यवन्तो हि उचैर्वदन्ति । पृतनाजि । छान्दसस्तुगभावः । पृतनाजित् । सत्रासार्ह सत्रेत्यव्ययं सत्यनाम सत्यमेवाभिभवितृ शत्रूणां, धनञ्जयं धनस्या पि शत्रुसम्बन्धिनो जैत्रं, किं बहुना ? सर्वा ऋद्धयः कीदृश्यः ? समृद्धीः समृद्धयः समृद्धाः समग्रा इत्यर्थः । तथैव पाठो ब चानाम् । हिरण्येऽस्मिन् समाहिताः सम्यगाहिताः । । शुनमहमिति । शुनमिति सुखन्नाम । शुलै हिरण्यस्य नाम अहं अग्रभैषं अग्रहीषं पितुरिव यथा पितुर्नाम पुत्रः पुनःपुनः कीर्त यति तद्वत् तं त्वन्नाम कीर्तयन्तं मां िहरण्यवर्चसै हिरण्यवद्दीप्त कुरु हे हिरण्य! । किञ्च-पूरुषु पुरु इति बहुनाम, तस्यैव छान्द् सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. हिरण्यवर्चसं पूरुषं प्रियं कुंरु । प्रियं मां दुवे कुरु प्रियं मा ब्रह्मणे कुरु । प्रियं विश्येषु शूद्रेषु प्रिय रार्जसु मा कुरु । या तिरश्च निपद्यसेऽहं विधरणी इति । तां त्वां घृतस्य धारंया यजें सः रार्धनीमहम् । सरार्धन्यै देव्यै स्वाहां 'प्रसाधन्यै सं दीर्घत्वं, पूरुषु षष्टयर्थे सप्तमी । बहूनां मां प्रियं कुरु बहुषु, यथाऽहं सर्वेषां प्रियस्यां तथा कुरु ॥ ‘एतदेव -प्रियं मा इति । सर्वत्र षष्ठयर्थे सप्तमी। प्रपञ्चयांत ब्रह्मणे ब्राह्मणे । ब्राह्मणशब्दस्य छान्दसं ह्रस्वत्वम्, जातावकवचनम्। विश्येषु वैश्येषु । छान्दसं हृस्वत्वम् । राजसु क्षत्रियेषु हे हिरण्य। त्वत्संस्पृष्टाज्यहोमात् देवादीनामेषां प्रियस्यामित्यर्थः । या तिरश्चीति ॥ संराधनी नाम देवता, सा च भूमिरित्येके। मध्यमावस्थाना वागित्यन्ये । संराधाने ! हे या त्वं तिरश्ची तिर्यग्भूता निपद्यसे शेष अहं सर्वस्य भूतस्य विधरणी विधा रयित्री इति अनया बुद्धयेति भूमिंपक्षे । वाक्पक्षे तु विधरणं निवारणं हेमविन्नकारिणामहं निवारयित्रीत्यनया बुद्धया तेषाम प्रवेशाय या त्वं द्वारदेशे तिर्यग्भूता शेष इति, तां त्वा घृतस्य धारया संरराधनमिह यजे ।। 6-उत्तरौ स्पष्टौ ॥ प्रसाधन्यपि सैव संराधनी, प्रकर्षण साधयित्रीति देवतान्तरं वा । द्वितीयप्रपाठके अष्टमः खण्डः. देव्यै स्वाहा । सम्राजं च विराजं चाभिश्रीर्या च नो गृहे । लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तयां मा स** सृजामसि । 'शुभिंकेशिर आ रोह शोभर्यन्ती मुखं मर्म । मुख हि मर्म शोऽक्षय भूया स्तं च भगं कुरु ।"यामाहेरज़मर्दन्निश्श्रद्वायै कामयान्यै । सम्रार्ज चेति ॥ आद्यपादस्य चतुर्थपादे मेत्यनेन सम्वन्धः । सम्राजं च विराजं च मा मां संसृजामसि । एकस्मिन् बहुवच नम् । संसृजामि । केन ? या च नः मम गृहे अभिश्रीः अभिमुखा श्रीः । चकारो वक्ष्यमाणापेक्षया । या च राष्टस्य मुखे लक्ष्मीः तया मा संसृजामासि । सम्यग्दीप्यमानः सम्राट्, विविधं दीप्यमानो विराट् ॥ उत्तराभ्यां स्रग्बन्धनम्-शुभिके शिर इति ॥ शुभैव शु भिका स्वार्थे कः । हे शुभिके ! स्वक् ! मम शिर आरोह मम पुखं शोभयन्ती भूत्वा । आदरार्थ पुनस्रुच्यते-युत्वं हि मम शोभय । हिशब्दः पादपूरणः । भूयांसं भगं सौभाग्यं च कुरु ॥ "यामाहरदिति ॥ यां खजं आहरत आहृतवान् जमदग्ःि। कस्यै ? श्रद्धायै देव्यै । कीदृश्यै ? कामयान्यैश्* कामयमानायै । इमां ईदृशीं तां त्रजं अहमपि नो शिरसि बन्नामि भगेन "

  • कामायान्यै. संव्याख्यानेकाश्मिकाण्डे

इमां तामपि नद्येऽहै क्षणेन सह वर्चसा । "यदा जैनं त्रैककुदै जात' हिमवंत उपरिं । तेन वामा तेजसे वर्चस् भगांय च ।। ८ ।। मयिं पर्वतपूरुषं मयिं पर्वतवर्चसं भथि पर्व तभेषजं 'मयिं पर्वतायुषम् । "यन्मे वर्चः पृरागत 1आञ्जनमन्त्रः--यदाञ्जनमिति । त्रिककुन्नाम पर्वतः तत्र भवं चैककुदं यञ्च हिमवत उपरि जातं तेन अञ्जनन हे अक्षिणी ! वां युवां अज्ञे । किमर्थ ? तेजसे " प्रकाशार्थ वचैसे दीप्त्यर्थ भगाय सौभाग्यार्थे च । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकामिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे अष्टमः खण्डः. -'मयि पर्वतपूरुषामिति । पर्वते यादृशं पूरुपं पौरुषं पुंस्त्वं धारणशक्तिः तत्पतिपूरुषं मयि भवतु यादृशी च पर्वतस्य व चैः दीप्तिः श्लक्ष्णता, यच पर्वते भषजं, यच पर्वते आयुषं पर्वतस्यायुः तत्सर्वं मयि भवतु ॥ आदावेक्षणमन्त्रः-यन्मे वर्च ज्ञात । यत्तू. में मम वर्चः द्विताटप्रपाठक नवमः खण्डः. मात्मानमुपतिष्ठति । इदं तत्पुनरार्ददे दीघयुत्वा य वर्चसे । प्रतिष्ठ स्थो देवतानां मा मा संता प्तम् । 'प्रजापतेश्शारणमसि ब्रह्मणश्छदिवैिश्वजन स्यं छायाऽस् िलर्वतों मा पाहि । देवस्यं त्वा 8 परागतं मत्तो निर्गतं आत्मानं आदर्शतलस्थितं मां उपतिष्ठति प्राभोति इदं तत् वर्चः पुनराददे दीर्घयुत्वाय वर्चसे । उपानदूहणमन्त्रः-प्रतिष्ठ स्थ इति । प्रतिशब्दः शब्दा थे । हे उपानहौ ! युवां प्रतिष्ठ प्रस्थानसाधने स्थः देव तानां अपीत्यध्याहार्यम्, देवतानामपि, किमुतास्माकम् । मा मा संता व्रणेोत्पादेन सन्तापं मा कार्ट कण्टकादिकृतो वा सन्तापो . मे मा भूदित्यर्थः । छत्रधारणमन्त्रः-प्रजापतेरिति । हे छत्र ! प्रजापतेः शरणं गृहं असि ब्रह्मणः छदिरसि छदिः पटलं एवैनाम प्रशास्तमित्यर्थः । किं बहुना ? विश्वजनस्य छायाऽसि छायाकार्यसि एवम्भूतस्त्वं सर्वतो मा पाहि ।। दण्डादानमन्त्रः-देवस्य त्वति ॥ देवस्य सवितुः प्रसवे अनु ज्ञायां सत्यां । आश्विनोबाहुभ्यां तदधिष्टिताभ्यां मम बाहुभ्यामि त्यर्थः । एवं पूष्णो हस्ताभ्यामिति । मध्यमसन्धरुपरिभागेो बाहुः, अधोभागो हस्तः । त्वामाददे द्विषतो वधाय श्वादे उपातिष्ठतु प्राप्तोतु. सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. ददे द्विषतो वधायेन्द्रस्य वज्रोंसि वान्नशर्म मे क्षव यत्पापं तन्निवारय । "-"देवीष्षडुर्वीरित्येषा। निस्सारणाय इन्द्रस्य वज्राSास यथन्द्रस्य वज्त्रः तथा मम त्व मसि वात्रेश्धः वृत्र इति शत्रुनाम तस्य हन्ता वृत्रहा । एव वात्रंन्नः एवंभूतस्त्वं शर्म मे भव सुखकरो भव यत्प पं अनर्थकारि श्वादि तन्निवारय । दिशामुपस्थानम्-देवीष्षडिति । त्रीणि दिशामामन्त्रणानि । देवीः ! हे देव्यः! चतस्रः प्रधाना दिशः प्राच्यादयः ऊध्र्वाऽ: धरा चेति षट् ! उवः ! उव्र्यः ! विस्तीर्णाः ! उरु विस्तीर्ण प्रभूतं धनं * नः अस्मभ्यं कृणोत कुरुत । हे विश्वे देवासः तासामव दिशामधिपतयस्सर्वे देवाः ! इन्द्रादयः ! यूयं चह् कर्मणि वीरयध्वं वीरकर्म कुरुत वीरवन्तं पुत्रवन्तं वा मां कुरुत । 1"नक्षत्राणां चन्द्रमसोपस्थानम्–मा हास्महीति । अत्र राजन्नित्येन नक्षत्राणि मूच्यते । हे नक्षत्राणां राजन्! सोमः युष्मत्प्रसादात् वयं प्रजया मा हास्महि हानिः त्यागः त्यक्ता मा भूम । मा च तनूभिः हास्महि पुत्राद्विशरीरापेक्षं बहु वचनम् । मा रधाम द्विषते । राधिः वशीकरणकर्मषष्ठचर्थे चतुर्थी । द्विषतो वश्या मा भूम । ""देवींषडुवरुणः कृणोत विश्वे देवास इह वीरयध्वम् । मा हास्महि प्रजया मा तनूभिर्मा रधाम द्विषते सोम राजन् ॥(सं. ४-१-१४) सैभाग्यं 11 = द्वितीयप्रपाठके नवमः खण्डः. 12 राष्ट

  • २-४-१२ .

117 सम्राडास्सन्दी मा त्वद्योष५ "राष्ट्रभृस्थधिपह्नया सन्दी मा त्वदोषम् । “आर्षः पादावनेर्जनोद्विषन्तं नाशयन्तु मे । अस्मिन्कुले ब्रह्मवर्चस्यंस्तानि । "मयि महो मयि यशो मयीन्द्रियं वीर्यम् । "आ कर 1-*अथमधुपर्कमन्त्राः-राष्ट्रभृदिति ॥ | गतम् ॥ सम्राट्। अभिषिक्तः क्षत्रियः तदनुरुपमासनं सम्राडासन्दी । अधिपति र्मण्डलाधिपतिः अनभिषिक्तः तस्यासनं आधिपत्रयासन्दी । न कार२छान्दुस' उपज्जनः । 'पाद्याभिमन्त्रणम्-अभापः : पादेति । पादाववनिज्येते प्र क्षाळ्येते याभिस्ताः पादावनेजनीः पादावनजन्यः ताः : आपो मे द्विषन्तं नाशयन्तु । अस्मिन्कुल अहं ब्रह्मवर्चसी अ सानि भूयासम् ॥ "आत्मनः प्रत्यभिमर्शः-मयि मह इति ॥ महः पूजा , यशः कीर्तिः, इन्द्रियं चक्षुरादि, वीर्य रेतः । भवत्विति शेषः । ब्राह्मणेन पादे स्पृष्ट एतेषामपगमशङ्कया प्रार्थयते ।

  • अध्यभिमन्त्रणम्-आ मा गन्निति ॥ हे अव्योंदक! त्वं मां

आगन् आगमः आगच्छ वा । आगत्य च यशसा वचेसा च मां संसृज पयसा क्षीरेण तेजसा च । किञ्च-एतैः सं 118 सव्याख्यानेक्राग्निकाण्डं. च । तं मां प्रियं प्रजानां कुर्वर्धिपतिं पशूनाम्। "विराजो दोहोसि विराजो दोर्हमशीय मम् पद्या य विराज । "मुद्रं वः प्र हिंधणोमि स्वां योनिमः पिंगच्छत । अच्छिद्रः प्रजयां भूयासं मा परांसे. चि मत्पर्यः ।। ९ ।। अरुलानि षट् ।। ९ ।। सृष्टं तं मां प्रजानां प्रियं कुरु पशूनां च गवादीनां अधिपतिं कुरु। “अञ्जलावानीयमानेऽध्र्ये जपति-विराज इति । विराट् अन्त्रं 'अत्रं विराट्' तस्य त्वं दोहोऽसि दोहः क्षरणं अतश्च त्वत्परिग्रहात् विराजो दोहमशीय प्राप्नुयाम । मम पद्याय पदं स्थानं तत्र भवः पद्यः मम यः पद्यः मत्स्था नापन्नः पुत्रः तस्मै विराज दीप्थस्य तमप्येवंविधं कुरु । 1शेषं पुरस्तान्निनीयमानमुत्तरयाऽनुमन्त्रयते- समुद्र व इति ॥ हे आपः! वः युष्मान् समुद्रं प्रहिणोमेि प्रापयामि । यूयं स्वां योर्ने समुद्रं अपिगच्छत प्रतिगच्छत । सर्वासामपां समुद्रो योनिः । अहमपि युष्मत्प्रसादात् प्रजया अच्छिद्रः निरन्तरे भूयासं प्रजा मे मा विच्छेदि । मा च मत् मत्तः परासेचि पयः । पुनस्तदुपयेोग्यं यथा न भवति तथा सेकः परासकः । इति श्रीहरदत्तविरचित एकाग्रेकाण्डव्याख्याने

  • सं. २-५-१०. द्वितीयप्रपाठके दशमः खण्डः.

त्रय्यै विद्यायै यशोंसि यशंसो यशोलेि ब्रह्म णो दीसिंरसेि । तं मां प्रियं प्रजानां कुर्वर्धिषति पशूनाम् ।'आ मां गन्नित्येषा । अमृतोपस्तरंणम स्यमृतापिधानमसेि । यन्मधुनो मधव्यै परमम न्नायं वीर्यम् । तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेणा उत्तराभ्यां मधुपर्कमभिमन्त्रयते—त्रय्यै विद्याया इति । त्रयो वेदास्त्रयी विद्या तस्यै, षष्ठयर्थे चतुर्थी । तस्या यशोऽसि यशः गोमधुपर्का ह वेदाध्यायीति । किञ्च-यशसो यशोऽसि प्रशंसापरमतत् । यथा आभरणस्याभरणमिति । ब्रह्मणो वेदस्य दीप्तिरसि । तं मा प्रियमित्यादि गतम् ॥ आा मा गन्निति । गतम् ।।

  • अप आचामति-अमृतोपस्तरणमसीति ॥ अमृतस्य अस्ट

तसदृशस्य त्वं उपस्तरणमसि यथा अवदानानामुपस्तरणम् । 'उपरिष्टादप आचामति–अमृतापिधानमसीति । अमृतस्य त्वं अपिधानमसि ।। ‘मधुपर्क प्राश्नाति--यन्मधुन इति । मधुनि भवं मधव्यं यथा गवां गोपतिः वसुपतिरित्यादौ . गोपतिर्वसुपतिरित्यतः परमार्थतो | नातिरिच्यत , अथ चोभयं प्रयुज्यते तथहापि मधुनो . मधव्यमिति । अर्थस्तु (2) अयं मन्त्रः (११७) पत्रे लिखितः. *२-९-१६. वसुपतिरित्यर्थतो. 120 न्नादेन वीर्येण परमोऽन्नादो मंधव्योऽलानि । 'गौ- एस्यर्पहतपाप्माऽर्प पाप्मानं जहि मम चामुष्यं च । 'अन्निः प्राश्तु प्रथमस्स हि वेद् यथा हविः। अनंष्टमस्माकं कृण्वन्ब्राह्मणो ब्राह्मणेभ्यः । यज्ञो मधव्यमित्येतावानेव । किंपुनस्तत् ? परममन्नाद्य इदं हि पर भमन्नाद्नं यन्मधुनः प्राशनं वीर्य वीर्यकरम् । एवम्भूतं यत् मधव्यं तैन मधुनो भधव्येन । परेणान्नाद्येन वीर्येण । पूर्वा नुसारण याज्यम् । अहमपि परमोऽन्नादो मधव्यश्च असानि भूयासम्, मधुपकाहीं मधव्यः । गां निवेदितामभिमन्त्रयत-गौरसीति ॥ हे गौः ! त्वं अ पहतपाप्माऽसि ततश्च पाप्मानं अपजहि । कस्य ? मम च अमुष्य च दातुः ॥ 'आलम्भनपक्ष वपाहेममन्त्र --अग्निरिति । अयं अग्रिः प्र थमः . प्राश्नातु किमर्थम्? स हिं वेद यथा हविः समचिीन मसमीचीनं वा । स च प्राश्न् अनष्टमस्माकं कृणून् प्रा श्रातु अस्माकमपि शषयित्वैव * प्राश्चातु । कीदृशोऽन्निः? ब्रा ह्मणेभ्योपि ब्राह्मणः अतिशयेन ब्राह्मण इत्यर्थः । अथवा ब्राह्मणेभ्य इति षष्ठयर्थे चतुर्थी ! ब्राह्मणानामस्माकमनष्टं कुर्वन्, स्वयं: च ब्राह्मण इति । द्वितीयप्रपाठके दशमः खण्डः. वैधर्तां यज्ञस्य वृमिर्नु वर्धाऽर्पचितिरस्यर्पचितिं मा कुर्वर्पचितोऽहं मनुष्येषु भूयासम् । 'गौर्धेनुक्ष व्या "माता रुद्राणाँ दुहिता वसूना' स्वसाँऽऽदि त्यानांममृर्तस्य नाभिः । प्रणु वोचं चिकितुषे ज नय मा गामनागामदितिं वधिष्ट । "पिबतद्कं 121 उत्सर्गपक्षे जपः-यज्ञ इति । अयं मनुष्ययज्ञोऽस्म त्पूजालक्षणो वर्धतां उत्सर्गपक्षेऽपि वैकल्यं मा भूत् । तस्य यज्ञस्य वृद्धिमनु वृद्धेः पश्चात् हे गौः ! त्वमपि वर्ध वर्धस्व अपचितिरसि तत्साधनत्वात् मां च अपचितिं कुरु । को र्थः? अहं त्वामुत्सृजन् मनुष्येषु अपाचवतः पूजितः भूयासम् ॥

  • -गौधेनभव्येति ॥ गौरियं धेनुभव्या धेनुर्भविष्यन्ती ,

उत्सर्णपक्षे स्तुत्यर्थमिदं , उत्सृष्टा हि गौरियं धेनुर्भविष्यति ततश्च महाफला । आलम्भपक्षे तु क्षणिका तृप्तिः । किञ्च-इयं रुद्रादीनां देवानां मात्रादिस्थानीया सर्वेषां यज्ञभागित्वात् तस्य चाज्यादिगव्यसाध्यत्वात् । अमृतस्य अमृतत्वप्राप्तिहेतोर्यज्ञस्य ना भिः प्रधानावयवः आज्यादिद्वारेण “एष वाव यज्ञो यदा ज्यम्' * इति श्रुतेः । एवंनाम प्रशस्तयं अतश्च प्रणवोचं नुः क्षिप्रार्थे, क्षित्रं प्रकर्षण च ब्रवीमि । चिकितुषे कित ज्ञाने, जानते जनाय । किं ब्रवीमि ? मा गां अनागां अनागसं इमां 16 122 सव्याख्यानैकामिकाण्डे. तृणांन्यतु । ओमुथ्सृजत । "भूतम् । “सा विराट्। "तन्मा क्षयि तस्य तऽशीय तन्म ऊर्ज धाः । "ओ कल्पयत ॥ १० ॥ भयासमष्टौ च ॥ १० ॥ गां अदितिं अखण्डितां मा वधिष्ट । एषा कामं उदकं पिबतु । तृणानि च अतु । ओमुत्सृजत उत्सृजतेति प्रसिः द्वऽर्थे, ओमित्यनुज्ञावचनं, सर्वेरनुज्ञातामुत्सृजत ॥ "सिद्धऽन्ने भूतमित्याह । भूतं सिद्धमित्यर्थः । "-"तथेोते उत्तरान् जपति-सा विराडिति । विराट्टब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् सेत्युक्तम् । तद्न्ने विराट् विविधं राजत इत कृत्वा । तन्मा क्षायि क्षीणं मा भूत् । तस्य ते । द्वितीयः थे षष्ठी । तत् त्वा अशीय अश्नीयां तत् त्वं मे मह्य ऊर्ज बलं धाः धेहि देहि । ओमित्यनुज्ञायाम् । कल्पयत उ पनयत हे परिचारकाः ! ॥ इति श्रिहरदत्तविरचिते एकामिकाण्डमन्त्रव्याख्याने . दशमः खण्डः. द्वितीयप्रपाठके एकादशः खण्डः. धाता दात नो रयिमिति चतस्रो "-"य 123 'सीमन्तोन्नयने होममन्त्रा -धाता ददात्विति ॥ जगतः ईशानः पतिः पालयिता च स धाता नः अस्मभ्यं रायिं धनं ददातु । ददच सः नः अस्मान् पूर्णन कामेन वावनत् । वन घण सम्भक्तौ, पञ्चमो लकारः । यथा अस्मत्कामः पूर्यते तथा नः संभजेत । (2 "धाता ददातु नो रयिमीशांनो जर्गतस्पतिंः । स नः पूर्णेनं वावनत् । धाता प्रजायां उत राय ईशे धातेदं विश्धं भुर्वनं जजान । धाता पुत्रं य जमालाय दाता तस्माँ उ हव्यं घतवद्विधेमा। "धाता दंदातु नो रयिं प्रार्च जीवातुमक्षिताम्। वयं देवस्य धीमहि सुमति५ सत्यरांधसः ॥ "धाता ददातु दाशुषे वसूनि प्रजाकांमाय मीढुषे दुरोणे । तस्मै देवा अमृतास्संव्यंयन्तां विश्वेदेवा सो अदितिस्सजोषाः ॥(सं. २-३-११.) "यस्त्वां हृदा कीरिणा मन्यमानोऽमंत्र्य म त्यों जेोर्हवीमि । जातवेदो यशों अस्मासु धेहि प्रजाभिरग्रे अमृतत्वर्मश्याम् । 124 सव्याख्यानक्रामकाण्ड धातेति । स एव धाता प्रजायाः उत रायः धनस्या. पि ईशे ईष्ट । धातैव इदं विश्वं भुवनं जजान अन्तर्भावित ण्यर्थो जनिः, जनयामास । धातैव पुत्रे च यजमानाय च दाता । तृन्नन्तमेतत् । तस्मै एवम्भूताय धात्रे घृतवत् घृतयुक्त हव्यं विधेम । विदधातिरन्यत्र परिचरणकर्मा, इह तु दाने द्रष्टव्यः दद्याम् । विभक्तिव्यत्ययो वा, घृतवता हव्येन तं परिचरेमेति। उशब्दोऽनर्थकः ।

  • धातेति । स एव धाता नः रायिं ददातु । कीदृशीं :

प्राचीं प्राछालभवां क्रमागतां यादृशी पूर्वेषां तादृशीमित्यर्थः। जीवातुं जीवनाय पर्याप्तां अक्षितां क्षयरहिताम् । वयं तस्य देवस्य धातुः सुमतिं शोभनां मतिं भक्तेष्वनुग्रहात्मिकां बुखेिं धीमहि ध्यायामः सत्यरधसः सत्यधनस्य । धातेति । स एव धाता दाशुपे दाशू दाने, चरुपुरोडाशादीनां यस्मै त्वः सुकृते जातवेद् उ लोकर्मग्रे कृणवं स्योनम् । अश्विन स्त पुत्रिणं वीरचंन्तं गोमन्त रयिं नंशते स्वस्ति । "त्वे सुपुंत्र शावसोऽवृत्रन्कामंकातयः । न त्वामे. न्द्रातिरिच्यते।। "उक्थउँक्थे सोम इन्द्रं ममादं नी थनीथे मघवान सुतासः । यदा सबार्धः पितरं न पुत्रास्संमानर्दक्षा अवैसे हर्वन्ते । (सं.*४६) द्वितीयप्रपाठके एकादशः खण्डः. 125 दात्रे मह्य वसूनि धनानि ददातु प्रजारूपमत्र धनं विवक्षितं 'प्रजाकामाय ' इति वचनात् । प्रजाकामाय मीढुषे रेतस्सेक्रे दुरोणे ! दुराणामात गृहनाम, इह तु “न । गृहं गृहमित्याहुः गृहिणी गृहमुच्यते' इति न्यायेन भार्यायां वर्तते । योऽहं त्र जाकामो भूत्वा भार्यायां रेतस्सिञ्चामि तस्मै मह्य प्रजां द्दा त्विति समुदायार्थः । तस्मा एव मह्य देवा अपि अमृताः अमरणधर्माणः संव्यन्तां व्यतिर्दानकर्मणि, ददतु । देवा इति वचनं कतिपयेष्वेव पर्यवस्येत् तदर्थमाह-विश्वे देवास इति । अदितिश्च सजोषाः समानप्रीतिः ।। यस्त्वा हृदेति ॥ हे अग्रे ! जातवेदः ! यः अहं मत्र्यः त्वा त्वां अमत्र्य मन्यमानः मरणधर्माणं माममरणधर्मा रक्षितुं समर्थ इति मन्यमानः कीरिणा छूदा कीरिरिति स्तोत्रनाम, स्तु तिषरेण मनसा जोहवी िआह्वयामि । यच्छब्दश्रुतेः तच्छब्दोऽ ध्याहार्यः । तस्मिन् अस्मासु, वचनव्यत्ययः, तस्मिन्मयि यश अत्रं कीर्ति वा धेहि स्थापय । किञ्च-प्रजाभिरमृतत्वं अश्यां प्राप्नुयां * श्रजामनु प्रजायसे । तदु ते मत्र्या मृतम् '* इति श्रुतेः । यस्मा इति ॥ हें अग्रे! जातवेदः! त्वं यस्मै सुकृते पुरुषाय स्योनं सुखात्मकं लोकं कृणवः कुर्याः । उशब्दोऽनर्थकः । सः अश्धिनं. अश्वयुक्तं पुत्रिणं पुत्रैश्च युक्तं वीरवन्तं शूरैः परिचार कपुरुषैः पौत्रेर्वा युक्तम् । वीरशब्दः पौत्रवचनः पुत्रिणमित्युक्तत्वात्। गोमन्तं च रायें धनं च नशते प्राझेोति स्वस्ति यथा तथा ॥ 126 सव्याख्यानेकानिकाण्डे. ‘त्वे टु पुत्रेति । ।हे २ावसः पुत्र ! शव इति बलनाम, तस्य पुत्रः बलातिशयप्रतिपादनपरं चैतत् । वलवतेपि तावत्पुत्रो बलवान्भवति , किंपुनर्वलस्यैव पुत्र इतेि । दृश्यत चान्यत्रापीदृशं इन्द्रस्याभ धानम् । तद्यथा ' ओजसो जातसुत मन्य एनम्' इति । त्वे त्वयि स्ववृत्रन् । वृतेर्लङि द्युतादित्वादङि 'बहुलं छन्दसि' इति रुटे रुपम् । सुधु वर्तन्ते । काः ? कामकातयः काम्यन्त इति कामाः तेषां कातयः कामनाः सर्वेषामेव कामानां कामनास्वयेि वर्तन्ते । त्वमेव तेषां दातेत्यर्थः । अतश्च न त्वामिन्द्रातिार च्यते त्वत्तोऽधिकः कश्चिदपि नास्तीत्यर्थः । उक्थउक्थ इति । उक्थमिति शस्त्रनाम, शस्त्रेङ्गात्रे प्रति शस्त्रं सोमः इन्द्रं ममाद । लोडर्थे लिट्, अन्तर्भावितण्यर्थश्च मदिः । मादयतु नीथेनीथे नीतेतनते समाप्तसमासे । कीट शमिन्द्रं ? मधवानं मघमिति धननाम धनवन्तं सुतासः । एक स्मिन् बहुवचनम् । सुतः अस्माभिरभिपुतः सोमः । किं कार णमिन्द्रमेव मादयितुम् ? यत् यस्मात् ई । एनमित्यस्यार्थे छन्दस्ययं शब्दः प्रयुज्यते । एनांमन्द्र सबाधः समानवाधा समानदक्षाः समानवलाश्च अवसे आत्मनो रक्षणाय हवन्ते आ ह्वयन्ति पितरंन पितरमिव पुत्राः यस्मात्परस्परं बाधमानाः ए: मेव हवन्ते तस्मात्सर्वेषां पितरमिन्द्रमेव मादयत्विति ।

  • ऋक्स

१ ०-७३-१ • द्वितीयप्रवाठके एकादशः खण्डः, कामहं "यास्ते राके । "यौर्गन्धरेिव नो राजेति “सीमन्तोन्नयनमन्त्रेषु-व्याहृतयः । गताः* ।। 127 "राकामहमिति ॥ पूर्णचन्द्रा पैौर्णमासी राका तां अहं सुहवां स्वाह्वानाम् । सुमुती । तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णः । सुष्टुत्या शोभ नया स्तुत्या हुवे आह्वयामि। सा च शशुणोतु नः अस्माकम् । षष्ठी निर्देशात् आह्वानमिति शेषः । सुभगा सौभाग्ययुक्ता श्रुत्वा च बाधतु त्मना आत्मना बुध्यतां हृदये करोत्वित्यर्थः । तदनन्तरं च सीव्यत्वपः, अप इति कर्मनाम, एतत्सीमन्तोन्नयनलक्षणं कर्म सीव्यतु छिद्रापिधानेन सुष्ठु करोतु सूच्या सूचीस्थानीयया स्वया। । बुद्धया आच्छिद्यमानया कचिदप्यप्रतिहन्यमानया ददातु वीरं, पुत्र नामैतत्, पुत्रं शतदायं बहूनां दातारम् । ' अण कर्मणि च । इति भविष्यति आकारान्ताद्ण प्रत्ययः । उक्थ्यं प्रशंसनीयम् । "राकामह५ सुहवा सुष्टुती हुँवे शृणोतुं नस्सुभगा बोर्धतु त्मनां । सीव्यत्यर्पस्सूच्याऽच्छि द्यमानया दांतु वीर शातद्यमुक्थ्र्यम् ॥ "यास्ते राके सुमतर्यस्सुपेशसो याभिर्ददासि दाशुषे वसूनि । तानि अद्य सुमना उपार्गहि सहस्रपो ष५ सुभगे ररांणा ॥(सं. २३-११.) *१-१०-१०. 'सूचस्वरूपया 128 साल्वीरवादिषुः । विवृत्तचक्रा आसीनास्तीरेण य मुनेन तवं । "सोर्म एव नो राजेत्याहुब्रह्मणोः प्र जाः । विवृत्तचक्रा आसीनास्तीरेणासौ तवं । पु. 'यास्त इति । हे राके ! सुपेशसः मुरुपायाः तं या सुमतयः अनुग्रहात्मका बुद्धयः याभदाशु यजमानाय वान ददासि, ताभिः सुमतिभिः नः अस्मान् सुमना भूत्वा उपागि अचैवोपागच्छ । हे सुभगे ! सहस्रपोपं बहुविधं पेषं रराणा ददती । "यमुनातीरवासिनां वीणागानमन्त्रः—यौगन्धरिरिति । साल्वो नाम जनपदः तद्विषयवासिन्यः प्रजाः साठ्ठीः साल्व्यः"यौगन्धरिः युगन्धरस्यापत्यं यौगन्धरिः एष एव नो राजेत्यवादिषुः वदन्ति विवृत्तचक्राः विविधं वृत्तं चक्रे राष्ट्र यासां ताः एवम्भूता भूत्वा हे यमुने ! तव तीरेण तीरे आसीना इति ।

  • सर्वासां ब्राह्मणीनां प्रजानां वीणागानमन्त्रः—सोम एवति ।

ब्राह्मणाः ब्राह्मणजातायाः प्रजाः साम् एव ना राजेत्याहुः। विवृत्तचक्रा इत्यादि । गतम् । असावित्यत्र नद्या नामनि देशः संबुद्धया यामुपजीवन्ति 'तीरेण कावेरि तव ' इति । 'पुंसवनेन दक्षिणे नासकाछिद्रे न्यग्रोधशुङ्गारसमपिनयति पुंसवन मसीति। पुमान् सूयते येन तत्पुंसवनं तत्त्वमसि हे रस!॥ द्वितीयप्रपाठके एकादशः खण्डः. 15 दामास्याय सूर्तवे । "यथैव सोमः पर्वते यथा समुद्र एर्जति । एवं ते गर्भ एर्जतु सह जरायुणा निष्क्रम्य प्रतितिष्ठत्वायुषि ब्रह्मवर्चसि यशांसि वी येऽन्नाद्ये ! "दशामासांच शयानो धात्रा हि तथा कृतम् । ऐतु गर्भ अक्षतो जीवो जीवंन्त्याः । 129 "क्षिग्रंसवनेन * यजुषाऽभिमर्शनम्-आभिाऽहमिति । स्त्रीलिङ्ग निर्देशाद्दशभिरिति लिङ्गञ्च अङ्गळीभिरिति गम्यते । अभिः दशभिः अङ्गळीभिः त्वां अहं अभिमृशामि दशमास्याय । द्वि तीयार्थे चतुर्थी । दशमासान् भृतं गर्भ सूतचे क्षित्रं सोतुम् ॥ 19अवोक्षणमन्त्राः---यथैवेति ॥ यथैव येन प्रकारेण सोमः अभि षुतः पवते दशापवित्रेण स्त्रवति यथा समुद्रः वायुवशात् एजाति कम्प ते एवं ते गर्भ एजतु स्वस्थानाञ्चलतु, चलित्वा च सह जरायुणा गर्भवेष्टनेन वहिः निष्क्रम्य आयुरादिषु प्रतितिष्ठतु ॥ "दशेति ॥ दशमासान् शयानः अयं ते गर्भः अक्षतो भूत्वा जीवः जीवन्निव जीवन्खाः त्वत्तः ऐतु आगच्छतु । धात्रा हि तथा कृतमिति । दशमासशयनं हि धात्रा कृतं देवेन निर्मितम्, अतो दश मासांश्च शयानः इति । शकारलोपोऽत्र द्रष्टव्यः॥ 17 130 "आयर्मनीर्यमयत गर्भमापो देवीस्सरस्वतीः । ऐतु गभी अक्षतो जीवो जीवन्त्याः । "तिलदेऽवं पद्यस्व न मा५सलि नोदलम् । स्थवि सध्याख्यानैकान्निकाण्डै. 19 ६ मज्जसु । निरैतु पृश् िशेवल५ शुने जराय्वत्तवें । .

  • आयमनीरिति ॥ आहूर्वो यमिराकर्षणार्थे वर्तते । 'आयं

स्त पाद्म्' इति यथा । अयमनीः ! आयमन्यः ! गर्भस्याक र्षिण्यो यूयं यमयत । अत्राप्याङ्लोपो द्रष्टव्यः । आयमयत आकर्षयत गर्थ, हे पापो ! देवीः ! देव्यः ! सरस्वती: सरस्वत्यादिषु नदीषु भवा यूयम् । ऐतु गर्भः गतम् । जरायुणाऽवाक्पतने यजुभ्र्याश्मोक्षणं-तिलद्वे इति ! ज रायुनामैतत् । हे तिलदे! अवपद्यस्व अवाक्पत, न हि त्वं मांसमसि नोदलं नाप्युदरम् । रलयोरविशेषः । स्थवित्री स्थूलभूता अविकलैव अवपद्यस्य न मांसेषु बद्धमसि वद्धाऽसि न स्रावधक्षु नापि सिरासु बद्दाऽसि नापि भज्जयु अस्थिरतस्सा रो मज्जा । मांसादिष्वेकदेशेनापि लम्रा मा भूदित्यर्थः । "निरैत्विति । निरतु निर्गच्छतु पृश् िस्वल्परूपं+ शेवलं शेक् मिति सुखनाम, लो मत्वर्थयः । मुखवद्यथा तथा निर्गच्छतु जरायु। किमर्थ ? शुने अत्तवे शुनो भक्षणाथ ॥

  • जरायु न पततेत्ततो ऋग्यजुभ्र्या. स्थूलस्वरूपं द्वितीयप्रपाठके एकादशः खण्डः,

131 "-"दिवस्परीत्येषोऽनुवाकः । "अस्मिन्नह५ सहस्र "अथ जातकर्म । जातं कुमारमभिमृशति दिवस्परीत्यनुवाकेन वात्सप्रेण वत्सप्रऋषिणा दृष्टन-दिवस्परिति ॥ परिशब्दः प चम्यर्थानुवादी । अयं जातवेदाः अमिः प्रथमं दिवो जज्ञे आदित्यात्मना वैद्युतात्मना वा । अस्मत्परि अस्मत्तः द्वितीयं जज्ञे यजमानादग्रेिजयते ? । “ते मत्प्रातः प्रजनिष्येथे मा । ते प्रजाते प्रजनयिष्यथः' * इति दर्शनात् । अप्सु तृतीयं जज्ञे वाड बरूपेण । कीदृशः ? नृमणाः नृषु मनो यस्य अनुग्राहकत्वेन स नृमणाः । एनं एवंभूतमात्रं स्वाधीः स्वाध्यानः पुरुषः अजस्रमिन्धानः भूत्वा जरते स्तौति, दुर्बुद्धिस्तु न तथा ।

  • विद्मा त इति ॥ हे अझे ! ते तव स्वभूतानि त्रेधा त्रिषु स्था

नेषु पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवि च स्थितानि त्रयाणि त्रीणि रूपाणि अग्विाय्वादित्याख्यानि विदा जानीमः । तथा ते सा सदानि स्थानानि विभृतं विभृतानि । 'हृग्रहोर्भः ? इति छन्दसि भः । विह्न तानि पुरुचा बहुधा बहूनि गार्हपत्याहवनीयादीनि वि । तथा ते नाम परमं प्रव्ष्टं गुहा गूढं अविज्ञातं अवेदविद्भिः यदेवम्भूतं तव "दिवस्परि प्रथमं जंज्ञे अग्रिस्मद्वितीयं परि जातवेदाः । तृतीयंमप्सु नृमणा अर्जस्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥ "विदा ते अग्रे त्रेधा त्रया णि विद्या ते सद्म विभूतं पुरुत्रा । विद्मा ते नामं 132 ____ _____ ____ ___ __ ____ ___________ _ _ सव्याख्यानैकान्किाण्ड ____ _ _____. ..- . . . . . . . नाम तदपि वयं विद्म । तथा यतः त्वं आजगन्थ आगतवानसि तमच्युत्सं विद्म । उत्सः प्रस्त्रवणं स चापामुत्पत्तिस्थानमिति तेनोत् तिस्थानमात्रं लक्ष्यत । "समुद्रे त्वेति ॥ हे अमे! समुद्रे अप्स्वन्तः वडवात्मना स्थितं त्वा त्वां नृमणाः नृषु अनुग्राहकत्वेन आसक्तमनाः वरुणः इ धे दीपयति। तथा दिवः द्युलोकस्य ऊधन ऊधस्थानीये मेघे आदित्यमण्डले वा नृचक्षाः नृणां द्रष्टा छताछतप्रत्यवेक्षणेन । कः पुनरसौ ! सूर्यः, स हि कर्मसाक्षी, स च त्वामीधे । तथा तृतीये रजसि द्युलोके * कीदृशे ? ऋतस्य उदकस्य सत्यस्य वा योनौ उत्प तिस्थानेन अन्तरिक्षे वैद्युतात्मना तस्थिवांसं त्वां महिषाः महान्तः अहिन्चन् । हि गतो, गत्यर्थाः बुद्धयर्थाः । बुध्यन्ते । वर्तमा ने लडः ॥

  • दावाग्रिस्तूयत-अक्रन्ददिति । अक्रन्दत क्रन्दति अनि

दावरुपः स्तनयन्निव पर्जन्य इव द्यौः । सप्तम्यर्थे प्रथमा । दीव व्योत्रि क्षाम् क्षामेति पृथिवीनाम् । पदकाले छान्दसं वस्वत्वम् । द्वितीयार्थ चैतलुप्तविभक्तिकम् । क्षामां रेरिहृत् आस्वादयन् अटवी "समुद्र त्वां नृमणां अप्स्वन्तर्तृचक्षा ईधे दिवो अंग्र ऊधळ । तृतीये त्वा रजसि तस्थिवास् स्मृ नयंत्रिव द्यौः क्षामा रेरिंहद्वीरुधस्लमञ्जन् । सद्यो द्वितीयप्रपाठके एकादशः खण्डः. 133 स्थलं दहन्नित्यर्थः । वीरुः गुल्मान् समञ्जन् सम्यग्गच्छन् भक्षणार्थ भक्षयन्नित्यव वाऽर्थः । किञ्च—जज्ञानः जातोऽयमटव्यां सद्यः तदैव इद्धः दीप्तः व्यख्यत् । व्यत्ययेनायं कर्मणि क र्तृप्रत्ययः । विख्यायते विशेपेण दृश्यते दूरस्थैरपि हि । इंमिति पादपूरण दद्यावापृथिव्यामध्य भानुना त्वया दीप्त्या आभाति स्मन्ताद्दीप्यते ।

  • उशिगिति । वशेरिङ् उशिक कामयिता, काम्यो वा

पावकः शेोधयिता अरतिः गन्ता सुमधाः सुप्रज्ञः मर्तेषु म नुष्येषु, मनुष्यलोके वा अग्ःि अमृतः अमरणधर्मा निधाये निहितः गार्हपत्यादिरुपेण । स च इयर्ति उच्छब्दो वक्ष्य माणोऽपेक्ष्यते, उदयतिं उद्भमयति धूमं अरुषं, महन्नामैतत्, महान्तं रोचनं वा भरित्रत् किं ? लोकम्, यो ह्ययं धूममुद्र मयति स मेघो भूत्वा वर्षति वर्षायत्ता च लोकस्य स्थितिः । शुक्रेण दीतेन शोचिषा तेजसा द्यां आकाशं इनक्षत् दीपयत्। लिङ्गव्यत्ययः । इनक्षन् । नक्षतिव्याप्तिकर्मा, इकार उपसर्जनः । व्या "विश्वस्येति । विश्वस्य केतुः सर्वस्य ज्ञाता भुवनस्य जज्ञानो वि होमिष्ठो अख्यदा रोदसी भानुनां भा ग्रिमृतो निर्धायि । इयर्ति धूमर्मरुषं भरिंभ्रदुच्छु केण शोचिषा द्यामिमैक्षत् ॥ "विश्र्वस्य केतुर्भुवं 134 सव्याख्यानैकान्निकाण्डे भूतनातस्य गर्भः वैश्वानरात्मना । एवम्भूतोऽन्निः जायमान एव रोदसी अाऽपृणात् आपूरयति स्वेन तेजसा । किञ्च-वीरं चित् वीडुरिति दृढनाम, दृढमपि अद्रिं मेघं पर्वतं वा अभि नत् भिनत्ति परायन् परागच्छन् यत् यदा अग् िएनं - च जनाः निषादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णाः अयजन्त यजन्ते तदा हविगृहीत्वा प्रतिगच्छन् पवेतादिकमपि भित्त्वा गच्छतीत्यर्थः ।

  • श्रीणामिति ॥ श्रीणां सम्पदां उदारः उद्भमयिता दाता

धरुणो रयीणां धारयिता धनानां मनीषाणां बुद्धीनां सदर्भ विषयाणां प्राषणः प्रापयिता सोमगोपाः सोमस्य गेोपयिता । वसोः । प्रथमार्थे षष्ठी । बह्वचानां तु तथैव पाठः । वसुः प्रशस्तः सूनुस्सहसः । सह इति वलनाम । वलस्य पुत्रः प्राणाडि बलान्मथ्यमानोधिजायत इति । अप्सु राजा अप्सु दी. प्यमानः वैद्युतात्मना बडबात्मना वा । विभाति उपसामग्रे इधानः अग्रेहोत्रिभिरिध्यमानः ॥

  • यस्त इति । हे देव ! अग्रे ! भद्र! शोचे ! कल्याणदीप्त

या मनुष्यः ते तुभ्यं घृतवन्तं अपूपं पुरोडाशं अद्य कृणवत् नस्य गर्भ आ रोदसी अपृणाज्जार्यमानः । वीडं चि दद्रिमनित्परायञ्जना यदग्मिर्यजन्तु पञ्च ।

  • श्रीणामुंदारो धरुण रयीणां मनीषाणां प्रार्पण

स्तोमंगोपाः । वसेस्सूनुस्सहँसो अप्सु राजा वि भात्यग्रं उषसांमिधानः । यस्ते अद्य कृणवद्र द्वितीयप्रपाठके एकादशः खण्डः, 185 कुर्यात् दद्यात् तं देवभक्त वस्यः वसीयः श्रेयः अच्छ - पुं प्रणय प्रकर्षण नय श्रेयः प्रापयेत्यर्थः । द्युम्नं धनं य शो वा तच अभिप्रतररां नय प्रच्छष्टतरं नय हे यविष्ठ! युवतम ! ।।

  • अा तमिति । हे अग्रे ! तं अपूपस्य दातारं आभज ! स्

श्रवसेषु । श्रव इत्यन्ननाम । शोभनेश्वरुपुरोडाशादिभिर्युक्तेषु योगषु उक्थउक्थे शस्त्रेशस्त्रे शस्यमाने प्रतिशस्रामित्यर्थः । आ भज । स च त्वत्प्रसादात् सूर्ये सूर्यस्य प्रियो भवात भ वेत् । प्रियो अन्ना अन्नेश्च तव प्रियो भवेत् । किञ्च जातेन । जातावेकवचनम् । जातैः पुत्रैः उद्भिनदत् उद्भि६.तां प्रकाशताम् । उज्जनित्वैः जनिष्यमाणैश्च पुत्रैरुद्भिनदत् ॥

  • त्वामग्र इति । हे अझे! त्वां अनुधूल अनुदिनं यजमानाः

पुरुषाः विश्वा विश्वानि वार्याणि वरणीयानि स्पृहणीयानि वसूनि दधिरे । धारणवृत्तेः दधातेर्वर्तमाने लिट् । धारयन्ति लभन्त इत्यर्थः । त्वया सहेति । अत्रेतिहासमाचक्षते–पुरा असुरा देवगवीरपहृत्य गिरिदुर्गे स्थापयित्वा द्वारमपिदधुः । त शोचेऽपूपं देव धृतर्वन्तमझे । प्र तं नंय प्रत्तरां त् प्रियस्सूर्ये प्रियो अशा भवायुज्ञातेनं भिनद्दुज्ज्ञ र्नित्वैः ॥ त्वामग्रे यजमाना अनु यून् विश्वा वर 186 ज्ज्ञात्वा अग्मुिखा देवाः अङ्गिरोभि वृहस्पतिना च सह गवा असुरानपजित्य गिरिदुर्ग भित्वा गाः प्रत्याजहुरिति । तदिदमत्रो. च्यते-त्वया सह द्रविणं असुरैरपतं गोधनमिच्छमानाः ब्र गेोष्टं गोमन्तं गोभिर्निबिडं उशिजः । मेधाविनॉमेतत् । मेधा विनोऽङ्गिरःप्रभृतयः विवत्रुः .. विवृतवन्तः विवृतद्वारं कृतवन्तः ।

  • दृशान इति ॥ दृशानः दूरस्थैरपि दृश्यमानः रुक्म

रोचनस्वभावः उव्य महत्वा दीप्त्या व्यद्यौत् विद्योतते दुर्म दुराभवं यथा तथा व्यद्यौत् । आयुः । चतुथ्य लुक् । प्राणिनामायुषे श्रिये श्रियै च रुचानः दीप्यमानः । एवम्भू तः अग्रिमृतः अभवत् भवतु वयोभिः वयः अत्रं हविर्ली णैरत्रैः सह । यत् यं एनं अगि अजनयद्दयोः वैद्युतरूपेण सुरेताः शोभनं वृष्टिलक्षणं रेतो यस्यास्सा द्यौः । । 39उत्तरेण यजुषा कुमारमुपस्थ भाद्धाति-अस्मिन्नहमिति । अस्मिन् कुमारे अहं सहस्र कामान् पुण्यामि पुष्येयं प्राप् यां एधमानः वर्धमानः स्वे वशे तिष्ठन् स्वतन्त्र इत्यर्थः । सव्याख्यानैकान्निकाण्डे 1 . ब्रजं गोर्मन्तमुशिजो विवबुः । "दृशानो रुक्म उव्य व्यंबौदुर्मर्षमायुश्श्रि? संचानः । अग्रिमृः (सं. ४-२-२,) द्वितीयप्रपाठके द्वादशः खण्डः पुष्याम्यर्धमानस्स्वे वशे । “अङ्गाँदङ्गाथ्सं भवसि हृदयादधिं जायसे । आत्मा वै पुंत्रनामांऽसि स जीव शारदंश्शातम् ॥ ११ ॥ अश्मां भव परशुभैव हिरंण्यमस्तृतं भव ।

  • अथाभिमन्त्रणम्-अङ्गादङ्गादिति । स्त्रीसंयोगं बलवता

प्रयतेन सर्वाङ्गणं रेतो निषिच्यते । तदिदमुच्यत—अङ्गादङ्गा त्सम्भवसीति । हृदयं कामस्याधिष्ठानं, तेन तस्य पुनर्वचनं हृदयादधिजायसे । अधिः पञ्चम्यर्थानुवादी । एवम्भूतस्त्वं पुत्र नामा मम । आत्मैवासि । वैशब्दः प्रसिद्धेौ । स त्वं शार दश्शतं जीव ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्धिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रश्ने एकादशः खण्डः. मूर्धन्यवघ्राणं-अश्मा भवति । अश्मेव स्थिरो भव । पर शुर्भव' परशुरिव दुरासदो भव । अस्तृतं अनाच्छादितं मलेन हिरण्यं भव तपो भव । गावो वत्सलाः यादृशेन हिंकारेण वत्सान् अभिजिघ्रन्ति तेन पशूनां हिङ्कारेण त्वा त्वां अभिजि घ्रामि असौ नक्षत्रनामनिर्देशः संबुद्धया, 'झातिक, रौहिण' इत्यादि। 18 सव्याख्यानैकाग्निकाण्डे पशूनां त्वां हिंकारेणाभिर्जिघ्राम्यसौ। मेधां ते द्वे . वस्सविता मेधां देवी सरस्वती । मेधां तं अश्विनौ। देवावार्धत्तां पुष्करस्रजा । त्वर्यि मेधां त्वयि प्रजां त्वय्यमिस्तेजों दधातु त्वयि मेधां त्वयि प्रजां त्व येन्द्र इन्द्रियं दधातु त्वयिं धां त्वयेि प्रजां त्व यि सूर्यो भ्राजों दधातु । क्षेत्रियै त्वा निर्त्यै त्वा द्रुहो मुंश्चामि वरुंणस्य पाशात् । अनागसं ब्रह्मणे त्वा करोमि शिवे ते द्यावापृथिवी उभे दक्षिणे कर्णे जपः-मेधां त इति ॥ मेधां ते देवः स विता आदधातु । तथा देवी सरस्वती । आश्विनौ च देवौ आधत्तां स्थापयतां पुष्करस्रजा पुष्करमालिनौ । 3-त्वयि मेधामित्यादयः प्राशनमन्त्रा निगदसिद्धाः ॥ भ्राजः दीप्तिः । स्नापनमन्त्राः-क्षेत्रियै त्वेति ॥ क्षेत्री अचिकित्स्यो व्याधिः । पञ्चम्यथ चतुर्थी । श्याः रुजः अचिकित्स्यात् व्याधः 'त्यां मुञ्चामि । तथा निर्ऋत्यै निर्ऋत्याः त्वा मुञ्चामि । रक्षपि शाचादीनामधिष्ठात्री देवता निर्ऋतिः । द्रुहः द्रोग्धुश्च पुरुषा न्मुञ्चामि । तथा वरुणस्य पाशातं मुञ्चामि । एवं अनागसं द्वितीयप्रपाठके द्वादशः खण्डः. इमे । 'श तें अग्स्सिहाद्भिरंस्तु शां दद्यावापृथिवी ७ 138 चतंस्रः प्रदिशो भवन्तु । 'या दैवीश्चतस्रः प्रदिशो वार्तपत्रोर िसूर्यो विचष्टे । तासां त्वाऽऽजरस आ दधामि प्र यक्ष्मं एतु निर्ऋतिं पराचैः । 'अमोचि अपापं त्वां ब्रह्मणे वेदाय करोज़ि वेद्योग्यं उभे इमे द्यावापृथिव्यौ ते तव शिव करोमि । करोमीत्यर्थः । 'शं त इति । अद्भिस्सहान्निः ते शमस्तु शं करोतु । आ षधीभिस्सह द्यावापृथिवी शं स्ताम् । अन्तरिक्षं च वातेन सह ते शमस्तु । चतस्रश्च प्रधाना दिशः ते शं भवन्तु । या इति । इन्द्रादीनां देवानां सम्वन्धिनीः दैवीः याश्च तस्रः प्रधाना दिशः वातपदवीः वातः पतिः पालयिता यामां सूर्योऽभिविचष्ट अभिविपश्यति, - तासां . दिशां आ जग्स यावता जीर्यन्ति तावन्तं कालं त्वा अदानि स्थाप यामि । एवं स्थापितात् त्वत्तः यक्ष्मः रोगः निर्ऋतं मनु तामेव प्रतिगच्छतु पराचैः पराङ्मुखः ।

  • अमोचीति । अयं कुमारः यक्ष्मात् दुरिताचामेोचि ।

तथा अच्छत् । अत्रत्यः पापात् आपत्त : । तथा द्रहः पाशा च निर्ऋत्याश्च उदयोचि । अहा: अहासीत् अवन वृ 140 यक्ष्मदुरितार्वत्यै द्रुहः पाशान्निर्ऋत्यै चोर्दमोचेि अहा अर्वर्तिभर्विदथ्स्योनमप्यभूद्भद्रे सुकृतस्यं लो के । "सूर्यमृतं तर्मसो ग्राह्या यद्देवा अमुंश्चत्रसृज न्व्येनसः । एवमहमिमं क्षेत्रियाज्ज्ञांमिशा५साहुहो सव्याख्यानेकाग्निकाण्डे. त्यभावः अवर्तिः दारिद्युम् । अवदत् लब्धवान् स्योनं सु खम् । अपि च भद्रे सुकृतस्य पुण्यस्य लोके च अभूत्। य एवं मया नाप्यत स प्राप्त एव पुण्यलोकमिति भूतनिर्देशः । "सूर्यमिति ॥ सूर्य देवं ऋतं प्राप्त कैः ? वक्ष्यमाणैस्त मआदिभिः । तमसस्सकाशात् ग्राह्याः ग्राहिः -ग्रहणीरोगः

  • ग्राहिर्जग्राह यदि वैतदनम्' इति दर्शनात् । तस्याश्च देवाः

यत् यथा अमुञ्चन् एनसश्च व्यसृजन् तमेव सूर्यम् । तथा च ब्राह्मणम्--'सुवर्भानुरासुरस्सूर्य तमसा विध्यत्तस्मै देवाः प्राय श्चित्तिमैच्छन्' + इति । एवमहमिमं कुमारं क्षेत्रियात् जा मिशंसात जामीनामभिशापात् जाभयो यानि गेहानि शपन्त्वप्रतिपूजिताः । तानि कृत्या हतानीव विनश्यन्ति समन्ततः ॥ :

  • ऋक्सं

इत्येवं निन्दितात् द्रुहो द्रुहश्च पुरुषात् वरुणस्य पाशान्मुञ्चामा सर्वत्र मुचिरन्तर्भावितण्यर्थः । . १०-१६१-१. .. '| सं. २०१-२. ? मनु. ३-५८ . • ___________________ ________ _ ___ स्वभूते गृहे तस्म ______- द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशः खण्डः. ,



॥ - -- ७ .७७ ` - ` = ` `______ _ _____________------------

  • १-१०१ १०,

- - -- - - - --- मुंश्चामि वरुणस्य पाशात् । "भूस्वाहा भुवस्वा -- विचष्ट षट् ॥ १२ ॥ 'भा तें कुमार रक्षों वधीन्मा धेनुत्यासारि णीं । यिा धनंत्य भूया एर्धमाना स्वे गृहे । 'अ- - 141 1ऑकारचतुर्थाभिः व्याद्वतीभिः पृषदाज्यप्राशनम्-भूस्वाहेति । गताः ॥ इति श्रीहरदत्तविरचित एकाग्मिकाण्डव्याख्याने --- मातुरुपस्थ कुमारमादधाति-मा ते कुमारमिति । ते तव कुमारं रक्षो. मा वधीतू मा च धेनुः अयासारिणी वत्सन्ने हेन अत्यन्तं धावन्ती ! । धनुग्रहणं तादृशानामुपलक्षणम् । प्रिया -- -

  1. अन्यानतीत्य धावन्ती

--- स्तनै धापयति-अयमिति । अयं कुमारः जरां दीर्घ चायुः स्तनव्याजेन धयः पिबतु रतन्यं पिबन् आजरसं जीवत्वि 142 सव्याख्यानेकाग्विकाण्डे स्तन प्रप्यायायुर्वच यशो बलम् । यदूमेर् हृदयं ििव चन्द्रमसि श्रितम् । तदुर्षेि पश्यं भाऽहं पौ. त्रमघ रुदम् । यत् सुसीमे हृदयं वेदाहं तत् जापतौ । वदाम् तस्यं ते वयं माऽहं पौत्रमघ त्यर्थः । यस्मै * त्वं हे स्तन ! प्रप्याय प्रक्षर । किं ? आ युर्वच यशो बलं च क्षीरव्याजेजन आयुरादि प्रक्षरेत्यर्थः । उत्तराभ्यां पृथिवीमभिमृशति-यद्भमरिति । यत् भूमेः तव स्वभूतं हृदयं दिवि आकाशे चन्द्रमसि श्रितं स्थितं कलङ्कत्वेन भूच्छाया हि चन्द्रमसः कलङ्कः । हे उर्वि! तत्पश्यं पश्येयं, अहं घौत्रं पुत्रनिमित्तं अधं व्यसनमुद्दिश्य मा रुदं त्वदभिमर्शनात् चक्षुष्मान् भूयासं पुत्रं चोद्दिश्य मा रुदमित्यर्थः । 'यत्त इति ॥ हे सुसीमे! शोभनसीमे! यत्ते हृदयं तदहं प्रजापतौ ओषधिजननद्वारेण प्रजानां पालयितरि चन्द्रमसि स्थितं वेद पुनर पि तवाभिमर्शनातू ते तव स्वभूतस्य तस्य । द्वितीयार्थे षष्ठी । तव स्भूतं तदृद्यं चयं वेदा । “ अस्मो द्वयोश्च ' इत्ये कस्मिन् बहुवचनम्, प्रार्थने च लोट्र । चिरकालमहं वेदानि । माऽहं पौत्रमित्यादि । गतम् ॥ 'संविटं कुमारमभिमृशति-नामयर्तीति ॥ यत्र भूप्रदेशे वयं वदा:ति मन्त्रमुचारय मः, यत्र चाभिमृशामसि अभिमर्शनं कुर्म; तम . रुदम् । नाम्यति न संदति यत्रं वयं 6-... द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशः खण्डः. ... लि निरितो तुंदध्वम् । 'अयं कलि पतर्यन्तः

143 वदामने यध्व स्वाहा । शाण्डेरथश्शाण्डिकेर उलूखलः । तत्र संविष्टोऽयं कुमारः नामयति न व्याधितो भवति, न रु ति । लोडर्थे लट् । नामथतु न रुदत्विति । शिरस्त उदकुम्भं निद्वाति-आधस्फुसेष्विति ॥ ह्य अभाप ! यूयं सुझेषु अस्मासु जाष्ट्रात प्रबुडा भवत । जागरित्वा च रक्षांसि इतः प्रदेशात् निर्गुदध्वम् । “आपो वै रक्षोऽीः ? : इति दर्शनात् ॥ 'सर्षपान् फलीकरणमिश्रान् जुहोति-अयमिति । द्वितीयार्थ प्रथमा । इमं कलि कलिर्भूतविशषः, येनाधिष्ठितं चतुर्थे युग मश्लीलं भवति । * कलये सभास्थाणुम् ? इति दर्शनात् । तं कलिं पतयन्तं कुमारं प्रति गच्छन्तं उद्धृद्धं उत्कटं विभक्षयिषु श्वानभिब हे मरुत ! पर्याध्वम् । अस्यतरेतदूपं, न पुनरासे । पर्यास्यध्वम् । अजां वशितामिव । वाशू शव्दे । या बहुकृत्वो वाश्यमानामजामन्यतें निरस्यति तद्वत् । शण्डेरथ इति । शण्डश्च मर्कश्चासुरौ यत्र भवति-' नि -

  • सं. २-६-४. 144

सव्याख्यानैकाग्मिकाण्डे. च्यवनो नश्यैतादितस्वाहा ! 'अयश्शाण्डो मर्क उपवीरं उलूखलः । च्यवनो नश्येतादितस्स्वाहा। "केशिनोश्वलोमिनीः खजपोऽजोर्पकाशिनीः। अपेत नश्यंतादितस्वाहा । 'मिश्रवांस्तसः कौबेर स्तश्शण्डः, निरस्तो मर्कः' इति । शण्डस्य रथः, 1 शण्डो वा रथो यस्य स शण्डेरथः ततोपि प्रबलः कश्चिन् । शण्डनेतृकं वलं शाण्डि कं, तदीरयतीति शण्डिकरः सोपि कश्चित् । उरुश्च भवति खलश्च भवतीत्युलूखलः तदाभरणो वा, सोऽपि कश्चित् । गर्भादे. श्रचावयिता च्यवनः । एते चत्वारः असुराविशेषा नश्यतात् इतः प्रदेशात् अपसर्पन्तु । अय इति । अयः अयोमुखः । यमवेक्ष्य अन्ये वीरा न्यूना भवन्ति स उपवीरः । अन्ये व्याख्याताः । एते षट्। 1'केशिनीरिति । केशिन्यादयः पिशाच्यः । केशिनीः। एकवचनं बहुवचनं वा, निन्दायां मत्वर्थीयः । निन्दितकेशा इत् र्थः । शुन इव लोमानि यासां ताः वलोमिन्यः । खंजा $ भूत्वा या आामुवान्त ताः खजापः । अजा इव या उपकाशन्ते ' ता अजोपकाशिन्यः । या एवम्भूताः पिशाच्य: ता यूयं इनः प्रः देशात् अपेत अपसर्पत । अपेत्य । नश्यतात् । नश्यनादिति बहुवचनस्य तादादेशः ।

  • त्रा. १-१-१. * शण्डस्यैरणः, tतदाहरणे वा. $खजना. द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशः खण्डः.

145 का रंक्षेोराजेन प्रेषिताः । ग्राम५ सजॉनयो गच्छ न्तीच्छन्तोऽपारेिदाकृतान्थ्स्वाहा।"एतान्तैतान्गृही तेत्ययं ब्रह्मणस्पुत्रः । तानग्निः पर्येसरत्नानिन्द्रस्ता न्बृहस्पतिः । तानहं वेद् ब्राह्मणः प्रमृशातः कूटद् 'मिश्रेति । मिश्रवाससः अन्योन्यम्' । कौबेरकाः कु बेरस्य भृत्याः कौबेराः ते कुत्सिताः कौबेरकाः तेनैव कुबेरेण रक्षोराजेन प्रेषिताः सजानयः सभार्या: ग्रामं गच्छन्ति इच्छन्तः अपरिदाकृतान् * अन्नये त्वा परि ददामि ? इत्येवमा दिभिः मन्त्रैः देवताभ्यो रक्षणार्थ दत्ताः परिदाकृताः उपनीताः ततोऽन्येऽपरिदाझताः बालाः तानिच्छन्तः एतान् ।।

  • अर्थ सङ्गतरुत्तरार्ध व्याख्या आरभ्यतेi-तानिति। तान् पूर्वो

क्तान् पिशाचान् अन्निः पर्यसरत् परिधावतु । कीदृशः ? ब्रह्मणस्फुत्रः * अग्रे महा५ असीत्याह महान् ह्यष य दन्निब्रह्मणेत्याह बाह्मणो ह्यष भारतेत्याहेष हि देवेभ्यो हव्यं भरति ? $ इति ब्राह्मणम् । अयमन्निः तान्परिधावतु । किं कुर्वन् ? एतान् पिशाचान् ऋत एतान् गृह्णीतेति वदन् । तान् इन्द्रः तान् बृहस्पतिः पर्यसरदित्यव तान् पिशाचान् अहमापे वेद वेन्नि ब्राह्मणः प्रमृशतः बालान् इतश्चतश्च मार्ग तः कूटदन्तान् कूटवदुन्नतदन्तान् विकेशान् विकीर्णकेशन् लम्

  1. अन्ये. : २,३,१३-२३. अर्थसंगतिरुत्तरार्धव्याख्यातो लभ्यते .

$सं. २-५-९. 146 `० ,० ० ,० ० ,० सव्याख्यानैकानिकाण्डे. -- **********************************************************************************************************************************************************७ ० ७ । ............ न्तान् विकेशान्लंम्बनस्तृनान्थ्स्वाहा ॥ १३ ॥ निरितो मुंदध्व स्वाहा त्रीणि च ॥ १३ ॥ नक्तचारिणं उरस्पेशाञ्छूलहस्तान्कंथालपान्। पूर्वं एषां पितेत्युचैश्श्रांव्यकर्णकः । माता जघन्यां सर्पति ग्रामें विधुरीमिच्छन्ती स्वाहां । निशीथचा नस्तनान् पिशाचत्वादेव पुंसामपि लम्बनस्तनत्वमविरुद्धम् । पिशा चानामव ग्रहरूपेण विवक्षितत्वात् पुलिङ्गनिर्देशः । इति श्रीहरदत्तविरचित एकामिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे त्रयोदशः खण्डः. नक्तचारिण इति ॥ नक्तंचारिणः रात्रिंचरान् उरस्पेशान् उरस्युज्जूलान् शूलहस्तान् कपालपान् एतान्यपि 'ता नन्निः इत्यत्र तानिति निर्दिष्टानामेव विशेषणानि । एषां पिशाचानां पिता पूर्व एति पुरो गच्छति । छान्दसं पररूपम् । किं कृत्वा ? उचैश्श्राव्य इमं भक्षयितुमागच्छतेत्येवं पुत्राणां श्राव यित्वा कर्णकं इति तस्याभिधानम् । अथवा- अकर्णकः कर्णरहितस्सन्नपि उचैःश्रावी उचेश्श्रोता । तिषां माता जघन्या सर्पति पृष्टतो गच्छति प्रामे विधुरं व्याधितं दुवैलं वालं इच्छन्ती । *पिशाचानामव. द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशः खण्डः. रिणी स्वसां सन्धिना प्रेक्षते कुलम् । या स्वर्पन्तं बोधयति यस्यै बिजतायां मनः । तासां त्वं - निर्दह स्वाहाँ । 'अङ्गदङ्गाथ्संभवसि हृदयादधिंजा 147 'अश्मां वेत्येषा । -अग्राियुष्मानिति पञ्च ।

  • निशीथेति । निशीथचारिणी स्वसा एषामेव सन्धिना क

वाटाच्छिद्रेण प्रेक्षते कुलं अन्तःस्थितं जनसमुदायम् । या चान्या स्वपन्तं बोधयति यख्यै यस्याश्च विजातायां प्रसूतायां अस्यां मद्भार्यायां मनः वाधिष्ये इति, तासां त्वं हे कृष्णवत्येने! कृष्णवत्र्मन् ! छोमानं हृदयं यकृत् छेोमाद्योऽन्तर्गतंमांस विशेषाः । हे अग्रे ! तान् अक्षीणि च निर्दह निश्शेषं दह । । मूर्धन्यवघ्राणम्--अश्मा भवेति । गतम् प्रवासादेत्य पुत्रस्याभिमन्त्रणम्-अङ्गादङ्गादिति ॥ गतम् । वेदोसि धनमसि । वेदः विद्वान् ! धर्मसाधनमसि ॥ ॥ "अग्राियुष्मान्त्स वनस्पतिभिरायुष्मान्तन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि ।

  • अयं मन्त्रः (१३७-१३८) पत्रयोलिखित । २-११-३३ . - ' वेदवद्वा. 148

सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. "सर्वस्मादात्मनस्संभूताऽसि सा जीव शारदश्शातम्

  • -"दक्षिणे कर्णे जापः-अग्रियुष्मानिति ॥ पञ्च पर्यायाः

अप्रैः वनस्पतिभिरायुष्मत्वं तदन्नत्वात् । सोमस्य ओषधीभिरायुः ष्मत्वं ओषधिरसरूपामृतात्मकत्वात् । 'मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः' ति वचनात् । यज्ञस्य दक्षिणाभिरायुष्मत्वम् । ब्रह्म वेदः | ब्राह्म णास्तस्य धारयितारः । तेन तैस्तस्यायुष्मत्वम् । देवानाममृतेन आयु ष्मत्वं प्रसिद्धम् । तेन त्वत्यादि । सर्वत्रानुषज्यते । शिष्टं स्पष्टम् । 1"कुमार्य अभिमन्त्रणम्-सर्वस्मादिति ॥ अङ्गादङ्गादित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ सवस्मादात्मनः "सोम आयुष्मान्त्स ओषधीभिरायुष्मान्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि । "यज्ञ आयुष्मान्त्स दक्षिणाभिरायुष्मान्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि । "ब्रह्मायुष्मत्तङ्कह्मणैरायुष्मत्तन त्वाऽऽयुषाऽर्यु ष्मन्तं करोमि । "देवा आयुष्मन्तस्तेऽमृतेनायुष्मन्तस्तेन त्वा ऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि । (सं. २ -३-१०) द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशः खण्डः. _______________________________________________________________________________________५-७-७ 149 -- Anasuya Ram (सम्भाषणम्)

  • अयमनुवाकः (७८-८१) पत्रेषु लिखितः

"भूपां त्वौर्षधीना रसै ग्रार्शयामि शिवास्त आ घ ओषधयस्सन्त्वन्मीवास्त आप ओषधयस्स न्त्वसौ । "भुवोऽषा५ "सुर्वरपां "भूभुवस्लुवैपां त्वौषधीना रसं प्राशयामि शिवास्त आप ओ षधयस्सन्त्वनीवास्त आप ओषधयस्सन्त्वसौ । उष्णेनं वायवुदकेनेत्येषः ॥ १४ ॥ एषा चत्वारि च ।। १४ ।। ~*~*~=

        • अन्नप्राशनमन्त्राः-भूरपामिति । व्याहृतयः उच्चारणमा

त्रेणोपकारकाः । अपामोषधीनां च रसं त्वा त्वां प्राशयामे ता आप ओषधयश्च ते शिवास्सन्तु । अनर्मीवाः अरोगा आरोग्यहेतवश्च ते सन्तु असौ यज्ञशर्मन् ! । उत्तरेषु व्याहृतिमात्रं भिद्यते । अन्यत्समानम् । "उष्णेन चायाविति ॥ एषोऽनुवाको गतः * ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्किाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रश्न चतुर्दशः खण्डः 150 यदूनेः कूरं तदितो हंरामि पररांचीं नित्री निर्वाहयामि । इद् * श्रेयोऽवसानमार्णन्म देवा गो मद्श्वावदिदमंस्तु प्र भूमं । स्योना पृथिवि भवः नृक्षरा निवेशनी । यच्छां नशा सप्रथाः । है व तिष्ठ निर्मिता तिल्र्वला स्यादिरावती । मध्ये भूमेः क्रूरं अस्थिकण्टकादि तत् इतः अस्मात्प्रदेशात् हरामि अपनयामि । या चात्र निर्ऋतिः अलक्ष्मीः स्थिता तां निर्ऋतिमा पराचीं पराछुखीं निवाहयामि निर्वासयामि । इदं श्रेयः प्रशः स्ततरं अवसानं स्थानं आगन्म आगतवन्तो वयं हे देवाः!। वास्तुदेवताः ! युष्माकं प्रसादात् इदं वास्तु गोमत् अश्वावत् अश्ववत् भूम भूतियुक्तं च प्रास्तु प्रकर्षेण भवतु ॥ उत्तरयाऽभिमृशति-स्योनेति ॥ हे पृथिवि! त्वं स्योना सुख रूपा सुखस्पर्श वा भव अनृक्षरा कण्टकादिरहिता निवेशनी निवेशनयोग्या यच्छ देहि नः अस्मभ्यं शर्म सुखं सप्रथाः सर्वतः प्रथिता त्वम् । स्थूणावधानमन्त्र –इहैवेति । हे स्थूणे ! इहैव द्वारदेशे तिष्ठ निमिता निखाता अस्माभिः तिल्वला तक्षकृतेः तिलकैः तद्वती स्यात् । पुरुषव्यत्ययश्छान्दसः । स्यः इरावती अन्नवती द्वितीथप्रपाठके पञ्चदशः खण्डः. 151. ताल्यंस्थ तेिष्ठान्मा त्वा प्रार्पन्नधायर्वः । 'आ त्वां सह । आ त्वां परिश्रुतंः कुम्भा आ दक्षः कलंशीरयन् । ऋतन ब्रह्म च ते क्षत्रं च पूर्वे स्थूणे अभि रक्षतु । 'य- स्माकं अन्नहेतुः स्या इत्यर्थः । मध्ये ताल्प्यस्य तल्पशब्देन गृहं लक्ष्यते, तस्येदं ताल्थ्यं द्वारं तस्य मध्ये तिष्ठत् । अत्रा पि पुरुषव्यत्ययः । तिष्टाः तिष्टः । अत्र स्थितां त्वा त्वां अघायाः परेषामनर्थकामाः मा प्रापन् मा प्राप्नुवन्तु ॥ ‘आ त्वति । अयन्निति बहुवचनान्तं कुमारादिभिर्विपरिणामेन संबध्यते । कुमारस्त्वां आयातु गृहे क्रीडन्नागच्छतु अवलम्ब्य स्थानार्थम् । एवं तरुणः युवा, एवं वत्सः कुमारादपि वालः जगता गतिमता वत्सात् किंचिदधिकेन सह । परिस्चुतः परिखु त् सुरा, इह तु घृतं परिस्रवणयोगात् तस्य कुम्भाश्च त्वां आऽयन् आगच्छन्तु । दवश्व कलशीः कलश्यः आऽयन मन्थना र्थमायन् । एतेः पञ्चमे लकारे रूपम्, छान्दसो गुणः ॥ वंशमाधीयमानमनुमन्त्रयते—ऋतेनेति । ऋतन सत्येन स्थूणौ। छान्दसी लिङ्गव्यत्ययः, द्विवचनं चाविवक्षितम् । यथासम्भवं स्थूणाः आधिरोह हे बंज्ञा ! अधिरुह्य च उग्रः अनभिभूतो भूत्वा विराजन् दीप्यमानः शत्रूनपसिध प्रोत्सारय । । सव्याख्यानकाग्निकाण्डे. ज्ञश्च दक्षिणाश्च दक्षिणे । इषश्चोर्जश्चापरे मित्रश्च वरुणश्चोत्तरे "धर्मस्ते स्थूणांराज'श्श्रीस्ते स्तूपं "उद्वियमण उद्वर पाप्मना मा यदविद्वान् यज्ञ विद्वा' श्चकार । अह्ना यदेनं: कृतमस्ति पाप५ रात्रया यदेनः कृतमस्ति पाप५ सर्वस्भान्मेोद्वती 6-"सम्मितमुक्तैरैथलिङ्गमभिमन्त्रयत—ब्रह्म चेति ॥ ब्रह्म बाह्य णजातिः क्षत्रं क्षत्रियजातिः ते तव स्वभूते पूर्वे स्थूणे अभिरक्षतु हे गृह ! यज्ञश्च दक्षिणाश्च दक्षिणे स्थूणे अभिरक्षतु । इषश्च ऊर्जश्च अपरे स्थूणे अभिरक्षतु । इषजैौ शारदौ म: सौ । मित्रश्च वरुणश्च उत्तरे स्थूणे अभिरक्षतु । स्थूणे इति सर्वत्रानुषङ्गः । धर्मः ते तव स्थूणारराजः प्रधानस्थूणा । श्री : ते स्तूपः पृष्टवंशः ॥ "अग्मुिद्धरति-उद्वियमाण इति । मया उद्वियमाणः त्वं हे अग्रे ! मा मां पाप्मनः उद्धर । यत् । लिङ्गव्यत्ययः। यं पाप्मानं अहं अविद्वान् अबुद्धिपूर्वं यत् यं च विद्वान् बुद्धिपूर्वं चकार कृतवानस्मि । तस्य पाप्मन एव विभज्य दर्शनं—अद्दा अह्नि पदेन: मया कृतं अस्ति पाम् । एन इत्युक्तत्वात् क्रि यावाचकशब्दोऽयमनसो वेिशेषणम् । ; ओ वे शोषणे, शोषति कर्तारमिति । राञ्या रात्रौ यदेनः कृतमस्ति पापं तस्मात्स र्वस्मात मां मुञ्च उडूतस्सन् ॥ द्वितीयप्रपाठके पञ्चदशः खण्डः. मुंश्च तस्मीत् । "इन्द्रस्य गृहा वसुमन्तो वरूथि नस्तानह५ सुमनस्सुः प्रपद्ये । 'अमृताहुतिममृतां यां जुहोम्य िदृथिव्याममृतंस्य जित्यै तयाऽ नन्तं काममहं जयानि प्रजापतिर्य ग्रंथमो जि 153 "अगारं प्रपादयति-इन्द्रस्येति । इन्द्रस्य ईश्वरस्य मम गृहाः । एकस्मिन् बढुवचनम् ' आपो दाराः ' इतिवत् । वसुमन्तः वरूथिनः । वरूथमित्यपि गृहनाम, इह तु गृहावयवे द्रष्टव्यः । प्रशस्तैरवयवैः तद्वन्तः तान् गृहान् सुमनसः । व चनव्यत्ययः । सुमनाः अहं प्रपद्ये ॥ "अ िप्रतिष्ठापयति--अमृताडुतििित । अमृतप्राप्तिनिमि त्तभूतामाहुर्ति अ िअमृतायां पृथिव्यां जुझेमि स्थापयामि अमृतस्य अमृतत्वस्य नित्यै जयाय । तया आहुत्या अन्नन्तं कामं अहं जयानि जयेयम् । यं कामं प्रथमः प्रजापतिः ही रण्यगर्भः जिगाय जितवान् । तस्मादिमं अ िअशौ पृथिव्यां इयं वा अग्वैिश्वानर: '* इति श्रुतेः । द्वितायासप्तम्योः श्रुतेः जुहामीत्यपेक्षते । 1त्रीहियवनिवपनमन्त्रः-अन्नषत इति ॥ हे अन्नपते ! अ -नस्य । कर्मणि षष्ठी । अत्रं नः अस्मभ्यं देहि अनर्मी वस्य अनमीवं आरोग्यकरं शुष्मिणः । शुष्म इति वलनाम । तद्यस्यास्ति कार्थत्वेन एवम्भूतमन्ने देहि । दातारं च मां प्रता

  • त्रा, ३-९-१७.

20 154 सव्याख्यानैकान्निकाण्डे गायान्निर्मौ स्वाहाँ । "अन्नपतृ इत्येषा । "अरिष्टा अस्माकं वीरास्सन्तु मा परशंसेचि मे धनम्। 'भूमिभूर्मिमगान्माता मातरमप्यंगात् । भू यास्मं पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स र्भिद्यताम् रिषः प्रकर्षेण वर्धय । किञ्च-नः अस्माकं सम्बन्धिने द्विपदे चतुष्पदे च ऊर्ज अत्रं वलं वा घेहि देहि ॥ 16उद्धाने उदकुम्भानानयति-अरिष्टा इति । अस्माकं वीराः पुत्राः आरिष्टाः अहिंसिताः सन्तु । मे मदीयं च धनं मा परासेचि व्यर्थ सिक्त मा.भूत् । सिच्यमानबिन्दृभिप्रायमेतत् ॥ "दीर्णमुत्तरयाऽनुमन्त्रयते-भूमिरिति । भूमिः भूमिगात् भूमेर्विकारभूतं उद्धानं स्वप्रकृतिमेव भूमिगात् । माता अन्तरिक्षं उद्धानगतमाकाशं मातरं वहिराकाशं अण्यगात् । अप्यथः प्रलयः । तत्रैव प्रलीना तेनैकीभूतेत्यर्थः । पु/ पशुभिश्च वयं भूयास्म प्रभूताः स्याम । यो नो द्वेष्टि स भिद्यतां, नोद्धानम् ॥ होममन्त्राः-वास्तोष्पत इति । हे वास्तोष्पते ! त्वं अस्मा न् प्रतिजानीहि । प्रतिः धात्वर्थानुवादी । त्वद्भक्तानस्मान् जानीहि । "अन्नपतेऽन्नस्य नो देह्यनर्मीवस्य शुष्मिणः । प्र प्रदातारै तारिष ऊर्ज नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे। (सं. ४-२-३, } .. .. . ७ ००० ० ०० ० ० ० ' ० द्वितीटप्रपाठके पञ्चदशः खण्डः.

';

'िि

155 ज्ञात्वा च स्वचेवशः मूषसदनः अनीयः आरोग्यकरश्र भव नः अस्माकम् । किञ्---यत् त्वा वयं ईमहे याचामहे तू नः अ. स्मान् प्रतिजुषस्व प्राप्य । नः अस्माकं सम्बन्धिने द्विपदे चतु ष्पदे च शं एधि सुखकरो भव ।

  • वास्तोष्पत इति । हे वास्तोष्पते ! शग्मया । शाग्ममि

ति सुखनाम ! सुखरूपया रण्वया रममाणया गातुमत्या गति भत्या सन्मार्गगामिन्या एवम्भूतया ते संसदा परिषद् वयमपि सक्षीमहेि । घच समवाये । समवतास्याम तदन्तर्भवेमेत्यर्थः । लब्ध स्य रक्षणं क्षेमः । अलब्धस्य लाभो योगः । तृतीयार्थे सप्तमी । क्षेमेण योगेन च नः अस्मान् अवः । लोङर्थे लङ् । वरं । क्रियाविशेषणमेतत् । वरिटं यथा भवति तथा अावः । उत शब्दोऽप्यर्थे । चतुर्थ: पादः देवताभेदात् भित्रं वाक्यम् । हे विश्वेदेवाः ! यूयं स्वस्तिभिः सदा नः अस्मान् पात रक्षत ॥

नमोो अंधा नः । यत्वेर्महे प्रति तन्नों जुषस्व शं एधेि द्विपदे शं चतुष्पदे । "वास्तोष्पते शाग्मयाँ स५ सदां ते सक्षीमहिं इण्वथां गातुमत्यः । आवः क्षेम् उत्त योगे वरै नो ययं पात स्वस्तिभिस्सदा नः ॥ (सं. २-४-१०.) 156 एधि गोभिरश्वेभिरिन्दो । अजरांसस्ते सख्ये स्याम पितेवं पुत्रान्प्रतिं नो जुषस्व । "अमीवृहा वास्तों ष्पते विश्वां रुपाण्यविशन् । लखासु शेवं एधि नः । "शिव५ शिवम् ॥ १५ ॥ अभि रक्षतु भिद्यता' षटुं ॥ १५ ॥ सव्याख्यानैकामिकाण्डे. 2 "वास्तोष्पत इति । हे वास्तोष्पते ! नः अस्माकं प्रत रणः प्रतारयिता वर्धयिता एधि भव गोभिः अश्वेभिः अश्धैश्च इन्दो ! इन्दिरैश्वर्यकर्मा, ईश्वर !, उदेर्वा छेदकर्मणः । वृष्टिद्वा रेण छेदयितः ! । किञ्च -ते सख्ये स्तुत्यस्तोतृभावलक्षणे वयं अजरासः स्याम अजर्य नेौ सङ्गतमस्त्वित्यर्थः । किं बहुला-पितेव यथा पिता पुत्रान् प्रति जूषते प्रीणयति तथा नः प्रतिजुषस्व ॥ वास्तोष्पत इति ॥ हे वास्तोष्पते ! अमीवहा व्याधीनां हन्ता त्वं विश्वा विश्वानि रूपाणि आविशन् प्रविशन् व्या धिशभने यानि रूपाण्युपयुक्तानि भिषग्भषजादीनां तानि रूपाणि प्रविश्य अमीवहा । एवम्भूतः त्वं नः अस्माकं सखासु सखि षु शेवः वरिष्टः एधि भव ॥ उदकुम्भेन परिषेचनम्--शिवमिति । इदं वास्तु शिवै भ वतु । आदरार्थ पुनर्वचनम् । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकामिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे पञ्चदशः खण्डः. द्वितीयप्रपाठके षोडशः खण्डः, 'कूर्करस्सुकुंरः कूर्करो वालबन्धनः । उपरिं ष्ठाद्यदेजांय तृतीयपस्या इतो दिवः । 'औौलंब इत्तः 157 म्बलस्सरमेयों हु धावति । समुद्रर्मवचाकशात् । 'श्धग्रहगृहीतस्यावेोक्षणमन्त्राः-कूर्कर इति । कूकुरः । शुन एत्न्नाम । सुकूरः सुष्ठु कूर्कर इति शब्दस्य कर्ता । एवम्भूत एकश्धा । वालबन्धलश्चापरः कूकुरः, वालेन योऽन्यान् बन्नाति । उपरिष्टात् उपरिलोकात् यत् 'सुपां सुलुक ' इति सोर्लक । यः एज्जाय । एतेलैिटि छान्दसो जकारः । एयाय आमच्छति । कुत उपरिष्टात् ? तृतीयस्या इतः दिवः अस्य लोकस्य तृतीया द्योः मध्ये अन्तरिक्षम् । औलव इति । उलबस्थापत्यं औलबः । प्रत्येक सम्ब न्धादेकवचनम् । इच्छब्दोऽनर्थकः । तं श्वानं उपाहूयथ । लोड थे लट् । उपशब्दोऽपेत्यस्यार्थे । अपाह्वयत । यथा इतः अ पगतो भवति तथा शब्दानुश्चारयत हे परिचारकाः ! मदीया इत्यर्थः । आजींन् ऋजेः पत्रांश्चान्यानपाह्वयथेत्यव । के पुनस्ते ? म अधोभागे कृष्णवt: उलुम्वलः उरुबलः ऋदुर्जेः पुत्रा एते चत्वारः तेषाम तानि नामानि अन्वृथनि । अथ सा य: सरमानाम देवशुनी तस्या अपत्यं सारमेयः अपर२श्वा । हशब्दोऽनर्थकः । धावाति आधावति ससुद्रं अन्तरिक्ष अचचाकशतू पश्यन् । त्मा 158 - - ज यित्वा सव्याख्यानैकान्निकाण्ड च्छिन। तथ्सत्यं यत्वन्द्रोऽब्रवीद्भास्पशायस्वेति तास्त्व स्पांशायित्वाऽऽर्गच्छस्तं त्वांऽब्रवीदविंद हा३ इत्यवि. बिभ्रन्निति ॥ बिभ्रत धारयन् निप्कं च रुक्मं च आभ रणे । शुनामग्रं ऋधानं सुवीरिण इति तस्य नाम । तं प्रत्या ह-हे सुबीरिण! सूजसृज इर्भ वालं विमृज हैं शुनक! अति भक्षक ! सृज विसृज एकत्रात्य! एकस्मिन् व्राते गणे शुनां मध्ये प्रधान !. सुबीरिणस्यैवैते विशेषणे । सृज विसृज छत् भर्सन . शब्दोऽयम् । यथा लोके छि इति । कु

'तत्सत्यमिति । अत्रेतिहासमाचक्षते- असुरा देवगवीरप हृत्य गिरिदुर्गे स्थापयित्वा द्वारमपिदधुः । तत इन्द्रः सरमा पुत्रं सुवीरिणमाहूय अब्रवीत् । हे मुवीरिण : गत्वा जनानाः

{ { 1 असुरपट्टता गावः, मिन्द्रः अब्रवीत् गाः अपष्टताः स्थाशयस्व । स्पश बाधनस्पर्शनयोः इह तु बाधनपूर्वके लाभे द्रष्टव्यः । बाधित्वा लभस्वति त्वं च ताः स्पाशयित्वा बाधन लब्ध्वा इन्द्रं प्रत्यागच्छ: तं त्वा त्वां इन्द्रः अब्रवीत् अधिद । छान्दसो विसर्जनीयस्य लोपः। खादयित्वा द्वितीयप्रपाठके घोडशः खण्डः. 159 दृ५हीति वरं वृणीष्वेलिं कुमारमेवाडै वरं वृण इत्र्य ब्रवीर्विगृह्य बाहू एवरे द्यार्मवचार्कशात् । बिभ्र निष्कं च रुक्मं च शुनाभप्र सुबीरिणः । सुबी रेिण सृजतृज़ शुर्नक सृजैकंब्रात्य सृजच्छत् । तथ्सत्यं यत् सरमा माता लोहिंतः पिता । अ अविदः लब्धवानसि । हा इति प्रश्नद्योतको निपातः । तस्य प्रझे पुतः । ततस्त्वमिन्द्रमब्रवीः-अविदं हीति । अविदं लब्धवानस्मि । हीति अभ्युपगमं द्योतयति । पुनरिन्द्रोऽब्रवीत् । वरं वृणीष्वेति । त्वं च पुनरब्रवीः कुमारमेवाहं वरं वृणे इति । कुमारानहं बाधेयेति । तदेतत्सर्वं सत्यम्, यदिदानीं इमं बालं बाधसे । त्वं हि विगृह्य विकृष्य बाहू सबसे आगच्छसि आकाशं नदीं वा तरीस दिव आगच्छन् । तथा च वहृचाः सरमासूत् अधी यते-' कथं रसाथा अतरः पयांसि *** इति । रसा आका शनदी । चामवचाकशत् आकाशं पश्यन् ॥ "बिभ्रन्निष्कं चेति । गतम् ॥ तत्सत्यमिति ॥ तत् सत्यं यत्ते सरमा नाम माता रोहितो नाम पिता । अथान्ये श्वानः अमी यूयं एके केचित् सरस्यकाः सरसि भवाः रस्येन रसनीयेन मांसादिना वा सहिताः अवधावति धावत । लकारस्य व्यत्ययः । अधोमुखा गच्छत | . कुतः ? तृतीयस्या इतो दिवः । ।

  • ऋ, १० - १०८-१, ___

_____________ ____

_ ____ .. . . . . . . . . .. सव्याख्यानैकान्नेिक ९, , 3ः :

. - . . ..

  • छदपेहीति ॥ गतम् । सर्वानेव शुनः

. . .. - वः । तेकंश्च नश्च लोहितश्च । दुला हु नाम वो पाता मन्थको हं वः छपेहि सीसरम सारमेय नमस्ते अस्तु रीसरा समश्वा वृषणः पदो न सोर्सरीदत्त । 'छदपेहिं सी सरम सारमेय नर्मस्ते अस्तु सीलर । श्वानमि के पुनस्ते ?-तेक इति । तेकः ससरमतण्डः तूलः वितूलः अर्जुनः लेोहितः इति षट् । वः युष्माकं दुला नाम माता मन्थाकको नाम च पिता । अत्रागतान् वः अस्मत्परिचारकः तक्षा चक्री चक्रवान् आयुधहस्तः संहान्ति सम्यक हनिष्यति अतश्च न सीसरीदत नेोपसर्पत । . इमावपरौ सरमायाः पुत्रौ सीसरमस्सीसरश्च । तौ प्रत्याह छदपेहीति । हे सीसरम ! हे सारमेय ! अपेहि अपगच्छ । हे सीसर ! हें सारमेय ! नमस्ते अस्तु । समित्यस्याख्यातेन सम्बन्धः । अश्वाः मदीयाः वृषाणः वर्षणसमर्थाः वलवन्तः पदो न पादा इव संसीसरीदत । पुरुपव्यत्ययः । संसर्पन्तु संसर्पतं युवां प्रतिगच्छतम् ॥ प्रत्याह- . धानमितं द्वितीयप्रपाठके षोडशः खण्डः उछाऽदुन्न पुंरुषं छत् । "एते ते प्रतिद्वदश्येते स्तमानववं सने उभे । ते अह५ सारयेण मुललेनार्वहन्म्युलू मातरिश्वा । ते ते प्राणान्थ्स्पैरिष्यन्ति मा भैषोर्न श्वानमेव श्वा यःकश्चिदिहागतः अदत् मारम् । छत् भत्र्सनशब्दोऽयम् ॥ अतु न पुरुषं इमं कु "शङ्ग्रहगृहीतस्याभिमन्त्रणमन्त्री-एते इति । ते प्रसिद्धे एते शङ्कग्रहाणां मातरौ प्रतिदृश्येते अवलोक्येते समानवसने सरू पवस्त्र उभे, ते अहं उलूखले कृत्वा सारयण सारमयेन; दृढेनं मुसलेन अवहन्मि ॥ "हतश्शाड़ इति ॥शङ्खः शङ्खग्रहो हतः । शङपिता हतः । शङ्ख कुर्तुर्वकः कुतुर्वको हिंसकः कुत्सितः तुर्वकः, शङ्खश्चासौ कुतुर्वे कश्च शङ्ककुतुर्वकः अयं च हृतः । अप्येषां शङ्खानां स्थपतिः स्वामी हतः । "उत्तरया उदकुम्भेन शिरस्तोऽवनयति-ऋषिर्वोध इति । यस्य गोत्रं बोधायनः स वोध ऋषिः प्रबोधः प्रबुद्धता स्वप्रः स्वापः मातरिश्वा वायुः ते एते ते तव प्राणान् स्परिष्यन्ति पालयिष्यन्ति अतश्च न मरिष्यसि ततो मा भैषीः हे कुमार!। । 162 मंरिष्यसेिं । "जग्धेो माँको जग्धा वेितृष्टिर्जग्धो व्यध्वरस्वाहां "जग्धो व्यंध्वरो जग्धो मशंको जग्धा वितृष्टिस्वाहाँ "जग्धावितंष्टिर्जुग्धो व्यध्वरो जग्धो मशाकस्वाहा ।। १६ ।। पिताऽवहन्म्युलूखले पञ्च च ॥ १६ ॥ सव्याख्यानकान्निकाण्डे इन्द्रं जहि दन्दुशूकै पृक्षिणं यस्सरीसृपः। दैक्ष्णन्तं च दृशन्तं च सर्वास्तानिंन्द्र जम्भय 1 13-*सर्पवल किंशुकहोममन्त्रा —जग्ध इति । जलधः भक्षित मशकः तन्नामा सर्पः । एवं व्यध्वरः । वितृष्टिः सर्पः । स्पष्टमन्यत्। इति श्रीहरदत्तविरचिते एकान्निकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रक्षे षोडशः खण्डः. समिडोमः-इन्द्रेति । हे इन्द्र! जहि अस्माकं बाधकं दन्दशूकं सर्प पक्षिणं पक्षाकाराभ्यां पाश्र्वाभ्यां युक्तं यस्सरीसृपः स र्पणस्वभावः देक्ष्णन्तं दंशने प्रवर्तिप्यमाणं दशन्तं प्रवर्तमानं च सर्वास्तान , एवंविधान् हे इन्द्र! जम्भय स्तम्भय । आख्यातभेः दादामन्त्रणभेदः । iपक्षाभ्यां. द्वितीयप्रपाठके सप्तदशः खण्डः. { स्वाहां ! 'अप्लु जातु सरें वृद्ध देवानामपि हस्त्य । त्वर्मम इन्द्रेषितस्स नो मा हिसीस्वाहा । त्रा र्णमासि पत्रिार्णमसेि परिधिरंसि । अन्नेन मनु ष्या' स्रायसे तृणैः पृशून्गर्तनं सर्वान् यज्ञेनं दे 163 अप्स्विति ॥ अफ्सु जात ! वैद्युतरूपेण सरे सरसि समु द्वे वृद्ध! बाडवस्वरूपेण देवानां हस्त्य! हस्ते भव! । अपिः पादपूरणः । एवम्भूत ! हे अग्रे ! त्वं इन्द्रप्रेषितः कर्माणि करोषि । वयं च इन्द्रस्य भक्ताः । स त्वं नः अस्मान् मा हिंसीः सर्पकृता हिंसा यथा अस्माकं न भवति तथा कुर्वित्यर्थः । ।

  • मनु.३-७६
  • त्राणभसीति । न केवलं त्राणं, परित्राणमसि सर्वतस्त्रा

णमसि परिधिरसि परित्राणाय यस्सर्वतो निधीयते स परिधिः सोऽप्यसि । अन्नेन मनुष्यान् जायसे बहिस्तावदन्निरत्रं पचति भुक्तं च जरयति वैश्वानररूपेण । तृणैः पशून त्रायसे तृणान्य निर्जनयति वृष्टरप्रयायत्तत्वात् ' अम्रौ प्रास्ताहुतिः' इति दर्शनात् । गर्तन सर्वान् त्रायसे गर्ते विलम् । सूर्याशुसन्तप्ता हि भूमिः बिलानि दर्शयति सूर्यश्चान्नेनतीव भिन्नः, स हि अस्तं गतोऽ िप्रविशति । बिलाञ्च निर्ग तानां सर्षाणां ध्रुवो वधः । अत इदमुच्यते-गर्तेन सर्वास्त्रा यस इति । यज्ञेन देवान् त्रायसे हव्यवाहनत्वात् । स्वधया पितृन् त्रायसे कव्यवाहनत्वात् । तदेवमाझेयेषा ॥ 164 वान्थ्स्वधयां पितृन्थ्स्वाहाँ । तथ्सत्यं यत्तेऽमावा सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. उद्रसर्पिणः । तत् प्रेरते त्वयि संविशान्ति त्वयेि नस्ततस्त्वयिं स्द्रयो वर्षाभ्यो नः परिदेहि । अाज्याहुतिमन्त्राः---तत्सत्यमिति । सर्वाणामधिपतिस्तूयते। यत्तऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां च विपबलिं हरन्ति विष भयनिवृत्त्यर्थ बलिं हरन्ति मनुष्याः । सर्वे च उदरसर्पिणः सपोः तत् बलिं ते त्वत्तः प्रेरते आनुवन्ति । प्राप्य च त्वयि संवि शन्ति त्वामाश्रित्य वर्तन्त इति यत्तत्सयमित्यर्थः । ततश्च त्वयि नस्सतः त्वदाश्रयानस्मान् त्वयि सद्भयः त्क्वाश्रयेभ्यः सर्वेभ्यः रक्षार्थ परिदेहि यथा ते न हिंस्युः, वपॉभ्यश्च परिदेहिं वर्षतौं सप बहुलीभवन्तीति तस्यैव परिदानम् । ऋतुना संवत्सरो लक्ष्यते । वर्षाभ्यः टपर्थ, यथा नः अस्मान् संवत्सरे न हिंस्युः तथा सर्वेभ्यः परिदेहि ॥ नमो अस्तु सर्षेभ्य इति । ये के च यावन्तः पृथिवीमनु श्रिताः, ये अन्तरिक्षे ये दिवि च श्रिताः तभ्यः सर्षेभ्यः नमः अस्तु ॥ (5) येऽद इति । ये सर्वाः अदः । सप्तम्या लुक् । अमुष्मिन् नमो अस्त सपेभ्यो के पृथिवीमनं । ये ये चं अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यंस्तर्पभ्यो नमः ।। द्वितीयप्रपाठके सप्तदशः खण्ठः, नमो अस्तु सर्वेभ्य इतिं तिस्रः । नमो अस्तु | सर्षेभ्यो ये पार्थिवा य अन्तरिक्ष्यां ये दिव्या ये द्विश्याः । तेभ्य इमं बलि५ हरिष्यामि तेभ्य इमं रोचने हीसे स्थान दिवः सम्वन्धिनि ये वा सूर्यस्य रश्मिषु सर्याः येषां सपणां अप्सु सदः स्थानं कृतं । तेभ्यः सर्षेभ्यो नमः ।। 'या इति ॥ या इषवः । इषुशब्दसामानाधिकरण्यात् स्त्रीलिङ्गता। ये सर्वाः यातुधानानां इषुभूताः ये वा वनस्पतीन् अनु श्रिताः ये चा अवटेषु बिलेषु शेरते तेभ्यः सर्षेभ्यो नमः ।। बलिहरणमन्त्रः–नमो अस्त्विति । ये पार्थिवाः पृथिव्यां भवाः ये आन्तरिक्ष्याः अन्तरिक्षे भवाः । * भवे छन्दसि ' इति यत्, छान्दसत्वादादिवृद्धिः । ये दिव्याः दिवि भवाः ये दिश्याः दिक्षु च भावाः तेभ्यः सपेभ्यः नो अस्तु इमं बलिं हरिष्यामि एवं "येऽदो रोचने दिवो ये वा सूर्यस्य रश्मिषु । येषामप्सु सर्दः कृतं तेभ्यंस्तर्पभ्यो नर्मः॥ “या इर्षवो यातुधानांनां ये वा वनस्पती रर्नु। ये वाऽवटेषु शेरते तेभ्यंस्सर्वेभ्यो नमः ।। (तै. सं, ४-२-८,) 166 जीवास्त्वयि नस्सतस्त्वयिं रुद्रो वर्षाभ्यों न परदेहि । "धृतराष्ट्ररावत् तक्षक वैशालेयस्ते जीं वास्त्वयिं नस्लतस्त्वयि सद्रयो वर्षाभ्यो नः प रिदेहि । 'अहि५ सातिबलस्ते जीवास्त्वनिस्स तस्त्वयिं सद्भयो वर्षाभ्यों नः परिदेहि । "अति सव्याख्यानकाश्मकाण्द, आमार्गशीप्यः । मार्गशीष्य तु तेभ्य इमं हृतवानस्मि । 10 वलं 2-उपस्थानमन्त्र -तक्षकेति । हे तक ! लग्यैव विशे षणं. वैशालेय ! विशालाया अपत्य ! धृतराष्ट्रश्चासावैरावतश्रेति धृतराष्ट्ररावतः एवंनामा सर्पः ते तव जीवाः प्राणाः, प्राणा नां बहुत्वाद्वहुवचनम् । ऐरावताख्यस्सर्पः ते प्राणाः । त्वयि नस्सत इति गतम् । त्वयि सद्भयः जीवेभ्यः इति विशेषः । एवं हे धृतराष्ट्ररावत ! तक्षक ! वैशालेयस्ते जीचाः इत्यादि। अन्योन्यस्मै परिदानमुभाभ्यां मन्त्राभ्याम् । 1-1'अहिंसेति । अहिंसेोनाम सः । तथा अतिबलः । हे अहिंस ! अतिवलते जीचा इत्यादि । हे अतिबल : अहिंसस्ते जीवा इत्यादि च । अत्राप्यन्येोन्यस्मे परिदानम्। "य इति । ये दन्दकाः सपः ५र्थिवाः तान् त्वम्। सर्पराजं प्रति वचनम् । इतः अस्मात् गृहात् परोगव्यूति अहार्षमिति

---

द्वितीयप्रपाठके सप्तदशः खण्डः.


-- ~ ~~ ~ ~ ~ ~*~*~

-- -- --------------


-- -- - -** 167

वर्षाभ्यों नः परिदेहि । "ये दन्दशूकाः पार्थिवा स्ता स्त्वमितः परोगव्यूति निवेशय । सन्ति वै नंशाफिनस्सन्ति दण्डिनस्ते वो नद्विनसान्नयेयूय मस्मान् निस्सात । "समीची नामांसि प्राची गव्यूतिः क्रोशयुगं ततः परस्तात् निवेशय । सर्वानेव सर्वान् प्रत्याह--सन्तीति । वै प्रसिद्धेौ । नः अस्माकं गृहे शफि नः शफवन्तो गवाद्यः सन्ति ये युष्मान् मृद्रीयुः । सन्ति च द ण्डिनः दण्डहस्ताः पुरुषाः ये युष्मान् प्रहरयुः । ते शफिनो दण्डहस्ताश्च"वः युष्मान् नेत् नैव हिनसात् हिंस्युः । न्येत् नैव । छान्दसेो यकारः । यूयमस्मान् हिनसात न हिंस्यात । यदि यूयम स्मान् न हिंस्यात तऽपि युष्मान् न हिंस्युरित्यर्थः । उपसंवादे पञ्चमो लकारः । उपसंवादः परिभाषणं कर्तव्ये पणबन्धः । "समीची नामैति । समीची नामासि प्राची दिक या माची दिक सा त्वं समीचीनामासीत्यर्थः । तस्यास्तऽग्रिधिपतिः ("समीची नामांसि प्राची दिक्तस्यास्तेऽग्रिधिं पतिरस्तिो रक्षिता यश्चाधिपतिर्यश्च गोप्ता ताभ्यां नमस्तौ नों मृड्यतां ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तं वां जम्भे दधामि । 1.68 सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. असितो नाम सः ते रक्षिता यश्चाधिपतिः अग्ःि यः गोप्ता असितः ताभ्यां नमः तो नः अरान् मृडयतां सुखयः ताम् । एतावानंशः परोक्षकृतः प्रथमपुरुपयोगात् । शेषः प्रत्य क्षकृतः वामिति युष्मच्छब्दयोगात् । ते वयं यं द्विष्मः यश्च नः अस्मान् द्वेष्टि तं पुरुषं वां युवयोः जम्भे । बहुषु एकवच नम् । जम्भेषु दन्तेषु दधामि । वचनव्यत्ययः । दध्मः स्थाप यामः भक्षणाथेम् ।। 1-1ओजस्विनीत्यादि । सर्वत्राधिपतयः प्रसिद्धाः । रक्षि तारः सपः । “ रक्षिता' इत्यादेश्च सर्वप्वनुषङ्गः । ओजस्वि नी-पृदाकू रक्षिता । प्राची-स्वजो रक्षिता । अवस्थावा तिरश्रयराजी रक्षिता । अधिपत्री-श्वित्रो रीक्षिता । वशिनी कल्माषग्रीवो रक्षिता । बृहती दिक ऊध्र्वा दिक् । इयं "ओजस्विनी नामांसि दक्षिणादिक्तस्यांस्तु इ द्रोऽधिपतिः पृदांकू रक्षिता .....दधामि । "प्राची नामांसि प्रतीची दिक्तस्यास्ते सोमोऽ धिपतिस्वजो रक्षिता........दधामि । ("अवस्थावा नामास्यदींची दिक्तस्यास्ते वरु "अधिपत्री नामास्सेि बहती दिक्तस्यास्ते बह स्पतिरधिपतिश्वित्रो रक्षिता ......दधामि। द्वितीयप्रपाठके सप्तदशः खण्डः. 169 "-"ट्टिग्धेतयो नाम स्थति द्वादंशा पर्यायाः । "अपं दिक् अधो दिकू । असिताद्यो रूढिशब्दाः । यथाकथंचिट्टा योज्याः । अवस्थावत्यत्र डीब्रफौ छान्दसत्वान्न कृतौ ।। 2-2हेतयो नाम स्थेतेि ॥ हेतिप्रभृतयः सपः । गन्धर्वा इत्यके । यूयं हेतयो नाम स्थ तेषां वः पुरः पूर्वस्यां दिशि गृहाः अन्निर्व इषवः सलिलो वातनामम् । सलिलः सगरः गङ्करः समुद्रः अवस्वान् निमिष इति षडप्याकाशवाचिनः । व्युत्पत्तिस्तु यथाकथंचित् । वाताशनास्सपः । तस्य वातस्य "वशिानी नामसीयं दिक्तस्यास्ते यमोऽधिप तिः कल्मार्षग्रीवो रक्षिता.......दधामि । "हेतयो नाममं स्थतेषौ वः पुरो गृहा अग्रेिर्व इर्षवस्सलिलो वांतनामं तेभ्यों वो नमस्ते नी मडयत ते यं द्विष्मो यश्र नो द्वेष्टि तं वो जम्भे दधामि । ("निलिम्पा नाममं स्थ तेषां वो दक्षिणा गुहाः पितरों व इर्षवस्सगरो वतनामं...दधामि। "वञ्चिणो नाममं स्थ तेषां वः पश्चाट्टहास्स्वप्रे व इर्षवो गह्वरो वातनामं......दधामि । 22 170 ___ _ __ _ _ ___ ( _ (25) __ ______ ___ ___ __ सध्याख्यानैकान्निकाण्डै. ____ ____ ___ ____ _ __ _ _ __ ___ _____ --

श्वेत पदा जह्नि पूर्वेण चार्परेण च । सप्त च मानु !


नामायता उपस्थापयिता, वातस्य आकाशप्रभवत्वात् । नपुंसकः लिङ्गं तु सामान्योपक्रमत्वात् । तेभ्यो वः हैतिभ्यो नमः । ते यूयं नः मृडयत सुखयत । ते वयं यं द्विष्मः यश्च नः अस्मान् द्वेष्टि तं वो युष्माकं जम्भे दन्तेषु दधामि । वचः नव्यत्ययः, दध्मः । एतेनोत्तरे पञ्च मन्त्रा व्याख्याताः । 'वात नामम्' इत्यादेश्च सर्वत्रानुषङ्गः । निलिम्पा नाम स्थ-संग रो वातनामम् । वत्रिणो नाम स्थ-गह्वरो वातनामम्। अवस्थावानो नाम स्थ-समुद्रो वातनामम् । अधिपतयो नाम स्थ-अवस्वान् वातनामम् । क्रव्या नामस्थ-निमिपो वा


...
  • प्रत्येत्य गृहपरिषेचनमन्त्रो- अप श्वेतेति ॥ चतो नाम

सपणिामधिपतिः । हे श्वत ! पदा पादेन अपजहि क्षेोदय ("अवस्था वनेो नाम स्थतेषाँ व उत्तराष्ट्रहा आपों व इर्षवस्समुद्रो वांतनामं. दधामि॥ "अधिपतयो नाममं स्थ तेषां व उपरि गृहा वर् षं व इषवोऽर्वस्वान् वातनामं.......-दधामि । त्रै व इर्षवो निमिषो वतनामं...दधामि। (तै. सं. १-५-१०) द्वितयप्रपाठकै अष्टदशः खण्डः. 171 षीरिमास्तिस्रश्च राजर्बन्धवीः । “न वै श्वेतस्यां ध्याचारेऽह्निजघान कंचन । श्वेतार्य वैदर्वाय नमो दिश्यां राजर्बन्घवीद्वे च ॥ १७ ॥ परमेष्ठयसि परमां मा५ श्रियं गमय 'प्रत्यवं पूर्वेण च पदा अपरेण च । गमनदशायामेतदुच्यते, तत्र हि पूर्वापरौ पादो भवतः । अपहन्तव्यमाह-सप्त च मानु परिमाः सर्पजातीः, ब्राह्मणानां तिलः, वैश्यानां द्वे, शूद्राणां च द्वे । तिस्रश्च राजबन्धवीः राजसम्बन्धिनीः तिस्रः इति दशा सर्पजातयः ।

  • न वा इति ॥ श्वतस्य नागराजस्य अध्याचारे आधि

पत्ये अहिः सर्पः कंचन कंचिदपि मनुष्यं न वै जघान अतः श्धताय वैदर्वाय विद्र्वपुत्राय नमः । आद्रार्थ पुनर्वचनम् -- नमः श्वेताय वेदवोय ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्निकाण्डव्याख्याने 'आग्रयणे हुतशेषं पिण्डीकृत्योत्तरेण यजुषाऽगारस्तूपे उद्वि द्वेत्'-परमेष्ठत्यसीति ॥ हे उदनपिण्ड ! परमेष्ट्यसि इदानीं परमे स्थाने स्थितेोऽसि मां च परमां श्रियं गमय ॥ 172 सटथाख्यानैकानैिकाण्डे. रूढो नो हेमन्तः । प्रतिं क्षत्रे प्रतिं तिष्ठामि राष्ट्र 'प्रत्यश्वेषु प्रतिं तिष्ठामि गोषु । प्रति प्रजायां प्रति तिष्ठामि भव्ये । "इह धृतिरिह विधृतिरिह रन्ति रिह रमंतिः । स्योना पृथिवि बडित्था पर्वताना {

  • हेमन्तप्रत्यवरोहणम्-प्रत्यवरूढ इति । नः अस्माभिः हेम

न्तः ऋतुः प्रत्यवरूढः नवस्वस्तरे संवेष्टुं हेमन्तमृतुं प्रति ख मृयामवरोहाम इत्युक्तं भवति ।

  • -‘संवेशनमन्त्राः*-प्रतिक्षत्र इति ॥ नवस्वस्तरे संविशन्

अहं क्षत्रादिष्वव प्रति तिष्ठांमीत्यर्थः । भव्यं मङ्गलूम् । इ स्वस्तरे धृतिः प्रीतिः विधृतिः स्वधेर्य रान्तिः रतिः रमतिः पुत्रादिभिः क्रीडनम् ॥ 'उत्तराभ्यां पृथिवीमभिमृशति-स्योना पृथिवीति । गता । बडित्थति ॥ बट् सत्यं इत्था इत्थं अनेन वक्ष्यमाणप्रकारेण पर्वतानां मेघानां रिवद्रं छिद्रं छेदनं बिभर्षि धारयसि करोषि । हे पृथिवि ! हे भूमि ! भवत्वति ! प्रवणवति! या त्वं मह्ना (४) अयं मन्त्रः (१५०) पत्रे लिखितः. (9बड़ित्था पर्वतानां खिद्रं विभरपि पृथिवि । प्र या भूमि प्रवत्वति मह्ना जिनेोषिं महिना॥ (सं. २-३-१२) द्वितीयप्रपाठके अष्टादशः खण्डः. 178 मिति द्वे । "आ त्वां वहन्तु हरंयस्सचेतसश्वेतैर धैस्सह कंतुमाद्रिः। वातांजेिरैरायहि मर्म हव्यायं शर्वोप"स्पृशतु मोठ्ठान्मीदुषे स्वाहो'पंस्पृशतु मी दुषीं मीढुष्यै स्वाहाँ "जयन्तोर्पस्पृशा जयन्ताय स्वाहां 'भवायं देवाय स्वाहाँ "शावयि देवाय स्वा हेशानाय देवाय स्वाहां "पशुपतये देवाय स्वाहां रुद्रायं देवाय स्वाहो"ग्रायं देवाय स्वाहां भीमा स्वेन महिम्रा पजिनोषि तर्पयसि । कान् ? देवान् । हे म हिाने ! महति ! ओषधीभिः पशुभिश्च देवा इज्यन्ते तेन च पार्थिवाः, ते च तृप्ता देवाः प्रवर्षणार्थ मेघान्भिन्दन्ति, एतेन प्रकारेण पर्वतानां खिद्र बिभर्षति । "अथशानबलिः । ईशानमावाहयति-आ त्वति ॥ हरयो हरितवर्णाः अश्वाः त्वा त्वां आवहन्तु सचेतसः अभिप्राय ज्ञाः श्वतैः अश्वैः सह केतुमद्भिः केतुध्वजः तद्युक्तैः वाता जिरैः । अज गतिक्षेपणयोः । वातगतिभिः आयाहि । किमर्थ : मम हव्याय मदीयस्य हविष उपभोगाय । हे शर्व ! ॥

            • ओदनमुपस्पर्शयति-उपस्पृशत्विति । उपस्पृशतु स्वीकरोतु

मीट्टान् ‘मध्यमस्थानो रुद्रो वर्धिता ? इति नैरुक्ताः । जगदुपादान स्ववीर्यस्य सत्तेति पौराणिकाः । तस्मै मीढुषे । मीढुषी मध्यम स्थाना वाक् रुद्रस्य पत्नीति नैरुक्ताः । जगत्प्रतिकृतिरूपेति 174 यं देवाय स्वाहाँ "महते देवाय स्वाहां "क्षवस्य देवस्य पत्रयै स्वाहां शार्वस्यं देवस्य पत्रयै स्वाहे

  • शानस्य देवस्य पत्रयै स्वाहां "पशुपतेर्देवस्य प

त्रयै स्वाहा "रुद्रस्य देवस्य पत्रयै स्वाहो'ग्रस्य देवस्य पत्त्रयै स्वाहां भीमस्यं देवस्य पत्रयै स्वा हां "महतो देवस्य पत्रयै स्वाहा "जयन्ताय स्वा 2 पैरणिकाः । तस्यै मीढुष्यै । जयन्तः स्कन्दः तस्मै । भवा दयोऽष्टौ भगवतो मूर्तयः । ताश्च आपो भूमतारिश्वाऽग्रिस्सूर्यो दीक्षित एव च । आकाशश्चन्द्र इत्येषामधिष्ठात्रयश्च तास्मृताः ॥ इत्येषा पुराणप्रक्रिया । अथवा- भावयतीति भवः | - न्तर्भावितण्यर्थः । समस्तस्य जगतः कर्ता । शर्वः संहर्ता । शू हिंसायाम् । ईशानः ईश्वरस्सर्वस्य । पशुपतिः पशवो द्विपा दश्च चतुष्पादश्च तेषां पाता । रुद्रो रोदयेता संहारकाले । उग्रः अनभिभवनीय । 'उग्रं हास्य राष्ट्रमव्यथ्यं भवति '. ज्ञातू दर्शनात् । विभ्यत्यस्मात्सर्वाणि भूतानीति भीमः । महान् सर्वे भ्यः । 'भवस्य देवस्य ' इत्यादयोऽप्यनेनैव न्यायेन गताः ॥

  • स्विष्टकृन्मन्त्रः-अग्रय इति ॥ स्विष्टकृते रुद्रोऽििस्वष्टकृत्। द्वितीयप्रपाठके अष्टादशः खण्डः,

समर्धयित्र स्वाहा । स्वस्ति नः पूर्णमुखः परैि क्रामतु "गृहपोपस्पृश गृहपाय स्वाहा "गृहप्युर्प स्पृशा गृहप्यै स्वाहाँ *घेोषिण उर्पस्पृशात घोषि भ्यस्स्वाहां "श्वासिन उर्पस्पृशत श्वासिभ्यस्स्वाहा विचिन्वन्त उर्पस्पृशत विचिन्वद्रयस्वाहा प्र 175 89 उपस्पृशात समभद्भयस्वाहा "देवसेना उर्पस्पृश त देवसेनाभ्यस्स्वाहा "या आख्याता याश्वाना 38 सुहुतं जुहोति करोतीति सुहुतहुत् तस्मै आहुतीनां कामानां च समर्धयित्रे संवर्धयित्रे प्रापयित्रे वा अग्रये ।

  • ब्रा. ३-७-९.

"उपस्थानम्-स्वास्त न इति । आहुतिभिः पूर्णम्खो देव नः यथाऽस्माक स्वास्त भवात तथा पारक्रामतु सञ्चरतु ।। 3-“पर्णदानं-गृहपेति । गृहान् पातीति गृहपः देवः 'नमो रुद्राय वास्तोष्पतये '* इति दर्शनात् । देवस्य वा गृहपो गृह पालः - नन्दीश्वरकुमारः । हे गृहप ! गृहपते ! उपस्पृश इमं बलिं गृहाण गृहपाय तुभ्यं स्वाहा ददामि । गृहपी गृहपस्य देवी । हे गृहपि ! । घोषिणो धोषवन्तः । श्धासिनः श्वासवन्तः । विचिन्वन्तः । विपूर्वश्चिनोतिरन्वेषणार्थः । अन्विष्यन्तः । प्रपु 176 सव्याख्यानैकानिकाण्डे ख्याता देवसेना उर्पस्पृशात देवसेनाभ्यस्वाहां 'द्वारा पोर्पस्पृशद्वारा पायस्वाहाँ "द्वारा प्युर्पस्पृश द्वारा ध्यै स्वाहांऽन्वासारिण उर्पस्पृशतान्वासार भ्यस्वाहां"निषङ्गित्रुपस्पृशा निषङ्गिणे स्वाहा"नमाँ न्वन्तः शेोधयन्तः । समश्न्तः सहाश्झन्तः । एते देवस्य सर्वगणाः । हे देवसेनाः ! उपस्पृशत देवसेनाभ्यो युष्मभ्यं स्वाहा। या आख्याताः अस्मिन्मन्त्रगणे, याश्चानाख्याताः ता यूयं देवसनाः । द्वारापः देवस्य द्वारपाल: ! द्वारापी देव्याः द्वा रपालिनी । अन्वासारिणोऽपि तस्येवानुचराः अन्तःपुरेऽधिकृताः । हे निषाङ्गिन् ! इषुधिमन् ! जयन्तस्येदमामन्त्रणम् । “शिक्यं वृक्षे आसजति-नमो निपङ्गिण इति ॥ इषु धिनिषङ्गशब्दो पर्यायो, इह तु निपङ्ग इति इपुव्यतिरिक्तानां शस्त्राणामावासस्थानम् । एतावदेव यजुः, न तु रुद्रेषु पठित स्य प्रतीकग्रहणम् । यदि तथैव स्यात् “ नमो निपङ्गिण इषुधिमत इत्येतत्' इति ब्रूयात् । यथा- आशासाने त्यपा, तत्सवितुर्वरेण्य मित्यषा '$ इति । अत्र रुद्रान् जपेत् । रुद्रा अन्यत्र व्याख्याताः।

  • -*क्षेत्रस्य पतरुपस्थानमन्त्रेो-क्षेत्रस्येति । क्षेत्रस्य पतिना वयं

हितेनेव मित्रादिना जयामसि जेतव्यं जयामः । स च क्षेत्रपितः नः अस्माकं गामश्धं च पोपयित्नु ! लिङ्गव्यत्ययः । पोषयिता

  • द्वारप. 1 तस्या अनुचराः. १-२-७. * २-४-१३.

! द्वितीयप्रपाठके अष्टादशः खण्डः, 177 निषङ्गिण इषुधिमते “क्षेत्रस्य पर्तिना वयमिति द्वे ।। १ ८ ।। परमेष्ठयति परमामष्टौ ॥ १८ ॥ आकारस्समुचये, मृडाति सुखकर्माऽयं, सृडयेत् सुखयेत् ईदृशे क र्मणि कृते । हे क्षेत्रस्य पते ! मधुमन्तं मधुस्वादेन. क्षीरादिना युक्त ऊर्मि उम्याकरं, गवां समुदायम् । तस्य विशेषणं मधुश्रुतं घृतमिव सुपूतमिति च । भवति कश्चित् मधुमान् न च मधुश्रुत्, यथा घटादि दृढम् । भवति कश्चित् मधुश्रुत् न च मधुमान्, यथा मधुभाजनस्य छिद्रम् । अतः मधुमन्तं मधुश्रुतमिति द्वयमुपात्तम्, यथा मधुमन्तो मधुश्रुत् मधुमांश्च, तद्वदुभयगुणविशिष्टं घृतमिव सुपूतं वस्त्रादिना सुष्टः शोधितं एवंभूतं गवामूमैिं अ स्मासु धुक्ष्व क्षर धेनुरिव पयः यथा धेनुः पयो दुग्धे तद्वत् । किञ्च-त्वत्प्रसादात् ऋतस्य यज्ञस्य पतयः अश्याद्यः । नः अस्मान् मृडयन्तु सुखयन्तु । इति श्रीहरदत्ताविरचित एकाप्रिकाण्डव्याख्याने अष्टादशः खण्डः. (*क्षेत्रस्य पतिंना वय हितेनेव जयामसि । गामश्वै पोषयित्न्वा स नों मृडातोद्वशे । "क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि धेनुरिव पयों अ स्मासुं धुक्ष्व । मधुश्रुतं घृतमिं सुपूतमृत स्यं नः पतयो मृडयन्तु । (सं. १-१-१४) 23 178 १७ यन्में माता प्रलुलोभ चरत्यनंनुव्रता । तन्मे रेतं: तिा वृङ्गां माऽभुरन्योऽर्वपद्यताममुष्मैस्वाह। यास्तिष्ठन्ति या धार्वन्ति या आद्रोष्ट्रीः परितस्थ षीः । अद्भिर्विश्वंस्य त्रीभिर्भरन्तरन्यं पितुर्दधेऽमः ष्मै स्वाहा । यन्मे पितामही प्रलुलोभ चरत्यन नुव्रता।तन्मेरेतः पितामहो वृङ्कां माऽभुरन्योऽवंप . मासिश्राद्ध होममन्त्रा -यन्मे मातेति । यत्त रेतोऽन्यदीयं मे मम माता भर्तुः अननुव्रता अननुकूला चरती चरन्ती प्रलुलों भ प्रकर्षेण इयेष | साध्वीनामपि मानसव्यभिचारसम्भवादेवमुच्यते। तत् रेतः मे पिता वृङ्कां आच्छिद्य स्वीकरोतु मानसव्याभचा रनिमित्तं रेतसि साङ्कर्य मा भूत् । आभवतीति आभुः एतावता निमित्तेन मा मां प्रति पितृत्वेन आभवन् अन्यः अवपद्यतां मोघाशो भवतु यन्मया दायमानं हविः तन्न लभतां अमुष् यज्ञशर्मणे मत्पित्रे स्वाहा । यन्मे पितामहीत्यादि । पूर्ववत् ॥ या इति ॥ ट्रा आपः तिष्ठन्ति तटाकादियु याश्र धा वन्ति नदीषु याश्च परितस्थुर्षीः परितस्थुप्यः परितस्तिष्ठन्त्य आद्रेश्रीः आद्रोत्रियो भवन्ति कूलादिकमाप्रदेशं भ्रन्तीत्यर्थः ताभिः अद्भिः विश्वस्थ भत्रीभिः पितुरन्यं अस्मिन्कर्मणि भा गित्वेनागच्छन्तं अन्तर्दधे व्यवहितं करोमि । शिष्टं गतम् । • ० ० ० ------ ------- -- -


द्वितीयप्रपाठके एकोनविंशः खण्डः.

                                  • ००

० ००००० ० ० ० ० ०० ० ०००००० -*************** यन्मे प्रपितामहीत्यादि । पूर्ववत् । अन्तर्दध इति ॥ ऋत्वाद्यः प्रसिद्धाः । ऋत्वादीनाम् । तैः प्रपितामहादन्यमन्तर्दधे ॥ 179 द्यताममुष्मै स्वाहाँ ! 'अन्तर्दधे पर्वतैरन्तर्मह्यां पृथिव्या । आभिर्दिग्भिरंनन्ताभिरन्तरन्यं पिताम हाद्दधेऽमुष्मै स्वाहा । यन्में प्रपितामही प्रलुलोभ चरत्यर्ननुव्रता। तन्मे रेतः प्रपितामहो वृङ्कां माऽऽ भुरन्योऽर्वपद्यताममुष्मै स्वाहा। 'अन्तर्दध ऋतुर्भि रहोरात्रैस्सन्धिभिः । अर्धमासैश्च मासैश्चान्तरन्यं प्रपितामहाद्दधेऽमुष्मै स्वाहां । 'ये चेह पितरो ये च नेह या श्र विद्म या उं च न विद्म । अग्रे तान्द्र वेत्थ यदि तेत जातवेदस्तयां प्रक्त स्वधयाँ

'अन्तर्दध इति । पर्वतैः मेरुप्रभृतिभिः अन्तर्दधे मह्या महत्या पृथिव्या आभिश्च दिग्भिः प्राच्यादिभिः अनन्ताभिः देशतः कालतश्च अन्तरहिताभिः पितामहादन्यमन्तर्दधे ।। सन्धयस्तेषामेव य इति । ये च पितरः इह लोके तिष्ठन्ति ये च नेह तिष्ठन्ति यांश्च वयं विद्म जानीमः । यान उ च । उकारोऽनर्थकः । न प्रविद्म | हे अन्न! जातवेदः! यदि त्वं मदन्तु स्वाहाँ । स्वाहाँ पित्रे । पित्रे स्वाहा । "स्वाहां पित्रे । "पित्रे स्वाहा । "स्वधा स्वाहा । "अग्रये कव्यवाहंनाय स्वधा स्वाहाँ । "एष तें तत मधुमा५ ऊर्मिस्सरंस्वान् यावानग्श्विं पृथिवी च ताचंत्यस्य मात्रा तार्वती त एतां मात्रौ ददामि यथाऽग्रैिक्षितोऽर्नुपदस्त एवं मह्य पित्रेऽक्षितोऽ नुपदस्तस्स्वधा संव तां त्व' स्वधां तैस्सहोपंजीव र्चस्तें महि"मैष तें पितामह मधुमा ऊर्मिस्सरं सव्याख्यानेकामिकाण्डे तावतों त एतां मात्रां ददामि यथा वायुरक्षितोऽ 8-"स्वाहा पित्रे पितणामग्रिः । तान् वेत्थ जानासि तेभ्यो यथार्ह त्वमेव प्रतिपादय । ते च तया अंत्तम् । लिङ्गांवभक्तिव्यत्ययः । प्रत्तया स्वधया मदन्तु तृप्यन्तु । इत्यादयो निगदसिद्धाः । कव्यवाहनः "-"सर्वमन्नमुत्तरेरभिमृशेत्- हे ततः पित:! एष ते ऊर्मिः ऊर्मिमान् मधुमान मध्वादियुक्तः सरस्वान् स्वधासमुद्रः । न चै. तद्वल्पमिति मन्तव्यं, यतः-यावानग्निश्च पृथिवी च परिमा. द्वितीयप्रपाठके एकोनार्वेशः खण्डः. नुपदस्त एवं मह्य पितामहायाँक्षितोऽर्नुपदस्तस्स्व 181 महिमै "ष तें प्रपितामहु मधुमा ऊर्मिस्सरंस्वान् यावान्नादित्यश्व दौश्च तावंत्यस्य मात्रा तार्वतों त एतां मात्रौ ददामि यथाऽऽदित्योऽक्षितोऽर्नुपदस्त एवं मह्य प्रपितामहायििक्षतोऽर्नुपद्स्तस्स्वधा भव अमुष्मै स्वाहा स्वधा स्वाहैकं च ॥ १९ ॥ ऐणन तावत्यस्य मात्रा परिमाणं तावतीमेतां मात्रां ते ददा मि । अथानं प्रत्याह--यथाऽग्रिक्षितः कदाचिदप्यनूनः अनुपदस्त उपक्षयरहितश्च एवं मह्य पित्रे मम पित्रे आक्षितोऽनुपदस्तश्च स्वधा भव पितृणामत्रं भव । अथ पितरं प्रत्युच्यते-तां स्वधां तैः अग्रयादिभिस्सह त्वं उपजीव हे पितः! यद्यपि अन्निः पृथिवी चेति द्वावेव प्रकृतौ । तथाऽपि तैरिति बहुवचन निर्देशात् आद्यर्थावगतिः । ऋचस्ते महिमा सर्ववेदस्थाः सर्वा ऋचः तव महत्वम् । एतेनोत्तरौ मन्त्रौ व्याख्यातौ । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकामिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रझे एकोनविंशः खण्डः, 182 सव्याख्यानेकामेिकाण्डे पृथिवी ते पात्रं द्यौर्रापिधानं ब्रह्मणस्त्वा मुखें जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा प्राणापानयोर्जुहोभ्यक्षित मसि मैषां क्षेष्ठा अमुत्रामुष्मिन्लोके । मार्जयं न्तां मर्म पितरो मार्जयन्तां मर्म पितामहा ‘मा- 'यजुषेोपस्पर्शयति-पृथिवी त इति । पृथिवी ते पात्रं भा जन्न एवंनाम महदसि । पूर्वत्र चोक्त 'यावानग्निश्च पृथिवी च' * इति । द्यौरपिधानं अपिधानमप्यवेप्रमाणमेव ते भवितुमर्हतीत्यर्थः। उपरिस्थितमपिधानम्, अधास्थितं भाजनम्, दिवः पृथिव्याश्च ता दृशमवस्थानम् । ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य त्वा त्वां मुखे जुहोमि । अत्र पितरो देवता ब्राह्मणस्त्वाहवनायार्थ इति यस्यास्येन सदाऽश्रन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः । कव्यानि त्रेव पितरः किं भूतमधिक ततः ॥ इति स्मृतेः । एवं पितृणामर्थाय ब्राह्मणभुखे जुहामात्युक्तम् । इदानीं भुञ्जानानामपि तृप्तिरस्त्वित्याह-ब्राह्मणानां त्वा प्राणा पानयोर्जुहोम्यक्षितमसि हे अन्न ! त्वं अक्षयमसि । एषां पि तृणां ब्राह्मणानां च मा क्षेष्ठाः क्षयं मा गमः अमुत्र परलोके पितृणां अमुष्मिन् इह लोके ब्राह्मणाना च ।

  • -षिण्डदाने दर्भप्वपो ददाति-मार्जयन्तामिति । मार्ज

“अत एव ‘यज्ञान्ते ब्राह्मणानास्तर्पयतवै' इत्यादिशन्ति सर्वेऽपि कल्पसूत्र ऋकाराः' इत्याधकम्. *२-१९-१४. द्वितीयप्रपाठकें र्विशः खण्डः. र्जयन्तां ममं प्रपितामहा मार्जयन्तां मर्म मा तरो "मार्जयन्तां मम पितामह्यो 'मार्जयन्तां मम प्रपितामह्यः । एतत् ततासौ ये च त्वामन्वेतत्ते पितामहासौ ये च त्वामन्वे"तत्तं प्रपितामहासौ ये च त्वामन्वे"तत् मातरौ याश्च त्वामन्वे'तत् पितामह्यसौ याश्च त्वामन्वेतत् प्रपितामह्यसौ याश्च त्वामर्नु।"मार्जयन्तां मर्म पितर इत्येते ।

  • ये च वोऽत्र ये चास्मास्वाश५ सन्त "याश्च वोऽ

त्र याश्चास्मास्वादा सन्ते *ते च वहन्तां "ताश्च वहन्तां "तृप्यन्तु भवन्तस्तृप्यन्तु भवत्य"स्तृप्यंत 1 183 यन्तां अनेोदकेन शुद्धा भवन्तु मम पितरः । एवमुक्तरे योज्याः । 5-पिण्डदानम्-एतत्ते ततेति ॥ एतत् पिण्डं ते तुभ्यं तत ! पितः ! असौ यज्ञशर्मन् । ये च त्वामनु जीवांन्त ते भ्यश्च । एवमुक्तरे ॥ "-"उत्तरैरुपस्थानम्—ये वेति ॥ हे पितरः ! ये च वः युष्मान् आशंसन्ते अत्र अस्मिन्कर्मणि ये च अस्मासु अस्मान् आशं सन्ते प्रार्थयन्ते । हे मातरः ! याश्च त्रियः अस्मत्कुले मृताः वः युष्मान् आशंसन्ते याश्चास्मासु अस्मान् आशंसन्ते ते च पुरुषाः वहन्तां प्रामुवन्तु स्वधां ताश्च स्त्रियः वहन्तां

  • अस्मिन्वाक्ये ममेतिपदं केचिन्नाधीयते. 184

सव्याख्यानकामिकाण्डे तृप्यंत तृप्यंत । "पुत्रान्पौत्रानभि तर्पयन्तोरापो म: धुमतीरिमाः । स्वधां पितृभ्यों अमृतं दुहाँना आ पो देवोरुभयास्तर्पयन्तु । तृप्यंत तृप्यंत तृप्यंत

  • प्राणे निर्विष्टोऽमृतं जुहोमि ब्रह्मणि म आत्माऽ

मृतत्वायं । "यां जनाः प्रतिनन्दन्ति रात्रिं धनुर्मि तृप्यन्तु भवन्तः पुरुषाः तृप्यन्तु भवत्यः स्त्रियश्च । हे पितरो! मातरश्च! तृप्यत तृप्यत तृप्यत ॥ उभये यूयं

        • उभयान् पिण्डान् पारराष्पत्रात -पुत्रानिति । पुत्रान्पौ

त्रांश्च अभितपयन्तीः अभितर्पयन्त्यः मधुमतीः मधुमत्र्यः मधुस्वा दुयुक्ताः एवम्भूता इमा आप इत्येको वाक्यार्थः । ता आपः पितृभ्यः । ‘पिता मात्रा ? इत्येकशेषः । स्वधां स्वधारुरूपं अमृतं दुहानाः देवीः देव्यः उभयान् पितृन् मातृश्श्च तर्पयन्तु । हे पितरः! हे मातरः ! तृष्यत तृप्यत तृप्यत ।

  • शेषप्राशनम्-प्राण इति । प्राणे निविष्टः प्राणादीन्

पञ्च वायून् अधिष्ठाय वर्तमानोऽहं अमृतं अमरणहेतुमत्रं जुहोमि । क ? ब्रह्मणि परमात्मानं मे मम अभृतत्वाय आत्मा प्ररमाः त्मरूपोऽहम् ॥ "अथाष्टकामन्त्राः । तत्र सप्तम्यां रात्रावपूपहोमः-यां जना इति ॥ यां रात्रिं जनाः मतिनन्दन्ति पूजयन्ति पूअपहुया द्वितीयप्रपाठके विंशः खण्डः. वायतीम् । संवथ्सरस्य था पली सा नो अस्तु सुमङ्गली स्वाहा । "वहं वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्रैनान् वेत्थ निहितान्पराके । मेर्दस्तः कूल्या उ प तान्क्षरन्तु सत्या एता आशिर्षस्सन्तु कामैस्वा 185 धेनुमिव आयतीं यथा दोहार्थ आगच्छन्तीं धेर्नु प्रतिनन्दन्ति तद्वत् । किञ्च- संवत्सरस्य या पत्री एकाष्टका नाम 'एषा वै संवत्सरस्य पत्नी यदेकाष्टका '* इत्यष्टकास्तुतिः । सप्तम्यास्तु तत्सा मीप्यादेव स्तुतिः । सा रात्रिः नः अस्माकं सुमङ्गली शो भनमङ्गला अस्तु । 31श्वोभूते वपाहोममन्त्र —वह वपामिति ॥ हे जातवेदः ! पितृभ्यो वपां वह वपां पितृन्प्रापय । यत्र निहितान् स्थितान् एनान् पितृन् वेत्थ वेत्सि ! पराके दूरे त्वया च . वपायां प्राप्यमा णायां तान् पितृन् मेदसः कूल्याः उपक्षरन्तु कृत्रिमास्सरितः कूल्याः । एषां पितृणां एता आशिषश्च कामैस्सह सयास्सन्तु आशिषः प्रार्थनाः । कामाः तद्विषयाः काम्यन्त इति कृत्वा ॥

  • मांसैौदनमुत्तराभिः–यां जनाः प्रतिनन्दतीखेषेति । गता ।

। ॐइयमेवेति ॥ इयमवैकाष्टका सा या उषाः प्रथमा आदित्या त्पूर्वं व्यौच्छत् व्युष्टा व्युच्छय च आदित्यं प्रविष्टा अन्तरस्यां पृथिव्यां रश्मिरूपेण चरति । या च वधूः जान जायते उषा . () हाँ । "यां जनाः प्रतिनन्दन्तीत्येषा । "-"इयमेव सध्याख्यानैकाधिकाण्डे. भवति नवगत् या नवं पतिं गच्छति सा नवगत् जनित्री जनयित्री पुत्राणाम् । यां च एनां महिमानः महान्तः त्रयः आरेिक: अश्विनौ द्वौ सचन्त भजन्ते एते वपादेवाः । ‘प्रात. र्यावाणो यदग्रुिपा अश्विनेो '* इति वढूचब्राह्मणम् । एवम्भूः ता या उपाः '+ सेयमेवेकाष्टकेत्यर्थः ।। 3:मध्यमस्थाना द्युस्थाना चेति द्वे उपसौ तयोरुत्तरा छन्दस्वती इति ॥ छन्दस्वती छन्दोभिः तद्वत्यो छन्दोभिर्येते "इयमेव सा या ग्रंथमा व्योच्छदन्तरस्यां च रात प्रावटा वधजजान नवगजनित्री त्रयं एनां मह्निमानस्सचन्ते । "छन्दंस्वती उषसा पेपिंशान समानं योनि मर्नु सञ्चरंन्ती । सूर्यपत्री विर्चरतः प्रजानः ( "ऋतस्य पन्थामर्नु तिस्र आगुस्रयों घर्मासो अनु ज्योतिषाऽऽगुः । प्रजामेमका रक्षत्यूर्ज मेकां व्रतमेकां रक्षति देवयूनाम् । (सं, ४-३-११.)

  • ऐ. ब्रा. २-२-५, द्वितीटप्रपाठके विंशः खण्डः .

सा या ग्रंथमा व्यौच्छदितिं तिस्रः । "एकाष्टकां 187 स्तूयेते उषसा उषसौ पेपिशाने दीप्यमाने समानं एकं योानं आदित्यं अनुसञ्चरन्ती अनुसञ्चरन्त्यौ दिवा अनुप्रविशन्त्यौ सूर्यपत्री सूर्यः पतिः पालयिता ययोस्ते सूर्यपत्न्यौ विचरतः विविधं चरतः प्रजानती प्रजानत्यों केतुं कृण्वाने सर्वस्य लो ध्यन्ते । अजरे जरारहिते भूरिरेतसा । द्विवचनस्याकारः । भूरि रेतसौ प्रभूतनीहारोदके ये एवम्भूत उषसौ । ते अपि इयमेवेत्य नुवत्र्य योज्यम् । 35ऋतस्य पन्थामिति । ऋतस्य यज्ञस्य पन्थां मार्ग तिस्रः उपसः । कार्यभेदात्रित्वम् । 'एका सती बहुधोषो व्युच्छसि'** इति भविष्यति । अन्वागुः अन्वायन्ति । त्रयश्च घमासः । घ क्षरणदीप्त्योः । दीप्ता अग्रय एतां उषसं ज्येोतिषा अ न्वागुः अनुयन्ति । कायैभेदं दर्शयति-तासां मध्ये एका दे वयूनां देवयुवो यजमानाः देवान्यष्टुमिच्छन्तीति तेषां प्रजां रक्षति । एका तु तेषामेव ऊर्ज बलं रक्षति । एका च तेषामेव व्रतं कर्म सन्ध्यावन्दनान्निहोत्रादि रक्षति । एता आपि तिस्र इयमेवेति येोज्यम् ॥

  • एकाष्टकामिति ॥ हे ब्राह्मणाः ! इमां एकाष्टकां पश्यत

कीदृशीं ? पितृभ्योऽन्नं दोहमानाम् । कीदृशमत्रं ? मांसवत्।

  • सं. ४-३-११. पश्यत दोहँमानामन्ने मा' सर्वदृतवंथ्स्वधार्वत्।

सव्याख्यानैकान्निकाण्डे. तिं गच्छतु मे पितृभ्यस्वाहा । "औलूखला ग्रा चाणो घेोष्मकत हविः कृण्वन्तंः परिवथ्सरीर्णम्। रयीणाम् । "एकाष्टका तर्पसा तप्यमाना संवथ्स । घृतवत् स्वधावच पितृणामेव यद्योग्धं मांसादि* तेन तद्वत् तत् अन्नं ब्राह्मणैरतिपूतं अतीव शोधितं अनन्तं अक्षय्यं'क्षपयितुमः शक्यं अमुष्मिन् लोके मे मम पितृभ्यः स्फीतिं वृदि गच्छतु ।

  • 'औौलूखला इति । स्वाथिकः तद्धितः उलूग्वलाः ग्रावाणश्च

पेषण्याद्याः घोषमक्रत शब्दं कुर्वन्ति हविः कृण्वन्तः अवघात पेषणादिद्वारेण हविः कुर्वन्तः परिवत्सरीणं वत्सरेवत्सरे भवम् । हे एकाष्टके ! मुजाः । बचनव्यत्ययः । सुप्रजाः बीरवन्तः वीरैश्शूरैश्च पुं तद्वन्तो भूत्वा वयं रयीणां पतयः स्याम त्वत्प्रसादात् ।। माषादि. ॐएकाष्टकेति । इयमेकाष्ठका तपसा तप्यमाना संवत्स रस्य पत्री पालयित्री दुहे दुग्धे प्रपीना प्रवृद्धा । तं दोहं । अत्रघातमरीचपेषणादि. . ---------------------- **************************-------------------- द्वितीयप्रपाठके एकविंशः खण्डः, रंस्तहस्रधारममुष्मिन्लोके स्वाहा ।। २० ।। Anasuya Ram (सम्भाषणम्) १२:२६, ७ दिसम्बर २०१६ (UTC)_____________________________________________________ उक्थ्यंश्चास्यतिरात्रश्च सास्कोश्छन्दसा सह।

  • सद्यस्क्रीनाम.

189 हे पितरः! यूयं उपजीवाथ उपजीवत सहस्रधारममुष्मिन् लोके परलोके ।। ज्ञात श्रीहरदत्तविरचिते एकाश्मिकाण्डव्याख्याने द्वितीयप्रभे विंशः खण्डः __________ 'पिष्टान्नमुत्तरया जुहोति-उक्थ्यश्चेति । हे एकाष्टके ! त्वमव उक्थ्यश्चासि अतिरात्रश्च साद्यस्क्रीः साद्यस्क्रोनाम * ऋतुः, तस्य छान्दस ईकारः । छन्दसा सह, छन्दश्शब्दैकदेशे न छन्दोमा उच्यन्ते । अपूपानां घृतस्य च आहुतिर्यस्या तस्या आमन्त्रणम् । हे अपूपधृताहुते! नमस्ते अस्तु मांस पिप्पले ! स्वादु फलं पिप्पलं “तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वातेि'+ इति दर्शनात् । मांसमेव पिप्पलं यस्याः तस्या आमन्त्रणं हे मांसपिप्पले ! ।।

  • ‘आज्याहुतीरुत्तराः-भूः पृथिवीति । भूरादिव्याहृतयः

उच्चारणमात्रेणोपकारकाः, न पदान्तरैः संहत्यार्थमभिदधति । पृ मुण्ड. २-३-१. 190 भूः पृथिव्यग्निचर्चाऽमुं मयि कामं नियुनभि स्वा हाँ । भुवों वायुनाऽन्तरिक्षेण सान्नाऽमुं मयि कामं निर्युनज्मि स्वाहाँ । 'स्वर्दिवांऽऽदित्येन यजुषाऽमुं मयि कामं नियुनजिम स्वाहाँ । जनर्दद्रिरर्थर्वाङ्गिरो रिमुं मयि कामं नियुन िस्वाहाँ । रोचनायांज़ि रायाग्रये देवजांतचे स्वाहाँ । केतवे मनवे ब्रह्मणे देवजातवे स्वाहा। स्वधा स्वाहाऽग्रये कव्यवाहनाय थिवं । तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णः । पृथिव्या लोकेन अग्ःि ना देवेन ऋ5चा वेदेन एतैः कारणभूतेः अमुं हृदि स्थितं कामं मयि नियुनज्मि स्थापयामि । एतेनोत्तरे व्याख्याताः ॥ जनदद्भिरिति । जनदिति चतुर्थी व्याहृतिरथर्ववेदे पठि ता । जनत् । अद्भिरिति पदच्छेदः । नारायणानुवाके तु 'जनः * इति विसर्जनीयान्तं पठ्यते ॥ - रोचनायेति ॥ रोचनाय दीप्ताय आजिराय । अन गतिक्षेपणयोः गमनस्वभावाय क्षेत्र वा तमसाम्, एवम्भूताय अ ग्रये देवजातवे देवानां यष्टव्यानां ज्ञात्रे केतवे ज्ञात्रे' म् वा योनिभूताय । 'आप्रेयो वै ब्राह्मणाः इति ।

  • -"स्वधेति ॥ स्वधादयो गताः ।।

सं. २-१-२. स्वधा स्वाहा । “अर्नमिव ते दृशे भूयासं "वस्त्रमिव ते दृश भूयासं "विर्तमिव ते दृशे भूयासमाशेर्व ते द्वितीयप्रपाठके एकविंशः खण्डः. दिशा महोस्लमाधांवन्तु सूनृतः । सर्वे काम अ शिर्यन्तु मा प्रिया अभिरंक्षन्तु मा प्रियाः । "य मन्नारथ 10-'सनिमित्वात्तरां जपेत्-अन्नमिवेति ॥ अन्नमिव ते दृशे दृष्टयोः भूयासं अन्ने दृष्ट यादृशी प्रीतिः तथा ते मयि भवतु । दातारं प्रत्यात्मनि वचनमेतत् । एवमुक्तरेष्वपि योज्यम् । आशा "संस्रवन्त्विति । संस्वन्तु संगत्य स्रवन्तु दिशो महीः म हत्यः सर्वासु दिक्षु तव यद्देयं तन्मामागच्छतु समाधावन्तु सूनृताः प्रिया वाचः स्वागतमित्येवमादयः । सर्वे कामाः प्रियाः भा मभियन्तु अभिगच्छन्तु । अभिरक्षन्तु मा प्रियाः स एवार्थः।। आदरार्थ पुनवेचनम् ।

  • यशोस्तीति ॥ यशोति यशस्व्यसि अहं च त्वयि यशो

श्रूयास यशस्वी भूयासं त्वं मे देहीत्यर्थः । एवं हि याचितुर्थशेो भवति । असाविति दातुनर्नामनिर्देशः संबुद्धया । हे यज्ञशर्मन्! इति ॥ "रथ लब्धे तस्य चक्रे पक्षसी वा अभिमृशति-अङ्काविति ॥ ध्वान्तं । ध्वन शब्दे, छान्दस इडभावः । ध्वनितं वाताग्रम् । 192 शोंऽसि यशोऽहं त्वयिं भूयासमसौ । "अङ्गौ न्य ड्रावभित इत्येषा । 'अध्वंनामध्वपते स्वस्ति मा संपारय । "अयं वमिश्विना रथो मा दुःखे मा सुखे रिषत् । अरिंटस्स्वस्ति गंच्छतु विविन्नन्पृतं नैकामिकाण्डे अगिर्गत्यर्थः । वातवत् गन्तारं एवंभूतं रथं अभितः अनुसश्वर न्ता या अङ्कौ एवंनामानेो भूतविशेषेो तथा न्यङ्गौ यक्ष दरेहेतिः एवंनामा भूतविशेषः यश्च इन्द्रियावान. वलवान् पतत्री पतनशील: ऐत भूतविशेषाः रथस्याधिष्ठातार ते अग्रयः । अगिर्गत्यर्थः । गन्तारो रथेन सह । पमयः, प्रा पूरणे, कामान पूरयितारः नः अस्मान् पारयन्तु पारं नयन्तु इष्टदेशं प्रापयन्तु ।

  • यजुषाऽधिरोहति-अध्वनामिति ! हे रथ ! अध्वनामध्व

पते अध्वपत इत्येवार्थः । यथा गवां गोपतिरिति । स्वस्ति यथा तथा मा मां संपारय सम्यक्पारं नय । (1 !"उत्तरयाऽभिप्रयाति- अयमिति । हे आश्विना ! अश्विनौ! अयं रथः वां युवयोः स्वभूतः, ततश्च दुःखे सुखे वा अध्वनि मा रिषत् भम्रो मा भूत् । अरिष्ट एव स्वस्ति गच्छतु । विविभ्रान् । छान्दसं विशब्दस्य द्विर्वचनम् । विविधं न्नन् कान्? पृतनायतः योडुकामान्। 'अङ्गनै न्यङ्गवभितो रथं यौ ध्वान्तं वांताग्रः मर्नु संचरन्तौ दूरेहँतिरिन्द्रियार्वान्पतृत्री ते नोऽग्रयः पप्रयः पारयन्त । (सं. १-७-७) द्वितीयप्रपाठके एकविंशः क्षण्डः नायतः । "अश्धोसि हयोस्यत्योसि नरोस्यर्वाऽसि ससिंरसि वाज्यसि वृषांऽसि नृमणां असि ययुन मस्यादित्यानां पत्वाऽन्विहेि । "हस्तियशास्तमसि हस्तियशासी भूयासं वर्ह कालवह श्रियं माऽभि 1983

  • अश्व लब्धे आरोहणमन्त्र -अश्वोऽसीति ॥ अश्रुतेऽध्वा

नमिति अश्धः । हिनेोति हयतीति वा हयः । हि गतौ हय गतौ, गमनशीलः । अत सातत्य गमने, तस्मात् अस्युः । नृत्य तेः नरः । अतः अर्वा । सर्पतेः सप्तिः । वज गतौ, त स्मात् वाजी । वर्षतेः वृषा सेचनसमर्थः । नृषु शत्रुषु मनुष्येषु मो यस्य हन्मीति स नृमणाः । यातः ययुः अश्वमेधाश्वः । नाम प्रसिद्धेौ । आदित्यानां अदितेः पुत्राणां देवानां पत्वा पतनशीलः एवम्भूतः स त्वं मां अन्विहि अ नुगच्छ | मा मां व्यतिक्रमीः ॥ "हस्तिनि लब्ध आरोहणमन्त्रः-हस्तियशसमसीति ॥ हस्तिय शसमाप्त हस्तिनां त्वं यशोभूतोसि । अहं च त्वया हस्तियशासी भूयासम् | वह प्रापय मां हे कालवह ! कालस्कन्धवह ! मा मां श्रियमभिवह श्रियं प्रापयं । इन्द्रस्य वत्रेण तत्सदृशेनाङ्कशेन त्वा त्वां अभिनिदधामि बश्वामि एवम्भूतमङ्कशं तव मस्तके स्थापया मीत्यर्थः । असौ । हें ऐरावत! सुप्रतीक! । ।

  • नरतेर्नरः 1ताभ्यां रेषणे पूर्ववत्पृथिवीमाभिमृशेतू-स्योना पृथिवीति ।

गतम् ॥ इत्यधिकप्राठः 2 ५________ __ ___ __ ___ _ ___ 9८ _ ८ ______________ _ _ _ _ ___ सव्याख्यानैकान्निकाण्डे, ___ _ ______ ___ _ ___ ___ _____ _ _ _, .. . . . . . . वह । इन्द्रस्य त्वा वजेणाभि निर्दधाम्यसौ । "अवं जिह्वक निजिह्वकावं त्वा हुविषां यजे । तथ्सत्यं यदुहं ब्रवीम्यधरो मदसौ वंदाथ्स्वाहा । “आ ते वाचमास्यां दद अा मनस्या हृदयादधि । यत्रयत्र ते वाङ्गिहिंता तां तु आर्ददे । तथ्सत्यं यदृहं ब्रवी म्यधरो मत्पद्यस्वासौ ॥ २१ ॥ सनतां हविषा यजे चत्वारि च ।। २१ ।। . .

  • संवादमप्यन् फलीकरणमुष्टि जुहोति-अवजिह्वकेति ॥ अ

वाचीना जिह्वा यस्य तस्यामन्त्रणम्, हे अवजिह्वक ! एवं न्य ग्भूता जिह्वा यस्य स निजिह्नकः, हे निजिह्वक! त्वा त्वां अहं हविषा अनेन फलीकरणमुष्टिरूपेण अवयजे यथा त्वमवाचीनेो भवसि तथा यजे । तत्सत्यं अस्तु यदहं ब्रवीमि । किं पुनस्तत् असौ यज्ञशर्मा मत्प्रतियोगी मत् मत्तः अधरो भूत्वा वदात् वदेत् ॥

  • प्रतियोगिसन्निधौ जपः-अा त इति । ते तव वाचं आस्यां

आस्ये भवां आददे, मनस्यां मनसि भवां मनसा विवक्षितां च वाचमाददे, हृदयादधि हृदयस्योपरि या वाकू तां चाद्दे । अन्यत्रापि यत्रयत्र ते वाड़िहिता तां ते तव स्वभूतां आददे । तत्सयमस्तु यदहं ब्रवीमि । किं पुनस्तत् ? हे असौ यज्ञशर्मः मत् मत्तः त्वं अधरः पद्यस्व पराभूतो भव विपन्नो वा भवेत्यर्थः । इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्रिकाण्डव्याख्याने । द्वितीयप्रश्झे एकविंशः खण्डः ॥ द्वितीयप्रपाठके द्वाविंशः खण्डः. 195 या तं एषा रंराव्या तनूर्मन्योर्मुधस्य नाशिनी तां देवा ब्रह्मचारिणो विनयन्तु सुमेधसः । यत्तं एतन्मुखेऽमत रराट्टमुर्दिव विध्यंति । वि ते क्रोधं नयामलि गर्भमश्वत्र्या इंच । अव ज्यामिंच धन्वं 'थस्य क्रोधमपनेतुकामः तमुत्तराभ्यामभिमन्त्रयते-या त इति । या ते एषा रराव्या ललाटे भवा मन्योः तनूः क्रोधस्य वेषः श्रुकुट्यादिः मृश्ध्रस्य । मृदुनामैतत्, भावप्रधानं च । मृदुत्वस्य नाशिनी ऋद्धेो हि मृद्धत्वं जहाति । तां मन्योस्तनू देवाः ब्रह्मचारिणः ब्रह्मणि मन्त्रे प्रतिपाद्यत्वेन चरन्तः विनयन्तु अपनयन्तु सुमे धसः सुप्रज्ञाः ।। यत्त इति । यदेतत् से तव मुखे अमतं सतामसंमतं रराट मुद्विध्यतीव, कुदुस्य यडुवेोस्पन्दनं ललाटे नाडीनां च स्फुरणं तदभिप्रायमेतत् । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः । तं ते क्रोधं विनयामसि विनयामः गर्भमश्धतय इव अश्वतरीणां गर्भग्रहणं मरणहेतुः । अतो वेिनेतव्थस्स भवति । असम्भवेप्सुः परेषां स्थूलाढारिकाजीवचूर्णानि कारयित्वोत्तरया सुप्तायास्संबाध उपवपेत्- अव ज्यामिचेति । हे स्त्रि ! ते तव हृदो हृद्यात् मन्यु, मन्युशब्देनात्र चित्तविकारसाग्यात्कामो लक्ष्यते । कामं परपुरुषविषयं अवतनोमि अवततं करोमि अपनयामि 196 5 नो हृदो मन्यु तनोमि ते । इन्द्रापास्य पलिगम न्येभ्यः पुरुषेभ्योऽन्यत्र मत् । यदहं धनेन प्रषु णश्चरामि धनेन देवा धर्नमिच्छमानः । तस्मि न्थ्सोमो रुचमार्दधात्वग्ििरन्द्रो बृहस्पतिश्च स्वाहा। परिं त्वा गिरेरामेिहूं परि भ्रातुः परिष्वसुः । परि सव्याख्यानैकाक्षिकाण्डे. ज्यामिव धन्वनः यथा धनुः कार्यायोग्यं चिकीर्षन्तोऽवततज्यं कुर्वन्ति तद्वत् । हे इन्द्र ! त्वमपि अस्याः पालिगं उपस्थेन्द्रियं अन्येभ्यः पुरुषस्यः अपास्य अपनय यथा ते न प्रविशन्ति तथा कुरु । कुतोऽन्येभ्य इत्यपेक्षायामुच्यते--अन्यत्र मत् । पञ्चम्य न्तात् त्रल् । मत्तोऽन्येभ्यः ॥ 'सिडयर्थे यदस्य गृहे पण्यं स्यात् तत उत्तरया जुहुयात्। यदहमिति । हे देवाः! धनेन धनं मूल्यभूतं इच्छमानोऽहं यत् । तृतीयाया लुक । येन धनेन प्रपणन् व्यवहरन् च रामि । तस्मिन् पण्ये सोमो रुचमादधातु अग्रयाद्यश्च, यथा तत् क्षित्रं विक्रीतं भवति । यं कामयेत नायमच्छिद्येतेति जीवविषाणे स्वमूत्रमानीय सुप्त मुत्तराभ्यां त्रिः प्रसव्यं परिषिचेत्-परि त्चेति । हे भृत्य!*** त्वा त्वां अहं पर्यमिहम् । मिह सेचने । मूत्रेण परिषिञ्चामि गिरेः । पञ्चमीश्रुतरर्वागिति गम्यते । गिरेरर्वाक् । गिरिग्रहणं ५ हे भतेः ! द्वितीयप्रपाठके द्वाविशः खण्डः. 197 सर्वेभ्यो ज्ञातिभ्यः परिषीतः केष्यति । 'शाश्वत्परिंकु पितेन संक्रामेणाविच्छिदा । उलेन परिषीतोलि परि षीतोस्युलेन । ‘आर्वर्तन वर्तयेत्येषा । आवर्तने नि देशान्तरोपलक्षणम् । तव देशान्तरप्राप्तेरर्वागित्यर्थः । एवं परि भ्रातुः पारष्वसुः परिसर्वभ्यो ज्ञातिभ्यः भ्रात्रादसमांपगमनाद् वगित्यर्थः । एवं मया परिषीतः । छान्दसं दीर्घत्वम् । परिषितः मूत्रेण परितो बद्धः त्वं क एष्यसि छान्दसं पररूपत्वम् । न त्वया कापि गन्तुं शक्यमित्यर्थः । शाश्धदिति ॥ शश्वत् दीर्घकालं परिषीतोऽसीत्यनेन सम्बन्धः । परिकुपितेन तवापसरणशङ्कया परिकुपितेतन मया संक्रामेण भू मौ संक्रान्तेन अविच्छिदा अविच्छिन्नेन उलेन उलाः स्थूलाः पिपीलिकाः । जातावेकवचनम् । उलानां पङ्किसदृशेन मूत्रेण परिषीतोसि परितो बद्धोसि परिषीतोऽस्युलेन । दृढार्थ * पुनर्वचनम्। '- येन पथा दासकर्मकराः पलायेरन् तस्मिन्निण्वान्युपसमाधा योत्तरा आहुतीर्जुहुयात्-आवर्तनेति । प्रत्यागमनमावृत्तिः । गम नादुपरतिनिवृत्तिः । आवर्तयतीति आवर्तनः । निवर्तयतीति । नि "आर्वर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तयेन्द्र नर्दबुद । भम्याश्वतंत्रः प्रदिशास्ताभिरा वर्तया पनः।। (सं, ३-३-१०) 198 सव्याख्यानैकामिकाण्दे वर्तन आवर्तननिवर्तनाय स्वाहाँ।'अर्नु पोऽहृदनहयो निर्वत पो न्यंवीवृतत् । ऐन्द्रः परिक्रोशो वः परेको शातु सर्वतः।"यदि मामति मन्यांध्वा अर्देवा देववं वर्तनः । आङः आख्यातन सम्वन्धः । अन्य आङध्याहर्तव्यः! हे आवर्तन ! आवर्तय मदीयान् भृत्यान् । हे निवर्तन निवर्तय तानेव । हे इन्द्र! नर्दबुद ! नर्द इति शब्दार्थः बुद इति शरनाम । “ आबुन्दं वृत्रहाऽऽददे? 'इन्द्रो बुन्दम्' तुविक्षन्ते सुकृतं सुमयं धनुस्साधुर्वन्दो हिरण्मयः” इति दर्शनात् । शब्दितशर ! प्रसिद्धशर इत्यर्थः । भूम्याः सम्वन्धिन्यः च तस्रः प्रदिशः प्रधानदिशः प्राच्याद्याः ताभिः ! विभक्ति व्यत्ययः ताभ्यः । पुनरावर्तय । येन पथा आवर्तते स आवर्तनः । यस्मिन्नव निवर्तते स निवर्तनः । आवर्तननिवर्त नाय तुभ्य स्वाहा ॥ अनु पोऽद्वदिति ॥ पः । युष्मदादेशस्य वसो वकारस्य छान्दसः पकारः । वः युष्मान् अन्वहृत् अनुहृयतु पृष्ठतः स्थित्वा आग च्छतेति ब्रवीतु प्रतिकूलं हि तद्भमने अनुद्दयः अनुढ़ाता पुरुषः। निवर्तयतीति निवर्तः सोपि पः वः न्यवीकृतत् निवर्तयतु। ऐन्द्रः इन्द्रसम्बन्धी देवकृत इत्यर्थः । परिक्रोशः निषेधशब्दः गच्छतां प्रतिकूलशब्दः वः युष्मान् सर्वतः परिक्रोशातु निषे धतु ॥ 1-2-ॐ ऋक्सं. ८-४५-४, ८-७७-६, ८-७७-११. द्वितीयप्रपाठके द्वाविंशः खण्डः तरम् । इन्द्रः पाशेन सिक्त्वा वो मह्यमिद्वशामानं याथ्स्वाहा । "यदि वृक्षाद्यन्तरिक्षात्फलमभ्यपत्त चदु वायुरेव । यत्रास्पृक्षत्तनुवं यत्र वास आपों बाधन्तां निर्ऋतिं पराचैः । "ये पक्षिर्णः पतय न्ति बिभ्यतो नित्रतैस्सह । ते मां शिवेनं शा "यदीति । यदि यूयं मामति मन्याध्वै अतिक्रम्य मन्य ध्वं अदेवाः देवरहिताः देववत्तरं अतिशयेन देववन्तं मां य द्यतिमन्यध्वं तत इन्द्रः पाशेन वः युष्मान् सिक्त्वा । षिञ् बन्धने । ककार उपजनः । सित्वा बध्वा मह्यमितू ममैव वशं आन यात् आनयतु ।। "यद्यनं वृक्षात् फलमभिनिपतत् तदङ्गं प्रक्षालयति--यदीति । यदि वृक्षात् यदि वाऽन्तरिक्षात् फलमभ्यपतत् मोपरि, तत् वायुरेव । उकारोऽनर्थकः । वायुवशैनव तदापद्रं न दुर्निमित्त मित्यर्थः । तच फलं यत्र प्रदेश मम तनुवं शरीरं अस्पृ क्षत् । वासः वस्त्रं वा यत्रास्पृक्षत । यच्छब्दश्रवणात् त च्छब्दोऽध्याहार्थः । ततः प्रदेशात् निर्ऋतिं तन्निमित्तां कृ लापतिं पराचैः पराङ्खीं आपः प्रक्षालनसाधनभूताः बाध न्तां अपनुदन्ताम् । 19वयो वाऽभिविक्षिपेत्–य इति ॥ ये विभक्तिव्यत्ययः । यत्र प्रदेशे पक्षिणः पतयन्ति पतन्ति बिभ्यतो मा ममोपरि निरक्र 200 सध्याख्यानैकामिकाण्डे. ग्मेन तेजसोन्दन्तु वर्चसा । "दिवो नु मां बहृतो अन्तरिक्षादृपा स्तोको अभ्यपतच्छिवेनें । सम हमिन्द्रियेण मनसाऽहमागां ब्रह्मणा संपृचानस् कृतां कृतेनं । "इमं में वरुण "तत्त्वा यामि 1त्वं नों अग्रे "स त्वं नो अग्रे "त्वमैन्ने अयाऽसि "प्रजाँ तैः अमङ्गलैः सह । ते तं प्रदेशं शिवेन शान्तेन शाग्मेन सुखेन तेजसोन्दन्तु छद्यन्तु वर्चसा च इमा आपः ॥ "अवर्षतकें वा विन्दुरभिनिपतेत्-दिवो न्विति ॥ दिवो वा बृहतोऽन्तरिक्षाद्दा अयं अपां स्तोको विन्दु: मां , अभ्यपतत् ममोपरि पतति, तत्र शिवेन अहमिन्द्रियेण मनसा च समागां संङ्गच्छेयं एतन्निबन्धनं दुनिमित्तं इन्द्रियाणां बुद्धेर्मा भूत् । ब्रह्म णा मन्त्रण संपृचानः अद्विरात्मानं संसृजन् सुकृता सुष्ठु कार्य करोतीति सुकृत् तेन ब्रह्मणा कृतेन मया प्रयुक्तन ॥

  • -*अगारस्थूणाविरोहणादिषु होममन्त्राः—इमं मे वरुणे

स्यादयः पञ्च गताः ।। (*-19एते मन्त्राः (१२-२४) पुटेषु लिखिताः. "प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वां जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वय स्याम पर्तयो रयीणाम् । (स. १-८-१४) १ पते ! "सैराजं च "-"व्याहंतीविहंताः । "इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मैषां र्नु गादपैरो अर्ध मेतम् । शातं जीवन्तु शारदः पुरुचीस्तिरो मृत्यु द्वितीयप्रपाठके द्वाविंशः खण्डः. . क्वेष्यतिं पराचैरष्टौ च ॥ २२ ॥ । 2011 19प्रजापत इति ॥ हे प्रजापते! त्वत् त्वत्तः अन्यः एतानि विश्वा विश्वानि जातानि जनिमन्ति वस्तूनि कश्चिदपि न परिबभूव । परिपूर्वो भवतिः परिग्रहे वर्तते । वर्तमाने लटू, परिगृह्णाति । न त्वदन्यः परिग्रहीतुं समर्थ इत्यर्थः । ता तान्येतानि प्रसिद्धानि भुवनादीनीत्यर्थः । यत्कामा यं कामयमाना वयं ते तुभ्यं जुहुमः तन्नः अस्माकं अस्तु संपद्यताम् । किं पुनस्तत् ? वयं रयीणां पतयः स्याम ॥ "सम्राज चेति गतम् ।। 2-*व्याहृतयश्च गताः ॥**

  • अभिमृतभ्यः उत्तरया दक्षिणतोऽश्मानं परिधि दधांति

इमं जीवेभ्य इति ॥ इमं अश्मानं जीवेभ्यः जीवतामर्थाय परिधिं परिधीयते मृत्युस्तिरोधीयते येन तं परिधि अश्मानं अ दधागि स्थापयामि । नः एषां जीवतां मृध्ये कश्चिदपि प्रो. बालः एतमर्धम् । छान्दसो धकारः । एतमर्थ मृत्यु गमत् लक्षणं मा गात् मा नु क्षिप्रमकाल एव । ततश्च शतं शरदः पुरुचीः बहून् दिवसान् व्यामुवतीः जीवन्तु। मृत्युं अनेन पर्वतेन अश्मना तिरोदधतां तिरोहितं कुर्वन्तु ॥ (20) अयं मन्त्रः (११३) पृष्ठ लिखितः

  • १-१०-१०.

26 2002 सव्याख्यानैकान्निष्काण्डे. द्यायां अष्टार्दशा धाता दंदातु नो रयिमेकवि५छा तिरश्मां भव घेोर्डशा मा तें कुमारं त्रयेबि५ शाति १ परमामष्टौ यन्मे माता पृथिवी ते पात्रमेकविश् ७. _ ओम्, शम. ।। २२ । । उष्णेन धातोक्थ्यश्च द्वावि शतिः ।। २२ ।। ____ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणज्ञमहामहोपाध्यायहरदत्त - मिश्रविरचितायां एकामिकाण्डमन्लव्याख्यायां द्वितीयप्रभे द्वाविंशः खण्डः. २८ ५० ५९४ १० ९ १ ४९ १५७ १६९ १८० ११ ८ ११ -१६० ४ ४२ ८७ १९१ १ ३ ३ ); ४ ९ , १ ४-५९ अशुद्धशोधनपत्रिका. १६ ९ १२ १ अशुद्धम्. { लोक ऋशाश्च दन्त्व हत्व ताप इयमोषधे रन् । धावति । स वस्सगरो वांत तार्वस्यस्य एवं ङ्गिरोभि प्रसुग्मन्ताः रेतसः अन्तहत त्बोत्तरां शन्म श्व कृस्य य व इयमोषधे धावंति स वस्सर्गरो वात तार्वत्यस्य

प्रमुग्मन्ता रतस्स । त्वात्तरा मन्त्रप्रतीकस्सूचिनी अशुस्त हस्तमप्रभात् अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्याम् अग्रये कव्यवाहनाय ... अग्रये कव्यवाहनाय . अग्रये जानिविदे अग्रये त्वा परिददाम्यसौ अग्रये बृहते नाकाय ... अग्रये समिधम् ... अग्रये स्विष्टकृते अग्:ि प्राश्नातु प्रथमः अग्रिरायुप्मान्त्स वनस्पतिभिः अग्रैितु प्रथम अग्रेिटे हस्तमग्रभीत् ... अग्रे प्रायश्चित्ते त्वम् ... उअधोरचक्षुरपतिम्रयेवि ... अङ्कौ न्यङ्कावभित अङ्गादङ्गात्सम्भवसि ... अङ्गादङ्गालेोम्रो लोम्रः .. प्र | ख. || म. २ ३ २| ११ १| १८ २| १९ २| २१ १ २, २| १ १| २| १४ १| १| २| ४ १८ २ ४ १ २| २१ १ ११ १४ १| १८ २४ १३ ३१ १७ अतिवलाहिंसस्ते अद्रयस्त्वा परिददाम्यसौ अधिपतयो नाम स्थ अधिपत्नी नामासि बृहती अध्वनामध्वपते श्रेष्ठस्य अध्वनामध्वपते स्वस्ति अनुहृवं परिहवम् अनुहृतं परिहृतम् अन्तकाय त्वा परिददामि अन्तर्दध ऋतुमिः अन्तर्दधे पर्वतैरन्तर्मह्या अन्नपतेऽन्नस्य नो देहि अन्नमिव ते दृशे पप्सुजात सरे ऋद्ध अन्वासारिण उपस्पृशत अपश्यं त्वा मनसा चेकितानम् अषश्यं त्वा मनसा दीध्यानाम् अपश्धेत पदा जहि अपाशोऽस्युरो मे अपो अद्यान्वचारेिपम् अप्रजस्तां पौत्रभृत्युम् अप्सरस्सु यो गन्धः _ _ _ _____ _ __ मन्त्रप्रतीकसूचिनी. _ __ .. ___ ____________ __ __ ___ _ _______ ___ ___ __ ___ ____ ________ ______ प्र | २ १७ ; १२ २, ३ || २१ २ १७ || २४ २ १७ २५ ३ || २९ २| २१ | १८ २ २२ | २, ख. | म. १| १४ २. २. १९ १ २: २१ १' _______ _ २: १८ | ४४ ३ } २ १५ || १५. २ १७ १ १ __ २| १७ १८ ४ : ________ ९ _ ११ २४ ___ ____ अभ्रातृन्नीं वरुणापतिन्नीम् अमावहा वास्तोष्पते नमास मन्त्रप्रतीकसूचिनी अमृतोपस्तरणमसि अमोचि यक्ष्मात् अयं कलिं पतयन्तम् अयं कुमारो जराम् अयं नो देवस्सविता अयं वामधिना रथः .. अयमग्रेिगृहपति अयश्शण्डो मर्कः आयाश्चाग्रेऽस्यनभिशस्ती अरिष्टा अस्माकं वीराः अर्यमणं नु देवम् अर्यमा ते हस्तमग्रभीत् अर्यम्णो अग् िपरि अवजिह्वक निजिह्वक अवज्यामिव धन्वन अवस्थावा नामासि अवस्थावानो नाम स्थ . . अश्मा भव अश्लीला तन्नूर्भवति अभ्धावतीगमतीर्न: ... प्र | १| २| १ २६ २| १५ २| १ ख २| १२ १ २| १३ १| २| १३ २| २| २१ | १९ ७ ५ || १८ २| १५ | १६ २| ३ २५ | | २२ २६१ ...| | २| २२ ३ २| १७ १४ १ २ १ १८ १ १५ ४ || १४ १७ अश्धोऽसि हयोऽसि असपला सपवित्री अस्मिन्नहं सहस्रम् अस्य पारे निर्ऋतस्य अहं केतुरहं मूर्धा मन्त्रप्रतीकसचिनी अहमस्मि सहमाना अहिंसातेिबलस्त जीवाः अा आगन्गोष्ठं महिषी आगन्त्रा समगन्महि आ तं भज सौश्रवसेषु आतिष्ठेममश्मानम् आतिष्ठममश्मान अा ते गाभों योनिम् अा ते वाचवमास्याम् अा त्वा कुमार: आ त्वा वहन्तु हरयः आदित्य प्रायश्चित्ते आ नः प्रजाम् आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यः अप: पादावनेजनी: आप उन्दन्तु जीवसे आप उन्दन्तु जीवसे प्र | ...| २| २१ १| १७ १| १| १७ १| १| १२ ख १' १, २ २| १७ | ११ ५9 १| ११ | ३२ २| ५ ५ २ १५ | म ५ || ११ २, १८ | १० १| ११ | २० २१ || २३ १० १ मन्त्रप्रतीकसचिनी आपो हेिष्टा मयोभुवः अभिष्टाऽहं दशभिः आयुर्दा देव जरसम् आयुष्यं वर्चस्यं सुवीर्यम् अारात्ते अग्रिस्तु आवर्तन वर्तय निनिवर्तन आवर्तने निवर्तने आवामगन्थ्सुमति आशासनं विशसनम् आशासाना सौमनसम् इडामग्रे पुरुदंसम् इदमहं या त्वयि इदमहममुष्यामुप्यायणस्य इन्द्र. जहि दन्दशकम् इन्द्रस्य गृहा वसुमन्तः इमं जीवेभ्य: परिधिम् इम म वरुण इमं मे वरुण प्र | ख. | म. २| १३ || ७ | १३ २| ११ || १५ २| १ • • • | १| १४ ९| १२ २| ..| २| २२ २२ १| १८ २| १७ १| ६ ७ | १२ २| १५ || १३ २| २२ || २४ ४ इमं मे वरुण इम म वरुण इमं मे वरुण इमं विष्यामि वरुणस्य इमं स्तोममर्हते इममग्र आयुषे इमां खनाम्योषधीम् इमां त्वमिन्द्र मीढः इमामग्रेिस्लायताम् इयं दुरुक्तात्परिवाधमाना इयं नार्युपबूते इयमेव सा या इयमोषधि त्रायमाणा इषश्चोर्जश्चापरे इद्द गावः प्रजायध्वम् इह धृतिरिह विधृतिः इह प्रियं प्रजया इह रन्तिरिह रमतिः इद्देवस्तं मा वियोध्टम् इहैव तिष्ठ निमिता मन्त्र-तीकसूचिनी. ईशानाय देवाय उक्थउक्थे सोम इन्द्रम् उक्थ्यश्चास्यतिरात्रश्च • • प्र | ख. | २ २ २२ || | १४ १; ५ | १७ ८ | ११ २: २० म. २. १८ २; १८ ७ । २५ २ १५ ! ३३ उग्रस्य देवस्य पत्त्रयै उग्राय देवाय उचैर्वादि पृतनाजि उतदानीं भगवन्तः मन्त्रप्रतीकसूचिनी उत्तानपणे सुभगे उदसौ सूर्यो अगात् उदायुषा स्वायुपा उदीष्वत: पतिवति उदष्वितो विश्वावसो उदुत्तरमारोहन्ती उद्भातेव शकुने साम उद्दीप्यस्य जातवेदोऽपन्नन् उद्भियमाण उद्धर उपतेऽधां सहमाना उपस्पृशतु मीदुर्षी उपस्पृशतु मीद्वान् उप्ताय केशान् वरुणस्य उशिक्पावको अरातिः उष्णेन वायवुदकेन उष्णेन वायवुदकेन ऊरुभ्यां तेऽष्ठीवद्रयाम् २| १८ २| १८ | १९ १| १५ १| १६ १| १६ १| १५9 १| १| १ १| १| १४ १० ५ || ११ २| २ १५ ! १२ १| १६ २| १८ २| ९ २ ५७ १ २| ११ || २५ ७ | ११ ११ १ १४ || १५ ऋतेन स्थूणावधिरोह एकमिपे विष्णुस्त्वाऽन्वतु एकाष्टका तपसा एतत्ते ततास एतत्ते पितामहास एतत्ते पितामह्यसौ मन्त्रप्रतीकसचिनी. एतत्ते प्रापितामह्यसो . . एतत्ते मातरसां एतान् न्नतेतान् गृहीत एते ते प्रतिदृश्यते .. एधोऽस्येधिषीमहि। एष त तत मधुमान् एष ते देव सूर्य एष ते पितामह एष ते प्रपितामह .. एषा ते अग्रे समित्तया अा अा कल्पयत ओजस्विनी नामासि दक्षिणा ... प्र ; २ २ २ २१ २ ख २ || १ २ १६ | १२ २० ! ३५ २५ १६ | १ ३८ ११ ९ . १३ ! १२ २. १० १९ ; १४ ३ | २८ १९ : १५ २: १९ | १६ ६ | १ १ २. १७ | १६ मन्त्रप्रतीकस्सूचिनी ओषधीभ्यस्त्वा परिददामि औौलब इत्तमुपाह्वयथ कन्यला पितृभ्यो यती करोमि ते प्राजापत्यम् कूर्करस्सुकूकुंर केतवे मनवे ब्रह्मणे ... केशिनीश्धलोमिनी: को नामासि क्रव्या नाम स्थ पार्थिवाः क्षेत्रस्य पतिना वयम् .. क्षेत्रस्य पते मधुमन्तम् क्षेत्रियै त्वा निर्वरत्य त्वा गदाय त्वा परिददामि गन्धर्वाय जनिविदे २) १; १४ २ १! १४ १ १६ |

  • ५, ९०

२| १ ४ १८ २ १ २ ३ ५७ ११ ८० • • | २| १८ | ४७ ,..|| २| १८ ' ४८ २७ २५ १९ गर्भ धेहि सिनीवालि श्रीधाभ्यस्त उष्णिहाभ्यः घोपिण चित्तं च चित्तिश्चाकृनम् .. उंपस्पृशत छदपेहि सीसरम छदपेहि ससिरम छन्दस्वती उपसा पेपिशाने १९ ४९ . . मन्त्रप्रतीकस्मृन्निी . जग्धो मशको जग्धा .. जग्धो व्यध्वरो जग्धः . . जयन्ताय स्त्राहा 1 () प्र ; ... १; १३ : २५, १| १८ १ : ख. २ २ १८ १८ १० १६ २६ १६ म. २ ३६ १६ । १५ ३४ १३ • •| २ १६ | १४ • २ २१ : ५ २ १८ ! ३ जयन्तापस्पृष्टश जरां गच्छासि परिधत्स्व जरां गच्छासि परिधत्स्व जीवान् रुदन्ति विमयन्ते तक्षक वशालय तचक्षुर्देवहितं पुरस्तात् तत्त्वा यामेि ब्रह्माणा .. तत्त्वा यामि ब्रह्मणा .. तत्त्वा याम ब्रह्मणा तथ्सत्यं यत्तेऽमावास्यायाम् तथ्सत्यं यत्ते सरमा ... तथ्सत्यं यत्वेन्द्रोऽधत्रीन् . . तथा तन्मा क्षाथि तस्य तपश्च मेऽतपश्च भे तस्मा अर गमाम तां पूषञ्छित्रतमाम् मन्त्रप्रतीकसूविनी तुभ्यमग्रे पर्थवहन् तुभ्यमये पर्यवहन् 11 ... प्र | २| १८ || १३ २ १७ १| ख. || म • •| २ | २२ | १९ २| २| १६ ७ २ १ ७ १| १ १| ११ २; २ १० ११ ६ ५ || १३ तृप्यत नृप्यत नृप्यन्तु भवन्तः त च वहन्ताम् तेजोऽसि तेजो मयि .. तेन भूतेन हविषा त ह पूव जनास्तः त्रयै विद्यायै थशोऽसि त्राणा ऋताय तृप्यत . ऋग्रायुषं जमदग्रेः त्वं नो अग्रे वरुणस्य त्वमग्रे अयाऽसि त्वमग्रे अयाऽसेि त्वमग्रे अयाऽसि त्वमग्रे अयाऽसि त्वयि मेधां त्वयि प्रजाम् त्वयि मेधां त्वयि प्रजाम् त्वयि मेधां त्वयि प्रजाम् । २. .. : २ ख ९० ६ 19 २४ २२ ! १६ २ १२ १३ ८ ; १५ त्वष्टा जायामजनयन् ि . त्वामग्रे यजमाना : .. दशमासा च शयान . . दशस्यं त्वाऽमृताय .. दिवस्परि प्रथमं जज्ञे . . दिवो नु मा वृहतः ... देवसेना उपस्पृशत देवस्य त्वा सवेिनुः देवा आयु-मन्त: देवदेवाय परिधी देवीद्रेवाय परिधी यावापृथवाभ्याम् वास्त पृष्ठ रक्षतु मन्त्रप्रतीकसचिनी धर्मस्ते स्थूणाराजः ... द्वारपापस्पृश द्वारपाभ्यः .. द्वारप्युपस्पृश द्वारप्यै . . 1}} धाता ददातु नो रयिं प्राचम्ि ... प्र | ख. || म. १| २| ११ ८ || १ २| ११ | १७ १| १२ २| २ ११ २२ || १३ ११ २| ६ | १० १| ४ २ १८ | ४२ २ ८ २| १५ ध्रुवैधिपोप्या मयि ऽत् नक्तञ्चारिण उरस्पेशान् नमश्शकृत्सदे दाय तक न ह्यस्य नाम नमो अस्तु सर्पभ्यो ये पार्थिवाः नमो ग्रहाय च नमो निपङ्गिण इधुधिमते न वै धतस्याध्याचारे .. ग्रणाम निन्दा च मेऽनिन्दा च मे निरैतु पृश् िशेवलम् निलिम्पा नाम स्थ तेषाम् निशीथचारिणी स्वसा नीललोहित भवतः कृत्या नेजमेष परापत 14 ... प्र ! २. २ ख. || म.

११ १४ | १ = १ ५७ ४ ४ १० २८० ४५ === ========== परमेष्ठयासेि == =ाष्व्व्व्व् परमाम् -- --- .. परि त्वा गिरेरमिहम् परेि त्वा गिर्वणो गिरः परेि त्वाऽग्रे परिमृजामि परेि धत्त धत्त वाससा परीदं वासो अधिधा:.. परीदं वासो अधिधाः . , पशुपतये देवाय षशुपतेर्देवस्य पत्नयै ... पित्रे स्वाहा पित्रे स्वाहा पिबतूदकं तृणान्यतु व् पुत्रान् पौत्रानभि तर्पयन्तीः पुत्रिणेमा कुमारिणा ... पुन: पलीमग्रिदात् पुन: पहामारदान् .. पुनः पलीमग्रिदात् ... पुमांस्ते पुत्रो नारेि पूषा ते हस्तमग्रभात् पूषा नयतु त्वेतो .. पृथिवी ते पात्रम् मन्त्रप्रतीकसूविनी. - अ-व्य 15 य -_ _______________________________ालम्ब्व्


--- ---

प्र } ख. || २. २२ २| १ ८ || १७ २| १९ २| १ २| १ २| २० १ | १२ १| १४ २| २० म. २७ १४ पृथिव्यै त्वा सवैश्वानरायै प्रजापते तन्वं मे प्रजापते प्रायश्चित्ते प्रजापतेश्शरणमसि प्रजाया अभ्याम् प्रतेि क्षत्रे प्रति प्रति प्रजायां प्रति प्रतिष्ठ स्थो देवतानाम् ... प्रत्यवरूढा नः प्रत्यश्धेषु प्रति तिष्टामि... प्र त्वा मुञ्चामि प्रष्टुन्वन्त उपस्पृशत ... प्रसवश्चोपयामश्च प्रसाधन्यै देव्ये स्वाहा... प्र सुष्मन्ता धियसानस्य प्र स्वस्थं: प्रेयम् प्राची नामासि प्रतीची प्राणे निविष्टोऽमृतम् .. प्रातरराशिं प्रातरेिन्द्रम् प्रातार्जतं भगमुग्रम् .. प्रियं मा देवेषु प्रेतो मुञ्चाति बाडत्था पवतानाम् मन्त्रप्रतीकसृचिनी ____________________ __ _ ___का

. . - --- -- - -- - -- --- --०७ --


-- -ह७ - - प्र ! -- १; १ । २ २ - - रुख . | १ १ २२ । १ ? ० १ ८ १८ ११ ८ १ ८ ७ ० म. ई-पक ख न २९ बिभ्रन्निष्कं च रुक्ममं च ब्रह्म च ते क्षत्रं च ... ब्रह्मण आाणी स्थ भग एव भगवान् भगस्ते हस्तमग्रभीत ... भवस्य देवस्य पत्यै भवाय दवाय भीमस्य देवस्य पत्रयै .. भीमाय देवाय त् भूरपां त्वौषधीनाम् मन्त्रप्रतीकसूचिनी भूस्वाहा भुवो वायुनाऽन्तारक्षण ... भूः पृथिव्यग्निचीऽमुम् .. भूस्वाहा • • • भूर्भुवस्सुवो राक्रामहम् .. 17 प्र | २ १६ २ १६ २| ख. | म. २. ३ || २६ १४ १| १९६ २| १ २| १८ || १४ २ २१ . | २| २१ | २| १ २| १८ २८ २| १८ २० .. | २| २२ | २२ २ १४ २| १९६ २| १४ १४ १५ २| ११ २ २| १४ || १४ ११ २| १२ || ११ ...| २| २२ || २१ मयि पर्वतपूरुपम् मयि पर्वतभेषजम् मयि पर्वतवर्चसम् मयि पर्वतायुष्पम् महते देवाय महतो देवस्य पत्न्यै माता रुद्राणाम् मा त्तं कुमारम् मा ते गृहे निशि मा नो हिँसीत्। मन्त्रप्रतीकसूचिनी ... .. . मार्जयन्तां मम पितरः मार्जयन्तां मम पितामहाः मार्जयन्तां मम पितामहाः मार्जयन्तां मम पितामह्यः मार्जयन्तां मम पितामहा मार्जयन्तां मम प्रपितामहाः भार्जयन्तां मम प्रपितामहा {ार्जयन्तां मम प्रपितामहा मार्जयन्तां मम प्रपितामहा मम मातरः मा विदन् परिपन्थिन • • • १! १ २. २ १३ २: १० २ १| २० २ २ २ २० | १६ १० १४ १७ ६ | १ मा हास्महि प्रजया मित्रस्ते हस्तमग्रभीत् मित्रत्वमसि धर्मणा मित्रस्य चक्षुर्धरुणम् ... मिश्रवाससः कौबेरका मृत्यवे त्वा परि ददामि मेधां ते देवस्सविता मेधां मह्यमङ्गिरसः मेहनाद्वलङ्करणात् य एति दिशस्सर्वाः यज्ञ यज्ञो वर्धताम् यत् क्षुरेण मर्चयता यत् क्षुरेण मर्चयता यत्त एतन्मुखेऽमतम् यत्ते सुसीमे हृदयम् यथा पृथिव्यग्गिभ आयुष्मान्थसः यांद यथय पृथवा यथैव सोमः पवते यदहं धनेन प्रपणन् यदाञ्जनं त्रैककुदम् यांदे मामति मन्याध्वै मन्त्रप्रतीकसूचिनी. टक्ष . . .. ... .. 19 प्र | ख. २| १५ १| १८ १ २ १३ || ११ २|| १४ २| १ ३ २ १५ ३ || १७ || म. ११ २ २२ ७ | १ २| २२ | . २ २ १३ १| १३ १| १३ २| ११ ; १६ २॥ २२ || १ ...| २| २२ || ११ यद्रमे: ऋकरमू यद्भमहृदयम् यन्मधुना मधव्यम् यन्मे पितामही प्रलुलोभ यन्मे प्रपितामही प्रलुलोभ यन्मे माता प्रलुलोभ यन्मे वर्चः परागतम् मन्त्रप्रतीकसूचिनी. यमाय त्वा पार ददाम यशोऽसि यशोऽहम् .. यस्त्वा हृदा कीरिणा .. यस्मिन् भूतं च भव्यं च यस्मै त्वं सुकृते यस्य ते प्रथमवास्यम् यां जना: प्रति नन्दन्ति यां जना: प्रति नन्दन्ति या तिरश्ची निपदद्यसे .. या दैवीश्चतस्रः प्रदिशः.. यानि भद्राणि बीजानि 20 प्र ; २ २ १ ख १५६ १ ३ १९ ११ ७ ७ , २९ | म १४ २८ ४१ १२ यामाहरजमदग्:ि याश्च वोऽत्र याश्च यासां देवा दिवि यासां देवा दिवि यासां राजा वरुणः .. यास्सा राजा वरुणः . . यास्तिष्टन्ति या धावन्ति यास्ते राके अभ्रम ये च वोऽत्र ये च . . ये चेह पितरो ये च... ये दन्दकाः पार्थिवाः येऽदो रोचने दिव येन पृपा वृहस्पतेः .. येन पूषा बृहस्पतेः येन पृपा बृहस्पते: येन भूयश्चरात्ययम् मन्त्रप्रतीकसचिनी. येनेन्द्रो हविपा कृती .. ये पाक्षिणः पतयन्ति . . ये वध्वश्चन्द्रं वहतुम् ... योगेयोगे तवस्तरम् • • योगेयोगे तवस्तरम् 9] प्र | ख. | म. २| १| ७ | १८ ७ | १७ २| २० २| १ ९ २| १९ ७ | ११ २| १७ | १३ २) १५9 १| १| १७ १ ११ २| २२ || १२ ६ मन्त्रप्रतीकसूचिनी यो माऽग्रे भागिनम् यो वशिवतमो रसः .. यौगन्धरिरेव नो राजा राष्ट्रभृदसि संराडासन्दी राष्ट्रभृदस्यधिपत्न्नयासन्दी राष्ट्रभृदस्याचार्यस्सन्दी राष्ट्रभृदस्याचार्यासन्दी रुद्रस्य देवस्य पत्न्नये रुद्राय देवाय रेवतीस्त्वा व्यक्ष्णन् रेवतीस्त्वा व्यक्ष्णन् . रोचनायाजिराय वत्रिणो नाम स्थ तेषाम् वशिनी नामासीयं दिक् वस्वामिव ते दृशे वह वपां जातवेदः वास्तोप्पते मतरणः वास्तोष्पते प्रति जानीहि वास्तोप्पते शग्मया विचिन्वन्त उपस्पृशत ... वित्तमिव ते दृशे ... विद्या ते अग्रे त्रेधा .. ... २ २ २ ११ २. २ २ १ ...: २ २ २ २; ६ ! ७ ! १४ ११ ४ । १२ ९ ! १२ १८ १ ७ ; २७ १७ १२ ५१ २ २१ २२ | ११ ३१ २० ११६ | १८ १५ | १९ १८ | ३७ ११ : २२ विदा च मेऽविद्या च मे अस्य देवाः विराजो दोहोऽसि ... विश्धस्य केतुर्भुवनस्य मन्त्रप्रतीकसूचिनी. विश्धा उत त्वया वयम् विष्णुयॉनिं कल्पयतु विष्णो श्रेष्ठेन रूपेण ... व्यस्य योनिं प्रति ... व्युक्षत्क्रूरमुदचन्त्वापः .. ब्रतं च मेऽत्रतै च मे शं ते अग्स्सिहाद्भिरस्तु शं ते हिरण्यं शमु ... शण्डेरथश्शण्डिकेर शतमित्रु शरदः शर्वस्य देवस्य पन्नयै .. शर्वाय देवाय स्वाहा . . श-धत्परेिकुपितेन सङ्कामेण शिवंशिवाम् शिवन त्वा चक्षुष्घा . . शिवो नामासि स्वधितिः शुनमहं हिरण्यस्य 28 प्र | ख २| ११ १| १३ | १| १३ २| १३ १७ २| १५ २| १८ २| १८ || १५ ६ ___ _ ____ श्रद्धेव ते __ ________ शुभिके शिर आरोह .. ____________ण्य_____________ मन्त्रप्रतीकसूचिनी दृशे भूयासम् श्रीस्ते स्तूपः श्रुतं च मेऽश्रुतै चव मे भ्धासिन उपस्पृशत .. संकाशयामि वहतुम् सं माऽग्रे वर्चसा सृज . . संरराजं च विराजं च संरराजं च विराज च .. संराज्ञी श्वशुरे भव ... संराधन्यै देव्यै संस्रवन्तु दिशो महीः 24 सत्यं च मेऽनृतं च मे सत्येनोत्तभिता भूमिः स त्वं नो अग्रेऽवमः स त्वं नो अग्रेऽवम . . स त्वं नो अग्रेऽवमः _ __ ___ _______ .. ___ प्र | __ ____ . | २| २१ | १४ २| ११ २| ख. | म. २) १६ _______ २| १८ | ३६ ६ २७ १३ २ २२ | २० २ २१ || १५ १५ १४ ४ || १ ...| २| २२ | १७ सप्त समजैषमिमा अहम् .. समञ्जन्तु विश्धे देवाः .. ऋषयः प्रथमाम् . समक्षन्त उपस्पृशत समिदसि समेधिषीमहेि ... मयम् समीची नामासि समुद्रं वः प्रहिणोमि समुद्रादूर्भिर्मधुमान् समुद्रे त्वा नृमणाः सरस्वात् प्रदमव . . . सरस्वती ते हस्तमग्रभीत् सुग सविता ते हस्तमग्रभीत्। सावत्र त्वा पारददाम सा विराट सिगसि नसि वज्रः .. सुकिंशुकं शल्मलिम् .. पन्थानमारुक्षम् सुमङ्गलारय वधू सुवरपां . त्वोषधीनाम् सुवस्वाहा ... सुश्रस्सुश्रवस मा , . स्यमृत तमसः . . . 25 १। १७ १| १९६ २ ३ | १३ २ १७ १. २. १ ८ | ३९ २ | ११ | २३ २| ३ २ १४ ३ २| १० १| १४ १४ १८ १२ १ ० ११ ३ || २९६ २ १४ ! १३ २| २२ ! २३ सोमः प्रथमो विविदे सोम आयुष्मान्थ्स: . . सोम एव नो राजा . . सोमस्ते हस्तमग्रभीत् सोमाय जनिविदे सोमाय त्वा परिददामि सोमेनादित्या बलिन .. स्मृतं च मेऽस्मृतं च भे स्योना पृथिवि स्येोना पृथिवि स्वधा स्वाहा मन्त्रप्रतीकसूचिनी स्वधया स्वाहा स्वार्दवाऽऽदित्येन यजुषा . . स्वस्ति नः पूर्णमुख .. स्वाहा पित्रे स्वाहा पित्रे हतश्शङ्गो हतश्शङ्खपिता हिरण्ययी अरणी हिरण्यवर्णाशशुचय ... हेतयो नाम स्थ तेषाम्. २| ११ ! १३ १. २ ३ १२६ १९. १४ ३२ ११ १७ | २०

"https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=एकाग्निकाण्डम्&oldid=218050" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्